១៣. តេរសមវគ្គោ

១. កប្បដ្ឋកថាវណ្ណនា

៦៥៤-៦៥៧. ឥទានិ កប្បដ្ឋកថា នាម ហោតិ. តត្ថ យេសំ ‘‘សង្ឃំ សមគ្គំ ភេត្វាន, កប្បំ និរយម្ហិ បច្ចតី’’តិ ‘‘សកលម្បិ កប្បំ សង្ឃភេទកោ និរយេ តិដ្ឋតី’’តិ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ រាជគិរិកានំ; តេ សន្ធាយ កប្បដ្ឋោតិ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. ពុទ្ធោ ច លោកេតិ ឥទំ វិនា ពុទ្ធុប្បាទេន សង្ឃភេទស្ស អភាវទស្សនត្ថំ វុត្តំ. កប្បោ ច សណ្ឋាតិ សង្ឃោ ច ភិជ្ជតីតិអាទិ ‘‘យទិ សោ សកលំ កប្បំ តិដ្ឋតិ, សណ្ឋហនតោ បដ្ឋាយ តំ កម្មំ កត្វា តត្ថ ឧប្បជ្ជិត្វា តិដ្ឋេយ្យា’’តិ ទស្សេតុំ វុត្តំ. អតីតន្តិអាទិ ហេដ្ឋា វុត្តាធិប្បាយមេវ. កប្បដ្ឋោ ឥទ្ធិមាតិ បញ្ហេ ភាវនាមយំ សន្ធាយ បដិក្ខិបតិ, បរសមយេ បនស្ស ជាតិមយំ ឥទ្ធិំ ឥច្ឆន្តិ, តំ សន្ធាយ បដិជានាតិ. ឆន្ទិទ្ធិបាទោតិអាទិ ‘‘ជាតិមយាយ ឥទ្ធិយា ឥទ្ធិមាតិ លទ្ធិមត្តមេតំ, កិំ តេន, យទិ បនស្ស ឥទ្ធិ អត្ថិ, ឥមិនា នយេន ឥទ្ធិបាទា ភាវិតា ភវេយ្យុ’’ន្តិ ចោទនត្ថំ វុត្តំ. អាបាយិកោ នេរយិកោតិ សុត្តំ យំ សោ ឯកំ កប្បំ អសីតិភាគេ កត្វា តតោ ឯកភាគមត្តំ កាលំ តិដ្ឋេយ្យ, តំ អាយុកប្បំ សន្ធាយ វុត្តំ, តស្មា អសាធកន្តិ.

កប្បដ្ឋកថាវណ្ណនា.

២. កុសលបដិលាភកថាវណ្ណនា

៦៥៨-៦៥៩. ឥទានិ កុសលបដិលាភកថា នាម ហោតិ. តត្ថ កប្បដ្ឋោ សកសមយេ កាមាវចរកុសលមេវ បដិលភតិ. យេន បន តំ ឧបបត្តិំ បដិពាហេយ្យ, តំ មហគ្គតំ លោកុត្តរំ វា ន បដិលភតិ. យេសំ បន ឥមំ វិភាគំ អកត្វា អវិសេសេនេវ ‘‘សោ កុសលចិត្តំ ន បដិលភតី’’តិ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ ឧត្តរាបថកានំ; តេសំ វិភាគទស្សនេន តំ លទ្ធិំ ភិន្ទិតុំ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. សេសមេត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

កុសលបដិលាភកថាវណ្ណនា.

