២០. វីសតិមវគ្គោ

១. អសញ្ចិច្ចកថាវណ្ណនា

៨៥៧-៨៦២. ឥទានិ អសញ្ចិច្ចកថា នាម ហោតិ. តត្ថ ‘‘អានន្តរិយវត្ថូនិ នាម គរូនិ ភារិយានិ, តស្មា អសញ្ចិច្ចាបិ តេសុ វត្ថូសុ វិកោបិតេសុ អានន្តរិកោ ហោតី’’តិ យេសំ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ ឯកច្ចានំ ឧត្តរាបថកានំ; តេ សន្ធាយ អសញ្ចិច្ចាតិ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, លទ្ធិវសេន បដិញ្ញា ឥតរស្ស. អថ នំ ‘‘យស្មា អានន្តរិយកម្មំ នាម កម្មបថប្បត្តំ. យទិ ច អសញ្ចិច្ច កម្មបថភេទោ សិយា, អវសេសា បាណាតិបាតាទយោបិ អសញ្ចិច្ច ភវេយ្យុ’’ន្តិ ចោទនត្ថំ អសញ្ចិច្ចបាណំ ហន្ត្វាតិអាទិមាហ. ឥតរោ តថារូបាយ លទ្ធិយា អភាវេន បដិក្ខិបតិ. សេសំ យថាបាឡិមេវ និយ្យាតិ. ន វត្តព្ពំ មាតុឃាតកោតិ បុច្ឆា បរវាទិស្ស, រោគបដិការាទិកាលេ អសញ្ចិច្ច ឃាតំ សន្ធាយ បដិញ្ញា សកវាទិស្ស. ននុ មាតា ជីវិតា វោរោបិតាតិ បញ្ហេបិ អសញ្ចិច្ច វោរោបិតំ សន្ធាយ បដិញ្ញា សកវាទិស្សេវ. ឯវំ អធិប្បាយំ បន អគ្គហេត្វា ហញ្ចីតិ លទ្ធិបតិដ្ឋាបនំ ឥតរស្ស. តំ អយោនិសោ បតិដ្ឋាបិតត្តា អប្បតិដ្ឋិតមេវ. បិតុឃាតកាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. សង្ឃភេទកេ បន ធម្មសញ្ញិំ សន្ធាយ សង្ឃភេទោ អានន្តរិកោតិ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, ‘‘សង្ឃំ សមគ្គំ ភេត្វាន, កប្បំ និរយម្ហិ បច្ចតី’’តិ វចនំ អយោនិសោ គហេត្វា បដិញ្ញា បរវាទិស្ស. បុន សព្ពេតិ បុដ្ឋោ សកបក្ខេ ធម្មសញ្ញិំ សន្ធាយ បដិក្ខិបតិ, បរបក្ខេ ធម្មសញ្ញិំ សន្ធាយ បដិជានាតិ. ធម្មសញ្ញីតិ បញ្ហទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. ននុ វុត្តំ ភគវតាតិ សុត្តំ ឯកន្តេនេវ ធម្មវាទិស្ស អានន្តរិកភាវទស្សនត្ថំ វុត្តំ. អាបាយិកោ នេរយិកោតិ គាថាយបិ អធម្មវាទីយេវ អធិប្បេតោ. ឥតរោ បន អធិប្បាយំ អគ្គហេត្វា លទ្ធិំ បតិដ្ឋបេតិ. សា អយោនិសោ បតិដ្ឋាបិតត្តា អប្បតិដ្ឋិតាយេវាតិ.

អសញ្ចិច្ចកថាវណ្ណនា.

២. ញាណកថាវណ្ណនា

៨៦៣-៨៦៥. ឥទានិ ញាណកថា នាម ហោតិ. តត្ថ ទុវិធំ ញាណំ – លោកិយញ្ច លោកុត្តរញ្ច. លោកិយំ សមាបត្តិញាណម្បិ ហោតិ ទានាទិវសេន បវត្តំ កម្មស្សកតញាណម្បិ; លោកុត្តរំ សច្ចបរិច្ឆេទកំ មគ្គញាណម្បិ ផលញាណម្បិ. ឥមំ បន វិភាគំ អកត្វា ‘‘សច្ចបរិច្ឆេទកមេវ ញាណំ ន ឥតរំ, តស្មា នត្ថិ បុថុជ្ជនស្ស ញាណ’’ន្តិ យេសំ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ ហេតុវាទានំ, តេ សន្ធាយ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. បញ្ញាតិអាទិ ញាណវេវចនទស្សនត្ថំ វុត្តំ. តេនេតំ ទីបេតិ – យទិ តស្ស ញាណំ នត្ថិ, បញ្ញាទយោបិ នត្ថិ. អថ បញ្ញាទយោ អត្ថិ, ញាណម្បិ អត្ថិ. កស្មា? បញ្ញាទីនំ ញាណតោ អនញ្ញត្តាតិ. បឋមំ ឈានន្តិអាទិ សមាបត្តិញាណស្ស ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. ទានំ ទទេយ្យាតិអាទិ កម្មស្សកតញាណស្ស. ទុក្ខំ បរិជានាតីតិ លោកុត្តរមគ្គញាណមេវ ទីបេតិ, ន ច លោកុត្តរមេវ ញាណន្តិ.

