១. មូលយមកំ

ឧទ្ទេសវារវណ្ណនា

១. មូលយមកំ, ខន្ធយមកំ, អាយតនយមកំ, ធាតុយមកំ, សច្ចយមកំ, សង្ខារយមកំ, អនុសយយមកំ, ចិត្តយមកំ, ធម្មយមកំ, ឥន្ទ្រិយយមកន្តិ ឥមេសំ ទសន្នំ យមកានំ វសេន ឥទំ បករណំ ទសវិធេន វិភត្តន្តិ ហិ វុត្តំ. តត្ថ យេសំ ទសន្នំ យមកានំ វសេន ឥទំ បករណំ ទសវិធេន វិភត្តំ, តេសញ្ចេវ ឥមស្ស ច បករណស្ស នាមត្ថោ តាវ ឯវំ វេទិតព្ពោ – កេនដ្ឋេន យមកន្តិ? យុគឡដ្ឋេន. យុគឡញ្ហិ យមកន្តិ វុច្ចតិ – ‘យមកបាដិហារិយំ, យមកសាលា’តិអាទីសុ វិយ. ឥតិ យុគឡសង្ខាតានំ យមកានំ វសេន ទេសិតត្តា ឥមេសុ ទសសុ ឯកេកំ យមកំ នាម. ឥមេសំ បន យមកានំ សមូហភាវតោ សព្ពម្បេតំ បករណំ យមកន្តិ វេទិតព្ពំ.

តត្ថ មូលវសេន បុច្ឆាវិស្សជ្ជនំ កត្វា ទេសិតត្តា ទសន្នំ តាវ សព្ពបឋមំ មូលយមកន្តិ វុត្តំ. តស្ស ឧទ្ទេសវារោ, និទ្ទេសវារោតិ ទ្វេ វារា ហោន្តិ. តេសុ ឧទ្ទិដ្ឋានុក្កមេន និទ្ទិសិតព្ពត្តា ឧទ្ទេសវារោ បឋមោ. តស្ស យេ កេចិ កុសលា ធម្មា, សព្ពេ តេ កុសលមូលា; យេ វា បន កុសលមូលា, សព្ពេ តេ ធម្មា កុសលាតិ ឥទំ យមកំ អាទិ. តស្ស កុសលាកុសលមូលសង្ខាតានំ ទ្វិន្នំ អត្ថានំ វសេន អត្ថយមកន្តិ វា, តេសញ្ញេវ អត្ថានំ វសេន អនុលោមបដិលោមតោ បវត្តបាឡិធម្មវសេន ធម្មយមកន្តិ វា, អនុលោមបដិលោមតោ បវត្តបុច្ឆាវសេន បុច្ឆាយមកន្តិ វា តិធា យមកភាវោ វេទិតព្ពោ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ.

ឥទានិ ឥមេសំ យមកានំ វសេន ទេសិតេ ឥមស្មិំ មូលយមកេ ឧទ្ទេសវារស្ស តាវ នយយមកបុច្ឆាអត្ថវារប្បភេទវសេន បាឡិវវត្ថានមេវ ឯវំ វេទិតព្ពំ – កុសលត្តិកមាតិកាយ ហិ ‘កុសលា ធម្មា’តិ ឥទំ អាទិបទំ និស្សាយ មូលនយោ, មូលមូលនយោ, មូលកនយោ, មូលមូលកនយោតិ ឥមេ ចត្តារោ នយា ហោន្តិ. តេសំ ឯកេកស្មិំ នយេ មូលយមកំ, ឯកមូលយមកំ, អញ្ញមញ្ញមូលយមកន្តិ តីណិ តីណិ យមកានិ. ឯវំ ចតូសុ នយេសុ ទ្វាទស យមកានិ, ឯកេកស្មិំ យមកេ អនុលោមបដិលោមវសេន ទ្វេ ទ្វេ បុច្ឆាតិ ចតុវីសតិ បុច្ឆា, ឯកេកាយ បុច្ឆាយ សន្និដ្ឋានសំសយវសេន ទ្វេ ទ្វេ អត្ថាតិ អដ្ឋចត្តាលីស អត្ថាតិ.