៣. អនន្តរាបយុត្តកថាវណ្ណនា

៦៦០-៦៦២. ឥទានិ អនន្តរាបយុត្តកថា នាម ហោតិ. តត្ថ អនន្តរាបយុត្តោ នាម យេន ខន្ធភេទតោ អនន្តរា វិបាកទាយកំ មាតុឃាតាទិ អានន្តរិយកម្មំ អាណត្តំ. តត្ថ យស្ស និយតាយ អាណត្តិយា អាណត្តោ តំ កម្មំ ករិស្សតិ, សោ អត្ថសាធិកាយ ចេតនាយ ឧប្បាទិតត្តា មិច្ឆត្តនិយតោ ហោតិ, អភព្ពោ សម្មត្តនិយាមំ ឱក្កមិតុំ. យស្ស អនិយតាយ អាណត្តិយា អាណត្តោ តំ កម្មំ ករិស្សតិ, សោ អត្ថសាធិកាយ ចេតនាយ អនុប្បាទិតត្តា ន មិច្ឆត្តនិយតោ, ភព្ពោ សម្មត្តនិយាមំ ឱក្កមិតុន្តិ ឥទំ សកសមយេ សន្និដ្ឋានំ. យេសំ បន ‘‘អនិយតាយបិ អាណត្តិយា អភព្ពោយេវ សម្មត្តនិយាមំ ឱក្កមិតុ’’ន្តិ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ ឧត្តរាបថកានំ; តេសំ តំ លទ្ធិំ ភិន្ទិតុំ សកវាទី បុព្ពបក្ខំ ទត្វា អនន្តរាបយុត្តោតិ បរវាទិនា អត្តានំ បុច្ឆាបេតិ. តេនេត្ថ បឋមបុច្ឆា បរវាទិស្ស, អត្ថសាធិកចេតនាយ អភាវំ សន្ធាយ បដិញ្ញា សកវាទិស្ស. តតោ បរវាទី មាតុឃាតាទិកម្មស្ស អាណត្តត្តាវ ‘‘សោ មិច្ឆត្តនិយតោ’’តិ មញ្ញតិ. តស្មា មិច្ឆត្តនិយាមញ្ចាតិ បញ្ហំ បុច្ឆតិ. សកវាទី បន ឯកស្ស បុគ្គលស្ស ទ្វិន្នំ និយាមានំ អនោក្កន្តិមត្តមេវ សន្ធាយ ន ហេវន្តិ បដិក្ខិបតិ.

ននុ តំ កម្មន្តិ មាតុឃាតាទិកម្មំ. តត្ថ អនិយតាណត្តិំ សន្ធាយ ‘‘អាមន្តា’’តិ បដិញ្ញា សកវាទិស្ស. អនិយតម្បិ ហិ អាណត្តិំ បយោជេត្វា ឋិតស្ស ‘‘អននុច្ឆវិកំ មយា កត’’ន្តិ កុក្កុច្ចំ ឧប្បជ្ជតេវ, វិប្បដិសារោ ជាយតេវ. ហញ្ចីតិអាទិ កុក្កុច្ចុប្បត្តិមត្តំ គហេត្វា បរវាទិនា លទ្ធិបតិដ្ឋាបនត្ថំ វុត្តំ.

៦៦១. ឥទានិ យស្ស អនិយតាណត្តិកស្សាបិ អនន្តរាបយុត្តស្ស បរវាទិនា សម្មត្តនិយាមោក្កមនំ បដិសិទ្ធំ, តមេវ បុគ្គលំ គហេត្វា អនន្តរាបយុត្តោ បុគ្គលោ អភព្ពោតិ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, អត្តនោ លទ្ធិវសេន បដិញ្ញា ឥតរស្ស. អថ នំ សកវាទី ‘‘អភព្ពោ នាម មាតុឃាតាទិកម្មានំ ការកោ, កិំ តេ តេន តានិ កម្មានិ កតានី’’តិ ចោទេតុំ មាតា ជីវិតា វោរោបិតាតិអាទិមាហ. ឥតរោ តេសំ វត្ថូនំ អរោគតាយ តថារូបំ កិរិយំ អបស្សន្តោ ‘‘ន ហេវ’’ន្តិ បដិក្ខិបតិ.

