៧. សត្តមវគ្គោ

១. សង្គហិតកថាវណ្ណនា

៤៧១-៤៧២. ឥទានិ សង្គហិតកថា នាម ហោតិ. តត្ថ យស្មា ទាមាទីហិ ពលិពទ្ទាទយោ វិយ កេចិ ធម្មា កេហិចិ ធម្មេហិ សង្គហិតា នាម នត្ថិ, តស្មា ‘‘នត្ថិ កេចិ ធម្មា កេហិចិ ធម្មេហិ សង្គហិតា, ឯវំ សន្តេ ឯកវិធេន រូបសង្គហោតិអាទិ និរត្ថក’’ន្តិ យេសំ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ រាជគិរិកានញ្ចេវ សិទ្ធត្ថិកានញ្ច; តេ សន្ធាយ អញ្ញេនត្ថេន សង្គហភាវំ ទស្សេតុំ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, អត្តនោ លទ្ធិវសេន បដិញ្ញា ឥតរស្ស. ឥទានិ យេនត្ថេន សង្គហោ លព្ភតិ, តំ ទស្សេតុំ ននុ អត្ថិ កេចិ ធម្មាតិអាទិ អារទ្ធំ. តំ សព្ពំ ហេដ្ឋា វុត្តនយត្តា ឧត្តានត្ថមេវ. យា បនេសា បរវាទិនា លទ្ធិបតិដ្ឋាបនត្ថំ យថា ទាមេន វាតិអាទិកា ឧបមា អាហដា, សកវាទិនា តំ អនភិនន្ទិត្វា អប្បដិក្កោសិត្វា ‘‘ហញ្ចិ ទាមេន វា’’តិ តស្ស លទ្ធិ ភិន្នាតិ វេទិតព្ពា. អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ – យទិ តេ ទាមាទីហិ ពលិពទ្ទាទយោ សង្គហិតា នាម, អត្ថិ កេចិ ធម្មា កេហិចិ ធម្មេហិ សង្គហិតាតិ.

សង្គហិតកថាវណ្ណនា.

២. សម្បយុត្តកថាវណ្ណនា

៤៧៣-៤៧៤. ឥទានិ សម្បយុត្តកថា នាម ហោតិ. តត្ថ យស្មា តិលម្ហិ តេលំ វិយ ន វេទនាទយោ សញ្ញាទីសុ អនុបវិដ្ឋា, តស្មា ‘‘នត្ថិ កេចិ ធម្មា កេហិចិ ធម្មេហិ សម្បយុត្តា, ឯវំ សន្តេ ញាណសម្បយុត្តន្តិអាទិ និរត្ថកំ ហោតី’’តិ យេសំ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ រាជគិរិកសិទ្ធត្ថិកានញ្ញេវ; តេ សន្ធាយ អញ្ញេនេវត្ថេន សម្បយុត្តតំ ទស្សេតុំ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, អត្តនោ លទ្ធិវសេន បដិញ្ញា ឥតរស្ស. សេសមិធាបិ ហេដ្ឋា វុត្តនយត្តា ឧត្តានត្ថមេវ. យោ បនេស បរវាទិនា ‘‘យថា តិលម្ហិ តេល’’ន្តិអាទិកោ ឧបមាបញ្ហោ អាហដោ, សោ យស្មា វេទនាសញ្ញានំ វិយ តិលតេលានំ លក្ខណតោ នានត្តវវត្ថានំ នត្ថិ. សព្ពេសុបិ ហិ តិលអដ្ឋិតចេសុ តិលោតិ វោហារមត្តំ, តេនេវ តិលំ និព្ពត្តេត្វា គហិតេ បុរិមសណ្ឋានេន តិលោ នាម ន បញ្ញាយតិ, តស្មា អនាហដសទិសោវ ហោតីតិ.

សម្បយុត្តកថាវណ្ណនា.

៣. ចេតសិកកថាវណ្ណនា

៤៧៥-៤៧៧. ឥទានិ ចេតសិកកថា នាម ហោតិ. តត្ថ យស្មា ផស្សិកាទយោ នាម នត្ថិ, តស្មា ‘‘ចេតសិកេនាបិ ន ភវិតព្ពំ, ឥតិ នត្ថិ ចេតសិកោ ធម្មោ’’តិ យេសំ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ រាជគិរិកសិទ្ធត្ថិកានំ; តេ សន្ធាយ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. សហជាតោតិ សម្បយុត្តសហជាតំ សន្ធាយ វុត្តំ. ផស្សិកាតិ តាទិសំ វោហារំ អបស្សន្តស្ស បុច្ឆា បរវាទិស្ស. កិំ វោហារេន, យថា ចិត្តនិស្សិតកោតិ ចេតសិកោ, ឯវំ សោបិ ផស្សនិស្សិតត្តា ផស្សិកោតិ វុត្តេ ទោសោ នត្ថីតិ បដិញ្ញា សកវាទិស្ស. សេសំ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

ចេតសិកកថាវណ្ណនា.

