១៥. បន្នរសមវគ្គោ

១. បច្ចយតាកថាវណ្ណនា

៧១១-៧១៧. ឥទានិ បច្ចយតាកថា នាម ហោតិ. តត្ថ យោ ធម្មោ ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោ, សោ យេសំ ហេតុបច្ចយេន បច្ចយោ, តេសញ្ញេវ យស្មា អារម្មណានន្តរសមនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ ន ហោតិ, យោ វា អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោ, សោ យស្មា តេសំយេវ អនន្តរសមនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ ន ហោតិ, តស្មា បច្ចយតា វវត្ថិតាតិ យេសំ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ មហាសង្ឃិកានំ; តេ សន្ធាយ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. សេសមេត្ថ យថាបាឡិមេវ និយ្យាតីតិ.

បច្ចយតាកថាវណ្ណនា.

២. អញ្ញមញ្ញបច្ចយកថាវណ្ណនា

៧១៨-៧១៩. ឥទានិ អញ្ញមញ្ញបច្ចយកថា នាម ហោតិ. តត្ថ យេសំ សមយេ ‘‘អវិជ្ជាបច្ចយា សង្ខារា’’តិ អយមេវ តន្តិ, ‘‘សង្ខារបច្ចយាបិ អវិជ្ជា’’តិ អយំ នត្ថិ, តស្មា អវិជ្ជាវ សង្ខារានំ បច្ចយោ, ន បន សង្ខារា អវិជ្ជាយាតិ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ មហាសង្ឃិកានំ; តេ សន្ធាយ អវិជ្ជាសង្ខារាទីនំ អញ្ញមញ្ញបច្ចយតាបិ អត្ថីតិ ទស្សេតុំ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. អវិជ្ជា សង្ខារេនាតិ ឯត្ថ អបុញ្ញាភិសង្ខារោវ គហិតោ. តស្មា សង្ខារបច្ចយាបិ អវិជ្ជាតិ ឯត្ថ សហជាតអញ្ញមញ្ញអត្ថិអវិគតសម្បយុត្តវសេន បច្ចយតា វេទិតព្ពា. ឧបាទានបច្ចយាបិ តណ្ហាតិ ឯត្ថ ឋបេត្វា កាមុបាទានំ សេសានិ តីណិ ឧបាទានានិ អវិជ្ជាយ សង្ខារា វិយ តណ្ហាយ បច្ចយា ហោន្តីតិ វេទិតព្ពានិ. សេសំ យថាបាឡិមេវ និយ្យាតិ. ជរាមរណបច្ចយាតិ បុច្ឆា បរវាទិស្ស, នាមរូបំ វិញ្ញាណបច្ចយាតិ សកវាទិស្សាតិ.

អញ្ញមញ្ញបច្ចយកថាវណ្ណនា.

៣. អទ្ធាកថាវណ្ណនា

៧២០-៧២១. ឥទានិ អទ្ធាកថា នាម ហោតិ. តត្ថ ‘‘តីណិមានិ, ភិក្ខវេ, កថាវត្ថូនី’’តិ (អ. និ. ៣.៦៨) សុត្តំ និស្សាយ កាលសង្ខាតោ អទ្ធា នាម បរិនិប្ផន្នោ អត្ថីតិ យេសំ លទ្ធិ; តេសំ ‘‘អទ្ធា នាម កោចិ បរិនិប្ផន្នោ នត្ថិ អញ្ញត្រ កាលបញ្ញត្តិមត្តា. រូបាទយោ បន ខន្ធាវ បរិនិប្ផន្នា’’តិ វិភាគំ ទស្សេតុំ អទ្ធា បរិនិប្ផន្នោតិ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. អថ នំ ‘‘សចេ សោ បរិនិប្ផន្នោ, រូបាទីសុ អនេន អញ្ញតរេន ភវិតព្ព’’ន្តិ ចោទេតុំ រូបន្តិអាទិមាហ. ឥតរោ បដិក្ខិបតិ. សេសំ យថាបាឡិមេវ និយ្យាតីតិ.

អទ្ធាកថាវណ្ណនា.