ញាណកថាវណ្ណនា.

៣. និរយបាលកថាវណ្ណនា

៨៦៦. ឥទានិ និរយបាលកថា នាម ហោតិ. តត្ថ ‘‘និរយេ នេរយិកកម្មានេវ និរយបាលរូបវសេន វធេន្តិ, នត្ថិ និរយបាលា នាម សត្តា’’តិ យេសំ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ អន្ធកានំ; តេ សន្ធាយ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. អថ នំ ‘‘យទិ តត្ថ និរយបាលា ន សិយុំ, កម្មការណាបិ ន ភវេយ្យុំ. ការណិកេសុ ហិ សតិ ការណា’’តិ ចោទេតុំ នត្ថិ និរយេសូតិអាទិមាហ.

៨៦៧-៨៦៨. អត្ថិ មនុស្សេសូតិ បច្ចក្ខេន ញាបនត្ថំ. យថា ហិ មនុស្សេសុ សតិ ការណិកេសុ ការណា, ឯវំ តត្ថាបីតិ អយមេត្ថ អធិប្បាយោ. អត្ថិ និរយេសូតិ បុច្ឆា បរវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. ន វេស្សភូ នោបិ ច បេត្តិរាជាតិ បរវាទិនា សកសមយតោ សុត្តំ អាភតំ. តំ បន សាសនាវចរិកន្តិ សកវាទិនា អនុញ្ញាតំ. តត្ថ វេស្សភូតិ ឯកោ ទេវោ. បេត្តិរាជាតិ បេត្តិវិសយេ បេតមហិទ្ធិកោ. សោមាទយោ បាកដា ឯវ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – អត្តនោ កម្មេហិ ឥតោ បណុន្នំ បរលោកំ បត្តំ បុរិសំ ន ឯតេ វេស្សភូអាទយោ ហនន្តិ. យេហិ បន សោ កម្មេហិ តត្ថ បណុន្នោ, តានិ សកានិ កម្មានិយេវ នំ តត្ថ ហនន្តីតិ កម្មស្សកតំ ទីបេតិ, ន និរយបាលានំ អភាវំ. សកវាទិនា បន តមេនំ, ភិក្ខវេតិ អាភតានិ សុត្តបទានិ នីតត្ថានេវាតិ.

និរយបាលកថាវណ្ណនា.

៤. តិរច្ឆានកថាវណ្ណនា

៨៦៩-៨៧១. ឥទានិ តិរច្ឆានកថា នាម ហោតិ. តត្ថ ទេវេសុ ឯរាវណាទយោ ទេវបុត្តា ហត្ថិវណ្ណំ អស្សវណ្ណំ វិកុព្ពន្តិ, នត្ថិ តត្ថ តិរច្ឆានគតា. យេសំ បន តិរច្ឆានវណ្ណិនោ ទេវបុត្តេ ទិស្វា ‘‘អត្ថិ ទេវេសុ តិរច្ឆានគតា’’តិ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ អន្ធកានំ; តេ សន្ធាយ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. អថ នំ ‘‘យទិ ទេវយោនិយំ តិរច្ឆានគតា សិយុំ, តិរច្ឆានយោនិយម្បិ ទេវា សិយុ’’ន្តិ ចោទេតុំ អត្ថិ តិរច្ឆានគតេសូតិអាទិមាហ. កីដាតិអាទិ យេសំ សោ អភាវំ ឥច្ឆតិ, តេ ទស្សេតុំ វុត្តំ. ឯរាវណោតិ បញ្ហេ តស្ស អត្ថិតាយ បដិញ្ញា សកវាទិស្ស, ន តិរច្ឆានគតស្ស. ហត្ថិពន្ធាតិអាទិ ‘‘យទិ តត្ថ ហត្ថិអាទយោ សិយុំ, ហត្ថិពន្ធាទយោបិ សិយុ’’ន្តិ ចោទនត្ថំ វុត្តំ. តត្ថ យាវសិកាតិ យវស្ស ទាយកា. ការណិកាតិ ហត្ថាចរិយាទយោ, យេហិ តេ នានាវិធំ ការណំ ករេយ្យុំ. ភត្តការកាតិ ហត្ថិអាទីនំ ភត្តរន្ធកា. ន ហេវន្តិ តថា អនិច្ឆន្តោ បដិក្ខិបតីតិ.