៤. ទានកថាវណ្ណនា

៤៧៨. ឥទានិ ទានកថា នាម ហោតិ. តត្ថ ទានំ នាម តិវិធំ – ចាគចេតនាបិ, វិរតិបិ, ទេយ្យធម្មោបិ. ‘‘សទ្ធា ហិរិយំ កុសលញ្ច ទាន’’ន្តិ (អ. និ. ៨.៣០) អាគតដ្ឋានេ ចាគចេតនា ទានំ. ‘‘អភយំ ទេតី’’តិ (អ. និ. ៨.៣៩) អាគតដ្ឋានេ វិរតិ. ‘‘ទានំ ទេតិ អន្នំ បាន’’ន្តិ អាគតដ្ឋានេ ទេយ្យធម្មោ. តត្ថ ចាគចេតនា ‘‘ទេតិ វា ទេយ្យធម្មំ, ទេន្តិ វា ឯតាយ ទេយ្យធម្ម’’ន្តិ ទានំ. វិរតិ អវខណ្ឌនដ្ឋេន លវនដ្ឋេន វា ទានំ. សា ហិ ឧប្បជ្ជមានា ភយភេរវាទិសង្ខាតំ ទុស្សីល្យចេតនំ ទាតិ ខណ្ឌេតិ លុនាតិ វាតិ ទានំ. ទេយ្យធម្មោ ទិយ្យតីតិ ទានំ. ឯវមេតំ តិវិធម្បិ អត្ថតោ ចេតសិកោ ចេវ ធម្មោ ទេយ្យធម្មោ ចាតិ ទុវិធំ ហោតិ. តត្ថ យេសំ ‘‘ចេតសិកោវ ធម្មោ ទានំ, ន ទេយ្យធម្មោ’’តិ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ រាជគិរិកសិទ្ធត្ថិកានំ; តេ សន្ធាយ ចេតសិកោតិ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. អថ នំ ទេយ្យធម្មវសេន ចោទេតុំ លព្ភាតិ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, អន្នាទីនិ វិយ សោ ន សក្កា ទាតុន្តិ បដិក្ខេបោ ឥតរស្ស. បុន ទឡ្ហំ កត្វា បុដ្ឋេ ‘‘អភយំ ទេតី’’តិ សុត្តវសេន បដិញ្ញា តស្សេវ. ផស្សបញ្ហាទីសុ បន ផស្សំ ទេតីតិអាទិវោហារំ អបស្សន្តោ បដិក្ខិបតេវ.

៤៧៩. អនិដ្ឋផលន្តិអាទិ អចេតសិកស្ស ធម្មស្ស ទានភាវទីបនត្ថំ វុត្តំ. ន ហិ អចេតសិកោ អន្នាទិធម្មោ អាយតិំ វិបាកំ ទេតិ, ឥដ្ឋផលភាវនិយមនត្ថំ បនេតំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. អយម្បិ ហេត្ថ អធិប្បាយោ – យទិ អចេតសិកោ អន្នាទិធម្មោ ទានំ ភវេយ្យ, ហិតចិត្តេន អនិដ្ឋំ អកន្តំ ភេសជ្ជំ ទេន្តស្ស និម្ពពីជាទីហិ វិយ និម្ពាទយោ អនិដ្ឋមេវ ផលំ និព្ពត្តេយ្យ. យស្មា បនេត្ថ ហិតផរណចាគចេតនា ទានំ, តស្មា អនិដ្ឋេបិ ទេយ្យធម្មេ ទានំ ឥដ្ឋផលមេវ ហោតីតិ.

