១៩. បដិវេធានុយោគាទិវណ្ណនា

២១៧. ភវំ និស្សាយ បញ្ហេ ភវន្តិ ឧបបត្តិភវំ.

២១៨. វេទនំ វេទិយមានបញ្ហេ វេទនំ វេទិយមានោ បរិគ្គហិតវេទនោ យោគាវចរោវ បជានាតិ, ពាលបុថុជ្ជនោ នប្បជានាតិ.

២២៤. កាយានុបស្សនាទិបញ្ហា ឧត្តានត្ថាយេវ.

២២៦. បារាយនគាថាយ សុញ្ញតោ លោកំ អវេក្ខស្សូតិ សត្តសុញ្ញតវសេន ខន្ធលោកំ ឱលោកេហីតិ អត្ថោ.

២២៨. បុគ្គលោ អវេក្ខតីតិ សកវាទិបុច្ឆា. បរវាទិស្ស ហិ ‘‘សុញ្ញតោ លោកំ អវេក្ខស្សូ’’តិ គាថាយ យោ អវេក្ខតិ, សោ បុគ្គលោតិ លទ្ធិ, តស្មា នំ ឯវំ បុច្ឆតិ. សហ រូបេនាតិ រូបកាយេន សទ្ធិំ. តតោ អនិស្សដោ ហុត្វាតិ អត្ថោ. ឥទំ បញ្ចវោការវសេន អនុជានិត្វា បុន តំ ជីវន្តិ បុដ្ឋោ សុត្តវិរោធភយេន បដិក្ខិបតិ. វិនា រូបេនាតិ ឥទំ ចតុវោការវសេន អនុជានិត្វា បុន អញ្ញំ ជីវន្តិ បុដ្ឋោ សុត្តវិរោធភយេនេវ បដិក្ខិបតិ. ‘‘អព្ភន្តរគតោ’’តិ ច ‘‘ពហិទ្ធា និក្ខមិត្វា’’តិ ច ឥទំ ‘‘សហ រូបេន វិនា រូបេនា’’តិ ហេដ្ឋា វុត្តស្ស លក្ខណវចនំ. តត្ថ អព្ភន្តរគតោតិ រូបស្ស អន្តោគតោ, ឥតោ វា ឯត្តោ វា អនិក្ខមិត្វា រូបបរិច្ឆេទវសេនេវ ឋិតោ ហុត្វាតិ អត្ថោ. និក្ខមិត្វាតិ រូបបរិច្ឆេទំ អតិក្កមិត្វា. រូបំ អនិស្សិតោ ហុត្វាតិ អត្ថោ.

២៣១. អនត្តាតិ អត្តនា ជីវេន បុគ្គលេន រហិតោ. ឯកធម្មេបិ បុគ្គលោ នត្ថីតិ អត្ថោ. ឯវំ សព្ពសុត្តានំ អាគមដ្ឋកថាសុ វុត្តនយេនេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឥធ បន សន្ធាយភាសិតមត្តមេវ វក្ខាម.

២៣៧. វុត្តំ ភគវតា សប្បិកុម្ភោតិអាទិ ‘‘សព្ពាវ ទេសនា យថារុតវសេនេវ អត្ថតោ ន គហេតព្ពា’’តិ ទស្សនត្ថំ អាភតំ. យថា ហិ សុវណ្ណំ គហេត្វា កតោ សុវណ្ណវិការោ កុម្ភោ សុវណ្ណកុម្ភោតិ វុច្ចតិ, ន ឯវំ សប្បិំ គហេត្វា កតោ សប្បិស្ស វិការោ សប្បិកុម្ភោ នាម អត្ថិ. យស្មិំ បន កុម្ភេ សប្បិ បក្ខិត្តំ, សោ សប្បិកុម្ភោ នាមាតិ អយមេត្ថ អត្ថោ. តេលកុម្ភាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. យថា ច និព្ពានំ និច្ចំ ធុវំ, ន ឯវំ ភត្តំ វា យាគុ វា អត្ថិ. កាលបរិច្ឆេទំ បន អកត្វា ទិវសេ ទិវសេ ទស្សាមាតិ បញ្ញត្តវសេន ‘‘និច្ចភត្តំ ធុវយាគូ’’តិ វុច្ចតីតិ អយមេត្ថ អត្ថោ.

