១២. ទ្វាទសមវគ្គោ

១. សំវរោ កម្មន្តិកថាវណ្ណនា

៦៣០-៦៣២. ឥទានិ សំវរោ កម្មន្តិកថា នាម ហោតិ. តត្ថ ‘‘ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា និមិត្តគ្គាហី ហោតិ, ន និមិត្តគ្គាហី ហោតី’’តិ សុត្តំ និស្សាយ ‘‘សំវរោបិ អសំវរោបិ កម្ម’’ន្តិ យេសំ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ មហាសំឃិកានំ; តេ សន្ធាយ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស.

អថ នំ យា សកសមយេ ចេតនា ‘‘កម្ម’’ន្តិ វុត្តា យថា សា កាយវចីមនោទ្វារេសុ បវត្តមានា កាយកម្មាទិនាមំ លភតិ, តថា ‘‘យទិ តេ សំវរោ កម្មំ, សោបិ ចក្ខុន្ទ្រិយាទីសុ បវត្តមានោ ចក្ខុកម្មាទិនាមំ លភេយ្យា’’តិ ចោទេតុំ ចក្ខុន្ទ្រិយសំវរោ ចក្ខុកម្មន្តិអាទិមាហ. ឥតរោ តាទិសំ សុត្តបទំ អបស្សន្តោ ចតូសុ ទ្វារេសុ បដិក្ខិបិត្វា បញ្ចមេ កាយទ្វារេ បសាទកាយំ សន្ធាយ បដិក្ខិបតិ, វិញ្ញត្តិកាយំ សន្ធាយ បដិជានាតិ. សោ ហិ បសាទកាយម្បិ វិញ្ញត្តិកាយម្បិ កាយិន្ទ្រិយន្ត្វេវ ឥច្ឆតិ. មនោទ្វារេបិ វិបាកទ្វារំ សន្ធាយ បដិក្ខិបតិ, កម្មទ្វារំ សន្ធាយ បដិជានាតិ. អសំវរេបិ ឯសេវ នយោ. ‘‘ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា’’តិ សុត្តំ តេសុ ទ្វារេសុ សំវរាសំវរមេវ ទីបេតិ, ន តស្ស កម្មភាវំ, តស្មា អសាធកន្តិ.

សំវរោ កម្មន្តិកថាវណ្ណនា.

២. កម្មកថាវណ្ណនា

៦៣៣-៦៣៥. ឥទានិ កម្មកថា នាម ហោតិ. តត្ថ ‘‘នាហំ, ភិក្ខវេ, សញ្ចេតនិកានំ កម្មាន’’ន្តិ (អ. និ. ១០.២១៧) សុត្តបទំ និស្សាយ ‘‘សព្ពំ កម្មំ សវិបាក’’ន្តិ យេសំ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ មហាសំឃិកានំ; តេសំ ‘‘ចេតនាហំ, ភិក្ខវេ, កម្មំ វទាមី’’តិ (អ. និ. ៦.៦៣) សត្ថារា អវិសេសេន ចេតនា ‘‘កម្ម’’ន្តិ វុត្តា; សា ច កុសលាកុសលាវ សវិបាកា, អព្យាកតា អវិបាកាតិ ឥមំ វិភាគំ ទស្សេតុំ សព្ពំ កម្មន្តិ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. បុន សព្ពា ចេតនាតិ បញ្ហេសុ អព្យាកតំ សន្ធាយ បដិក្ខេបោ, កុសលាកុសលេ សន្ធាយ បដិញ្ញា វេទិតព្ពា. វិបាកាព្យាកតាតិអាទិ សវិបាកាវិបាកចេតនំ សរូបេន ទស្សេតុំ វុត្តំ. សេសមេត្ថ ឧត្តានត្ថមេវ. ‘‘នាហំ, ភិក្ខវេ’’តិ សុត្តំ សតិ បច្ចយេ ទិដ្ឋធម្មាទីសុ វិបាកបដិសំវេទនំ សន្ធាយ វុត្តំ, តស្មា អសាធកន្តិ.

កម្មកថាវណ្ណនា.