ឯវំ បរវាទិនា ចេតសិកធម្មស្ស ទានភាវេ បតិដ្ឋាបិតេ សកវាទី ឥតរេន បរិយាយេន ទេយ្យធម្មស្ស ទានភាវំ សាធេតុំ ទានំ ឥដ្ឋផលំ វុត្តំ ភគវតាតិអាទិមាហ. បរវាទី បន ចីវរាទីនំ ឥដ្ឋវិបាកតំ អបស្សន្តោ បដិក្ខិបតិ. សុត្តសាធនំ បរវាទីវាទេបិ យុជ្ជតិ សកវាទីវាទេបិ, ន បន ឯកេនត្ថេន. ទេយ្យធម្មោ ឥដ្ឋផលោតិ ឥដ្ឋផលភាវមត្តមេវ បដិក្ខិត្តំ. តស្មា តេន ហិ ន វត្តព្ពន្តិ ឥដ្ឋផលភាវេនេវ ន វត្តព្ពតា យុជ្ជតិ. ទាតព្ពដ្ឋេន បន ទេយ្យធម្មោ ទានមេវ. ទិន្នញ្ហិ ទានានំ សង្ករភាវមោចនត្ថមេវ អយំ កថាតិ.

ទានកថាវណ្ណនា.

៥. បរិភោគមយបុញ្ញកថាវណ្ណនា

៤៨៣. ឥទានិ បរិភោគមយបុញ្ញកថា នាម ហោតិ. តត្ថ ‘‘តេសំ ទិវា ច រត្តោ ច, សទា បុញ្ញំ បវឌ្ឍតី’’តិ (សំ. និ. ១.៤៧) ច ‘‘យស្ស ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ចីវរំ បរិភុញ្ជមានោ’’តិ (អ. និ. ៤.៥១) ច ឯវមាទីនិ សុត្តានិ អយោនិសោ គហេត្វា យេសំ បរិភោគមយំ នាម បុញ្ញំ អត្ថី’’តិ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ រាជគិរិកសិទ្ធត្ថិកសម្មិតិយានំ; តេ សន្ធាយ បរិភោគមយន្តិ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. អថ នំ ‘‘បុញ្ញំ នាម ផស្សាទយោ កុសលា ធម្មា, ន តតោ បរំ, តស្មា ផស្សាទីហិ តេ វឌ្ឍិតព្ព’’ន្តិ ចោទេតុំ បរិភោគមយោ ផស្សោតិអាទិ អារទ្ធំ. តំ សព្ពំ ឥតរេន តេសំ អវឌ្ឍនតោ បដិក្ខិត្តំ. លតាវិយាតិអាទីនិ ‘‘កិរិយាយ វា ភាវនាយ វា វិនាបិ យថា លតាទីនិ សយមេវ វឌ្ឍន្តិ, កិំ តេ ឯវំ វឌ្ឍន្តី’’តិ ចោទនត្ថំ វុត្តានិ. តថា បនស្ស អវឌ្ឍនតោ ន ហេវាតិ បដិក្ខិត្តំ.

៤៨៤. ន សមន្នាហរតីតិ បញ្ហេ បដិគ្គាហកានំ បរិភោគេន បុរិមចេតនា វឌ្ឍតិ, ឯវំ តំ ហោតិ បុញ្ញន្តិ លទ្ធិវសេន បដិជានាតិ. តតោ អនាវដ្ដេន្តស្សាតិអាទីហិ បុដ្ឋោ ទាយកស្ស ចាគចេតនំ សន្ធាយ បដិក្ខិបតិ. តត្ថ អនាវដ្ដេន្តស្សាតិ ទានចេតនាយ បុរេចារិកេន អាវជ្ជនេន ភវង្គំ អនាវដ្ដេន្តស្ស អបរិវដ្ដេន្តស្ស. អនាភោគស្សាតិ និរាភោគស្ស. អសមន្នាហរន្តស្សាតិ ន សមន្នាហរន្តស្ស. អាវជ្ជនញ្ហិ ភវង្គំ វិច្ឆិន្ទិត្វា អត្តនោ គតមគ្គេ ឧប្បជ្ជមានំ ទានចេតនំ សមន្នាហរតិ នាម. ឯវំកិច្ចេន ឥមិនា ចិត្តេន អសមន្នាហរន្តស្ស បុញ្ញំ ហោតីតិ បុច្ឆតិ. អមនសិករោន្តស្សាតិ មនំ អករោន្តស្ស. អាវជ្ជនេន ហិ តទនន្តរំ ឧប្បជ្ជមានំ មនំ ករោតិ នាម. ឯវំ អករោន្តស្សាតិ អត្ថោ. ឧបយោគវចនស្មិញ្ហិ ឯតំ ភុម្មំ. អចេតយន្តស្សាតិ ចេតនំ អនុប្បាទេន្តស្ស. អបត្ថេន្តស្សាតិ បត្ថនាសង្ខាតំ កុសលច្ឆន្ទំ អករោន្តស្ស. អប្បណិទហន្តស្សាតិ ទានចេតនាវសេន ចិត្តំ អដ្ឋបេន្តស្សាតិ អត្ថោ. ននុ អាវដ្ដេន្តស្សាតិ វារេ អាភោគស្សាតិ អាភោគវតោ. អថ វា អាភោគា អស្ស, អាភោគស្ស វា អនន្តរំ តំ បុញ្ញំ ហោតីតិ អត្ថោ.

