៩. នវមវគ្គោ

១. អានិសំសទស្សាវីកថាវណ្ណនា

៥៤៧. ឥទានិ អានិសំសទស្សាវីកថា នាម ហោតិ. តត្ថ សកសមយេ សង្ខារេ អាទីនវតោ និព្ពានញ្ច អានិសំសតោ បស្សន្តស្ស សំយោជនប្បហានំ ហោតីតិ និច្ឆយោ. យេសំ បន តេសុ ទ្វីសុបិ ឯកំសិកវាទំ គហេត្វា ‘‘អានិសំសទស្សាវិនោវ សំយោជនប្បហានំ ហោតី’’តិ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ អន្ធកានំ; តេ សន្ធាយ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. អថស្ស ‘‘ឯកំសិកវាទោ តយា គហិតោ, អាទីនវោបិ ទដ្ឋព្ពោយេវា’’តិ វិភាគទស្សនត្ថំ សកវាទី សង្ខារេតិអាទិមាហ.

សង្ខារេ ច អនិច្ចតោ មនសិករោតិ, និព្ពានេ ច អានិសំសទស្សាវី ហោតីតិ បញ្ហស្មិំ អយមធិប្បាយោ – អានិសំសទស្សាវិស្ស សំយោជនានំ បហានំ ហោតីតិ តេសំ លទ្ធិ. ននុ សង្ខារេ អនិច្ចតោ មនសិករោតោ សំយោជនា បហីយន្តីតិ ច បុដ្ឋោ អាមន្តាតិ បដិជានាតិ. តេន តេ សង្ខារេ ច អនិច្ចតោ មនសិករោតិ, និព្ពានេ ច អានិសំសទស្សាវី ហោតីតិ ឥទំ អាបជ្ជតិ, កិំ សម្បដិច្ឆសិ ឯតន្តិ. តតោ បរវាទី ឯកចិត្តក្ខណំ សន្ធាយ បដិក្ខិបតិ, ទុតិយំ បុដ្ឋោ នានាចិត្តវសេន បដិជានាតិ. សកវាទី បនស្ស អធិប្បាយំ មទ្ទិត្វា អនិច្ចមនសិការស្ស អានិសំសទស្សាវិតាយ ច ឯកតោ បដិញ្ញាតត្តា ទ្វិន្នំ ផស្សានំ ទ្វិន្នំ ចិត្តានំ សមោធានំ ហោតីតិ បុច្ឆតិ. ឥតរោ ទ្វិន្នំ សមោធានំ អបស្សន្តោ បដិក្ខិបតិ. ទុក្ខតោតិអាទិបញ្ហេសុបិ ឯសេវ នយោ. កិំ បនេត្ថ សន្និដ្ឋានំ, កិំ អនិច្ចាទិតោ មនសិករោតោ សំយោជនា បហីយន្តិ, ឧទាហុ និព្ពានេ អានិសំសទស្សាវិស្ស, ឧទាហុ ទ្វេបិ ឯកតោ ករោន្តស្សាតិ. យទិ តាវ អនិច្ចាទិតោ មនសិករោតោ បហានំ ភវេយ្យ, វិបស្សនាចិត្តេនេវ ភវេយ្យ. អថ អានិសំសទស្សាវិនោ, អនុស្សវវសេន និព្ពានេ អានិសំសំ បស្សន្តស្ស វិបស្សនាចិត្តេនេវ ភវេយ្យ, អថ ទ្វេបិ ឯកតោ ករោន្តស្ស ភវេយ្យ, ទ្វិន្នំ ផស្សាទីនំ សមោធានំ ភវេយ្យ. យស្មា បន អរិយមគ្គក្ខណេ អនិច្ចាទិមនសិការស្ស កិច្ចំ និប្ផត្តិំ គច្ឆតិ បុន និច្ចតោតិអាទិគហណស្ស អនុប្បត្តិធម្មភាវតោ, និព្ពានេ ច បច្ចក្ខតោវ អានិសំសទស្សនំ ឥជ្ឈតិ, តស្មា កិច្ចនិប្ផត្តិវសេន អនិច្ចាទិតោ មនសិករោតោ អារម្មណំ កត្វា បវត្តិវសេន ច និព្ពានេ អានិសំសទស្សាវិស្ស សំយោជនានំ បហានំ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ.

៥៤៨. និព្ពានេ សុខានុបស្សីតិ សុត្តំ និព្ពានេ សុខានុបស្សនាទិភាវមេវ សាធេតិ, ន អានិសំសទស្សាវិតាមត្តេន សំយោជនានំ បហានំ. តស្មា អាភតម្បិ អនាភតសទិសមេវាតិ.

អានិសំសទស្សាវីកថាវណ្ណនា.