៣. សទ្ទោ វិបាកោតិកថាវណ្ណនា

៦៣៦-៦៣៧. ឥទានិ សទ្ទោ វិបាកោតិកថា នាម ហោតិ. តត្ថ ‘‘សោ តស្ស កម្មស្ស កតត្តា ឧបចិតត្តា ឧស្សន្នត្តា វិបុលត្តា ព្រហ្មស្សរោ ហោតី’’តិអាទីនិ (ទី. និ. ៣.២៣៦) អយោនិសោ គហេត្វា ‘‘សទ្ទោ វិបាកោ’’តិ យេសំ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ មហាសំឃិកានំ; តេសំ ‘‘កម្មសមុដ្ឋានា អរូបធម្មាវ វិបាកាតិ នាមំ លភន្តិ. រូបធម្មេសុ បនាយំ វោហារោ នត្ថី’’តិ ទស្សេតុំ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. សុខវេទនីយោតិអាទិ ‘‘វិបាកោ នាម ឯវរូបោ ហោតី’’តិ ទស្សនត្ថំ វុត្តំ. ‘‘សោ តស្ស កម្មស្សា’’តិ សុត្តំ លក្ខណបដិលាភទស្សនត្ថំ វុត្តំ. មហាបុរិសោ ហិ កម្មស្ស កតត្តា សុចិបរិវារោបិ ហោតិ, ន ច បរិវារោ វិបាកោ, តស្មា អសាធកមេតន្តិ.

សទ្ទោ វិបាកោតិកថាវណ្ណនា.

៤. សឡាយតនកថាវណ្ណនា

៦៣៨-៦៤០. ឥទានិ សឡាយតនកថា នាម ហោតិ. តត្ថ យស្មា សឡាយតនំ កម្មស្ស កតត្តា ឧប្បន្នំ, តស្មា ‘‘វិបាកោ’’តិ យេសំ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ មហាសំឃិកានំ; តេ សន្ធាយ ចក្ខាយតនំ វិបាកោតិ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. សេសំ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវ. សឡាយតនំ វិបាកោតិ ឯត្ថ មនាយតនំ សិយា វិបាកោ. សេសានិ កេវលំ កម្មសមុដ្ឋានានិ, ន វិបាកោ. តស្មា អសាធកមេតន្តិ.

សឡាយតនកថាវណ្ណនា.

៥. សត្តក្ខត្តុបរមកថាវណ្ណនា

៥៤១-៥៤៥. ឥទានិ សត្តក្ខត្តុបរមកថា នាម ហោតិ, តត្ថ យស្មា ‘‘សត្តក្ខត្តុបរមោ’’តិ វុត្តំ, តស្មា ‘‘សត្តក្ខត្តុបរមោ បុគ្គលោ សត្តក្ខត្តុបរមតាយ និយតោ’’តិ យេសំ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ ឧត្តរាបថកានំ; តេសំ ឋបេត្វា ‘‘អរិយមគ្គំ អញ្ញោ តស្ស និយមោ នត្ថិ, យេន សោ សត្តក្ខត្តុបរមតាយ និយតោ ភវេយ្យា’’តិ ឥមំ វិភាគំ ទស្សេតុំ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស.

មាតា ជីវិតាតិអាទីសុ អយមធិប្បាយោ – ទ្វេ និយាមា សម្មត្តនិយាមោ ច មិច្ឆត្តនិយាមោ ច. សម្មត្តនិយាមោ អរិយមគ្គោ. សោ អវិនិបាតធម្មតញ្ចេវ ផលុប្បត្តិញ្ច និយមេតិ. មិច្ឆត្តនិយាមោ អានន្តរិយកម្មំ. តំ អនន្តរា និរយូបបត្តិំ និយមេតិ. តត្ថ សត្តក្ខត្តុបរមោ សោតាបត្តិមគ្គេន អវិនិបាតធម្មតាយ ច ផលុប្បត្តិយា ច និយមិតោ. សេសមគ្គនិយាមោ បនស្ស នត្ថិ អនធិគតត្តា, អានន្តរិយម្បិ កាតុំ សោ អភព្ពោ. ត្វំ បនស្ស និយាមំ ឥច្ឆសិ, តេន តំ វទាម – ‘‘កិំ តេ សោ ឥមិនា មិច្ឆត្តនិយាមេន និយមិតោ’’តិ.

អភព្ពោ អន្តរាតិ បញ្ហេសុ អានន្តរិយាភាវំ សន្ធាយ បដិក្ខិបតិ, សត្តក្ខត្តុបរមំ សន្ធាយ បដិជានាតិ. អត្ថិ សោ និយាមោតិ បញ្ហេ សត្តក្ខត្តុបរមតាយ និយាមំ អបស្សន្តោ បដិក្ខិបតិ. អត្ថិ តេ សតិបដ្ឋានាតិអាទិ និយាមសង្ខាតេ មគ្គធម្មេ ទស្សេតុំ វុត្តំ. តស្ស បន បុន បឋមមគ្គានុប្បត្តិតោ តេបិ នត្ថិ, តស្មា បដិក្ខិបតិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានត្ថមេវ. ននុ សោ សត្តក្ខត្តុបរមោតិ ឯត្ថ ភគវា ‘‘អយំ បុគ្គលោ ឯត្តកេ ភវេ សន្ធាវិត្វា បរិនិព្ពាយិស្សតិ, អយំ ឯត្តកេ’’តិ អត្តនោ ញាណពលេន ព្យាករោតិ, ន ភវនិយាមំ នាម កិញ្ចិ តេន សត្តក្ខត្តុបរមោ, កោលំកោលោ, ឯកពីជី វាតិ វុត្តំ, តស្មា អសាធកមេតន្តិ.

