៨. អដ្ឋមវគ្គោ

១. ឆគតិកថាវណ្ណនា

៥០៣-៥០៤. ឥទានិ ឆគតិកថា នាម ហោតិ. តត្ថ អសុរកាយេន សទ្ធិំ ឆគតិយោតិ យេសំ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ អន្ធកានញ្ចេវ ឧត្តរាបថកានញ្ច; តេ សន្ធាយ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. អថ នំ សកវាទី ‘‘បញ្ច ខោ បនិមា, សារិបុត្ត, គតិយោ’’តិ (ម. និ. ១.១៥៣) លោមហំសនបរិយាយេ បរិច្ឆិន្នានំ គតីនំ វសេន ចោទេតុំ ននុ បញ្ច គតិយោតិអាទិមាហ. ឥតរោ សុត្តវិរោធភយេន បដិជានាតិ. កស្មា បន សកវាទី ឆ គតិយោ ន សម្បដិច្ឆតិ, ននុ ‘‘ចតូហាបាយេហិ ច វិប្បមុត្តោ’’តិ ឯត្ថ អសុរកាយោបិ គហិតោតិ. សច្ចំ គហិតោ, ន បនេសា គតិ. កស្មា? វិសុំ អភាវតោ. អសុរកាយស្មិញ្ហិ កាលកញ្ចិកា អសុរា បេតគតិយា សង្គហិតា, វេបចិត្តិបរិសា ទេវគតិយា, អសុរកាយោតិ វិសុំ ឯកា គតិ នាម នត្ថិ.

ឥទានិ ឯតមេវ អត្ថំ ទស្សេតុំ ននុ កាលកញ្ចិកាតិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ សមានវណ្ណាតិ សទិសរូបសណ្ឋានា ពីភច្ឆា វិរូបា ទុទ្ទស្សិកា. សមានភោគាតិ សទិសមេថុនសមាចារា. សមានាហារាតិ សទិសខេឡសិង្ឃាណិកបុព្ពលោហិតាទិអាហារា. សមានាយុកាតិ សទិសអាយុបរិច្ឆេទា. អាវាហវិវាហន្តិ កញ្ញាគហណញ្ចេវ កញ្ញាទានញ្ច. សុក្កបក្ខេ សមានវណ្ណាតិ សទិសរូបសណ្ឋានា អភិរូបា បាសាទិកា ទស្សនីយា បភាសម្បន្នា. សមានភោគាតិ សទិសបញ្ចកអាមគុណភោគា. សមានាហារាតិ សទិសសុធាភោជនាទិអាហារា. សេសំ វុត្តនយមេវ. ននុ អត្ថិ អសុរកាយោតិ ឥទំ អសុរកាយស្សេវ សាធកំ. តស្ស បន វិសុំ គតិបរិច្ឆេទាភាវេន ន គតិសាធកន្តិ.

ឆគតិកថាវណ្ណនា.

២. អន្តរាភវកថាវណ្ណនា

៥០៥. ឥទានិ អន្តរាភវកថា នាម ហោតិ. តត្ថ យេសំ ‘‘អន្តរា បរិនិព្ពាយី’’តិ សុត្តបទំ អយោនិសោ គហេត្វា ‘‘អន្តរាភវោ នាម អត្ថិ, យត្ថ សត្តោ ទិព្ពចក្ខុកោ វិយ អទិព្ពចក្ខុកោ, ឥទ្ធិមា វិយ អនិទ្ធិមា មាតាបិតិសមាគមញ្ចេវ ឧតុសមយញ្ច ឱលោកយមានោ សត្តាហំ វា អតិរេកសត្តាហំ វា តិដ្ឋតី’’តិ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ បុព្ពសេលិយានញ្ចេវ សម្មិតិយានញ្ច; តេ សន្ធាយ អត្ថីតិ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, លទ្ធិយំ ឋត្វា បដិញ្ញា ឥតរស្ស. អថ នំ យេ ច ភគវតា តយោ ភវា វុត្តា, តេសំ វសេន ចោទេតុំ កាមភវោតិអាទិមាហ. តត្រាយំ អធិប្បាយោ – យទិ តេ អន្តរាភវោ នាម កោចិ ភវោ អត្ថិ, តេន កាមភវាទីនំយេវ អញ្ញតរេន ភវិតព្ពំ បញ្ចវោការភវាទិនា វិយ, តេន តំ បុច្ឆាមិ – ‘‘កិំ តេ អយំ អន្តរាភវោ នាម កាមភវោ, ឧទាហុ រូបភវោ អរូបភវោ វា’’តិ? ឥតរោ តថា អនិច្ឆន្តោ សព្ពំ បដិក្ខិបតិ. កាមភវស្ស ចាតិអាទិ យទិ អន្តរាភវោ នាម អត្ថិ, ឥមេសំ ភវានំ អន្តរា ទ្វិន្នំ សីមានំ សីមន្តរិកា វិយ ភវេយ្យាតិ ចោទេតុំ អារទ្ធំ. បរវាទី បន តថា អនិច្ឆន្តោ សព្ពបញ្ហេ បដិក្ខិបតិ កេវលំ លទ្ធិយា, ន សហធម្មេន. តេនេវ នំ សកវាទី ‘នោ វត រេ’តិ បដិសេធេតិ.