២. អមតារម្មណកថាវណ្ណនា

៥៤៩. ឥទានិ អមតារម្មណកថា នាម ហោតិ. តត្ថ យេសំ ‘‘និព្ពានំ មញ្ញតី’’តិអាទីនំ អយោនិសោ អត្ថំ គហេត្វា អមតារម្មណំ សំយោជនំ ហោតីតិ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ បុព្ពសេលិយានំ, តេ សន្ធាយ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. អថ នំ សចេ អមតារម្មណំ សំយោជនំ, អមតស្ស សំយោជនិយាទិភាវោ អាបជ្ជតីតិ ចោទេតុំ អមតំ សំយោជនិយន្តិអាទិមាហ. ឥតរោ សុត្តវិរោធភយេន សព្ពំ បដិក្ខិបតិ. ឥមិនា ឧបាយេន សព្ពវារេសុ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. និព្ពានំ និព្ពានតោតិ អាហដសុត្តំ បន ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានំ សន្ធាយ ភាសិតំ, តស្មា អសាធកន្តិ.

អមតារម្មណកថាវណ្ណនា.

៣. រូបំ សារម្មណន្តិកថាវណ្ណនា

៥៥២-៥៥៣. ឥទានិ រូបំ សារម្មណន្តិកថា នាម ហោតិ. តត្ថ រូបំ សប្បច្ចយដ្ឋេន សារម្មណំ នាម ហោតិ, ន អញ្ញំ អារម្មណំ ករោតីតិ អារម្មណបច្ចយវសេន. យេសំ បន អវិសេសេន រូបំ សារម្មណន្តិ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ ឧត្តរាបថកានំ; តេ សន្ធាយ អារម្មណត្ថស្ស វិភាគទស្សនត្ថំ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. សេសមេត្ថ បាឡិអនុសារេនេវ វេទិតព្ពំ. ន វត្តព្ពន្តិ បញ្ហេ ឱលុព្ភារម្មណំ សន្ធាយ បដិញ្ញា សកវាទិស្ស. ទុតិយបញ្ហេបិ បច្ចយារម្មណំ សន្ធាយ បដិញ្ញា តស្សេវ. ឥតិ សប្បច្ចយដ្ឋេនេវេត្ថ សារម្មណតា សិទ្ធាតិ.

រូបំ សារម្មណន្តិកថាវណ្ណនា.

៤. អនុសយា អនារម្មណកថាវណ្ណនា

៥៥៤-៥៥៦. ឥទានិ អនុសយា អនារម្មណាតិកថា នាម ហោតិ. តត្ថ យេសំ អនុសយា នាម ចិត្តវិប្បយុត្តា អហេតុកា អព្យាកតា, តេនេវ ច អនារម្មណាតិ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ អន្ធកានញ្ចេវ ឯកច្ចានញ្ច ឧត្តរាបថកានំ; តេ សន្ធាយ អនុសយាតិ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. អថ នំ អនារម្មណេន នាម ឯវំវិធេន ភវិតព្ពន្តិ ចោទេតុំ រូបន្តិអាទិមាហ. កាមរាគោតិអាទិ កាមរាគានុសយតោ អនញ្ញត្តា ទស្សិតំ. សង្ខារក្ខន្ធោ អនារម្មណោតិ បញ្ហេ ចិត្តសម្បយុត្តសង្ខារក្ខន្ធំ សន្ធាយ បដិក្ខិបតិ. អនុសយំ ជីវិតិន្ទ្រិយំ កាយកម្មាទិរូបញ្ច សង្ខារក្ខន្ធបរិយាបន្នំ, តំ សន្ធាយ បដិជានាតិ. ឥមិនាវុបាយេន សព្ពវារេសុ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. សានុសយោតិ បញ្ហេ បន អប្បហីនានុសយត្តា សានុសយតា អនុញ្ញាតា. ន អនុសយានំ បវត្តិសព្ភាវា. យោ ហិ អប្បហីនោ, ន សោ អតីតោ, នានាគតោ, ន បច្ចុប្បន្នោ ច. មគ្គវជ្ឈកិលេសោ បនេស អប្បហីនត្តាវ អត្ថីតិ វុច្ចតិ. ឯវរូបស្ស ច ឥទំ នាម អារម្មណន្តិ ន វត្តព្ពំ. តស្មា តំ បដិក្ខិត្តំ. តំ បនេតំ ន កេវលំ អនុសយស្ស, រាគាទីនម្បិ តាទិសមេវ, តស្មា អនុសយានំ អនារម្មណតាសាធកំ ន ហោតីតិ.

អនុសយា អនារម្មណាតិកថាវណ្ណនា.