៤៨៥. ទ្វិន្នំ ផស្សានន្តិអាទីសុបិ ឯកក្ខណេ ទាយកស្ស ទ្វិន្នំ ផស្សាទីនំ អភាវា បដិក្ខិបតិ, ទាយកស្ស ច បរិភុញ្ជន្តស្ស ចាតិ ឧភិន្នំ ផស្សាទយោ សន្ធាយ បដិជានាតិ. អបិចស្ស បញ្ចន្នំ វិញ្ញាណានំ សមោធានំ ហោតីតិ លទ្ធិ, តស្សាបិ វសេន បដិជានាតិ. អថ នំ សកវាទី បរិយាយស្ស ទ្វារំបិទហិត្វា ឧជុវិបច្ចនីកវសេន ចោទេតុំ កុសលាទិបញ្ហំ បុច្ឆតិ. តត្រាបិ កុសលាកុសលានំ ឯកស្សេកក្ខណេ សម្បយោគាភាវំ សន្ធាយ បដិក្ខិបតិ. បរិភោគមយំ បន ចិត្តវិប្បយុត្តំ ឧប្បជ្ជតីតិ លទ្ធិយា បដិជានាតិ. អថ នំ សកវាទី សុត្តេន និគ្គណ្ហាតិ.

៤៨៦. សុត្តសាធនេ អារាមរោបកាទីនំ អនុស្សរណបដិសង្ខរណាទិវសេន អន្តរន្តរា ឧប្បជ្ជមានំ បុញ្ញំ សន្ធាយ សទា បុញ្ញំ បវឌ្ឍតីតិ វុត្តំ. អប្បមាណោ តស្ស បុញ្ញាភិសន្ទោតិ ឥទំ អប្បមាណវិហារិនោ ទិន្នបច្ចយត្តា ច ‘‘ឯវរូបោ មេ ចីវរំ បរិភុញ្ជតី’’តិ អនុមោទនវសេន ច វុត្តំ. តំ សោ បរិភោគមយន្តិ សល្លក្ខេតិ. យស្មា បន បដិគ្គាហកេន បដិគ្គហេត្វា អបរិភុត្តេបិ ទេយ្យធម្មេ បុញ្ញំ ហោតិយេវ, តស្មា សកវាទីវាទោវ ពលវា, តត្ថ បដិគ្គាហកេន បដិគ្គហិតេតិ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. សេសំ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

បរិភោគមយបុញ្ញកថាវណ្ណនា.

៦. ឥតោទិន្នកថាវណ្ណនា

៤៨៨-៤៩១. ឥទានិ ឥតោ ទិន្នកថា នាម ហោតិ. តត្ថ យេសំ ‘‘ឥតោ ទិន្នេន យាបេន្តិ, បេតា កាលង្កតា តហិ’’ន្តិ (បេ. វ. ១៩) វចនំ និស្សាយ ‘‘យំ ឥតោ ចីវរាទិ ទិន្នំ តេនេវ យាបេន្តី’’តិ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ រាជគិរិកសិទ្ធត្ថិកានំ; តេ សន្ធាយ ឥតោ ទិន្នេនាតិ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. បុន ចីវរាទិវសេន អនុយុត្តោ បដិក្ខិបតិ. អញ្ញោ អញ្ញស្ស ការកោតិ អញ្ញស្ស វិបាកទាយកានំ កម្មានំ អញ្ញោ ការកោ, ន អត្តនាវ អត្តនោ កម្មំ ករោតីតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯវំ បុដ្ឋោ បន ឥតរោ សុត្តវិរោធភយេន បដិក្ខិបតិ. ទានំ ទេន្តន្តិ ទានំ ទទមានំ ទិស្វាតិ អត្ថោ. តត្ថ យស្មា អត្តនោ អនុមោទិតត្តា ច តេសំ តត្ថ ភោគា ឧប្បជ្ជន្តិ, តស្មាស្ស ឥមិនា ការណេន លទ្ធិំ បតិដ្ឋបេន្តស្សាបិ អប្បតិដ្ឋិតាវ ហោតិ. ន ហិ តេ ឥតោ ទិន្នេនេវ វត្ថុនា យាបេន្តិ. សេសេសុបិ សុត្តសាធនេសុ ឯសេវ នយោតិ.

