១១. ឯកាទសមវគ្គោ

១-៣. តិស្សោបិ អនុសយកថាវណ្ណនា

៦០៥-៦១៣. ឥទានិ អនុសយា អព្យាកតា, អហេតុកា, ចិត្តវិប្បយុត្តាតិ តិស្សោបិ អនុសយកថា នាម ហោន្តិ. តត្ថ យស្មា បុថុជ្ជនោ កុសលាព្យាកតេ ចិត្តេ វត្តមានេ ‘‘សានុសយោ’’តិ វត្តព្ពោ, យោ ចស្ស តស្មិំ ខណេ ហេតុ, ន តេន ហេតុនា អនុសយា សហេតុកា, ន តេន ចិត្តេន សម្បយុត្តា, តស្មា ‘‘តេ អព្យាកតា, អហេតុកា, ចិត្តវិប្បយុត្តា’’តិ យេសំ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ មហាសំឃិកានញ្ចេវ សម្មិតិយានញ្ច; តេ សន្ធាយ តីសុបិ កថាសុ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. សេសំ ហេដ្ឋា វុត្តនយត្តា សក្កា បាឡិមគ្គេនេវ ជានិតុន្តិ, តស្មា ន វិត្ថារិតន្តិ.

តិស្សោបិ អនុសយកថាវណ្ណនា.

៤. ញាណកថាវណ្ណនា

៦១៤-៦១៥. ឥទានិ ញាណកថា នាម ហោតិ. តត្ថ មគ្គញាណេន អញ្ញាណេ វិគតេបិ បុន ចក្ខុវិញ្ញាណាទិវសេន ញាណវិប្បយុត្តចិត្តេ វត្តមានេ យស្មា តំ មគ្គចិត្តំ ន បវត្តតិ, តស្មា ‘‘ន វត្តព្ពំ ញាណី’’តិ យេសំ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ មហាសំឃិកានំ; តេ សន្ធាយ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. អថ នំ ‘‘យទិ អញ្ញាណេ វិគតេ ‘ញាណី’តិ បញ្ញត្តិ ន សិយា, រាគាទីសុ វិគតេសុ វីតរាគាទិបញ្ញត្តិបិ ន សិយាតិ បុគ្គលបញ្ញត្តិយំ អកោវិទោសី’’តិ ចោទេតុំ រាគេ វិគតេតិអាទិមាហ. ឥតរោ តេសុ វិគតេសុ សរាគាទិភាវេ យុត្តិំ អបស្សន្តោ បដិក្ខិបតិ. បរិយោសានេ យស្មា ញាណបដិលាភេន សោ ញាណីតិ វត្តព្ពតំ អរហតិ, តស្មា ន ហេវន្តិ បដិក្ខេបោ សកវាទិស្សាតិ.

ញាណកថាវណ្ណនា.

៥. ញាណំ ចិត្តវិប្បយុត្តន្តិកថាវណ្ណនា

៦១៦-៦១៧. ឥទានិ ញាណំ ចិត្តវិប្បយុត្តន្តិកថា នាម ហោតិ. តត្ថ យស្មា អរហា ចក្ខុវិញ្ញាណាទិសមង្គី បដិលទ្ធំ មគ្គញាណំ សន្ធាយ ‘‘ញាណី’’តិ វុច្ចតិ, ន ចស្ស តំ តេន ចិត្តេន សម្បយុត្តំ, តស្មា ‘‘ញាណំ ចិត្តវិប្បយុត្ត’’ន្តិ យេសំ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ បុព្ពសេលិយានំ; តេ សន្ធាយ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. អថ នំ ‘‘យទិ តេ ញាណំ ចិត្តវិប្បយុត្តំ ចិត្តវិប្បយុត្តេសុ រូបាទីសុ អញ្ញតរំ សិយា’’តិ ចោទេតុំ រូបន្តិអាទិមាហ. ឥតរោ បដិក្ខិបតិ. សេសំ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវ. បរិយោសានេ បន បញ្ញវាតិ បុដ្ឋោ បដិលាភវសេន តំ បវត្តិំ ឥច្ឆតិ, តស្មា បដិជានាតីតិ.

ញាណំ ចិត្តវិប្បយុត្តន្តិកថាវណ្ណនា.

