១០. ទសមវគ្គោ

១. និរោធកថាវណ្ណនា

៥៧១-៥៧២. ឥទានិ និរោធកថា នាម ហោតិ. តត្ថ យេសំ ‘‘ឧបបត្តេសិយន្តិ សង្ខំ គតស្ស ភវង្គចិត្តស្ស ភង្គក្ខណេន សហេវ កិរិយាតិ សង្ខំ គតា កុសលា វា អកុសលា វា ចត្តារោ ខន្ធា ចិត្តសមុដ្ឋានរូបញ្ចាតិ បញ្ចក្ខន្ធា ឧប្បជ្ជន្តិ. តេសុ ហិ អនុប្បន្នេសុ ភវង្គេ និរុទ្ធេ សន្តតិវិច្ឆេទោ ភវេយ្យា’’តិ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ អន្ធកានំ; តេ សន្ធាយ ឧបបត្តេសិយេតិ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. តត្ថ ឧបបត្តេសិយេតិ ចតូសុបិ បទេសុ ពហុវចនភុម្មត្ថេ ឯកវចនភុម្មំ. ឧបបត្តេសិយេសុ បញ្ចសុ ខន្ធេសុ អនិរុទ្ធេសូតិ អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ. ទសន្នន្តិ ឧបបត្តេសិយខន្ធានញ្ច កិរិយខន្ធានញ្ច វសេន វុត្តំ. តត្ថ បឋមបញ្ហេ ខន្ធលក្ខណវសេន កិរិយវសេន ច បញ្ចេវ នាម តេ ខន្ធាតិ បដិក្ខិបតិ. ទុតិយបញ្ហេ បុរិមបច្ឆិមវសេន ឧបបត្តេសិយកិរិយវសេន ច នានត្តំ សន្ធាយ បដិជានាតិ. ទ្វិន្នំ បន ផស្សានំ ចិត្តានញ្ច សមោធានំ បុដ្ឋោ សុត្តលេសាភាវេន បដិក្ខិបតិ.

កិរិយា ចត្តារោតិ រូបេន វិនា កុសលា អកុសលា វា ចត្តារោ គហិតា. កិរិយាញាណន្តិ បរវាទិនា ចក្ខុវិញ្ញាណសមង្គិក្ខណេ អរហតោ អនុញ្ញាតំ អនារម្មណញាណំ. និរុទ្ធេ មគ្គោ ឧប្បជ្ជតីតិ បុច្ឆា បរវាទិស្ស, អនិរុទ្ធេ អនុប្បជ្ជនតោ បដិញ្ញា សកវាទិស្ស. មតោ មគ្គំ ភាវេតីតិ ឆលេន បុច្ឆា បរវាទិស្ស. យស្មា បន បដិសន្ធិតោ យាវ ចុតិចិត្តា សត្តោ ជីវតិយេវ នាម, តស្មា សកវាទី ន ហេវន្តិ បដិក្ខិបតិ.

និរោធកថាវណ្ណនា.

២. រូបំមគ្គោតិកថាវណ្ណនា

៥៧៣-៥៧៥. ឥទានិ រូបំ មគ្គោតិកថា នាម ហោតិ. តត្ថ យេសំ ‘‘សម្មាវាចាកម្មន្តាជីវា រូប’’ន្តិ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ មហិសាសកសម្មិតិយមហាសំឃិកានំ; តេ សន្ធាយ មគ្គសមង្គិស្សាតិ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. អថ នំ ‘‘យទិ តេ សម្មាវាចាទយោ រូបំ, ន វិរតិយោ, យថា សម្មាទិដ្ឋាទិមគ្គោ សារម្មណាទិសភាវោ, ឯវំ តម្បិ រូបំ សិយា’’តិ ចោទេតុំ សារម្មណោតិអាទិមាហ. តត្ថ បដិក្ខេបោ ច បដិញ្ញា ច បរវាទិនោ លទ្ធិអនុរូបេន វេទិតព្ពា. សេសមេត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

រូបំ មគ្គោតិកថាវណ្ណនា.