៤. ខណលយមុហុត្តកថាវណ្ណនា

៧២២-៧២៣. ខណលយមុហុត្តកថាសុបិ ឯសេវ នយោ. សព្ពេបិ ហេតេ ខណាទយោ អទ្ធាបរិយាយា ឯវាតិ.

ខណលយមុហុត្តកថាវណ្ណនា.

៥. អាសវកថាវណ្ណនា

៧២៤-៧២៥. ឥទានិ អាសវកថា នាម ហោតិ. តត្ថ យស្មា ចតូហិ អាសវេហិ ឧត្តរិ អញ្ញោ អាសវោ នាម នត្ថិ, យេន ចត្តារោ អាសវា សាសវា សិយុំ, តស្មា ចត្តារោ អាសវា អនាសវាតិ យេសំ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ ហេតុវាទានំ; តេ សន្ធាយ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. អថ នំ ‘‘យទិ តេ អាសវា អនាសវា, ឯវំ សន្តេ តេហិ មគ្គាទិលក្ខណប្បត្តេហិ ភវិតព្ព’’ន្តិ ចោទេតុំ មគ្គោតិអាទិមាហ. សេសមេត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

អាសវកថាវណ្ណនា.

៦. ជរាមរណកថាវណ្ណនា

៧២៦-៧២៧. ឥទានិ ជរាមរណកថា នាម ហោតិ. តត្ថ ជរាមរណំ នាម អបរិនិប្ផន្នត្តា លោកិយន្តិ វា លោកុត្តរន្តិ វា ន វត្តព្ពំ. ‘‘លោកិយា ធម្មា លោកុត្តរា ធម្មា’’តិ ហិ ទុកេ ជរាមរណំ នេវ លោកិយបទេ, ន លោកុត្តរបទេ និទ្ទិដ្ឋំ. តត្ថ យេសំ ឥមំ លក្ខណំ អនាទិយិត្វា លោកុត្តរានំ ធម្មានំ ជរាមរណំ លោកុត្តរន្តិ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ មហាសង្ឃិកានំ, តេ សន្ធាយ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. សេសមេត្ថ យថាបាឡិមេវ និយ្យាតីតិ.

ជរាមរណកថាវណ្ណនា.

៧. សញ្ញាវេទយិតកថាវណ្ណនា

៧២៨-៧២៩. ឥទានិ សញ្ញាវេទយិតកថា នាម ហោតិ. តត្ថ សញ្ញាវេទយិតនិរោធសមាបត្តិ នាម ន កោចិ ធម្មោ, ចតុន្នំ បន ខន្ធានំ និរោធោ. ឥតិ សា នេវ លោកិយា ន លោកុត្តរា. យស្មា បន លោកិយា ន ហោតិ, តស្មា លោកុត្តរាតិ យេសំ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ ហេតុវាទានំយេវ; តេ សន្ធាយ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. សេសំ បុរិមកថាសទិសមេវាតិ.

សញ្ញាវេទយិតកថាវណ្ណនា.

៨. ទុតិយសញ្ញាវេទយិតកថាវណ្ណនា

៧៣០-៧៣១. ឥទានិ យស្មា សា លោកុត្តរា ន ហោតិ, តស្មា លោកិយាតិ យេសំ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ ហេតុវាទានំ, តេ សន្ធាយ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. សេសំ បុរិមសទិសមេវាតិ.

ទុតិយសញ្ញាវេទយិតកថាវណ្ណនា.

៩. តតិយសញ្ញាវេទយិតកថាវណ្ណនា

៧៣២. ឥទានិ យស្មា ‘‘អសុកោ មរណធម្មោ, អសុកោ ន មរណធម្មោ’’តិ សត្តានំ មរណធម្មតាយ និយាមោ នត្ថីតិ សញ្ញាវេទយិតនិរោធំ សមាបន្នោបិ កាលំ ករេយ្យាតិ យេសំ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ រាជគិរិកានំ; តេសំ សមាបន្នាយបិ មរណធម្មតាយ មរណសមយញ្ច អមរណសមយញ្ច ទស្សេតុំ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. អថ នំ យស្មា កាលំ ករោន្តស្ស នាម មរណន្តិកេហិ ផស្សាទីហិ ភវិតព្ពំ, តស្មា តេនាការេន ចោទេតុំ អត្ថីតិអាទិមាហ.

