២៣. តេវីសតិមវគ្គោ

១. ឯកាធិប្បាយកថាវណ្ណនា

៩០៨. ឥទានិ ឯកាធិប្បាយកថា នាម ហោតិ. តត្ថ ការុញ្ញេន វា ឯកេន អធិប្បាយេន ឯកាធិប្បាយោ, សំសារេ វា ឯកតោ ភវិស្សាមាតិ ឥត្ថិយា សទ្ធិំ ពុទ្ធបូជាទីនិ កត្វា បណិធិវសេន ឯកោ អធិប្បាយោ អស្សាតិ ឯកាធិប្បាយោ. ឯវរូបោ ទ្វិន្នម្បិ ជនានំ ឯកាធិប្បាយោ មេថុនោ ធម្មោ បដិសេវិតព្ពោតិ យេសំ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ អន្ធកានញ្ចេវ វេតុល្លកានញ្ច; តេ សន្ធាយ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. សេសមេត្ថ យថាបាឡិមេវ និយ្យាតីតិ.

ឯកាធិប្បាយកថាវណ្ណនា.

២. អរហន្តវណ្ណកថាវណ្ណនា

៩០៩. ឥទានិ អរហន្តវណ្ណកថា នាម ហោតិ. តត្ថ ឥរិយាបថសម្បន្នេ អាកប្បសម្បន្នេ បាបភិក្ខូ ទិស្វា ‘‘អរហន្តានំ វណ្ណេន អមនុស្សា មេថុនំ ធម្មំ បដិសេវន្តី’’តិ យេសំ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ ឯកច្ចានំ ឧត្តរាបថកានំ; តេ សន្ធាយ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. សេសមេត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

អរហន្តវណ្ណកថាវណ្ណនា.

៣-៧. ឥស្សរិយកាមការិកាកថាវណ្ណនា

៩១០-៩១៤. ឥទានិ ឥស្សរិយកាមការិកាកថា នាម ហោតិ. ឆទ្ទន្តជាតកាទីនិ សន្ធាយ ‘‘ពោធិសត្តោ ឥស្សរិយកាមការិកាហេតុ វិនិបាតំ គច្ឆតិ, គព្ភសេយ្យំ ឱក្កមតិ, ទុក្ករការិកំ អកាសិ, អបរន្តបំ អកាសិ, អញ្ញំ សត្ថារំ ឧទ្ទិសី’’តិ យេសំ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ អន្ធកានំ, តេ សន្ធាយ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. សេសំ បឋមកថាយំ ឧត្តានត្ថមេវ. ទុតិយកថាយំ ឥទ្ធិមាតិ យទិ ឥស្សរិយកាមការិកាហេតុ គច្ឆេយ្យ, ឥទ្ធិយា គច្ឆេយ្យ, ន កម្មវសេនាតិ ចោទនត្ថំ វុត្តំ. ឥតរោ បន បឋមបញ្ហេ ភាវនាមយំ សន្ធាយ បដិក្ខិបតិ. ទុតិយបញ្ហេ បុញ្ញិទ្ធិំ សន្ធាយ បដិជានាតិ. តតិយកថាយំ ឥស្សរិយកាមការិកាហេតុ នាម ទុក្ករការិកា មិច្ឆាទិដ្ឋិយា ករិយតិ. យទិ ច សោ តំ ករេយ្យ, សស្សតាទីនិបិ គណ្ហេយ្យាតិ ចោទនត្ថំ សស្សតោ លោកោតិអាទិ វុត្តំ. ចតុត្ថកថាយម្បិ ឯសេវ នយោតិ.

ឥស្សរិយកាមការិកាកថាវណ្ណនា.

៨. បតិរូបកថាវណ្ណនា

៩១៥-៩១៦. ឥទានិ រាគបតិរូបកថា នាម ហោតិ. តត្ថ មេត្តាករុណាមុទិតាយោ សន្ធាយ ‘‘ន រាគោ រាគបតិរូបកោ’’តិ ច ឥស្សាមច្ឆរិយកុក្កុច្ចានិ សន្ធាយ ‘‘ន ទោសោ ទោសបតិរូបកោ’’តិ ច ហសិតុប្បាទំ សន្ធាយ ‘‘ន មោហោ មោហបតិរូបកោ’’តិ ច ទុម្មង្កូនំ បុគ្គលានំ និគ្គហំ បេសលានំ ភិក្ខូនំ អនុគ្គហំ បាបគរហិតំ កល្យាណបសំសំ អាយស្មតោ បិលិន្ទវច្ឆស្ស វសលវាទំ ភគវតោ ខេឡាសកវាទំ មោឃបុរិសវាទញ្ច សន្ធាយ ‘‘ន កិលេសោ កិលេសបតិរូបកោ’’តិ ច យេសំ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ អន្ធកានំ; តេ សន្ធាយ សព្ពកថាសុ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. អថ នំ យស្មា ផស្សាទិបតិរូបកា នផស្សាទយោ នាម នត្ថិ, តស្មា រាគាទិបតិរូបកា នរាគាទយោបិ នត្ថីតិ ចោទេតុំ អត្ថិ ន ផស្សោតិអាទិមាហ. ឥតរោ តេសំ អភាវា បដិក្ខិបតិ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

បតិរូបកថាវណ្ណនា.