៥០៦. បញ្ចមី សា យោនីតិអាទីនិបិ យថាបរិច្ឆិន្នយោនិអាទីសុ សោ សមោធានំ ន គច្ឆតិ, អថ តេន តតោ តតោ អតិរេកេន ភវិតព្ពន្តិ ចោទេតុំ វុត្តានិ. អន្តរាភវូបគំ កម្មន្តិ យទិ សោបិ ឯកោ ភវោ, យថា កាមភវូបគាទីនិ កម្មានិ អត្ថីតិ សត្ថារា វិភជិត្វា ទស្សិតានិ, ឯវំ តទុបគេនាបិ កម្មេន ភវិតព្ពន្តិ ចោទនត្ថំ វុត្តំ. យស្មា បន បរសមយេ អន្តរាភវូបគំ នាម បាដិយេក្កំ កម្មំ នត្ថិ, យំ យំ ភវំ ឧបបជ្ជិស្សតិ, តទុបគេនេវ កម្មេន អន្តរាភវេ និព្ពត្តតីតិ តេសំ លទ្ធិ, តស្មា ‘នហេវ’ន្តិ បដិក្ខិត្តំ. អត្ថិ អន្តរាភវូបគា សត្តាតិ បុដ្ឋោបិ កាមភវូបគាយេវ នាម តេតិ លទ្ធិយា បដិក្ខិបតិ. ជាយន្តីតិអាទីនិ បុដ្ឋោបិ តត្ថ ជាតិជរាមរណានិ ចេវ ចុតិបដិសន្ធិបរម្បរញ្ច អនិច្ឆន្តោ បដិក្ខិបតិ. រូបាទិវសេន បុដ្ឋោបិ យស្មា អន្តរាភវសត្តស្ស អនិទស្សនំ រូបំ, វេទនាទយោបិ អញ្ញេសំ វិយ ន ឱឡារិកាតិ តស្ស លទ្ធិ, តស្មា បដិក្ខិបតិ. ឥមិនាវ ការណេន បញ្ចវោការភវភាវេបិ បដិក្ខេបោ វេទិតព្ពោ.

៥០៧. ឥទានិ កាមភវោ ភវោ គតីតិអាទិ ភវសំសន្ទនំ នាម ហោតិ. តត្រាយំ អធិប្បាយោ – យទិ តេ អន្តរាភវោ នាម កោចិ ភវោ ភវេយ្យ, យថា កាមភវាទីសុ ភវគតិអាទិភេទោ លព្ភតិ, តថា តត្រាបិ លព្ភេថ. យថា វា តត្ថ ន លព្ភតិ, តថា ឥមេសុបិ ន លព្ភេថ. សមានស្មិញ្ហិ ភវភាវេ ឯតេស្វេវេស វិភាគោ អត្ថិ, ន ឥតរស្មិន្តិ កោ ឯត្ថ វិសេសហេតូតិ. ឥតរោ បុន លទ្ធិមត្តវសេន តំ តំ បដិជានាតិ ចេវ បដិក្ខិបតិ ច.