៣. បញ្ចវិញ្ញាណសមង្គិស្ស មគ្គកថាវណ្ណនា

៥៧៦. ឥទានិ បញ្ចវិញ្ញាណសមង្គិស្ស មគ្គកថា នាម ហោតិ. តត្ថ យេសំ ‘‘ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា ន និមិត្តគ្គាហី ហោតី’’តិ សុត្តំ និស្សាយ ‘‘បញ្ចវិញ្ញាណសមង្គិស្ស អត្ថិ មគ្គភាវនា’’តិ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ មហាសំឃិកានំ, តេ សន្ធាយ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. អថ នំ ‘‘សចេ តស្ស មគ្គភាវនា អត្ថិ, បញ្ចវិញ្ញាណគតិកេន វា មគ្គេន, មគ្គគតិកេហិ វា បញ្ចវិញ្ញាណេហិ ភវិតព្ពំ, ន ច តានិ មគ្គគតិកានិ អនិព្ពានារម្មណត្តា អលោកុត្តរត្តា ច, ន មគ្គោ បញ្ចវិញ្ញាណគតិកោ តេសំ លក្ខណេន អសង្គហិតត្តា’’តិ ចោទេតុំ ននុ បញ្ចវិញ្ញាណា ឧប្បន្នវត្ថុកាតិអាទិមាហ. តត្រាយំ អធិប្បាយោ – យទិ បញ្ចវិញ្ញាណសមង្គិស្ស មគ្គភាវនា សិយា, យេន មនោវិញ្ញាណេន មគ្គោ សម្បយុត្តោ, តម្បិ បញ្ចវិញ្ញាណសមង្គិស្ស សិយា. ឯវំ សន្តេ យទិទំ ‘‘បញ្ចវិញ្ញាណា ឧប្បន្នវត្ថុកា’’តិអាទិ លក្ខណំ វុត្តំ, តំ ឯវំ អវត្វា ‘‘ឆ វិញ្ញាណា’’តិ វត្តព្ពំ សិយា. តថា បន អវត្វា ‘‘បញ្ចវិញ្ញាណា’’ត្វេវ វុត្តំ, តស្មា ន វតព្ពំ ‘‘បញ្ចវិញ្ញាណសមង្គិស្ស អត្ថិ មគ្គភាវនា’’តិ. យស្មា ចេត្ថ អយមេវ អធិប្បាយោ, តស្មា សកវាទី តំ លក្ខណំ បរវាទិំ សម្បដិច្ឆាបេត្វា នោ ច វត រេ វត្តព្ពេ បញ្ចវិញ្ញាណសមង្គិស្ស អត្ថិ មគ្គភាវនាតិ អាហ.

អបរោ នយោ – បញ្ចវិញ្ញាណា ឧប្បន្នវត្ថុកា, មគ្គោ អវត្ថុកោបិ ហោតិ. តេ ច ឧប្បន្នារម្មណា, មគ្គោ នវត្តព្ពារម្មណោ. តេ បុរេជាតវត្ថុកាវ មគ្គោ អវត្ថុកោបិ. តេ បុរេជាតារម្មណា, មគ្គោ អបុរេជាតារម្មណោ. តេ អជ្ឈត្តិកវត្ថុកាវ មគ្គោ អវត្ថុកោបិ ហោតិ. តេ ច រូបាទិវសេន ពាហិរារម្មណា, មគ្គោ និព្ពានារម្មណោ. តេ អនិរុទ្ធំ វត្ថុំ និស្សយំ កត្វា បវត្តនតោ អសម្ភិន្នវត្ថុកា, មគ្គោ អវត្ថុកោបិ. តេ អនិរុទ្ធានេវ រូបាទីនិ អារព្ភ បវត្តនតោ អសម្ភិន្នារម្មណា, មគ្គោ និព្ពានារម្មណោ. តេ នានាវត្ថុកា, មគ្គោ អវត្ថុកោ វា ឯកវត្ថុកោ វា. តេ នានារម្មណា មគ្គោ ឯការម្មណោ. តេ អត្តនោ អត្តនោវ រូបាទិគោចរេ បវត្តនតោ ន អញ្ញមញ្ញស្ស គោចរវិសយំ បច្ចនុភោន្តិ, មគ្គោ រូបាទីសុ ឯកម្បិ គោចរំ ន ករោតិ. តេ កិរិយមនោធាតុំ បុរេចារិកំ កត្វា ឧប្បជ្ជនតោ ន អសមន្នាហារា ន អមនសិការា ឧប្បជ្ជន្តិ, មគ្គោ និរាវជ្ជនោវ. តេ សម្បដិច្ឆនាទីហិ វោកិណ្ណា ឧប្បជ្ជន្តិ, មគ្គស្ស វោការោយេវ នត្ថិ. តេ អញ្ញមញ្ញំ បុព្ពចរិមភាវេន ឧប្បជ្ជន្តិ, មគ្គស្ស តេហិ សទ្ធិំ បុរិមបច្ឆិមតាវ នត្ថិ, តេសំ អនុប្បត្តិកាលេ តិក្ខវិបស្សនាសមយេ, តេសំ អនុប្បត្តិទេសេ អារុប្បេបិ ច ឧប្បជ្ជនតោ. តេ សម្បដិច្ឆនាទីហិ អន្តរិតត្តា ន អញ្ញមញ្ញស្ស សមនន្តរា ឧប្បជ្ជន្តិ, មគ្គស្ស សម្បដិច្ឆនាទីហិ អន្តរិតភាវោវ នត្ថិ. តេសំ អញ្ញត្រ អភិនិបាតា អាភោគមត្តម្បិ កិច្ចំ នត្ថិ, មគ្គស្ស កិលេសសមុគ្ឃាតនំ កិច្ចន្តិ. យស្មា ចេត្ថ អយម្បិ អធិប្បាយោ, តស្មា សកវាទី ឥមេហាការេហិ បរវាទិំ មគ្គស្ស អបញ្ចវិញ្ញាណគតិកភាវំ សម្បដិច្ឆាបេត្វា នោ ច វត រេ វត្តព្ពេ បញ្ចវិញ្ញាណសមង្គិស្ស អត្ថិ មគ្គភាវនាតិ អាហ.

