១៤. ចុទ្ទសមវគ្គោ

១. កុសលាកុសលបដិសន្ទហនកថាវណ្ណនា

៦៨៦-៦៩០. ឥទានិ កុសលាកុសលបដិសន្ទហនកថា នាម ហោតិ. តត្ថ កុសលំ វា អកុសលស្ស, អកុសលំ វា កុសលស្ស អនន្តរា ឧប្បជ្ជនកំ នាម នត្ថីតិ តេសំ អញ្ញមញ្ញំ បដិសន្ធានំ ន យុជ្ជតិ. យេ បន យស្មា ឯកវត្ថុស្មិញ្ញេវ រជ្ជតិ វិរជ្ជតិ ច, តស្មា តំ អញ្ញមញ្ញំ បដិសន្ទហតីតិ លទ្ធិំ គហេត្វា ឋិតា, សេយ្យថាបិ មហាសង្ឃិកា; តេ សន្ធាយ បុច្ឆា សកវាទិស្ស; បដិញ្ញា ឥតរស្ស. អាវដ្ដនា បណិធីតិ ឧភយំ អាវជ្ជនស្សេវ នាមំ. តញ្ហិ ភវង្គំ អាវដ្ដេតីតិ អាវដ្ដនា. ភវង្គារម្មណតោ អញ្ញស្មិំ អារម្មណេ ចិត្តំ បណិទហតិ ឋបេតីតិ បណិធិ. កុសលំ អនាវដ្ដេន្តស្សាតិ យំ តំ អកុសលានន្តរំ បដិសន្ទហន្តំ កុសលំ ឧប្បជ្ជតិ, តំ អនាវដ្ដេន្តស្ស ឧប្បជ្ជតីតិ បុច្ឆតិ. ឥតរោ បន វិនា អាវជ្ជនេន កុសលស្ស ឧប្បត្តិំ អបស្សន្តោ បដិក្ខិបតិ. កុសលំ អយោនិសោ មនសិករោតោតិ ឥទំ យទិ អកុសលានន្តរំ កុសលំ ឧប្បជ្ជេយ្យ, អកុសលស្សេវ អាវជ្ជនេន អយោនិសោ មនសិករោតោ ឧប្បជ្ជេយ្យាតិ ចោទនត្ថំ វុត្តំ. សេសំ យថាបាឡិមេវ និយ្យាតិ. ននុ យស្មិំយេវ វត្ថុស្មិន្តិ វចនំ ឯការម្មណេ សរាគវិរាគុប្បត្តិំ ទីបេតិ, ន កុសលាកុសលានំ អនន្តរតំ, តស្មា អសាធកន្តិ.

កុសលាកុសលបដិសន្ទហនកថាវណ្ណនា.

២. សឡាយតនុប្បត្តិកថាវណ្ណនា

៦៩១-៦៩២. ឥទានិ សឡាយតនុប្បត្តិកថា នាម ហោតិ. តត្ថ ឧបបត្តេសិយេន បដិសន្ធិចិត្តេន សហេវ ឱបបាតិកានំ សឡាយតនំ ឧប្បជ្ជតិ. គព្ភសេយ្យកានំ អជ្ឈត្តិកាយតនេសុ មនាយតនកាយាយតនានេវ បដិសន្ធិក្ខណេ ឧប្បជ្ជន្តិ. សេសានិ ចត្តារិ សត្តសត្តតិរត្តិម្ហិ. តានិ ច ខោ យេន កម្មុនា បដិសន្ធិ គហិតា, តស្សេវ អញ្ញស្ស វា កតត្តាតិ អយំ សកសមយេ វាទោ. យេសំ បន ឯកកម្មសម្ភវត្តា សម្បន្នសាខាវិដបានំ រុក្ខាទីនំ អំកុរោ វិយ ពីជមត្តំ សឡាយតនំ មាតុកុច្ឆិស្មិំ បដិសន្ធិក្ខណេយេវ ឧប្បជ្ជតីតិ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ បុព្ពសេលិយានំ; តេ សន្ធាយ សឡាយតនន្តិ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. សព្ពង្គបច្ចង្គីតិអាទិ សឡាយតនេ សតិ ឯវរូបោ ហុត្វា ឱក្កមេយ្យាតិ ចោទនត្ថំ វុត្តំ. មាតុកុច្ឆិគតស្សាតិ បុច្ឆា បរវាទិស្ស. បរតោ មាតុកុច្ឆិគតស្ស បច្ឆា កេសាតិ បុច្ឆា សកវាទិស្ស. សេសមេត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

សឡាយតនុប្បត្តិកថាវណ្ណនា.