៩. អបរិនិប្ផន្នកថាវណ្ណនា

៩១៧-៩១៨. ឥទានិ អបរិនិប្ផន្នកថា នាម ហោតិ. តត្ថ –

‘‘ទុក្ខមេវ ហិ សម្ភោតិ, ទុក្ខំ តិដ្ឋតិ វេតិ ច;

នាញ្ញត្រ ទុក្ខា សម្ភោតិ, នាញ្ញំ ទុក្ខា និរុជ្ឈតី’’តិ. (សំ. និ. ១.១៧១) –

វចនំ និស្សាយ ទុក្ខញ្ញេវ បរិនិប្ផន្នំ, សេសា ខន្ធាយតនធាតុឥន្ទ្រិយធម្មា អបរិនិប្ផន្នាតិ យេសំ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ ឯកច្ចានំ ឧត្តរបថកានញ្ចេវ ហេតុវាទានញ្ច; តេ សន្ធាយ រូបំ អបរិនិប្ផន្នន្តិ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. អថ នំ ‘‘សចេ រូបំ អបរិនិប្ផន្នំ, ន អនិច្ចាទិសភាវំ សិយា’’តិ ចោទេតុំ រូបំ ន អនិច្ចន្តិអាទិមាហ. ឥតរោ តថារូបំ រូបំ អបស្សន្តោ បដិក្ខិបតិ. សកវាទី ននុ រូបំ អនិច្ចន្តិអាទិ វចនេន តស្ស ឯកំ លទ្ធិំ បដិសេធេត្វា ទុតិយំ បុច្ឆន្តោ ទុក្ខញ្ញេវ បរិនិប្ផន្នន្តិអាទិមាហ. អថស្ស តម្បិ លទ្ធិំ បដិសេធេតុំ ន យទនិច្ចន្តិអាទិមាហ. តត្រាយំ អធិប្បាយោ – ន កេវលញ្ហិ បឋមសច្ចមេវ ទុក្ខំ. យំ បន កិញ្ចិ អនិច្ចំ, តំ ទុក្ខមេវ. រូបញ្ច អនិច្ចំ, តស្មា តម្បិ បរិនិប្ផន្នំ. ឥតិ យំ ត្វំ វទេសិ ‘‘រូបំ អបរិនិប្ផន្នំ, ទុក្ខញ្ញេវ បរិនិប្ផន្ន’’ន្តិ, តំ នោ វត រេ វត្តព្ពេ ‘‘ទុក្ខញ្ញេវ បរិនិប្ផន្ន’’ន្តិ. វេទនាទិមូលិកាទីសុបិ យោជនាសុ ឯសេវ នយោ. ធម្មាយតនធម្មធាតូសុ បន ឋបេត្វា និព្ពានំ សេសធម្មានំ វសេន អនិច្ចតា វេទិតព្ពា. ឥន្ទ្រិយានិ អនិច្ចានេវាតិ.

អបរិនិប្ផន្នកថាវណ្ណនា.

តេវីសតិមោ វគ្គោ.

និគមនកថា

ឯត្តាវតា ច –

បណ្ណាសកេហិ ចតូហិ, តីហិ វគ្គេហិ ចេវ ច;

សង្គហេត្វា កថា សព្ពា, ឩនតិសតភេទនា.

កថាវត្ថុប្បករណំ, កថាមគ្គេសុ កោវិទោ;

យំ ជិនោ ទេសយិ តស្ស, និដ្ឋិតា អត្ថវណ្ណនា.

ឥមំ តេរសមត្តេហិ, ភាណវារេហិ តន្តិយា;

ចិរដ្ឋិតត្ថំ ធម្មស្ស, សង្ខរោន្តេន យំ មយា.

យំ បត្តំ កុសលំ តេន, លោកោយំ សនរាមរោ;

ធម្មរាជស្ស សទ្ធម្ម-រសមេវាធិគច្ឆតូតិ.

កថាវត្ថុ-អដ្ឋកថា និដ្ឋិតា.

នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស

អភិធម្មបិដកេ

យមកប្បករណ-អដ្ឋកថា

សង្ខេបេនេវ ទេវានំ, ទេវទេវោ សុរាលយេ;

កថាវត្ថុប្បករណំ, ទេសយិត្វា រណញ្ជហោ.

យមស្ស វិសយាតីតោ, នានាយមកមណ្ឌិតំ;

អភិធម្មប្បករណំ, ឆដ្ឋំ ឆដ្ឋាន ទេសកោ.

យមកំ អយមាវត្ត-នីលាមលតនូរុហោ;

យំ ទេសយិ អនុប្បត្តោ, តស្ស សំវណ្ណនាក្កមោ;

ឥទានិ យស្មា តស្មាស្ស, ហោតិ សំវណ្ណនា អយន្តិ.