៣. បញ្ចវិញ្ញាណសមង្គិស្ស មគ្គកថាវណ្ណនា

៥៧៦. ឥទានិ បញ្ចវិញ្ញាណសមង្គិស្ស មគ្គកថា នាម ហោតិ. តត្ថ យេសំ ‘‘ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា ន និមិត្តគ្គាហី ហោតី’’តិ សុត្តំ និស្សាយ ‘‘បញ្ចវិញ្ញាណសមង្គិស្ស អត្ថិ មគ្គភាវនា’’តិ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ មហាសំឃិកានំ, តេ សន្ធាយ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. អថ នំ ‘‘សចេ តស្ស មគ្គភាវនា អត្ថិ, បញ្ចវិញ្ញាណគតិកេន វា មគ្គេន, មគ្គគតិកេហិ វា បញ្ចវិញ្ញាណេហិ ភវិតព្ពំ, ន ច តានិ មគ្គគតិកានិ អនិព្ពានារម្មណត្តា អលោកុត្តរត្តា ច, ន មគ្គោ បញ្ចវិញ្ញាណគតិកោ តេសំ លក្ខណេន អសង្គហិតត្តា’’តិ ចោទេតុំ ននុ បញ្ចវិញ្ញាណា ឧប្បន្នវត្ថុកាតិអាទិមាហ. តត្រាយំ អធិប្បាយោ – យទិ បញ្ចវិញ្ញាណសមង្គិស្ស មគ្គភាវនា សិយា, យេន មនោវិញ្ញាណេន មគ្គោ សម្បយុត្តោ, តម្បិ បញ្ចវិញ្ញាណសមង្គិស្ស សិយា. ឯវំ សន្តេ យទិទំ ‘‘បញ្ចវិញ្ញាណា ឧប្បន្នវត្ថុកា’’តិអាទិ លក្ខណំ វុត្តំ, តំ ឯវំ អវត្វា ‘‘ឆ វិញ្ញាណា’’តិ វត្តព្ពំ សិយា. តថា បន អវត្វា ‘‘បញ្ចវិញ្ញាណា’’ត្វេវ វុត្តំ, តស្មា ន វតព្ពំ ‘‘បញ្ចវិញ្ញាណសមង្គិស្ស អត្ថិ មគ្គភាវនា’’តិ. យស្មា ចេត្ថ អយមេវ អធិប្បាយោ, តស្មា សកវាទី តំ លក្ខណំ បរវាទិំ សម្បដិច្ឆាបេត្វា នោ ច វត រេ វត្តព្ពេ បញ្ចវិញ្ញាណសមង្គិស្ស អត្ថិ មគ្គភាវនាតិ អាហ.