តំ កម្មំ បដិសំហរិត្វាតិ អនិយតាណត្តិកម្មំ សន្ធាយ វុត្តំ. តញ្ហិ ‘‘មា ខោ មយា អាណត្តំ អាកាសី’’តិ អាណត្តំ និវារេន្តេន បដិសំហដំ នាម ហោតិ. បដិសំហដត្តាយេវ ចេត្ថ កុក្កុច្ចំ បដិវិនោទិតំ, វិប្បដិសារោ បដិវិនីតោ នាម ហោតិ. ឯវំ សន្តេបិ បនេត្ថ បុរិមាណត្តិយាយេវ និយតភាវំ មញ្ញមានោ បរវាទី ‘‘អាមន្តា’’តិ បដិជានាតិ. អថ នំ សកវាទី តស្ស កម្មស្ស បដិសំហដភាវំ សម្បដិច្ឆាបេត្វា អត្តនោ លទ្ធិំ បតិដ្ឋាបេត្វា ហញ្ចីតិអាទិមាហ.

៦៦២. បុន អនន្តរាបយុត្តោតិ បរិយោសានបញ្ហេ បឋមបញ្ហេ វិយ បុច្ឆា បរវាទិស្ស, បដិញ្ញា សកវាទិស្ស. ននុ តំ កម្មន្តិ អនុយោគោ បរវាទិស្ស, បដិសំហដកាលតោ បុព្ពេ បយុត្តកាលំ សន្ធាយ បដិញ្ញា សកវាទិស្ស. បយុត្តបុព្ពតាមត្តំ គហេត្វា អនិយតាណត្តិវសេន ហញ្ចីតិ លទ្ធិបតិដ្ឋាបនំ បរវាទិស្ស. អយំ បន លទ្ធិ អយោនិសោ បតិដ្ឋិតត្តា អប្បតិដ្ឋិតាវ ហោតីតិ.

អនន្តរាបយុត្តកថាវណ្ណនា.

៤. និយតស្ស និយាមកថាវណ្ណនា

៦៦៣-៦៦៤. ឥទានិ និយតស្ស និយាមកថា នាម ហោតិ. តត្ថ ទុវិធោ និយាមោ – មិច្ឆត្តនិយាមោ ច អានន្តរិយកម្មំ, សម្មត្តនិយាមោ ច អរិយមគ្គោ. ឥមេ ទ្វេ និយាមេ ឋបេត្វា អញ្ញោ និយាមោ នាម នត្ថិ. សព្ពេបិ ហិ សេសា តេភូមកធម្មា អនិយតា នាម. តេហិ សមន្នាគតោបិ អនិយតោយេវ. ពុទ្ធេហិ បន អត្តនោ ញាណពលេន ‘‘អយំ សត្តោ អនាគតេ ពោធិំ បាបុណិស្សតី’’តិ ព្យាកតោ ពោធិសត្តោ បុញ្ញុស្សទត្តា និយតោតិ វុច្ចតិ. ឥតិ ឥមំ វោហារមត្តំ គហេត្វា ‘‘បច្ឆិមភវិកោ ពោធិសត្តោ តាយ ជាតិយា ភព្ពោ ធម្មំ អភិសមេតុ’’ន្តិ អធិប្បាយេន ‘‘និយតោ និយាមំ ឱក្កមតី’’តិ យេសំ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ បុព្ពសេលិយាបរសេលិយានំ; តេ សន្ធាយ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. មិច្ឆត្តនិយតោតិអាទិ អញ្ញេន និយាមេន និយតស្ស អញ្ញនិយាមាភាវទស្សនត្ថំ វុត្តំ. បុព្ពេ មគ្គំ ភាវេត្វាតិអាទិ និយាមប្បភេទទស្សនត្ថំ វុត្តំ. សតិបដ្ឋានន្តិអាទិ ឯកស្មិម្បិ និយាមេ ធម្មប្បភេទទស្សនត្ថំ វុត្តំ. ភព្ពោ ពោធិសត្តោតិ វចនំ កេវលំ ពោធិសត្តស្ស ភព្ពតំ ទីបេតិ, ន និយតស្ស និយាមោក្កមនំ, តស្មា អសាធកំ. សោ ហិ បុព្ពេ ឯកេនបិ និយតធម្មេន អនិយតោ ពោធិមូលេ សច្ចទស្សនេន និយាមំ ឱក្កន្តោតិ.