អផស្សកស្ស កាលកិរិយាតិអាទីនិ បុដ្ឋោ សេសសត្តេ សន្ធាយ បដិក្ខិបតិ វិសំ កមេយ្យាតិអាទីនិ បុដ្ឋោ សមាបត្តិអានុភាវំ សន្ធាយ បដិក្ខិបតិ. ទុតិយវារេ សរីរបកតិំ សន្ធាយ បដិជានាតិ. ឯវំ សន្តេ បន សមាបត្តិអានុភាវោ នាម ន ហោតិ, តេនេវ ន និរោធសមាបន្នោតិ អនុយុញ្ជតិ.

៧៣៣-៧៣៤. ន កាលំ ករេយ្យាតិ បុច្ឆា បរវាទិស្ស. អត្ថិ សោ និយាមោតិ បរវាទិស្ស បញ្ហេ បន យស្មា ឯវរូបោ និយាមោ នាម នត្ថិ, តស្មា បដិក្ខិបតិ. ចក្ខុវិញ្ញាណសមង្គីតិអាទិ សកវាទិនា ‘‘និយាមេ អសន្តេបិ មរណសមយេនេវ មរតិ, នាសមយេនា’’តិ ទស្សេតុំ វុត្តំ. តត្រាយមធិប្បាយោ – យទិ និយាមាភាវេន កាលកិរិយា ភវេយ្យ, ចក្ខុវិញ្ញាណសមង្គិនោបិ ភវេយ្យ. តតោ ‘‘បញ្ចហិ វិញ្ញាណេហិ ន ចវតិ, ន ឧបបជ្ជតី’’តិ សុត្តវិរោធោ សិយា. យថា បន ចក្ខុវិញ្ញាណសមង្គិស្ស កាលកិរិយា ន ហោតិ, តថា និរោធសមាបន្នស្សាបីតិ.

តតិយសញ្ញាវេទយិតកថាវណ្ណនា.

១០. អសញ្ញសត្តុបិកាកថាវណ្ណនា

៧៣៥. ឥទានិ អសញ្ញសត្តុបិកាកថា នាម ហោតិ. តត្ថ សញ្ញាវិរាគវសេន បវត្តភាវនា អសញ្ញសមាបត្តិបិ និរោធសមាបត្តិបិ សញ្ញាវេទយិតនិរោធសមាបត្តិ នាម. ឥតិ ទ្វេ សញ្ញាវេទយិតនិរោធសមាបត្តិយោ លោកិយា ច លោកុត្តរា ច. តត្ថ លោកិយា បុថុជ្ជនស្ស អសញ្ញសត្តុបិកា ហោតិ, លោកុត្តរា អរិយានំ, សា ច នាសញ្ញសត្តុបិកា. ឥមំ បន វិភាគំ អកត្វា អវិសេសេន សញ្ញាវេទយិតនិរោធសមាបត្តិ អសញ្ញសត្តុបិកាតិ យេសំ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ ហេតុវាទានំ; តេ សន្ធាយ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. អថ នំ យស្មា អសញ្ញសមាបត្តិំ សមាបន្នស្ស អលោភាទយោ អត្ថិ, ន និរោធសមាបត្តិំ, តស្មា តេសំ វសេន ចោទេតុំ អត្ថីតិអាទិមាហ.

៧៣៦. ឥធាបិ អសញ្ញីតិ បញ្ហេ ឥធ សញ្ញាវិរាគវសេន សមាបន្នត្តា អសញ្ញិតា អនុញ្ញាតា, តត្រាបិ អសញ្ញសត្តេនេវ. តស្មា ឥមំ បដិញ្ញំ គហេត្វា លទ្ធិំ បតិដ្ឋបេន្តេន ឆលេន បតិដ្ឋាបិតា ហោតិ. ឥធ វា និរោធសមាបត្តិំ សន្ធាយ អសញ្ញិតា អនុញ្ញាតា. តត្រាបិ ឥតោ ចុតស្ស អនាគាមិនោ និរោធសមាបត្តិមេវ តស្មាបិ ឥមាយ បដិញ្ញាយ បតិដ្ឋាបិតា លទ្ធិ អប្បតិដ្ឋិតាយេវាតិ.