៥០៨. សព្ពេសញ្ញេវ សត្តានំ អត្ថិ អន្តរាភវោតិ បុដ្ឋោ យស្មា និរយូបគអសញ្ញសត្តូបគអរូបូបគានំ អន្តរាភវំ ន ឥច្ឆតិ, តស្មា បដិក្ខិបតិ. តេនេវ ការណេន បដិលោមេ បដិជានាតិ. អានន្តរិយស្សាតិអាទិ យេសំ សោ អន្តរាភវំ ន ឥច្ឆតិ, តេ តាវ វិភជិត្វា ទស្សេតុំ វុត្តំ. តំ សព្ពំ បាឡិអនុសារេនេវ វេទិតព្ពំ សទ្ធិំ សុត្តសាធនេនាតិ.

អន្តរាភវកថាវណ្ណនា.

៣. កាមគុណកថាវណ្ណនា

៥១០. ឥទានិ កាមគុណកថា នាម ហោតិ. តត្ថ សកសមយេ តាវ កាមធាតូតិ វត្ថុកាមាបិ វុច្ចន្តិ – កិលេសកាមាបិ កាមភវោបិ. ឯតេសុ ហិ វត្ថុកាមា កមនីយដ្ឋេន កាមា, សភាវនិស្សត្តសុញ្ញតដ្ឋេន ធាតូតិ កាមធាតុ. កិលេសកាមា កមនីយដ្ឋេន ចេវ កមនដ្ឋេន ច កាមា, យថាវុត្តេនេវត្ថេន ធាតូតិ កាមធាតុ. កាមភវោ កមនីយដ្ឋេន កមនដ្ឋេន វត្ថុកាមបវត្តិទេសដ្ឋេនាតិ តីហិ ការណេហិ កាមោ, យថាវុត្តេនេវត្ថេន ធាតូតិ កាមធាតុ. បរសមយេ បន – ‘‘បញ្ចិមេ, ភិក្ខវេ, កាមគុណា’’តិ វចនមត្តំ និស្សាយ បញ្ចេវ កាមគុណា កាមធាតូតិ គហិតំ. តស្មា យេសំ អយំ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ ឯតរហិ បុព្ពសេលិយានំ; តេ សន្ធាយ កាមធាតុនានត្តំ ពោធេតុំ បញ្ចេវាតិ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, លទ្ធិវសេន បដិញ្ញា ឥតរស្ស. ននុ អត្ថីតិអាទិ កិលេសកាមទស្សនត្ថំ វុត្តំ. តត្ថ តប្បដិសំយុត្តោតិ កាមគុណបដិសំយុត្តោ, កាមគុណារម្មណោតិ អត្ថោ. នោ ច វត រេ វត្តព្ពេ បញ្ចេវាតិ ឥមេសុ តប្បដិសំយុត្តឆន្ទាទីសុ សតិ បញ្ចេវ កាមគុណា កាមធាតូតិ ន វត្តព្ពំ. ឯតេបិ ហិ ឆន្ទាទយោ កមនីយដ្ឋេន កាមា ច ធាតុ ចាតិបិ កាមធាតុ. កមនដ្ឋេន កាមសង្ខាតា ធាតូតិបិ កាមធាតូតិ អត្ថោ.

មនុស្សានំ ចក្ខុន្តិអាទិ វត្ថុកាមទស្សនត្ថំ វុត្តំ. តត្ថ បរវាទី ឆន្នម្បិ អាយតនានំ វត្ថុកាមភាវេន នកាមធាតុភាវំ បដិក្ខិបិត្វា បុន មនោតិ បុដ្ឋោ មហគ្គតលោកុត្តរំ សន្ធាយ នកាមធាតុភាវំ បដិជានាតិ. យស្មា បន សព្ពោបិ តេភូមកមនោ កាមធាតុយេវ, តស្មា នំ សកវាទី សុត្តេន និគ្គណ្ហាតិ.