តិរច្ឆានកថាវណ្ណនា.

៥. មគ្គកថាវណ្ណនា

៨៧២-៨៧៥. ឥទានិ មគ្គកថា នាម ហោតិ. តត្ថ យេសំ ‘‘បុព្ពេវ ខោ បនស្ស កាយកម្មំ វចីកម្មំ អាជីវោ សុបរិសុទ្ធោ ហោតី’’តិ (អ. និ. ៣.៤៣១) ឥទញ្ចេវ សុត្តំ សម្មាវាចាកម្មន្តាជីវានញ្ច ចិត្តវិប្បយុត្តតំ និស្សាយ ‘‘និប្បរិយាយេន បញ្ចង្គិកោវ មគ្គោ’’តិ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ មហិសាសកានំ, តេ សន្ធាយ បញ្ចង្គិកោតិ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. សម្មាវាចា មគ្គង្គំ, សា ច ន មគ្គោតិអាទិ បរសមយវសេន វុត្តំ. បរសមយស្មិញ្ហិ សម្មាវាចាទយោ មគ្គង្គន្តិ អាគតា. រូបត្តា បន មគ្គោ ន ហោតីតិ វណ្ណិតា. សម្មាទិដ្ឋិ មគ្គង្គន្តិអាទិ មគ្គង្គស្ស អមគ្គតា នាម នត្ថីតិ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. បុព្ពេវ ខោ បនស្សាតិ សុត្តេ បរិសុទ្ធសីលស្ស មគ្គភាវនា នាម ហោតិ, ន ឥតរស្សាតិ អាគមនិយបដិបទាយ វិសុទ្ធិភាវទស្សនត្ថំ ‘‘កាយកម្មំ វចីកម្មំ អាជីវោ សុបរិសុទ្ធោ ហោតី’’តិ វុត្តំ, ន ឥមេហិ វិនា បញ្ចង្គិកភាវទស្សនត្ថំ. តេនេវាហ ‘‘ឯវមស្សាយំ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ ភាវនាបារិបូរិំ គច្ឆតី’’តិ. សកវាទិនា អាភតសុត្តំ នីតត្ថមេវាតិ.

មគ្គកថាវណ្ណនា.

៦. ញាណកថាវណ្ណនា

៨៧៦-៨៧៧. ឥទានិ ញាណកថា នាម ហោតិ. តត្ថ ធម្មចក្កប្បវត្តនេ ទ្វាទសាការញាណំ សន្ធាយ ‘‘ទ្វាទសវត្ថុកំ ញាណំ លោកុត្តរ’’ន្តិ យេសំ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ បុព្ពសេលិយានំ, តេ សន្ធាយ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. អថ នំ ‘‘សចេ តំ ទ្វាទសវត្ថុកំ, ទ្វាទសហិ មគ្គញាណេហិ ភវិតព្ព’’ន្តិ ចោទេតុំ ទ្វាទសាតិអាទិមាហ. ឥតរោ មគ្គស្ស ឯកត្តំ សន្ធាយ បដិក្ខិបតិ, ឯកេកស្មិំ សច្ចេ សច្ចញាណកិច្ចញាណកតញាណានំ វសេន ញាណនានត្តំ សន្ធាយ បដិជានាតិ. ទ្វាទស សោតាបត្តិមគ្គាតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ននុ វុត្តំ ភគវតាតិ សុត្តំ សទ្ធិំ បុព្ពភាគបរភាគេហិ ញាណនានត្តំ ទីបេតិ, ន អរិយមគ្គស្ស ទ្វាទស ញាណតំ. តស្មា អសាធកន្តិ.

ញាណកថាវណ្ណនា.

វីសតិមោ វគ្គោ.

ចតុត្ថបណ្ណាសកោ សមត្តោ.