៥៧៧. សុញ្ញតំ អារព្ភាតិ ‘‘យថា លោកុត្តរមគ្គោ សុញ្ញតំ និព្ពានំ អារព្ភ, លោកិយោ សុទ្ធសង្ខារបុញ្ជំ អារព្ភ ឧប្បជ្ជតិ, កិំ តេ ឯវំ ចក្ខុវិញ្ញាណ’’ន្តិ បុច្ឆតិ. ឥតរោ ‘‘ចក្ខុញ្ច បដិច្ច រូបេ ចា’’តិ វចនតោ បដិក្ខិបតិ. ទុតិយំ បុដ្ឋោ ‘‘ន និមិត្តគ្គាហី’’តិ វចនតោ យំ តត្ថ អនិមិត្តំ, តទេវ សុញ្ញតន្តិ សន្ធាយ បដិជានាតិ. ចក្ខុញ្ច បដិច្ចាតិ បញ្ហទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ.

៥៧៨-៥៧៩. ចក្ខុវិញ្ញាណំ អតីតានាគតំ អារព្ភាតិ ឯត្ថ អយមធិប្បាយោ – មនោវិញ្ញាណសមង្គិស្ស អត្ថិ មគ្គភាវនា, មនោវិញ្ញាណញ្ច អតីតានាគតម្បិ អារព្ភ ឧប្បជ្ជតិ, កិំ តេ ឯវំ ចក្ខុវិញ្ញាណម្បីតិ. ផស្សំ អារព្ភាតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា ន និមិត្តគ្គាហីតិ ឯត្ថ ជវនក្ខណេ ន និមិត្តគ្គាហិតា វុត្តា, ន ចក្ខុវិញ្ញាណក្ខណេ. តស្មា លោកិយមគ្គម្បិ សន្ធាយេតំ អសាធកន្តិ.

បញ្ចវិញ្ញាណសមង្គិស្ស មគ្គកថាវណ្ណនា.

៤. បញ្ចវិញ្ញាណា កុសលាបីតិកថាវណ្ណនា

៥៨០-៥៨៣. ឥទានិ បញ្ចវិញ្ញាណា កុសលាបីតិកថា នាម ហោតិ. សា ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ អត្ថតោ វេទិតព្ពាតិ.

បញ្ចវិញ្ញាណា កុសលាបីតិកថាវណ្ណនា.