៥១១. កាមគុណា ភវោតិអាទិ ភវស្ស កាមធាតុភាវទស្សនត្ថំ វុត្តំ. យស្មា បន កាមគុណមត្តេ ភវោតិ វោហារោ នត្ថិ, តស្មា បរវាទី នហេវាតិ បដិក្ខិបតិ. កាមគុណូបគំ កម្មន្តិអាទិ សព្ពំ កាមគុណមត្តស្ស នកាមធាតុភាវទស្សនត្ថំ វុត្តំ. កាមធាតុសង្ខាតកាមភវូបគមេវ ហិ កម្មំ អត្ថិ, កាមភវូបគា ឯវ ច សត្តា ហោន្តិ. តត្ថ ជាយន្តិ ជិយន្តិ មិយន្តិ ចវន្តិ ឧបបជ្ជន្តិ, ន កាមគុណេសូតិ ឥមិនា ឧបាយេន សព្ពត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោតិ.

កាមគុណកថាវណ្ណនា.

៤. កាមកថាវណ្ណនា

៥១៣-៥១៤. ឥទានិ កាមកថា នាម ហោតិ. តត្ថ យេសំ ‘‘បញ្ចិមេ, ភិក្ខវេ, កាមគុណា’’តិ វចនមត្តំ និស្សាយ រូបាយតនាទីនិ បញ្ចេវាយតនានិ កាមាតិ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ បុព្ពសេលិយានំ; តេសំ កិលេសកាមស្សេវ និប្បរិយាយេន កាមភាវំ ទស្សេតុំ បញ្ចេវាតិ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. សេសមេត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

កាមកថាវណ្ណនា.

៥. រូបធាតុកថាវណ្ណនា

៥១៥-៥១៦. ឥទានិ រូបធាតុកថា នាម ហោតិ. តត្ថ ‘‘រូបិនោ ធម្មា រូបធាតុ នាមា’’តិ យេសំ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ អន្ធកានំ; តេ សន្ធាយ រូបិនោតិ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. អថ នំ សកវាទី យស្មា រូបធាតុ នាម រូបភវោ, ន រូបមត្តមេវ, តស្មា តេនត្ថេន ចោទេតុំ រូបធាតូតិអាទិមាហ. តំ សព្ពំ កាមគុណកថាយំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. សាវ កាមធាតូតិ បុដ្ឋោ ភូមិបរិច្ឆេទេន វិរោធំ បស្សមានោ បដិក្ខិបតិ. បុន ទឡ្ហំ កត្វា បុដ្ឋោ អត្តនោ លទ្ធិវសេន បដិជានាតិ. ឯវំ សន្តេ បន ទ្វីហិ ភវេហិ សមន្នាគតតា អាបជ្ជតិ, តេន តំ សកវាទី កាមភវេន ចាតិ អាទិមាហ. ឥតរោ ឯកស្ស ទ្វីហិ សមន្នាគតាភាវតោ បដិក្ខិបតីតិ.

រូបធាតុកថាវណ្ណនា.

៦. អរូបធាតុកថាវណ្ណនា

៥១៧-៥១៨. អរូបធាតុកថាយបិ ឥមិនាវុបាយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អរូបធម្មេសុ បន វេទនាក្ខន្ធមេវ គហេត្វា វេទនា ភវោតិអាទិនា នយេនេត្ថ ទេសនា កតា. តត្ថ កិំ តេ អរូបិនោ ធម្មាតិ សង្ខំ គតា វេទនាទីសុ អញ្ញតរា ហោតីតិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. សេសំ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពន្តិ.

អរូបធាតុកថាវណ្ណនា.

៧. រូបធាតុយា អាយតនកថាវណ្ណនា

៥១៩. ឥទានិ រូបធាតុយា អាយតនកថា នាម ហោតិ. តត្ថ យេសំ ‘‘រូបី មនោមយោ សព្ពង្គបច្ចង្គី អហីនិន្ទ្រិយោ’’តិ (ទី. និ. ១.៨៧) សុត្តំ និស្សាយ ព្រហ្មកាយិកានំ ឃានាទិនិមិត្តានិបិ អាយតនានេវាតិ កប្បេត្វា សឡាយតនិកោ តេសំ អត្តភាវោតិ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ អន្ធកានញ្ចេវ សម្មិតិយានញ្ច; តេ សន្ធាយ សឡាយតនិកោតិ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, លទ្ធិវសេន បដិញ្ញា ឥតរស្ស. អថ នំ យំ តត្ថ អាយតនំ នត្ថិ, តស្ស វសេន ចោទេតុំ អត្ថិ តត្ថ ឃានាយតនន្តិអាទិ អារទ្ធំ. តតោ បរវាទី យំ តត្ថ អជ្ឈត្តិកានំ តិណ្ណំ អាយតនានំ ឃានាទិកំ សណ្ឋាននិមិត្តំ តទេវ អាយតនន្តិ លទ្ធិយា បដិជានាតិ. ពាហិរានំ គន្ធាយតនាទីនំ វសេន បុដ្ឋោ ឃានប្បសាទាទយោ តត្ថ ន ឥច្ឆតិ, តស្មា តេសំ គោចរំ បដិសេធេន្តោ បដិក្ខិបតិ. បដិលោមបញ្ហសំសន្ទនបញ្ហេសុបិ ឥមិនាវុបាយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