តត្ថ យេ កេចិ កុសលា ធម្មាតិ កុសលេសុ ‘‘កុសលា នុ ខោ, ន កុសលា នុ ខោ’’តិ សន្ទេហាភាវតោ ឥមស្មិំ បទេ សន្និដ្ឋានត្ថោ វេទិតព្ពោ. សព្ពេ តេ កុសលមូលាតិ ‘‘សព្ពេ តេ កុសលា ធម្មា កុសលមូលា នុ ខោ, ននុ ខោ’’តិ ឯវំ វិមតិវសេន បុច្ឆិតត្តា ឥមស្មិំ បទេ សំសយត្ថោ វេទិតព្ពោ. សោ ច ខោ វេនេយ្យានំ សំសយដ្ឋានេ សំសយទីបនត្ថំ វុត្តោ, តថាគតស្ស បន សំសយោ នាម នត្ថិ. ឥតោ បរេសុបិ បុច្ឆាបទេសុ ឯសេវ នយោ.

យថា ច កុសលបទំ និស្សាយ ឥមេ ចត្តារោ នយា, ឯកេកស្មិំ នយេ តិណ្ណំ តិណ្ណំ យមកានំ វសេន ទ្វាទស យមកានិ, ឯកេកស្មិំ យមកេ ទ្វិន្នំ ទ្វិន្នំ បុច្ឆានំ វសេន ចតុវីសតិ បុច្ឆា; ឯកេកាយ បុច្ឆាយ ទ្វិន្នំ ទ្វិន្នំ អត្ថានំ វសេន អដ្ឋចត្តាលីស អត្ថា ច ហោន្តិ. អកុសលបទំ និស្សាយបិ តថេវ. អព្យាកតបទំ និស្សាយបិ តថេវ. តីណិបិ បទានិ ឯកតោ កត្វា និទ្ទិដ្ឋំ នាមបទំ និស្សាយបិ តថេវាតិ កុសលត្តិកមាតិកាយ ចតូសុ បទេសុ សព្ពេបិ សោឡស នយា, អដ្ឋចត្តាលីស យមកានិ, ឆន្នវុតិ បុច្ឆា, ទ្វេនវុតិសតំ អត្ថា ច ឧទ្ទេសវសេន វុត្តាតិ វេទិតព្ពា. ឯត្តាវតា មូលវារោ នាម បឋមំ ឧទ្ទិដ្ឋោ ហោតិ.

តតោ បរំ យេ កេចិ កុសលា ធម្មា, សព្ពេ តេ កុសលហេតូតិអាទយោ តស្សេវ មូលវារស្ស វេវចនវសេន នវ វារា ឧទ្ទិដ្ឋា. ឥតិ មូលវារោ, ហេតុវារោ, និទានវារោ, សម្ភវវារោ, បភវវារោ, សមុដ្ឋានវារោ, អាហារវារោ, អារម្មណវារោ, បច្ចយវារោ, សមុទយវារោតិ សព្ពេបិ ទស វារា ហោន្តិ. តត្ថ មូលវារេ អាគតបរិច្ឆេទេនេវ សេសេសុបិ នយាទយោ វេទិតព្ពាតិ សព្ពេសុបិ ទសសុ វារេសុ សដ្ឋិសតនយា, អសីតិអធិកានិ ចត្តារិ យមកសតានិ, សដ្ឋិអធិកានិ នវបុច្ឆាសតានិ, វីសាធិកានិ ឯកូនវីសតិ អត្ថសតានិ ច ឧទ្ទិដ្ឋានីតិ វេទិតព្ពានិ. ឯវំ តាវ ឧទ្ទេសវារេ នយយមកបុច្ឆាអត្ថវារប្បភេទវសេន បាឡិវវត្ថានមេវ វេទិតព្ពំ.

មូលំ ហេតុ និទានញ្ចាតិ គាថា ទសន្នម្បិ វារានំ ឧទ្ទានគាថា នាម. តត្ថ មូលាទីនិ សព្ពានិបិ ការណវេវចនានេវ. ការណញ្ហិ បតិដ្ឋានដ្ឋេន មូលំ. អត្តនោ ផលនិប្ផាទនត្ថំ ហិនោតិ បវត្តតីតិ ហេតុ. ‘ហន្ទ, នំ គណ្ហាថា’តិ ទស្សេន្តំ វិយ អត្តនោ ផលំ និទេតីតិ និទានំ. ឯតស្មា ផលំ សម្ភោតីតិ សម្ភវោ. បភវតីតិ បភវោ. សមុដ្ឋាតិ ឯត្ថ ផលំ, ឯតេន វា សមុដ្ឋាតីតិ សមុដ្ឋានំ. អត្តនោ ផលំ អាហរតីតិ អាហារោ. អប្បដិក្ខិបិតព្ពេន អត្តនោ ផលេន អាលម្ពិយតីតិ អាលម្ពណំ. ឯតំ បដិច្ច អប្បដិក្ខិបិត្វា ផលំ ឯតិ បវត្តតីតិ បច្ចយោ. ឯតស្មា ផលំ សមុទេតីតិ សមុទយោ. ឯវមេតេសំ បទានំ វចនត្ថោ វេទិតព្ពោ.