អបរោ នយោ – បញ្ចវិញ្ញាណា ឧប្បន្នវត្ថុកា, មគ្គោ អវត្ថុកោបិ ហោតិ. តេ ច ឧប្បន្នារម្មណា, មគ្គោ នវត្តព្ពារម្មណោ. តេ បុរេជាតវត្ថុកាវ មគ្គោ អវត្ថុកោបិ. តេ បុរេជាតារម្មណា, មគ្គោ អបុរេជាតារម្មណោ. តេ អជ្ឈត្តិកវត្ថុកាវ មគ្គោ អវត្ថុកោបិ ហោតិ. តេ ច រូបាទិវសេន ពាហិរារម្មណា, មគ្គោ និព្ពានារម្មណោ. តេ អនិរុទ្ធំ វត្ថុំ និស្សយំ កត្វា បវត្តនតោ អសម្ភិន្នវត្ថុកា, មគ្គោ អវត្ថុកោបិ. តេ អនិរុទ្ធានេវ រូបាទីនិ អារព្ភ បវត្តនតោ អសម្ភិន្នារម្មណា, មគ្គោ និព្ពានារម្មណោ. តេ នានាវត្ថុកា, មគ្គោ អវត្ថុកោ វា ឯកវត្ថុកោ វា. តេ នានារម្មណា មគ្គោ ឯការម្មណោ. តេ អត្តនោ អត្តនោវ រូបាទិគោចរេ បវត្តនតោ ន អញ្ញមញ្ញស្ស គោចរវិសយំ បច្ចនុភោន្តិ, មគ្គោ រូបាទីសុ ឯកម្បិ គោចរំ ន ករោតិ. តេ កិរិយមនោធាតុំ បុរេចារិកំ កត្វា ឧប្បជ្ជនតោ ន អសមន្នាហារា ន អមនសិការា ឧប្បជ្ជន្តិ, មគ្គោ និរាវជ្ជនោវ. តេ សម្បដិច្ឆនាទីហិ វោកិណ្ណា ឧប្បជ្ជន្តិ, មគ្គស្ស វោការោយេវ នត្ថិ. តេ អញ្ញមញ្ញំ បុព្ពចរិមភាវេន ឧប្បជ្ជន្តិ, មគ្គស្ស តេហិ សទ្ធិំ បុរិមបច្ឆិមតាវ នត្ថិ, តេសំ អនុប្បត្តិកាលេ តិក្ខវិបស្សនាសមយេ, តេសំ អនុប្បត្តិទេសេ អារុប្បេបិ ច ឧប្បជ្ជនតោ. តេ សម្បដិច្ឆនាទីហិ អន្តរិតត្តា ន អញ្ញមញ្ញស្ស សមនន្តរា ឧប្បជ្ជន្តិ, មគ្គស្ស សម្បដិច្ឆនាទីហិ អន្តរិតភាវោវ នត្ថិ. តេសំ អញ្ញត្រ អភិនិបាតា អាភោគមត្តម្បិ កិច្ចំ នត្ថិ, មគ្គស្ស កិលេសសមុគ្ឃាតនំ កិច្ចន្តិ. យស្មា ចេត្ថ អយម្បិ អធិប្បាយោ, តស្មា សកវាទី ឥមេហាការេហិ បរវាទិំ មគ្គស្ស អបញ្ចវិញ្ញាណគតិកភាវំ សម្បដិច្ឆាបេត្វា នោ ច វត រេ វត្តព្ពេ បញ្ចវិញ្ញាណសមង្គិស្ស អត្ថិ មគ្គភាវនាតិ អាហ.

៥៧៧. សុញ្ញតំ អារព្ភាតិ ‘‘យថា លោកុត្តរមគ្គោ សុញ្ញតំ និព្ពានំ អារព្ភ, លោកិយោ សុទ្ធសង្ខារបុញ្ជំ អារព្ភ ឧប្បជ្ជតិ, កិំ តេ ឯវំ ចក្ខុវិញ្ញាណ’’ន្តិ បុច្ឆតិ. ឥតរោ ‘‘ចក្ខុញ្ច បដិច្ច រូបេ ចា’’តិ វចនតោ បដិក្ខិបតិ. ទុតិយំ បុដ្ឋោ ‘‘ន និមិត្តគ្គាហី’’តិ វចនតោ យំ តត្ថ អនិមិត្តំ, តទេវ សុញ្ញតន្តិ សន្ធាយ បដិជានាតិ. ចក្ខុញ្ច បដិច្ចាតិ បញ្ហទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ.

៥៧៨-៥៧៩. ចក្ខុវិញ្ញាណំ អតីតានាគតំ អារព្ភាតិ ឯត្ថ អយមធិប្បាយោ – មនោវិញ្ញាណសមង្គិស្ស អត្ថិ មគ្គភាវនា, មនោវិញ្ញាណញ្ច អតីតានាគតម្បិ អារព្ភ ឧប្បជ្ជតិ, កិំ តេ ឯវំ ចក្ខុវិញ្ញាណម្បីតិ. ផស្សំ អារព្ភាតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា ន និមិត្តគ្គាហីតិ ឯត្ថ ជវនក្ខណេ ន និមិត្តគ្គាហិតា វុត្តា, ន ចក្ខុវិញ្ញាណក្ខណេ. តស្មា លោកិយមគ្គម្បិ សន្ធាយេតំ អសាធកន្តិ.

បញ្ចវិញ្ញាណសមង្គិស្ស មគ្គកថាវណ្ណនា.