៥២១. អត្ថិ តត្ថ ឃានាយតនំ អត្ថិ គន្ធាយតនំ តេន ឃានេន តំ គន្ធំ ឃាយតីតិ តស្មិំយេវ បរសមយេ ឯកច្ចេ អាចរិយេ សន្ធាយ វុត្តំ. តេ កិរ តត្ថ ឆ អជ្ឈត្តិកានិ អាយតនានិ បរិបុណ្ណានិ ឥច្ឆន្តិ, អាយតនេន ច នាម សកិច្ចកេន ភវិតព្ពន្តិ តេហិ ឃានាទីហិ តេ គន្ធាទយោ ឃាយន្តិ សាយន្តិ ផុសន្តីតិបិ ឥច្ឆន្តិ. តំ លទ្ធិំ សន្ធាយ បរវាទី អាមន្តាតិ បដិជានាតិ.

៥២២. អត្ថិ តត្ថ មូលគន្ធោតិអាទីនិ បន បុដ្ឋោ អត្ថិភាវំ សាធេតុំ អសក្កោន្តោ បដិក្ខិបតិ. ននុ អត្ថិ តត្ថ ឃាននិមិត្តន្តិអាទិ សណ្ឋានមត្តស្សេវ សាធកំ, ន អាយតនស្ស, តស្មា ឧទាហដម្បិ អនុទាហដសទិសមេវាតិ.

រូបធាតុយា អាយតនកថាវណ្ណនា.

៨. អរូបេ រូបកថាវណ្ណនា

៥២៤-៥២៦. ឥទានិ អរូបេ រូបកថា នាម ហោតិ. តត្ថ យេសំ ‘‘វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូប’’ន្តិ វចនតោ អារុប្បភវេបិ ឱឡារិករូបា និស្សដំ សុខុមរូបំ អត្ថីតិ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ អន្ធកានំ; តេ សន្ធាយ អត្ថិ រូបន្តិ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. សេសមេត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

អរូបេ រូបកថាវណ្ណនា.

៩. រូបំ កម្មន្តិកថាវណ្ណនា

៥២៧-៥៣៧. ឥទានិ រូបំ កម្មន្តិកថា នាម ហោតិ. តត្ថ យេសំ កាយវចីវិញ្ញត្តិសង្ខាតំ រូបមេវ កាយកម្មំ វចីកម្មំ នាម, តញ្ច កុសលសមុដ្ឋានំ កុសលំ, អកុសលសមុដ្ឋានំ អកុសលន្តិ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ មហិសាសកានញ្ចេវ សម្មិតិយានញ្ច; តេ សន្ធាយ កុសលេន ចិត្តេន សមុដ្ឋិតន្តិ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. អថ នំ សចេ តំ កុសលំ, យ្វាយំ សារម្មណាទិភេទោ កុសលស្ស លព្ភតិ, អត្ថិ តេ សោ តស្សាតិ ចោទេតុំ សារម្មណន្តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ បត្ថនា បណិធីតិ ចេតនាយេវេតំ វេវចនំ. កុសលចេតនាយេវ ហិ បកប្បយមានា បត្ថនាតិ. បកប្បនវសេន ឋិតត្តា បណិធីតិ ច វុច្ចតិ. បរតោ បន កុសលេន ចិត្តេន សមុដ្ឋិតា វេទនា សញ្ញា ចេតនា សទ្ធាតិអាទីសុ វេទនាទីនញ្ញេវ ចេត្ថ បត្ថនា បណិធីតិ លព្ភតិ, ន ចេតនាយ. កស្មា? ទ្វិន្នំ ចេតនានំ ឯកតោ អភាវា, សោតបតិតត្តា បន ឯវំ តន្តិ គតាតិ វេទិតព្ពា. រូបាយតនន្តិអាទិ បុរិមវារេ ‘‘សព្ពន្តំ កុសល’’ន្តិ សំខិត្តស្ស បភេទទស្សនត្ថំ វុត្តំ. សេសា សំសន្ទននយា, វចីកម្មកថា ‘‘អកុសលេន ចិត្តេន សមុដ្ឋិត’’ន្តិអាទិវិធានញ្ច សព្ពំ បាឡិអនុសារេនេវ វេទិតព្ពំ. អសុចីតិ បនេត្ថ សុក្កំ អធិប្បេតំ. សុត្តសាធនំ ឧត្តានត្ថមេវ.