៥. បញ្ចវិញ្ញាណា សាភោគាតិកថាវណ្ណនា

៥៨៤-៥៨៦. ឥទានិ បញ្ចវិញ្ញាណា សាភោគាតិកថា នាម ហោតិ. តត្ថ អាភោគោ នាម កុសលាកុសលវសេន ហោតិ សត្ថារា ច ‘‘ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា និមិត្តគ្គាហី ហោតិ, ន និមិត្តគ្គាហី ហោតី’’តិអាទិ វុត្តំ, តំ អយោនិសោ គហេត្វា ‘‘បញ្ចវិញ្ញាណា សាភោគា’’តិ យេសំ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ មហាសំឃិកានំ, តេ សន្ធាយ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. សេសមេត្ថ បុរិមកថាសទិសមេវាតិ.

បញ្ចវិញ្ញាណា សាភោគាតិកថាវណ្ណនា.

៦. ទ្វីហិ សីលេហីតិកថាវណ្ណនា

៥៨៧-៥៨៩. ឥទានិ ទ្វីហិ សីលេហីតិកថា នាម ហោតិ. តត្ថ ‘‘សីលេ បតិដ្ឋាយ នរោ សបញ្ញោ’’តិអាទិវចនតោ (សំ. និ. ១.២៣) យស្មា លោកិយេន សីលេន សីលវា លោកុត្តរំ មគ្គំ ភាវេតិ, តស្មា ‘‘បុរិមេន ច លោកិយេន មគ្គក្ខណេ លោកុត្តរេន ចាតិ ទ្វីហិ សីលេហិ សមន្នាគតោ នាម ហោតី’’តិ យេសំ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ មហាសំឃិកានំយេវ, តេ សន្ធាយ មគ្គសមង្គីតិ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. អថ នំ ‘‘យទិ សោ ឯកក្ខណេ លោកិយលោកុត្តរេហិ ទ្វីហិ សីលេហិ សមន្នាគតោ, ទ្វីហិ ផស្សាទីហិបិ តេន សមន្នាគតេន ភវិតព្ព’’ន្តិ ចោទេតុំ ទ្វីហិ ផស្សេហីតិអាទិមាហ. ឥតរោ តថារូបំ នយំ អបស្សន្តោ បដិក្ខិបតិ. លោកិយេន ច លោកុត្តរេន ចាតិ បញ្ហេ បុព្ពេ សមាទិន្នញ្ច មគ្គក្ខណេ ឧប្បន្នសម្មាវាចាទីនិ ច សន្ធាយ បដិជានាតិ.

លោកិយេ សីលេ និរុទ្ធេតិ បុច្ឆា បរវាទិស្ស, ខណភង្គនិរោធំ សន្ធាយ បដិញ្ញា សកវាទិស្ស. ឥតរោ បន តំ វីតិក្កមំ វិយ សល្លក្ខេន្តោ ទុស្សីលោតិអាទិមាហ. លទ្ធិបតិដ្ឋាបនំ បនស្ស បុព្ពេ អភិន្នសីលតំយេវ ទីបេតិ, ន ទ្វីហិ សមន្នាគតតំ. តស្មា អប្បតិដ្ឋិតាវ លទ្ធីតិ.

ទ្វីហិ សីលេហីតិកថាវណ្ណនា.

៧. សីលំ អចេតសិកន្តិកថាវណ្ណនា

៥៩០-៥៩៤. ឥទានិ សីលំ អចេតសិកន្តិកថា នាម ហោតិ. តត្ថ យស្មា សីលេ ឧប្បជ្ជិត្វា និរុទ្ធេបិ សមាទានហេតុកោ សីលោបចយោ នាម អត្ថិ, យេន សោ សីលវាយេវ នាម ហោតិ, តស្មា ‘‘សីលំ អចេតសិក’’ន្តិ យេសំ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ មហាសំឃិកានំ, តេ សន្ធាយ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. សេសមេត្ថ ‘‘ទានំ អចេតសិក’’ន្តិកថាយំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. លទ្ធិបតិដ្ឋាបនម្បិ អយោនិសោ គហិតត្តា អប្បតិដ្ឋាបនមេវាតិ.

សីលំ អចេតសិកន្តិកថាវណ្ណនា.

៨. សីលំ ន ចិត្តានុបរិវត្តីតិកថាវណ្ណនា

៥៩៥-៥៩៧. ឥទានិ សីលំ ន ចិត្តានុបរិវត្តីតិកថា នាម ហោតិ. តត្ថ ន ចិត្តានុបរិវត្តីតិ ភាសន្តរមេវ នានំ, សេសំ បុរិមកថាសទិសមេវាតិ.

សីលំ ន ចិត្តានុបរិវត្តីតិកថាវណ្ណនា.