អសញ្ញសត្តុបិកាកថាវណ្ណនា.

១១. កម្មូបចយកថាវណ្ណនា

៧៣៧. ឥទានិ កម្មូបចយកថា នាម ហោតិ. តត្ថ យេសំ កម្មូបចយោ នាម កម្មតោ អញ្ញោ ចិត្តវិប្បយុត្តោ អព្យាកតោ អនារម្មណោតិ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ អន្ធកានញ្ចេវ សម្មិតិយានញ្ច; តេ សន្ធាយ អញ្ញំ កម្មន្តិ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. អថ នំ ‘‘យទិ កម្មតោ អញ្ញោ កម្មូបចយោ, ផស្សាទិតោបិ អញ្ញេន ផស្សូបចយាទិនា ភវិតព្ព’’ន្តិ ចោទេតុំ អញ្ញោ ផស្សោតិអាទិមាហ. ឥតរោ លទ្ធិយា អភាវេន បដិក្ខិបតិ.

៧៣៨-៧៣៩. កម្មេន សហជាតោតិ បញ្ហេសុ ចិត្តវិប្បយុត្តំ សន្ធាយ បដិក្ខិបតិ, ចិត្តសម្បយុត្តំ សន្ធាយ បដិជានាតិ. កុសលោតិ បញ្ហេសុបិ ចិត្តវិប្បយុត្តំ សន្ធាយ បដិជានាតិ. បរតោ អកុសលោតិបញ្ហេសុបិ ឯសេវ នយោ.

៧៤០. សារម្មណោតិ បុដ្ឋោ បន ឯកន្តំ អនារម្មណមេវ ឥច្ឆតិ, តស្មា បដិក្ខិបតិ. ចិត្តំ ភិជ្ជមានន្តិ យទា ចិត្តំ ភិជ្ជមានំ ហោតិ, តទា កម្មំ ភិជ្ជតីតិ អត្ថោ. ភុម្មត្ថេ វា បច្ចត្តំ, ចិត្តេ ភិជ្ជមានេតិ អត្ថោ. អយមេវ វា បាឋោ. តត្ថ យស្មា សម្បយុត្តោ ភិជ្ជតិ, វិប្បយុត្តោ ន ភិជ្ជតិ, តស្មា បដិជានាតិ ចេវ បដិក្ខិបតិ ច.

៧៤១. កម្មម្ហិ កម្មូបចយោតិ កម្មេ សតិ កម្មូបចយោ, កម្មេ វា បតិដ្ឋិតេ កម្មូបចយោ, កម្មូបចយតោវ វិបាកោ និព្ពត្តតិ. តស្មិំ បន កម្មេ និរុទ្ធេ យាវ អំកុរុប្បាទា ពីជំ វិយ យាវ វិបាកុប្បាទា កម្មូបចយោ តិដ្ឋតីតិស្ស លទ្ធិ, តស្មា បដិជានាតិ. តញ្ញេវ កម្មំ, សោ កម្មូបចយោ, សោ កម្មវិបាកោតិ យស្មា កម្មម្ហិ កម្មូបចយោ, សោ ច យាវ វិបាកុប្បាទា តិដ្ឋតីតិស្ស លទ្ធិ, តស្មា នំ តេសំ តិណ្ណម្បិ ឯកត្តំ បុច្ឆតិ វិបាកោ សារម្មណោតិ ឥទំ វិបាកោ វិយ វិបាកធម្មធម្មោបិ អារម្មណបដិពទ្ធោយេវាតិ ចោទនត្ថំ បុច្ឆតិ. ឥតរោ បន លទ្ធិវសេនេកំ បដិជានាតិ, ឯកំ បដិក្ខិបតិ. បដិលោមេបិ ឯសេវ នយោ. សេសមេត្ថ យថាបាឡិមេវ និយ្យាតីតិ.

កម្មូបចយកថាវណ្ណនា.

បន្នរសមោ វគ្គោ.

តតិយបណ្ណាសកោ សមត្តោ.