៥. ញាណំ អនារម្មណន្តិកថាវណ្ណនា

៥៥៧-៥៥៨. ឥទានិ ញាណំ អនារម្មណន្តិកថា នាម ហោតិ. តត្ថ យស្មា អរហា ចក្ខុវិញ្ញាណសមង្គី ញាណីតិ វុច្ចតិ, តស្ស ញាណស្ស តស្មិំ ខណេ អារម្មណំ នត្ថិ, តស្មា ញាណំ អនារម្មណន្តិ យេសំ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ អន្ធកានំ; តេ សន្ធាយ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. សេសមេត្ថ អនុសយកថាយំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពន្តិ.

ញាណំ អនារម្មណន្តិកថាវណ្ណនា.

៦. អតីតានាគតារម្មណកថាវណ្ណនា

៥៥៩-៥៦១. ឥទានិ អតីតានាគតារម្មណកថា នាម ហោតិ. តត្ថ យស្មា អតីតានាគតារម្មណំ នាម នត្ថិ, តស្មា តទារម្មណេន ចិត្តេន អារម្មណស្ស នត្ថិតាយ អនារម្មណេន ភវិតព្ពន្តិ អតីតំ អនារម្មណន្តិ យេសំ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ ឧត្តរាបថកានំ, តេ សន្ធាយ អតីតារម្មណន្តិ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. សេសមេត្ថ យថាបាឡិមេវ និយ្យាតីតិ.

អតីតានាគតារម្មណកថាវណ្ណនា.

៧. វិតក្កានុបតិតកថាវណ្ណនា

៥៦២. ឥទានិ វិតក្កានុបតិតកថា នាម ហោតិ. តត្ថ វិតក្កានុបតិតា នាម ទុវិធា – អារម្មណតោ ច សម្បយោគតោ ច. តត្ថ អសុកចិត្តំ នាម វិតក្កស្សារម្មណំ ន ហោតីតិ និយមាភាវតោ សិយា សព្ពំ ចិត្តំ វិតក្កានុបតិតំ, វិតក្កវិប្បយុត្តចិត្តសព្ភាវតោ បន ន សព្ពំ ចិត្តំ វិតក្កានុបតិតំ. ឥតិ ឥមំ វិភាគំ អកត្វា អវិសេសេនេវ សព្ពំ ចិត្តំ វិតក្កានុបតិតន្តិ យេសំ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ ឧត្តរាបថកានំ, តេ សន្ធាយ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. សេសមេត្ថ បាឡិវសេនេវ និយ្យាតីតិ.

វិតក្កានុបតិតកថាវណ្ណនា.

៨. វិតក្កវិប្ផារសទ្ទកថាវណ្ណនា

៥៦៣. ឥទានិ វិតក្កវិប្ផារសទ្ទកថា នាម ហោតិ. តត្ថ យស្មា ‘‘វិតក្កវិចារា វចីសង្ខារា’’តិ វុត្តា, តស្មា សព្ពសោ វិតក្កយតោ វិចារយតោ អន្តមសោ មនោធាតុបវត្តិកាលេបិ វិតក្កវិប្ផារោ សទ្ទោយេវាតិ យេសំ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ បុព្ពសេលិយានំ; តេ សន្ធាយ សព្ពសោតិ បុច្ឆា សកវាទិស្ស បដិញ្ញា ឥតរស្ស. អថ នំ យទិ វិតក្កវិប្ផារមត្តំ សទ្ទោ, ផស្សាទិវិប្ផារោបិ សទ្ទោ ភវេយ្យាតិ ចោទេតុំ សព្ពសោ ផុសយតោតិអាទិមាហ. ឥតរោ តាទិសំ សុត្តលេសំ អបស្សន្តោ បដិក្ខិបតិ. វិតក្កវិប្ផារោ សទ្ទោ សោតវិញ្ញេយ្យោតិ វិតក្កស្ស វិប្ផារមត្តមេវ សទ្ទោតិ កត្វា បុច្ឆតិ, ន វិតក្កវិប្ផារសមុដ្ឋិតំ សុត្តបមត្តានំ សទ្ទំ, ឥតរោ បដិក្ខិបតិ. ននុ វិតក្កវិប្ផារសទ្ទោ ន សោតវិញ្ញេយ្យោតិ ឥទំ តស្សេវ លទ្ធិយា ទស្សេតិ. សោ ហិ វិតក្កវិប្ផារមត្តមេវ សទ្ទំ វទតិ, សោ ន សោតវិញ្ញេយ្យោតិ. ឥតរោ បន ‘‘វិតក្កវិប្ផារសទ្ទំ សុត្វា អាទិសតី’’ តិ (ទី. និ. ៣.១៤៨) វចនតោ សោតវិញ្ញេយ្យោវាតិ វទតិ.

វិតក្កវិប្ផារសទ្ទកថាវណ្ណនា.