ឧទ្ទេសវារវណ្ណនា.

និទ្ទេសវារវណ្ណនា

៥០. ឥទានិ យេកេចិ កុសលា ធម្មាតិអាទិនា នយេន និទ្ទេសវារោ អារទ្ធោ. តត្ថ យេ កេចីតិ អនវសេសវចនំ. កុសលា ធម្មាតិ កុសលត្តិកស្ស បទភាជនេ វុត្តលក្ខណា អនវជ្ជសុខវិបាកា កុសលសភាវា. សព្ពេ តេ កុសលមូលាតិ កិំ តេ សព្ពេយេវ កុសលមូលាតិ បុច្ឆតិ. តីណេវ កុសលមូលានីតិ ន តេ សព្ពេ កុសលមូលានិ, អលោភាទីនិ បន តីណិ ឯវ កុសលមូលានីតិ អត្ថោ. អវសេសា កុសលា ធម្មា ន កុសលមូលាតិ អវសេសា ផស្សាទយោ កុសលា ធម្មា កុសលមូលានិ នាម ន ហោន្តិ. អថ វា អវសេសា ផស្សាទយោ កុសលា ធម្មាយេវ នាម, ន កុសលមូលានីតិបិ អត្ថោ. យេ វា បន កុសលមូលាតិ យេ វា បន បឋមបុច្ឆាយ ទុតិយបទេន កុសលមូលាតិ តយោ អលោភាទយោ គហិតា. សព្ពេ តេ ធម្មា កុសលាតិ កិំ តេ សព្ពេ តយោបិ ធម្មា កុសលាតិ បុច្ឆតិ. អាមន្តាតិ សព្ពេសម្បិ កុសលមូលានំ កុសលភាវំ សម្បដិច្ឆន្តោ អាហ. អយំ តាវ មូលនយេ មូលយមកស្ស អត្ថោ. ឥមិនា ឧបាយេន សព្ពបុច្ឆាសុ វិស្សជ្ជននយោ វេទិតព្ពោ. យំ បន យត្ថ វិសេសមត្តំ អត្ថិ, តទេវ វណ្ណយិស្សាម.

៥១. ឯកមូលយមកេ តាវ សព្ពេ តេ កុសលមូលេន ឯកមូលាតិ គណនដ្ឋេន ឯកមូលកំ អគ្គហេត្វា សមានដ្ឋេន គហេតព្ពា. អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ – សព្ពេ តេ កុសលមូលេន សមានមូលា. យំ ផស្សស្ស មូលំ, តទេវ វេទនាទីនន្តិ. អថ នេសំ តថាភាវំ សម្បដិច្ឆន្តោ អាមន្តាតិ អាហ. កុសលសមុដ្ឋានន្តិ កុសលចិត្តសមុដ្ឋានរូបំ ទស្សិតំ. ឯកមូលន្តិ អលោភាទិនា កុសលមូលេន សមានមូលំ. យថេវ ហិ ផស្សាទីនំ អលោភាទយោ ហេតុបច្ចយត្តា មូលំ, តថា តំ សមុដ្ឋានរូបស្សាបិ, កុសលលក្ខណាភាវេន បន តំ ន កុសលំ.

៥២. អញ្ញមញ្ញយមកេ ‘យេកេចិ កុសលា’តិ អបុច្ឆិត្វា យេកេចិ កុសលមូលេន ឯកមូលាតិ បុច្ឆា កតា. កស្មា? ឥមិនាបិ ព្យញ្ជនេន តស្សេវត្ថស្ស សម្ភវតោ. កុសលមូលានីតិ ឥទំ បុរិមស្ស វិសេសនំ. ‘មូលានិ យានិ ឯកតោ ឧប្បជ្ជន្តី’តិ ហិ វុត្តំ, តានិ បន កុសលមូលានិបិ ហោន្តិ អកុសលអព្យាកតមូលានិបិ, ឥធ កុសលមូលានីតិ វិសេសទស្សនត្ថមិទំ វុត្តំ. អញ្ញមញ្ញមូលានិ ចាតិ អញ្ញមញ្ញំ ហេតុបច្ចយេន បច្ចយា ហោន្តីតិ អត្ថោ. តស្សេវ បដិលោមបុច្ឆាយ ‘សព្ពេ តេ ធម្មា កុសលមូលេន ឯកមូលា’តិ អវត្វា សព្ពេ តេ ធម្មា កុសលាតិ វុត្តំ. កស្មា? អត្ថវិសេសាភាវតោ. កុសលមូលេន ឯកមូលាតិ ហិ បុច្ឆាយ កតាយ ‘មូលានិ យានិ ឯកតោ ឧប្បជ្ជន្តី’តិ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ វិស្សជ្ជនំ កាតព្ពំ ភវេយ្យ, ឯវញ្ច សតិ អត្ថវិសេសាភាវោ ហោតិ. តស្មា តថា អកត្វា ឯវំ បុច្ឆា កតា. ឥមិនា ឧបាយេន មូលមូលនយាទីសុបិ អញ្ញមញ្ញមូលយមកេ បុច្ឆាវិសេសោ វេទិតព្ពោ.