‘‘អត្ថិ បុគ្គលោ អត្តហិតាយ បដិបន្នោ’’តិអាទីសុបិ យថា រូបាទយោ ធម្មា បច្ចត្តលក្ខណសាមញ្ញលក្ខណវសេន អត្ថិ, ន ឯវំ បុគ្គលោ. រូបាទីសុ បន សតិ ‘ឯវំនាមោ’‘ឯវំគោត្តោ’តិ វោហារោ ហោតិ. ឥតិ ឥមិនា លោកវោហារេន លោកសម្មុតិយា លោកនិរុត្តិយា អត្ថិ បុគ្គលោតិ អយមេត្ថ អត្ថោ. វុត្តម្បិ ចេតំ ភគវតា – ‘‘ឥមា ខោ ចិត្ត, លោកសមញ្ញា លោកនិរុត្តិយោ លោកវោហារា លោកបញ្ញត្តិយោ’’តិ (ទី. និ. ១.៤៤០). រូបាទិធម្មា បន វិនាបិ លោកសម្មុតិំ បច្ចត្តសាមញ្ញលក្ខណវសេន បញ្ញាបនតោ អត្ថីតិ អយមេត្ថ អត្ថោ.

ពុទ្ធានំ បន ទ្វេ កថា សម្មុតិកថា ច បរមត្ថកថា ច. តត្ថ សត្តោ, បុគ្គលោ, ទេវោ, ព្រហ្មាតិអាទិកា សម្មុតិកថា នាម. អនិច្ចំ, ទុក្ខំ, អនត្តា, ខន្ធា, ធាតុយោ, អាយតនានិ, សតិបដ្ឋានា, សម្មប្បធានាតិអាទិកា បរមត្ថកថា នាម.

តត្ថ យោ សម្មុតិទេសនាយ សត្តោតិ វា…បេ… ព្រហ្មាតិ វាតិ វុត្តេ ជានិតុំ បដិវិជ្ឈិតុំ និយ្យាតុំ អរហត្តជយគ្គាហំ គហេតុំ សក្កោតិ, តស្ស ភគវា អាទិតោវ សត្តោតិ វា បុគ្គលោតិ វា បោសោតិ វា ទេវោតិ វា ព្រហ្មាតិ វា កថេតិ. យោ បរមត្ថទេសនាយ អនិច្ចន្តិ វា ទុក្ខន្តិ វាតិអាទីសុ អញ្ញតរំ សុត្វាវ ជានិតុំ បដិវិជ្ឈិតុំ និយ្យាតុំ អរហត្តជយគ្គាហំ គហេតុំ សក្កោតិ. តស្ស អនិច្ចន្តិអាទីសុ អញ្ញតរំ កថេតិ. តថា សម្មុតិកថាយ ពុជ្ឈនកសត្តស្ស ន បឋមំ បរមត្ថកថំ កថេតិ. សម្មុតិកថាយ បន ពោធេត្វា បច្ឆា បរមត្ថកថំ កថេតិ. បរមត្ថកថាយ ពុជ្ឈនកសត្តស្សាបិ ន បឋមំ សម្មុតិកថំ កថេតិ. បរមត្ថកថាយ បន ពោធេត្វា បច្ឆា សម្មុតិកថំ កថេតិ. បកតិយា បន បឋមមេវ បរមត្ថកថំ កថេន្តស្ស ទេសនា លូខាការា ហោតិ. តស្មា ពុទ្ធា បឋមំ សម្មុតិកថំ កថេត្វា បច្ឆា បរមត្ថកថំ កថេន្តិ. តេ សម្មុតិកថំ កថេន្តាបិ សច្ចមេវ សភាវមេវ អមុសាវ កថេន្តិ. បរមត្ថកថំ កថេន្តាបិ សច្ចមេវ សភាវមេវ អមុសាវ កថេន្តិ. អយញ្ហិ –

‘‘ទុវេ សច្ចានិ អក្ខាសិ, សម្ពុទ្ធោ វទតំ វរោ;

សម្មុតិំ បរមត្ថញ្ច, តតិយំ នុបលព្ភតិ’’.

តត្ថ –

‘‘សង្កេតវចនំ សច្ចំ, លោកសម្មុតិការណំ;

បរមត្ថវចនំ សច្ចំ, ធម្មានំ តថលក្ខណ’’ន្តិ.

អបរោ នយោ – ទ្វេ ភគវតោ ទេសនា បរមត្ថទេសនា ច ខន្ធាទិវសេន, សម្មុតិទេសនា ច សប្បិកុម្ភាទិវសេន. ន ហិ ភគវា សមញ្ញំ អតិធាវតិ. តស្មា ‘‘អត្ថិ បុគ្គលោ’’តិ វចនមត្តតោ អភិនិវេសោ ន កាតព្ពោ. សត្ថារា ហិ –

‘‘បញ្ញត្តិំ អនតិក្កម្ម, បរមត្ថោ បកាសិតោ;

សមញ្ញំ នាតិធាវេយ្យ, តស្មា អញ្ញោបិ បណ្ឌិតោ;

បរមត្ថំ បកាសេន្តោ, សមញ្ញំ នាតិធាវយេ’’.

សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

បុគ្គលកថា និដ្ឋិតា.