៦. ឥទំ ទុក្ខន្តិកថាវណ្ណនា

៦១៨-៨២០. ឥទានិ ឥទំ ទុក្ខន្តិកថា នាម ហោតិ. តត្ថ យេសំ ‘‘លោកុត្តរមគ្គក្ខណេ យោគាវចរោ ឥទំ ទុក្ខន្តិ វាចំ ភាសតិ, ឯវមស្ស ឥទំ ទុក្ខន្តិ វាចំ ភាសតោ ច ឥទំ ទុក្ខន្តិ ញាណំ បវត្តតី’’តិ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ អន្ធកានំ; តេ សន្ធាយ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, មគ្គក្ខណេ តថា វាចាភាសនំ ញាណប្បវត្តិញ្ច សន្ធាយ បដិញ្ញា ឥតរស្ស. យស្មា បន សោ សេសសច្ចបដិសំយុត្តំ វាចំ បុថុជ្ជនោវ ភាសតិ, ន ច តស្ស តថា ញាណប្បវត្តីតិ ឥច្ឆតិ, តស្មា សមុទយាទិបញ្ហេសុ បដិក្ខិបតិ. រូបំ អនិច្ចន្តិអាទិ ទុក្ខបរិយាយទស្សនវសេន វុត្តំ. ឥតរោ បន សកសមយេ តាទិសំ វោហារំ អបស្សន្តោ បដិក្ខិបតិ. ឥតិ ច ទន្តិ ចាតិអាទិ យទិ តស្ស ទុក្ខេ ញាណំ បវត្តតិ, ឥ-ការ ទំ-ការ ទុ-ការ ខ-ការេសុ បដិបាដិយា ចតូហិ ញាណេហិ បវត្តិតព្ពន្តិ ទស្សេតុំ វុត្តំ. ឥតរោ បន តថា ន ឥច្ឆតិ, តស្មា បដិក្ខិបតិ.

ឥទំ ទុក្ខន្តិកថាវណ្ណនា.

៧. ឥទ្ធិពលកថាវណ្ណនា

៦២១-៦២៤. ឥទានិ ឥទ្ធិពលកថា នាម ហោតិ. តត្ថ ឥទ្ធិបាទភាវនានិសំសស្ស អត្ថំ អយោនិសោ គហេត្វា ‘‘ឥទ្ធិពលេន សមន្នាគតោ កប្បំ តិដ្ឋេយ្យា’’តិ យេសំ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ មហាសំឃិកានំ; តេ សន្ធាយ ឥទ្ធិពលេន សមន្នាគតោ កប្បំ តិដ្ឋេយ្យាតិ បុច្ឆា សកវាទិស្ស. តត្ថ កប្បោ នាម មហាកប្បោ, កប្បេកទេសោ, អាយុកប្បោតិ តិវិធោ. ‘‘ចត្តារិមានិ, ភិក្ខវេ, កប្បស្ស អសង្ខ្យេយ្យានី’’តិ (អ. និ. ៤.១៥៦) ឯត្ថ ហិ មហាកប្បោវ កប្បោតិ វុត្តោ. ‘‘ព្រហ្មកាយិកានំ ទេវានំ កប្បោ អាយុប្បមាណ’’ន្តិ (អ. និ. ៤.១២៣) ឯត្ថ កប្បេកទេសា. ‘‘កប្បំ និរយម្ហិ បច្ចតិ, កប្បំ សគ្គម្ហិ មោទតី’’តិ (ចូឡវ. ៣៥៤) ឯត្ថ អាយុកប្បោ. អាយុកប្បនំ អាយុវិធានំ កម្មស្ស វិបាកវសេន វា វស្សគណនាយ វា អាយុបរិច្ឆេទោតិ អត្ថោ. តេសុ មហាកប្បំ សន្ធាយ បុច្ឆតិ, ឥតរោ បដិជានាតិ.

