១១. គតិអនុយោគវណ្ណនា

៦៩-៧២. ឥទានិ គតិបរិវត្តនមុខេន ចុតិបដិសន្ធិអនុយោគោ ហោតិ. តត្ថ យស្មា បុគ្គលវាទី ‘‘ស សត្តក្ខត្តុបរមំ សន្ធាវិត្វាន បុគ្គលោ’’តិអាទីនិ (សំ. និ. ២.១៣៣; ឥតិវុ. ២៤) សុត្តានិ និស្សាយ បុគ្គលោ សន្ធាវតីតិ លទ្ធិំ គហេត្វា វោហរតិ, តស្មាស្ស តំ លទ្ធិំ ភិន្ទិតុំ សន្ធាវតីតិ បុច្ឆា សកវាទិស្ស. តត្ថ សន្ធាវតីតិ សំសរតិ គមនាគមនំ ករោតិ. អត្តនោ លទ្ធិវសេន បដិញ្ញា បរវាទិស្ស. សោ បុគ្គលោតិអាទយោ អនុយោគោបិ សកវាទិស្ស, បដិក្ខេបោ ឥតរស្ស. តត្ថ សោតិ សោយេវាតិ អត្ថោ. ឯវំ បន អនុយុត្តោ សស្សតទិដ្ឋិភយេន បដិក្ខិបតិ. អញ្ញោតិ បុដ្ឋោ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិភយេន. សោ ច អញ្ញោ ចាតិ បុដ្ឋោ ឯកច្ចសស្សតទិដ្ឋិភយេន. នេវ សោ ន អញ្ញោតិ បុដ្ឋោ អមរាវិក្ខេបទិដ្ឋិភយេន. បុន ចត្តារោបិ បញ្ហេ ឯកតោ បុដ្ឋោ ចតុន្នម្បិ ទិដ្ឋីនំ ភយេន បដិក្ខិបិត្វា បុន យានិស្ស សុត្តានិ និស្សាយ លទ្ធិ ឧប្បន្នា តានិ ទស្សេន្តោ តេន ហិ បុគ្គលោសន្ធាវតីតិអាទិមាហ.

៧៦. បុន សកវាទិនា ‘‘យ្វាយំ តវ លទ្ធិយា សន្ធាវតិ, កិំ សោ អស្មិញ្ច បរស្មិញ្ច លោកេ ឯកោយេវា’’តិ អធិប្បាយេន ស្វេវាតិ និយមេត្វា បុដ្ឋោ សស្សតភយា បដិក្ខិបិត្វា បុន ទឡ្ហំ កត្វា តថេវ បុដ្ឋោ យស្មា សោ បុគ្គលោវ ន អញ្ញោ ភាវោ, ‘‘សោ តតោ ចុតោ ឥធូបបន្នោ’’តិអាទិសុត្តម្បិ (បារា. ១២; ទី. និ. ១.២៤៥) អត្ថិ, តស្មា បដិជានាតិ. ស្វេវ មនុស្សោតិ បុដ្ឋោ មនុស្សស្សេវ ទេវត្តាភាវតោ បដិក្ខិបតិ.

៧៧. បុន បុដ្ឋោ ‘‘អហំ តេន សមយេន សុនេត្តោ នាម សត្ថា អហោសិ’’ន្តិអាទិសុត្តវសេន (អ. និ. ៧.៦៦ អត្ថតោ សមានំ) បដិជានាតិ. អថស្ស សកវាទី ទេវមនុស្សុបបត្តីនំ នានត្តតោ វចនំ មិច្ឆាតិ បកាសេន្តោ មនុស្សោ ហុត្វាតិអាទិមាហ.

៧៨. តត្ថ ហេវំ មរណំ ន ហេហិតីតិ ឯវំ សន្តេ មរណំ ន ភវិស្សតីតិ អត្ថោ. ឥតោ បរំ យក្ខោ បេតោតិ អត្តភាវនានត្តវសេន អនុយោគនានត្តំ វេទិតព្ពំ.

៨២. ខត្តិយោតិអាទីនិ ជាតិវសេន ចេវ អង្គវេកល្លាទិវសេន ច វុត្តានិ.