រូបំ កម្មន្តិកថាវណ្ណនា.

១០. ជីវិតិន្ទ្រិយកថាវណ្ណនា

៥៤០. ឥទានិ ជីវិតិន្ទ្រិយកថា នាម ហោតិ. តត្ថ យេសំ ជីវិតិន្ទ្រិយំ នាម ចិត្តវិប្បយុត្តោ អរូបធម្មោ, តស្មា រូបជីវិតិន្ទ្រិយំ នត្ថីតិ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ បុព្ពសេលិយានញ្ចេវ សម្មិតិយានញ្ច; តេ សន្ធាយ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. នត្ថិ រូបីនំ ធម្មានំ អាយូតិ បញ្ហេ ឧបាទិន្នរូបានម្បិ តិណកដ្ឋាទីនម្បិ សន្តានវសេន បវត្តិមេវ អាយុ ឋិតិ យបនា យាបនា ឥរិយនា វត្តនា បាលនាតិ ឥច្ឆតិ, តស្មា បដិក្ខិបតិ. អត្ថីតិ បញ្ហេបិ ឥមិនា ការណេន បដិជានាតិ. អត្ថិ អរូបជីវិតិន្ទ្រិយន្តិ បញ្ហេ អរូបធម្មានំ ចិត្តវិប្បយុត្តំ ជីវិតិន្ទ្រិយសន្តានំ នាម អត្ថីតិ ឥច្ឆតិ, តស្មា បដិជានាតិ.

៥៤១. រូបីនំ ធម្មានំ អាយុ អរូបជីវិតិន្ទ្រិយន្តិ បញ្ហេ សត្តសន្តានេ រូបិនោ វា ហោន្តុ អរូបិនោ វា, សព្ពេសំ ចិត្តវិប្បយុត្តំ អរូបជីវិតិន្ទ្រិយមេវ ឥច្ឆតិ, តស្មា បដិជានាតិ.

៥៤២. និរោធសមាបន្នបញ្ហេសុបិ ចិត្តវិប្បយុត្តំ អរូបជីវិតមេវ សន្ធាយ បដិក្ខិបតិ ច បដិជានាតិ ច. សកវាទី បន តំ អសម្បដិច្ឆន្តោ យំ អរូបបវត្តេ អសតិ អត្ថិ, រូបេន តេន ភវិតព្ពន្តិ ចោទេតុំ ហញ្ចីតិអាទិមាហ. សង្ខារក្ខន្ធបញ្ហេ ផស្សាទិសង្ខារក្ខន្ធំ សន្ធាយ បដិក្ខិបតិ, កាយកម្មាទិសង្ខារក្ខន្ធំ សន្ធាយ បដិជានាតិ. កាយវិញ្ញត្តិ វចីវិញ្ញត្តិ សម្មាវាចា សម្មាកម្មន្តោ ជីវិតិន្ទ្រិយន្តិ ឯវមាទយោបិ ធម្មា សង្ខារក្ខន្ធបរិយាបន្នាតិស្ស លទ្ធិ. សកវាទី បន តំ អសម្បដិច្ឆន្តោ យទិ និរុទ្ធេបិ អរូបបវត្តេ សង្ខារក្ខន្ធោ អត្ថិ, ចតុន្នម្បិ ខន្ធានំ អត្ថិតា ហោតូតិ ចោទេតុំ អត្ថិ វេទនាក្ខន្ធោតិ អាទិមាហ. ឥតរោ អន្តោសមាបត្តិំ សន្ធាយ បដិក្ខិបតិ, សមាបជ្ជន្តស្ស ច វុដ្ឋហន្តស្ស ច បុព្ពាបរភាគំ សន្ធាយ បដិជានាតិ.