៣. អនន្តរបច្ចយកថាវណ្ណនា

៦៩៣-៦៩៧. ឥទានិ អនន្តរបច្ចយកថា នាម ហោតិ. តត្ថ នច្ចគីតាទីសុ រូបទស្សនសទ្ទសវនាទីនំ លហុបរិវត្តិតំ ទិស្វា ‘‘ឥមានិ វិញ្ញាណានិ អញ្ញមញ្ញស្ស អនន្តរា ឧប្បជ្ជន្តី’’តិ យេសំ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ ឧត្តរាបថកានំ; តេ សន្ធាយ ចក្ខុវិញ្ញាណស្សាតិ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. សោតវិញ្ញាណំ រូបារម្មណំយេវាតិ យទិ ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស អនន្តរា ឧប្បជ្ជេយ្យ, វិបាកមនោធាតុ វិយ រូបារម្មណំ សិយាតិ ចោទេតុំ វុត្តំ. ចក្ខុញ្ច បដិច្ច រូបេ ច ឧប្បជ្ជតិ សោតវិញ្ញាណន្តិ បញ្ហេសុ សុត្តាភាវេន បដិក្ខិបិត្វា អនន្តរុប្បត្តិំ សល្លក្ខេន្តោ លទ្ធិវសេន បដិជានាតិ. តញ្ញេវ ចក្ខុវិញ្ញាណំ តំ សោតវិញ្ញាណន្តិ យថា បឋមជវនានន្តរំ ទុតិយជវនំ មនោវិញ្ញាណភាវេន តញ្ញេវ ហោតិ, កិំ តេ តថា ឯតម្បិ ទ្វយំ ឯកមេវាតិ បុច្ឆតិ. ឥមិនា នយេន សព្ពវារេសុ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. នច្ចតិ គាយតីតិអាទិវចនំ អារម្មណសមោធានេ លហុបរិវត្តិតាយ វោកិណ្ណភាវំ ទីបេតិ, ន អនន្តរបច្ចយតំ, តស្មា អសាធកន្តិ.

អនន្តរបច្ចយកថាវណ្ណនា.

៤. អរិយរូបកថាវណ្ណនា

៦៩៨-៦៩៩. ឥទានិ អរិយរូបកថា នាម ហោតិ. តត្ថ សម្មាវាចាកម្មន្តា រូបំ, តញ្ច ខោ ‘‘សព្ពំ រូបំ ចត្តារិ ច មហាភូតានិ ចតុន្នញ្ច មហាភូតានំ ឧបាទាយរូប’’ន្តិ (ម. និ. ៣.៦៧) វចនតោ ឧបាទាយរូបន្តិ យេសំ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ ឧត្តរាបថកានំ; តេ សន្ធាយ អរិយរូបំ មហាភូតានំ ឧបាទាយាតិ បុច្ឆា សកវាទិស្ស. តត្ថ អរិយានំ រូបំ, អរិយំ វា រូបន្តិ អរិយរូបំ. អាមន្តាតិ លទ្ធិយំ ឋត្វា បដិញ្ញា ឥតរស្ស. កុសលន្តិ បុដ្ឋោ លទ្ធិវសេនេវ បដិជានាតិ. អនាសវបុច្ឆាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. យំ កិញ្ចិ រូបន្តិ សុត្តំ ឋបេត្វា ភូតានិ សេសរូបស្ស ឧបាទាភាវំ ទីបេតិ, ន សម្មាវាចាកម្មន្តានំ. តេសញ្ហិ រូបមត្តញ្ញេវ អសិទ្ធំ, កុតោ ឧបាទារូបតា; តស្មា អសាធកន្តិ.

អរិយរូបកថាវណ្ណនា.

៥. អញ្ញោ អនុសយោតិកថាវណ្ណនា

៧០០-៧០១. ឥទានិ អញ្ញោ អនុសយោតិកថា នាម ហោតិ. តត្ថ យស្មា បុថុជ្ជនោ កុសលាព្យាកតេ ចិត្តេ វត្តមានេ សានុសយោតិ វត្តព្ពោ, ន បរិយុដ្ឋិតោតិ តស្មា អញ្ញោ អនុសយោ, អញ្ញំ បរិយុដ្ឋានន្តិ យេសំ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ អន្ធកានំ; តេ សន្ធាយ អញ្ញោ កាមរាគានុសយោតិ បុច្ឆា សកវាទិស្ស បដិញ្ញា ឥតរស្ស. សេសំ ហេដ្ឋា អនុសយកថាយំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. សានុសយោតិអាទិ បន តស្មិំ សមយេ អនុសយស្ស អប្បហីនត្តា សានុសយោតិ វត្តព្ពតំ, អនុប្បន្នត្តា ច បរិយុដ្ឋិតោតិ អវត្តព្ពតំ ទីបេតិ, ន អនុសយបរិយុដ្ឋានានំ អញ្ញត្តំ, តស្មា អសាធកន្តិ.

អញ្ញោ អនុសយោតិកថាវណ្ណនា.