សត្តក្ខត្តុបរមកថាវណ្ណនា.

៦៤៦-៦៤៧. កោលំកោលឯកពីជិកថាយោបិ ឥមិនាវុបាយេន វេទិតព្ពា.

កោលំកោលឯកពីជិកថាវណ្ណនា.

៨. ជីវិតាវោរោបនកថាវណ្ណនា

៦៤៨-៦៤៩. ឥទានិ ជីវិតាវោរោបនកថា នាម ហោតិ. តត្ថ យស្មា ទោសសម្បយុត្តេន ចិត្តេន បាណាតិបាតោ ហោតិ, ទោសោ ច ទិដ្ឋិសម្បន្នស្ស អប្បហីនោ, តស្មា ‘‘ទិដ្ឋិសម្បន្នោ សញ្ចិច្ច បាណំ ជីវិតា វោរោបេយ្យា’’តិ យេសំ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ បុព្ពសេលិយាបរសេលិយានំ; តេ សន្ធាយ ទិដ្ឋិសម្បន្នោតិ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. សញ្ចិច្ច មាតរន្តិអាទិបញ្ហេសុ បន ‘‘អដ្ឋានមេតំ អនវកាសោ’’តិ សុត្តភយេន បដិក្ខិបតិ. សត្ថរិ អគារវោតិអាទិ សត្ថារាទីសុ សគារវស្ស សិក្ខាបទស្ស វីតិក្កមាភាវទស្សនត្ថំ វុត្តំ. ឥតរោ បន អកុសលវសេន តស្ស អគារវោ នាម នត្ថីតិ បដិក្ខិបិត្វា សគារវភាវញ្ច សម្បដិច្ឆិត្វា បុន អគារវោតិ បុដ្ឋោ តេសុ តេសុ កិច្ចេសុ បសុតតាយ វិក្ខិត្តានំ អសតិយា អមនសិការេន ចេតិយេ អភិវាទនបទក្ខិណករណាភាវំ សន្ធាយ បដិជានាតិ. បុន ឱហទេយ្យាតិអាទិនា នយេន បុដ្ឋោ តាទិសាយ កិរិយាយ សញ្ចិច្ច អករណតោ បដិក្ខិបតិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

ជីវិតាវោរោបនកថាវណ្ណនា.

៩. ទុគ្គតិកថាវណ្ណនា

៦៥០-៦៥២. ឥទានិ ទុគ្គតិកថា នាម ហោតិ. តត្ថ យេ ទុគ្គតិញ្ច ទុគ្គតិសត្តានំ រូបាទិអារម្មណំ តណ្ហញ្ចាតិ ឧភយម្បិ ទុគ្គតីតិ គហេត្វា បុន តថា អវិភជិត្វា អវិសេសេនេវ ‘‘ទិដ្ឋិសម្បន្នស្ស បហីនា ទុគ្គតី’’តិ វទន្តិ, សេយ្យថាបិ ឧត្តរាបថកា; តេ សន្ធាយ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. អាបាយិកេ រូបេ រជ្ជេយ្យាតិអាទិ បរវាទិនោ លទ្ធិយា ទិដ្ឋិសម្បន្នស្ស ទុគ្គតិ អប្បហីនា, តស្ស វសេន ចោទេតុំ វុត្តំ. សេសមេត្ថ ឧត្តានត្ថមេវ. និរយំ ឧបបជ្ជេយ្យាតិអាទិ ទុគ្គតិបហានមេវ ទុគ្គតិគាមិនិតណ្ហាបហានំ វា ទីបេតិ, ន ទុគ្គតិសត្តានំ រូបាទិអារម្មណាយ តណ្ហាយ បហានំ, តស្មា អសាធកន្តិ.

ទុគ្គតិកថាវណ្ណនា.

៦៥៣. សត្តមភវិកកថាយបិ ឯសេវ នយោតិ.

ទ្វាទសមោ វគ្គោ.