៨៧. បុន ន វត្តព្ពន្តិ បរវាទិនា បុដ្ឋោ ឥធដ្ឋកស្ស ឧបបត្តិវសេន បរលោកស្ស គមនាភាវតោ បដិញ្ញា សកវាទិស្ស បុន សោតាបន្នស្ស ភវន្តរេបិ សោតាបន្នភាវាវិជហនតោ ទុតិយបដិញ្ញាបិ តស្សេវ. ហញ្ចីតិអាទិវចនំ បរវាទិស្ស.

៨៨. បុន ទេវលោកេ ឧបបន្នស្ស មនុស្សត្តាភាវទស្សនេន អនុយោគោ សកវាទិស្ស.

៨៩. តតោ បរំ អនញ្ញោ អវិគតោតិ ឯត្ថ អនញ្ញោតិ សព្ពាការេន ឯកសទិសោ. អវិគតោតិ ឯកេនាបិ អាការេន អវិគតោតិ អត្ថោ. ន ហេវន្តិ ទេវលោកេ ឧបបន្នស្ស មនុស្សភាវាភាវតោ ឯវមាហ.

៩០. បុន ទឡ្ហំ កត្វា អនុយុត្តោ ‘‘ស្វេវ បុគ្គលោ សន្ធាវតី’’តិ លទ្ធិយា អនុជានាតិ. ហត្ថច្ឆិន្នោតិអាទិ អាការវិគមនទស្សនេន អវិគតោ សន្ធាវតីតិ លទ្ធិភិន្ទនត្ថំ វុត្តំ. តត្ថ អឡច្ឆិន្នោតិ យស្ស អង្គុដ្ឋកា ឆិន្នា. កណ្ឌរច្ឆិន្នោតិ យស្ស មហាន្ហារូ ឆិន្នា.

៩១. សរូបោតិអាទីសុ បឋមេ បញ្ហេ ឥមិនា រូបកាយេន សទ្ធិំ អគមនំ សន្ធាយ បដិក្ខិបតិ. ទុតិយេ អន្តរាភវបុគ្គលំ សន្ធាយ បដិជានាតិ. សោ ហិ តស្ស លទ្ធិយា សរូបោវ គន្ត្វា មាតុកុច្ឆិំ បវិសតិ. អថស្ស តំ រូបំ ភិជ្ជតិ. តំ ជីវន្តិ យេន រូបសង្ខាតេន សរីរេន សទ្ធិំ គច្ឆតិ, កិមស្ស តទេវ ជីវំ តំ សរីរន្តិ បុច្ឆតិ. បរវាទី ឥធ សរីរនិក្ខេបា សុត្តវិរោធា ច បដិក្ខិបតិ.

សវេទនោតិអាទីសុ អសញ្ញូបបត្តិំ សន្ធាយ បដិក្ខិបតិ, តទញ្ញំ ឧបបត្តិំ សន្ធាយ បដិជានាតិ. តំ ជីវន្តិ យេន វេទនាទិសង្ខាតេន សរីរេន សទ្ធិំ គច្ឆតិ. កិមស្ស តទេវ ជីវំ តំ សរីរន្តិ បុច្ឆតិ. តំ ជីវំ តំ សរីរំ, អញ្ញំ ជីវំ អញ្ញំ សរីរន្តិ ឯតិស្សា ហិ លទ្ធិយា បញ្ចបិ ខន្ធា សរីរន្តិ អធិប្បេតា. បរវាទី សុត្តវិរោធា បដិក្ខិបតិ.

៩២. អរូបោតិអាទីសុ បឋមេ បញ្ហេ អន្តរាភវំ សន្ធាយ បដិក្ខិបតិ. ទុតិយេ អរូបា រូបំ ឧបបជ្ជមានំ សន្ធាយ បដិជានាតិ. អញ្ញំ, ជីវន្តិ យំ រូបសង្ខាតំ សរីរំ បហាយ អរូបោ សន្ធាវតិ, កិំ តេ តំ សរីរំ អញ្ញំ, អញ្ញំ ជីវន្តិ បុច្ឆតិ. ឥតរោ សុត្តវិរោធា បដិក្ខិបតិ.