៥៣-៥៥. មូលមូលនយេ សព្ពេ តេ កុសលមូលមូលាតិ សព្ពេ តេ កុសលមូលសង្ខាតា មូលាតិ បុច្ឆតិ. ឯកមូលមូលាតិ សមានដ្ឋេន ឯកមេវ មូលមូលំ ឯតេសន្តិ ឯកមូលមូលា. អញ្ញមញ្ញមូលមូលាតិ អញ្ញមញ្ញស្ស មូលំ អញ្ញមញ្ញមូលំ, អញ្ញមញ្ញមូលំ ហេតុបច្ចយដ្ឋេន មូលំ ឯតេសន្តិ អញ្ញមញ្ញមូលមូលា.

៥៦. មូលកនយេ កុសលមូលកាតិ ហេតុបច្ចយដ្ឋេន កុសលំ មូលំ ឯតេសន្តិ កុសលមូលកា.

៥៧-៦១. មូលមូលកនយេ កុសលមូលមូលកាតិ កុសលានំ មូលំ កុសលមូលំ. ហេតុបច្ចយដ្ឋេនេវ កុសលមូលំ មូលំ ឯតេសន្តិ កុសលមូលមូលកាតិ. អយំ តាវ កុសលបទំ និស្សាយ នយយមកបុច្ឆាសុ វិសេសត្ថោ.

៦២-៧៣. អកុសលបទាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. អយំ បន វិសេសោ, អហេតុកំ អកុសលន្តិ វិចិកិច្ឆាយ ចេវ ឧទ្ធច្ចេន ច សម្បយុត្តំ មោហំ សន្ធាយ វុត្តំ.

៧៤-៨៥. អហេតុកំ អព្យាកតន្តិ អដ្ឋារស ចិត្តុប្បាទា រូបំ, និព្ពានញ្ច. អព្យាកតមូលេន ន ឯកមូលន្តិ ឥធ បន ឋបេត្វា សហេតុកអព្យាកតសមុដ្ឋានំ រូបំ, សេសំ លព្ភតិ. សហេតុកអព្យាកតសមុដ្ឋានំ រូបំ អព្យាកតមូលេន ឯកមូលំ ហោតិ, តំ អព្ពោហារិកំ កត្វា ឯកតោ លព្ភមានកវសេនេវ ចេតំ វិស្សជ្ជនំ កតំ.

៨៦-៩៧. នាមា ធម្មាតិ នាមសង្ខាតា ធម្មា. តេ អត្ថតោ ចត្តារោ អរូបិនោ ខន្ធា, និព្ពានញ្ច. នវេវ នាមមូលានីតិ កុសលាកុសលអព្យាកតមូលវសេន នវ មូលានិ. អហេតុកំ នាមំ នាមមូលេន ន ឯកមូលន្តិ អហេតុកំ សព្ពម្បិ អដ្ឋារស ចិត្តុប្បាទវិចិកិច្ឆុទ្ធច្ចសម្បយុត្តមោហនិព្ពានសង្ខាតំ នាមំ នាមមូលេន ន ឯកមូលំ. ន ហិ តំ តេន សទ្ធិំ ឧប្បជ្ជតិ. សហេតុកំ នាមំ នាមមូលេនាតិ បទេបិ សហេតុកំ នាមំ នាមមូលេនាតិ អត្ថោ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

មូលវារវណ្ណនា.

៩៨-៩៩. ហេតុវារាទីសុបិ ឥមិនាវុបាយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. មូលំ ហេតុ និទានញ្ចាតិគាថា យថានិទ្ទិដ្ឋានំ ទសន្នម្បិ វារានំ បុន ឧទ្ទានវសេនេវ វុត្តាតិ.

មូលយមកវណ្ណនា.