៦. បរិយុដ្ឋានំ ចិត្តវិប្បយុត្តន្តិកថាវណ្ណនា

៧០២. ឥទានិ បរិយុដ្ឋានំ ចិត្តវិប្បយុត្តន្តិកថា នាម ហោតិ. តត្ថ យស្មា អនិច្ចាទិតោ មនសិករោតោបិ រាគាទយោ ឧប្បជ្ជន្តិ. វុត្តម្បិ ចេតំ – ‘‘អប្បេកទា, ភោ ភារទ្វាជ, អសុភតោ មនសិករិស្សាមីតិ សុភតោវ មនសិករោតី’’តិ (សំ. និ. ៤.១២៧). តស្មា បរិយុដ្ឋានំ ចិត្តវិប្បយុត្តន្តិ យេសំ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ អន្ធកានំយេវ; តេ សន្ធាយ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. សេសមេត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

បរិយុដ្ឋានំ ចិត្តវិប្បយុត្តន្តិកថាវណ្ណនា.

៧. បរិយាបន្នកថាវណ្ណនា

៧០៣-៧០៥. ឥទានិ បរិយាបន្នកថា នាម ហោតិ. តត្ថ យស្មា កាមរាគោ កាមធាតុំ អនុសេតិ, កាមធាតុបរិយាបន្នោតិ ច វុច្ចតិ, តស្មា រូបរាគារូបរាគាបិ រូបធាតុអរូបធាតុយោ អនុសេន្តិ. រូបធាតុអរូបធាតុបរិយាបន្នាយេវ ច នាម ហោន្តីតិ យេសំ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ អន្ធកានញ្ចេវ សម្មិតិយានញ្ច; តេ សន្ធាយ រូបរាគោតិ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. តត្ថ អនុសេតីតិ យថា កាមរាគោ កាមវិតក្កសង្ខាតំ កាមធាតុំ សហជាតវសេន អនុសេតិ, កិំ តេ ឯវំ រូបរាគោ រូបធាតុន្តិ បុច្ឆតិ. បរិយាបន្នោតិ យថា ច សោ តិវិធាយ កាមធាតុយា កិលេសកាមវសេន បរិយាបន្នត្តា កាមធាតុបរិយាបន្នោ, កិំ តេ ឯវំ រូបរាគោបិ រូបធាតុបរិយាបន្នោតិ បុច្ឆតិ. ឥតរោ បនស្ស អធិប្បាយំ អសល្លក្ខេន្តោ កេវលំ លទ្ធិវសេន អាមន្តាតិ បដិជានាតិ. អថ នំ តមត្ថំ សល្លក្ខាបេតុំ កុសលវិបាកកិរិយសង្ខាតេហិ សមាបត្តេសិយាទីហិ សំសន្ទិត្វា បុច្ឆិតុំ សមាបត្តេសិយោតិអាទិមាហ. សេសមេត្ថ យថាបាឡិមេវ និយ្យាតិ. ននុ កាមរាគោតិអាទិវចនម្បិ កាមរាគស្សេវ កាមធាតុយំ អនុសយភាវំ បរិយាបន្នតញ្ច ទីបេតិ, ន ឥតរេសំ ឥតរធាតូសូតិ.

បរិយាបន្នកថាវណ្ណនា.

៨. អព្យាកតកថាវណ្ណនា

៧០៦-៧០៨. ឥទានិ អព្យាកតកថា នាម ហោតិ. តត្ថ វិបាកកិរិយរូបនិព្ពានសង្ខាតំ ចតុព្ពិធំ អព្យាកតំ អវិបាកត្តា អព្យាកតន្តិ វុត្តំ. ទិដ្ឋិគតំ ‘‘សស្សតោ លោកោតិ ខោ, វច្ឆ, អព្យាកតមេត’’ន្តិ (សំ. និ. ៤.៤១៦ ថោកំ វិសទិសំ) សស្សតាទិភាវេន អកថិតត្តា. យេសំ បន ឥមំ វិភាគំ អគ្គហេត្វា បុរិមាព្យាកតំ វិយ ទិដ្ឋិគតម្បិ អព្យាកតន្តិ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ អន្ធកានញ្ចេវ ឧត្តរាបថកានញ្ច; តេសំ តំ វិភាគំ ទស្សេតុំ ទិដ្ឋិគតំ អព្យាកតន្តិ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. សេសមេត្ថ យថាបាឡិមេវ និយ្យាតីតិ.

អព្យាកតកថាវណ្ណនា.

៩. អបរិយាបន្នកថាវណ្ណនា

៧០៩-៧១០. ឥទានិ អបរិយាបន្នកថា នាម ហោតិ. តត្ថ យស្មា បុថុជ្ជនោ ឈានលាភី កាមេសុ វីតរាគោតិ វត្តព្ពោ ហោតិ, ន បន វិគតទិដ្ឋិកោតិ, តស្មា ទិដ្ឋិគតំ អបរិយាបន្នន្តិ យេសំ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ បុព្ពសេលិយានំ; តេ សន្ធាយ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. សេសមេត្ថ យថាបាឡិមេវ និយ្យាតីតិ.

អបរិយាបន្នកថាវណ្ណនា.

ចុទ្ទសមោ វគ្គោ.