អវេទនោតិអាទីសុ សញ្ញីភវំ សន្ធាយ បដិក្ខិបតិ, តទញ្ញំ ឧបបត្តិំ សន្ធាយ បដិជានាតិ. អញ្ញំ ជីវន្តិ យំ វេទនាទិសង្ខាតំ សរីរំ បហាយ អវេទនោ អវិញ្ញាណោ សន្ធាវតិ, កិំ តេ តំ អញ្ញំ សរីរំ, អញ្ញំ ជីវន្តិ បុច្ឆតិ. ឥតរោ សុត្តវិរោធា បដិក្ខិបតិ.

៩៣. រូបំ សន្ធាវតីតិអាទីសុ យេ រូបាទយោ ខន្ធេ ឧបាទាយ បុគ្គលំ បញ្ញបេតិ, កិំ តេ តស្មិំ បុគ្គលេ សន្ធាវន្តេ តម្បិ រូបំ សន្ធាវតីតិ បុច្ឆតិ. បរវាទី ‘‘អវិជ្ជានីវរណានំ សត្តានំ តណ្ហាសំយោជនានំ សន្ធាវតំ សំសរត’’ន្តិ សត្តស្សេវ សន្ធាវនវចនតោ បដិក្ខិបតិ. បុន បុដ្ឋោ យស្មា រូបាទិធម្មេ វិនា បុគ្គលោ នត្ថិ, តស្មា តស្មិំ សន្ធាវន្តេ តេនបិ រូបេន សន្ធាវិតព្ពន្តិ សញ្ញាយ បដិជានាតិ. វេទនាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

៩៤. រូបំ ន សន្ធាវតីតិអាទីសុ យស្មា តេ រូបំ បុគ្គលោ ន ហោតិ, ស្វេវ ច សន្ធាវតីតិ វទេសិ, តស្មា តំ បុច្ឆាមិ, កិំ តេ រូបំ ន សន្ធាវតីតិ អត្ថោ. ឥតរោ បុគ្គលេ សន្ធាវន្តេ ន សក្កា តស្ស ឧបាទានភូតេន រូបេន សន្ធាវិតុន្តិ សញ្ញាយ បដិក្ខិបតិ. បុន បុដ្ឋោ សត្តានញ្ញេវ សន្ធាវនវចនតោ បដិជានាតិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានមេវ.

គាថានំ បន អយមត្ថោ – អាយស្មតោ មតេន រុក្ខំ ឧបាទាយ ឆាយា វិយ, ឥន្ធនំ ឧបាទាយ អគ្គិ វិយ ច, ខន្ធេ ឧបាទាយ បុគ្គលោ; រូបាទីនំ សន្ធាវនេ អសតិ តេសុ ខន្ធេសុ ភិជ្ជមានេសុ សោ តវ បុគ្គលោ ភិជ្ជតិ ចេ, ឯវំ សន្តេ ឧច្ឆេទា ភវតិ ទិដ្ឋិ, ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ តេ អាបជ្ជតិ. កតរា យា ពុទ្ធេន វិវជ្ជិតា អកុសលទិដ្ឋិ. យា បន ‘‘ឧច្ឆេទវាទី សមណោ គោតមោ’’តិ បរិយាយភាសិតា, ន តំ វទាមាតិ ទស្សេតិ. អថាបិ តេសុ ខន្ធេសុ ភិជ្ជមានេសុ សោ បុគ្គលោ ន ភិជ្ជតិ, ឯវំ សន្តេ សស្សតោ បុគ្គលោ ហោតិ. តតោ សោ និព្ពានេន សមសមោ អាបជ្ជតិ. សមសមោតិ អតិវិយ សមោ, សមេន វា សមោ, សមភាវេនេវ សមោ. យថេវ និព្ពានំ នុប្បជ្ជតិ ន ភិជ្ជតិ, ឯវំ តេ បុគ្គលោបិ តេន សមសមោតិ.

គតិបរិវត្តនមុខេន ចុតិបដិសន្ធានុយោគោ និដ្ឋិតោ.

អនុយោគវណ្ណនា.