អថ នំ សកវាទី ‘‘សចេ តេ ឥទ្ធិពលេន សមន្នាគតោ, ‘យោ ចិរំ ជីវតិ, សោ វស្សសតំ អប្បំ វា ភិយ្យោ’តិ (សំ. និ. ២.១៤៣) ឯវំ បរិច្ឆិន្នា អាយុកប្បា ឧទ្ធំ មហាកប្បំ វា មហាកប្បេកទេសំ វា ជីវេយ្យ ឥទ្ធិមយិកេនស្ស អាយុនា ភវិតព្ព’’ន្តិ ចោទេតុំ ឥទ្ធិមយិកោ សោ អាយូតិអាទិមាហ. ឥតរោ ‘‘ជីវិតិន្ទ្រិយំ នាម ឥទ្ធិមយិកំ នត្ថិ, កម្មសមុដ្ឋានមេវា’’តិ វុត្តត្តា បដិក្ខិបតិ. កោ បនេត្ថ ឥទ្ធិមតោ វិសេសោ, ននុ អនិទ្ធិមាបិ អាយុកប្បំ តិដ្ឋេយ្យាតិ? អយំ វិសេសោ – ឥទ្ធិមា ហិ យាវតាយុកំ ជីវិតប្បវត្តិយា អន្តរាយករេ ធម្មេ ឥទ្ធិពលេន បដិពាហិត្វា អន្តរា អកាលមរណំ និវារេតុំ សក្កោតិ, អនិទ្ធិមតោ ឯតំ ពលំ នត្ថិ. អយមេតេសំ វិសេសោ.

អតីតំ អនាគតន្តិ ឥទំ អវិសេសេន កប្បំ តិដ្ឋេយ្យាតិ បដិញ្ញាតត្តា ចោទេតិ. ទ្វេ កប្បេតិអាទិ ‘‘យទិ ឥទ្ធិមា ជីវិតបរិច្ឆេទំ អតិក្កមិតុំ សក្កោតិ, ន កេវលំ ឯកំ អនេកេបិ កប្បេ តិដ្ឋេយ្យា’’តិ ចោទនត្ថំ វុត្តំ. ឧប្បន្នោ ផស្សោតិអាទិ ន សព្ពំ ឥទ្ធិយា លព្ភតិ, ឥទ្ធិយា អវិសយោបិ អត្ថីតិ ទស្សេតុំ វុត្តំ. សេសមេត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

ឥទ្ធិពលកថាវណ្ណនា.

៨. សមាធិកថាវណ្ណនា

៦២៥-៦២៦. ឥទានិ សមាធិកថា នាម ហោតិ. តត្ថ យេសំ ឯកចិត្តក្ខណេ ឧប្បន្នាបិ ឯកគ្គតា សមាធានដ្ឋេន សមាធីតិ អគ្គហេត្វា ‘‘សត្ត រត្តិន្ទិវានិ ឯកន្តសុខបដិសំវេទី វិហរិតុ’’ន្តិអាទិវចនំ (ម. និ. ១.១៨០) និស្សាយ ‘‘ចិត្តសន្តតិ សមាធី’’តិ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ សព្ពត្ថិវាទានញ្ចេវ ឧត្តរាបថកានញ្ច; តេ សន្ធាយ ចិត្តសន្តតីតិ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. អថ នំ ‘‘យទិ ចិត្តសន្តតិ សមាធិ, ចិត្តសន្តតិ នាម អតីតាបិ អត្ថិ, អនាគតាបិ អត្ថិ. ន ហិ ឯកំ បច្ចុប្បន្នចិត្តមេវ ចិត្តសន្តតិ នាម ហោតិ, កិំ តេ សព្ពាបិ សា សមាធី’’តិ ចោទេតុំ អតីតាតិអាទិមាហ, ឥតរោ តថា អនិច្ឆន្តោ បដិក្ខិបតិ.

ននុ អតីតំ និរុទ្ធន្តិអាទិ ‘‘ចិត្តសន្តតិយំ បច្ចុប្បន្នមេវ ចិត្តំ កិច្ចករំ, អតីតានាគតំ និរុទ្ធត្តា អនុប្បន្នត្តា ច នត្ថិ, កថំ តំ សមាធិ នាម ហោតី’’តិ ទស្សេតុំ វុត្តំ. ឯកចិត្តក្ខណិកោតិ បុច្ឆា បរវាទិស្ស. តតោ យា សកសមយេ ‘‘សមាធិំ, ភិក្ខវេ, ភាវេថា’’តិអាទីសុ បច្ចុប្បន្នកុសលចិត្តសម្បយុត្តា ឯកគ្គតា សមាធីតិ វុត្តា, តំ សន្ធាយ បដិញ្ញា សកវាទិស្ស. ចក្ខុវិញ្ញាណសមង្គីតិអាទិ ‘‘ឯកចិត្តក្ខណិកោ’’តិ វចនមត្តំ គហេត្វា ឆលេន វុត្តំ, តេនេវ សកវាទិនា បដិក្ខិត្តំ. ននុ វុត្តំ ភគវតាតិ សុត្តំ បុរិមបច្ឆិមវសេន បវត្តមានស្ស សមាធិស្ស អព្ពោកិណ្ណតំ សាធេតិ, ន សន្តតិយា សមាធិភាវំ, តស្មា អសាធកន្តិ.