៩. នយថាចិត្តស្ស វាចាតិកថាវណ្ណនា

៥៦៤. ឥទានិ នយថាចិត្តស្ស វាចាតិកថា នាម ហោតិ. តត្ថ យស្មា កោចិ អញ្ញំ ភណិស្សាមីតិ អញ្ញំ ភណតិ, តស្មា នយថាចិត្តស្ស វាចា ចិត្តានុរូបា ចិត្តានុគតិកា ន ហោតិ, វិនាបិ ចិត្តេន បវត្តតីតិ យេសំ លទ្ធិ; សេយ្យថាបិ បុព្ពសេលិយានំ; តេ សន្ធាយ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. អថ នំ ‘‘យទិ តំសមុដ្ឋាបកំ ចិត្តំ ន សិយា, ផស្សាទយោបិ តស្មិំ ខណេ ន សិយុ’’ន្តិ ចោទេតុំ អផស្សកស្សាតិអាទិមាហ. ន ភណិតុកាមោតិអាទីសុ យស្មា អញ្ញំ ភណិស្សាមីតិ អញ្ញំ ភណន្តោបិ ភណិតុកាមោយេវ នាម ហោតិ, តស្មា ន ហេវាតិ បដិក្ខិបតិ.

៥៦៥. ននុ អត្ថិ កោចិ អញ្ញំ ភណិស្សាមីតិអាទីសុ ចីវរន្តិ ភណិតុកាមោ ចីរន្តិ ភណេយ្យ. តត្ថ អញ្ញំ ភណិតុកាមតាចិត្តំ, អញ្ញំ ភណនចិត្តំ, ឥតិ បុព្ពភាគេន ចិត្តេន អសទិសត្តា អយថាចិត្តោ នាម ហោតិ, តេនស្ស កេវលំ អនាបត្តិ នាម ហោតិ, ន បន ចីរន្តិ វចនសមុដ្ឋាបកចិត្តំ នត្ថិ, ឥតិ អចិត្តកា សា វាចាតិ អត្ថំ សន្ធាយ ឥមិនា ឧទាហរណេន ‘‘នយថាចិត្តស្ស វាចា’’តិ បតិដ្ឋាបិតាបិ អប្បតិដ្ឋាបិតាវ ហោតីតិ.

នយថាចិត្តស្ស វាចាតិកថាវណ្ណនា.

១០. នយថាចិត្តស្ស កាយកម្មន្តិកថាវណ្ណនា

៥៦៦-៥៦៧. ឥទានិ នយថាចិត្តស្ស កាយកម្មន្តិកថា នាម ហោតិ. តត្ថ យស្មា កោចិ អញ្ញត្រ គច្ឆិស្សាមីតិ អញ្ញត្រ គច្ឆតិ, តស្មា នយថាចិត្តស្ស កាយកម្មំ ចិត្តានុរូបំ ចិត្តានុគតិកំ ន ហោតិ, វិនាបិ ចិត្តេន បវត្តតីតិ យេសំ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ បុព្ពសេលិយានំយេវ, តេ សន្ធាយ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. សេសមេត្ថ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពន្តិ.

នយថាចិត្តស្ស កាយកម្មន្តិកថាវណ្ណនា.

១១. អតីតានាគតសមន្នាគតកថាវណ្ណនា

៥៦៨-៥៧០. ឥទានិ អតីតានាគតេហិ សមន្នាគតកថា នាម ហោតិ. តត្ថ សមន្នាគតបញ្ញត្តិ បដិលាភបញ្ញត្តីតិ ទ្វេ បញ្ញត្តិយោ វេទិតព្ពា. តាសុ បច្ចុប្បន្នធម្មសមង្គី សមន្នាគតោតិ វុច្ចតិ. អដ្ឋ សមាបត្តិលាភិនោ បន សមាបត្តិយោ កិញ្ចាបិ ន ឯកក្ខណេ បវត្តន្តិ, អញ្ញា អតីតា ហោន្តិ, អញ្ញា អនាគតា, អញ្ញា បច្ចុប្បន្នា, បដិវិជ្ឈិត្វា អបរិហីនតាយ បន លាភីតិ វុច្ចតិ. តត្ថ យេសំ ឥមំ វិភាគំ អគ្គហេត្វា យស្មា ឈានលាភីនំ អតីតានាគតានិ ឈានានិបិ អត្ថិ, តស្មា ‘‘តេ អតីតេនបិ អនាគតេនបិ សមន្នាគតា’’តិ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ អន្ធកានំ. តេ សន្ធាយ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. សេសមេត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ. ‘‘អដ្ឋវិមោក្ខឈាយី’’តិអាទិ បន លាភីភាវស្ស សាធកំ, ន សមន្នាគតភាវស្សាតិ.

អតីតានាគតសមន្នាគតកថាវណ្ណនា.

នវមោ វគ្គោ.