៥៤៣. អសញ្ញសត្តវារេបិ ឯសេវ នយោ. តស្ស ហិ លទ្ធិយា អសញ្ញសត្តានំ បដិសន្ធិកាលេ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជិត្វា និរុជ្ឈតិ, តេន សហ ចិត្តវិប្បយុត្តអរូបជីវិតិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជិត្វា យាវតាយុកំ បវត្តតិ. តស្មា តេសំ ជីវិតិន្ទ្រិយំ នត្ថីតិ បុដ្ឋោ បដិក្ខិបតិ, អត្ថីតិ បុដ្ឋោ បដិជានាតិ. វេទនាក្ខន្ធាទយោបិ តេសំ បវត្តិវសេន បដិក្ខិបតិ, ចុតិបដិសន្ធិវសេន បដិជានាតិ. សកវាទី បន តំ អនិច្ឆន្តោ ‘‘សចេ តត្ថ ឯកក្ខណេបិ វេទនាទយោ អត្ថិ, បញ្ចវោការភវត្តំ បាបុណាតី’’តិ ចោទេតុំ បញ្ចវោការភវោតិ អាហ. ឥតរោ សុត្តវិរោធភយា បដិក្ខិបតិ.

៥៤៤-៥៤៥. ឯកទេសំ ភិជ្ជតីតិ បញ្ហេ សម្បយុត្តំ ភិជ្ជតិ, វិប្បយុត្តំ តិដ្ឋតីតិ តស្ស លទ្ធិ, តស្មា បដិជានាតិ. ទ្វេ ជីវិតិន្ទ្រិយានីតិ បុច្ឆា បរវាទិស្ស, បដិញ្ញា សកវាទិស្ស. រូបារូបវសេន ហិ ទ្វេ ជីវិតិន្ទ្រិយានិ, តេហិយេវ សត្តោ ជីវតិ, តេសំ ភង្គេន មរតីតិ វុច្ចតិ. ចុតិក្ខណស្មិញ្ហិ ទ្វេបិ ជីវិតានិ សហេវ ភិជ្ជន្តិ.

ជីវិតិន្ទ្រិយកថាវណ្ណនា.

១១. កម្មហេតុកថាវណ្ណនា

៥៤៦. ឥទានិ កម្មហេតុកថា នាម ហោតិ. តត្ថ យេន អរហតា បុរិមភវេ អរហា អព្ភាចិក្ខិតបុព្ពោ, សោ តស្ស កម្មស្ស ហេតុ អរហត្តា បរិហាយតីតិ យេសំ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ បុព្ពសេលិយានញ្ចេវ សម្មិតិយានញ្ច; តេ សន្ធាយ កម្មហេតូតិ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. សេសំ បរិហានិកថាយំ វុត្តនយមេវ.

ហន្ទ ហិ អរហន្តានំ អព្ភាចិក្ខតីតិ ឥទំ យស្ស កម្មស្ស ហេតុ បរិហាយតិ, តំ សម្បដិច្ឆាបេតុំ វទតិ. អថ នំ សកវាទី តំ បក្ខំ បដិជានាបេត្វា ‘‘យទិ ឯវំ យេហិ អរហន្តោ ន អព្ភាចិក្ខិតបុព្ពា, តេ សព្ពេ អរហត្តំ បាបុណេយ្យុ’’ន្តិ ចោទេតុំ យេ កេចីតិអាទិមាហ. ឥតរោ តស្ស កម្មស្ស អរហត្តំ សម្បាបុណនេ និយាមំ អបស្សន្តោ បដិក្ខិបតិ.

កម្មហេតុកថាវណ្ណនា.

អដ្ឋមោ វគ្គោ.