សមាធិកថាវណ្ណនា.

៩. ធម្មដ្ឋិតតាកថាវណ្ណនា

៦២៧. ឥទានិ ធម្មដ្ឋិតតាកថា នាម ហោតិ. តត្ថ ‘‘ឋិតាវ សា ធាតូ’’តិ វចនំ និស្សាយ ‘‘បដិច្ចសមុប្បាទសង្ខាតា ធម្មដ្ឋិតតា នាម ឯកា អត្ថិ, សា ច បរិនិប្ផន្នា’’តិ យេសំ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ អន្ធកានំ; តេ សន្ធាយ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. អថ នំ ‘‘យទិ បរិនិប្ផន្នានំ អវិជ្ជាទីនំ អញ្ញា ធម្មដ្ឋិតតា នាម បរិនិប្ផន្នា អត្ថិ, តាយបិ ច តេ ធម្មដ្ឋិតតាយ អញ្ញា ឋិតតា បរិនិប្ផន្នា អាបជ្ជតី’’តិ ចោទេតុំ តាយ ឋិតតាតិអាទិមាហ. បរវាទី ឯវរូបាយ លទ្ធិយា អភាវេន បដិក្ខិបតិ. ទុតិយំ បុដ្ឋោ អនន្តរបច្ចយតញ្ចេវ អញ្ញមញ្ញបច្ចយតញ្ច សន្ធាយ បដិជានាតិ. សេសំ ហេដ្ឋា វុត្តនយត្តា ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

ធម្មដ្ឋិតតាកថាវណ្ណនា.

១០. អនិច្ចតាកថាវណ្ណនា

៦២៨. ឥទានិ អនិច្ចតាកថា នាម ហោតិ. តត្ថ ‘‘អនិច្ចានំ រូបាទីនំ អនិច្ចតាបិ រូបាទយោ វិយ បរិនិប្ផន្នា’’តិ យេសំ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ អន្ធកានំ; តេ សន្ធាយ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. អថ នំ ‘‘យទិ តេ រូបាទយោ វិយ អនិច្ចតា បរិនិប្ផន្នា, តស្សាបិ អញ្ញាយ បរិនិប្ផន្នាយ អនិច្ចតាយ ភវិតព្ព’’ន្តិ ចោទេតុំ តាយ អនិច្ចតាយាតិអាទិមាហ. ឥតរោ ទ្វិន្នំ អនិច្ចតាយ ឯកតោ អភាវេន បដិក្ខិបិត្វា បុន យស្មា សា អនិច្ចតា និច្ចា ន ហោតិ, តេនេវ អនិច្ចេន សទ្ធិំ អន្តរធាយតិ, តស្មា បដិជានាតិ. អថស្ស សកវាទី លេសោកាសំ អទត្វា យា តេន ទុតិយា អនិច្ចតា បដិញ្ញាតា, តាយបិ តតោ បរាយបីតិ បរម្បរវសេន អនុបច្ឆេទទោសំ អារោបេន្តោ តាយ តាយេវាតិអាទិមាហ. ជរា បរិនិប្ផន្នាតិអាទិ យស្មា ឧប្បន្នស្ស ជរាមរណតោ អញ្ញា អនិច្ចតា នាម នត្ថិ, តស្មា អនិច្ចតាវិភាគានុយុញ្ជនវសេន វុត្តំ. តត្រាបិ បរវាទិនោ បុរិមនយេនេវ បដិញ្ញា ច បដិក្ខេបោ ច វេទិតព្ពោ.

៦២៩. រូបំ បរិនិប្ផន្នន្តិអាទិ យេសំ សា អនិច្ចតា, តេហិ សទ្ធិំ សំសន្ទនត្ថំ វុត្តំ. តត្ថ ‘‘យថា បរិនិប្ផន្នានំ រូបាទីនំ អនិច្ចតាជរាមរណានិ អត្ថិ, ឯវំ បរិនិប្ផន្នានំ អនិច្ចតាទីនំ តានិ នត្ថី’’តិ មញ្ញមានោ ឯកន្តេន បដិក្ខិបតិយេវាតិ.

អនិច្ចតាកថាវណ្ណនា.

ឯកាទសមោ វគ្គោ.