និយតស្ស និយាមកថាវណ្ណនា.

៥. និវុតកថាវណ្ណនា

៦៦៥-៦៦៧. ឥទានិ និវុតកថា នាម ហោតិ. តត្ថ សុទ្ធស្ស សុទ្ធកិច្ចាភាវតោ នីវរណេហិ និវុតោ ឱផុដោ បរិយោនទ្ធោ ច នីវរណំ ជហតីតិ យេសំ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ ឧត្តរាបថកានំ; តេ សន្ធាយ និវុតោតិបុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. រត្តោ រាគន្តិអាទិ និវុតស្ស នីវរណជហនេ ទោសទស្សនត្ថំ វុត្តំ. បរិសុទ្ធេ បរិយោទាតេតិអាទិ វិក្ខម្ភនវិសុទ្ធិយា វិសុទ្ធស្ស សមុច្ឆេទវិសុទ្ធិទស្សនត្ថំ វុត្តំ. តស្ស ឯវំ ជានតោតិអាទិ ជានតោ បស្សតោ អាសវក្ខយំ ទីបេតិ, ន និវុតស្ស នីវរណជហនំ, តស្មា អសាធកន្តិ.

និវុតកថាវណ្ណនា.

៦. សម្មុខីភូតកថាវណ្ណនា

៦៦៨-៦៧០. ឥទានិ សម្មុខីភូតកថា នាម ហោតិ. តត្ថ សម្មុខីភូតោតិ សំយោជនានំ សម្មុខីភាវំ តេហិ សមង្គីភាវំ ឧបគតោ. សេសមេត្ថ និវុតកថាសទិសមេវាតិ.

សម្មុខីភូតកថាវណ្ណនា.

៧. សមាបន្នោ អស្សាទេតីតិកថាវណ្ណនា

៦៧១-៦៧៣. ឥទានិ សមាបន្នោ អស្សាទេតីតិកថា នាម ហោតិ. តត្ថ ‘‘បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ, សោ តទស្សាទេតី’’តិអាទិវចនំ (អ. និ. ៤.១២៣) និស្សាយ ‘‘សមាបន្នោ អស្សាទេតិ, សា ចស្ស ឈាននិកន្តិ ឈានារម្មណា ហោតី’’តិ យេសំ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ អន្ធកានំ, តេ សន្ធាយ សមាបន្នោតិ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. តំ ឈានំ តស្ស ឈានស្ស អារម្មណន្តិ បញ្ហេសុ តស្សេវ តទារម្មណតំ អបស្សន្តោ សុត្តវិរោធភយេន បដិក្ខិបតិ, ‘‘តទស្សាទេតី’’តិវចនមត្តេន បដិជានាតិ. សោ តទស្សាទេតីតិ សុត្តំ ឈានលាភិនោ ឈានា វុដ្ឋាយ ឈានស្សាទំ សាធេតិ, ន អន្តោសមាបត្តិយំយេវ ឈាននិកន្តិយា ឈានារម្មណតំ, តស្មា អសាធកន្តិ.

សមាបន្នោ អស្សាទេតីតិកថាវណ្ណនា.

៨. អសាតរាគកថាវណ្ណនា

៦៧៤. ឥទានិ អសាតរាគកថា នាម ហោតិ. តត្ថ ‘‘យំកិញ្ចិ វេទនំ វេទេតិ សុខំ វា ទុក្ខំ វា អទុក្ខមសុខំ វា, សោ តំ វេទនំ អភិនន្ទតិ អភិវទតី’’តិ (ម. និ. ១.៤០៩) សុត្តេ ទិដ្ឋាភិនន្ទនវសេន វុត្តំ. ‘‘អភិនន្ទតី’’តិវចនំ និស្សាយ ‘‘ទុក្ខវេទនាយបិ រាគស្សាទវសេន អភិនន្ទនា ហោតិ. តស្មា អត្ថិ អសាតរាគោ’’តិ យេសំ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ ឧត្តរាបថកានំ; តេ សន្ធាយ អត្ថិ អសាតរាគោតិ បុច្ឆា សកវាទិស្ស. តត្ថ អសាតរាគោតិ អសាតេ ទុក្ខវេទយិតេ ‘‘អហោ វត មេ ឯតទេវ ភវេយ្យា’’តិ រជ្ជនា. អាមន្តាតិ លទ្ធិវសេន បដិញ្ញា ឥតរស្ស. សេសមេត្ថ ឧត្តានត្ថមេវ.