៩. សមាទានហេតុកថាវណ្ណនា

៥៩៨-៦០០. ឥទានិ សមាទានហេតុកថា នាម ហោតិ. តត្ថ ‘‘អារាមរោបា’’តិ គាថាយ អត្ថំ អយោនិសោ គហេត្វា ‘‘សទា បុញ្ញំ បវឌ្ឍតី’’តិ វចនតោ ‘‘សមាទានហេតុកំ សីលំ វឌ្ឍតី’’តិ យេសំ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ មហាសំឃិកានញ្ញេវ, តេ សន្ធាយ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, ចិត្តវិប្បយុត្តំ សីលោបចយំ សន្ធាយ បដិញ្ញា បរវាទិស្ស. សេសំ បុរិមកថាសទិសមេវាតិ.

សមាទានហេតុកថាវណ្ណនា.

១០. វិញ្ញត្តិ សីលន្តិកថាវណ្ណនា

៦០១-៦០២. ឥទានិ វិញ្ញត្តិ សីលន្តិកថា នាម ហោតិ. តត្ថ កាយវិញ្ញត្តិ កាយកម្មំ, វចីវិញ្ញត្តិ វចីកម្មន្តិ គហិតត្តា ‘‘វិញ្ញត្តិ សីល’’ន្តិ យេសំ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ មហាសំឃិកានញ្ចេវ សម្មិតិយានញ្ច; តេ សន្ធាយ វិញ្ញត្តីតិ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. អថ នំ យស្មា សីលំ នាម វិរតិ, ន រូបធម្មោ, តស្មា តេនត្ថេន ចោទេតុំ បាណាតិបាតា វេរមណីតិអាទិមាហ. អភិវាទនំ សីលន្តិអាទិ យថារូបំ វិញ្ញត្តិំ សោ ‘‘សីល’’ន្តិ មញ្ញតិ តំ ឧទ្ធរិត្វា ទស្សេតុំ វុត្តំ. យស្មា បន សា វិរតិ ន ហោតិ, តស្មា បុន បាណាតិបាតាតិអាទិមាហ. លទ្ធិ បនស្ស ឆលេន បតិដ្ឋិតត្តា អប្បតិដ្ឋិតាយេវាតិ.

វិញ្ញត្តិ សីលន្តិកថាវណ្ណនា.

១១. អវិញ្ញត្តិ ទុស្សីល្យន្តិកថាវណ្ណនា

៦០៣-៦០៤. ឥទានិ អវិញ្ញត្តិ ទុស្សីល្យន្តិកថា នាម ហោតិ. តត្ថ ចិត្តវិប្បយុត្តំ អបុញ្ញូបចយញ្ចេវ អាណត្តិយា ច បាណាតិបាតាទីសុ អង្គបារិបូរិំ សន្ធាយ ‘‘អវិញ្ញត្តិ ទុស្សីល្យ’’ន្តិ យេសំ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ មហាសំឃិកានំ, តេ សន្ធាយ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. អថ នំ ‘‘សចេ សា ទុស្សីល្យំ, បាណាតិបាតាទីសុ អញ្ញតរា សិយា’’តិ ចោទេតុំ បាណាតិបាតោតិអាទិមាហ. បាបកម្មំ សមាទិយិត្វាតិ ‘‘អសុកំ នាម ឃាតេស្សាមិ, អសុកំ ភណ្ឌំ អវហរិស្សាមី’’តិ ឯវំ បាបសមាទានំ កត្វា. ឧភោ វឌ្ឍន្តីតិ បុដ្ឋោ ទានក្ខណេ បាបស្ស អនុប្បត្តិំ សន្ធាយ បដិក្ខិបតិ. ទុតិយំ បុដ្ឋោ ចិត្តវិប្បយុត្តំ បាបូបចយំ សន្ធាយ បដិជានាតិ. សេសមេត្ថ បរិភោគមយកថាយំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. លទ្ធិបតិដ្ឋាបនម្បិស្ស បាបសមាទិន្នបុព្ពភាគមេវ សាធេតិ; ន អវិញ្ញត្តិយា ទុស្សីលភាវន្តិ.

អវិញ្ញត្តិ ទុស្សីល្យន្តិកថាវណ្ណនា.

ទសមោ វគ្គោ.

ទុតិយបណ្ណាសកោ សមត្តោ.