៦៧៥. សោ តំ វេទនំ អភិនន្ទតីតិ សុត្តេ បន វិនិវដ្ដេត្វា ទុក្ខវេទនមេវ អារព្ភ រាគុប្បត្តិ នាម នត្ថិ, សមូហគ្គហណេន បន វេទយិតលក្ខណំ ធម្មំ ទុក្ខវេទនមេវ វា អត្តតោ សមនុបស្សន្តោ ទិដ្ឋិមញ្ញនាសង្ខាតាយ ទិដ្ឋាភិនន្ទនាយ វេទនំ អភិនន្ទតិ, ទុក្ខាយ វេទនាយ វិបរិណាមំ អភិនន្ទតិ, ទុក្ខាយ វេទនាយ អភិភូតោ តស្សា បដិបក្ខំ កាមសុខំ បត្ថយន្តោបិ ទុក្ខវេទនំ អភិនន្ទតិ នាម. ឯវំ ទុក្ខវេទនាយ អភិនន្ទនា ហោតីតិ អធិប្បាយោ. តស្មា អសាធកមេតំ អសាតរាគស្សាតិ.

អសាតរាគកថាវណ្ណនា.

៩. ធម្មតណ្ហាអព្យាកតាតិកថាវណ្ណនា

៦៧៦-៦៨០. ឥទានិ ធម្មតណ្ហា អព្យាកតាតិកថា នាម ហោតិ. តត្ថ រូបតណ្ហា…បេ… ធម្មតណ្ហាតិ ឥមាសុ ឆសុ តណ្ហាសុ យស្មា សព្ពបច្ឆិមា តណ្ហា ធម្មតណ្ហាតិ វុត្តា, តស្មា សា អព្យាកតាតិ យេសំ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ បុព្ពសេលិយានំ; តេ សន្ធាយ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. សេសបញ្ហានំ បាឡិយា អត្ថោ និយ្យាតិ. កាមតណ្ហាតិអាទីហិ តីហិ កោដ្ឋាសេហិ ឆបិ តណ្ហា សង្ខិបិត្វា ទស្សិតា. រូបាទីសុ ហិ ឆសុ អារម្មណេសុ កាមស្សាទវសេន បវត្តា តណ្ហា កាមតណ្ហា. ‘‘ភវិស្សតិ អត្តា ច លោកោ ចា’’តិ សស្សតទិដ្ឋិសហគតា តណ្ហា ភវតណ្ហា. ‘‘ន ភវិស្សតី’’តិ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិសហគតា តណ្ហា វិភវតណ្ហាតិ. ននុ សា ធម្មតណ្ហាតិ បទំ តណ្ហាយ ធម្មារម្មណំ អារព្ភ បវត្តិំ ទីបេតិ, ន អព្យាកតភាវំ តស្មា អសាធកន្តិ.

ធម្មតណ្ហា អព្យាកតាតិកថាវណ្ណនា.

១០. ធម្មតណ្ហានទុក្ខសមុទយោតិកថាវណ្ណនា

៦៨១-៦៨៥. ឥទានិ ធម្មតណ្ហា នទុក្ខសមុទយោតិកថា នាម ហោតិ. តត្រាបិ យស្មា សា ធម្មតណ្ហាតិ វុត្តា, តស្មា ន ទុក្ខសមុទយោតិ យេសំ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ បុព្ពសេលិយានំយេវ; តេ សន្ធាយ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. សេសំ បុរិមកថាសទិសមេវាតិ.

ធម្មតណ្ហា នទុក្ខសមុទយោតិកថាវណ្ណនា.

តេរសមោ វគ្គោ.