ឥតោ ទិន្នកថាវណ្ណនា.

៧. បថវីកម្មវិបាកោតិកថាវណ្ណនា

៤៩២. ឥទានិ បថវី កម្មវិបាកោតិកថា នាម ហោតិ. តត្ថ យស្មា ‘‘អត្ថិ ឥស្សរិយសំវត្តនិយំ កម្មំ, អាធិបច្ចសំវត្តនិយំ កម្ម’’ន្តិ ឯត្ថ ឥស្សរានំ ភាវោ ឥស្សរិយំ នាម, អធិបតីនញ្ច ភាវោ អាធិបច្ចំ នាម, បថវិស្សរិយអាធិបច្ចសំវត្តនិកញ្ច កម្មំ អត្ថីតិ វុត្តំ. តស្មា យេសំ ‘‘បថវី កម្មវិបាកោ’’តិ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ អន្ធកានំ; តេ សន្ធាយ បថវីតិ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. សុខវេទនីយាតិអាទិ កម្មវិបាកសភាវទស្សនវសេន វុត្តំ. ‘‘ផស្សោ ហោតី’’តិអាទិនា នយេន និទ្ទិដ្ឋេសុ វិបាកេសុ ផស្សោ សុខវេទនីយាទិភេទោ ហោតិ. សោ ច សញ្ញាទយោ ច សុខវេទនាទីហិ សម្បយុត្តា, វេទនាទយោ សញ្ញាទីហិ, សព្ពេបិ សារម្មណា, អត្ថិ ច នេសំ បុរេចារិកអាវដ្ដនាទិសង្ខាតំ អាវជ្ជនំ, កម្មបច្ចយភូតា ចេតនា, យោ តត្ថ ឥដ្ឋវិបាកោ, តស្ស បត្ថនា, បណិធានវសេន បវត្តា មូលតណ្ហា, កិំ តេ ឯវរូបា បថវីតិ បុច្ឆតិ. ឥតរោ បដិក្ខិបតិ. បដិលោមបុច្ឆាទីនិ ឧត្តានត្ថានេវ.

៤៩៣. កម្មវិបាកោ បរេសំ សាធារណោតិ បញ្ហេ ផស្សាទយោ សន្ធាយ បដិក្ខិបតិ, កម្មសមុដ្ឋានំ រូបញ្ច បថវីអាទីនំយេវ ច សាធារណភាវំ សន្ធាយ បដិជានាតិ. អសាធារណមញ្ញេសន្តិ សុត្តំ បរសមយតោ អាហរិត្វា ទស្សិតំ. សព្ពេ សត្តា បថវិំ បរិភុញ្ជន្តីតិ បញ្ហេ បថវិំ អនិស្សិតេ សន្ធាយ បដិក្ខិបតិ, និស្សិតេ សន្ធាយ បដិជានាតិ. បថវិំ អបរិភុញ្ជិត្វា បរិនិព្ពាយន្តីតិ បញ្ហេ អារុប្បេ បរិនិព្ពាយន្តានំ វសេន បដិជានាតិ. កម្មវិបាកំ អខេបេត្វាតិ ឥទំ បរសមយវសេន វុត្តំ. កម្មវិបាកញ្ហិ ខេបេត្វាវ បរិនិព្ពាយន្តីតិ តេសំ លទ្ធិ. សកសមយេ បន កតោកាសស្ស កម្មស្ស ឧប្បន្នំ វិបាកំ អខេបេត្វា បរិនិព្ពានំ នត្ថិ. តេសញ្ច លទ្ធិយា បថវី សាធារណវិបាកត្តា ឧប្បន្នវិបាកោយេវ ហោតិ. តំ វិបាកភាវេន ឋិតំ អខេបេត្វា បរិនិព្ពានំ ន យុជ្ជតីតិ ចោទេតុំ វដ្ដតិ. ឥតរោ លទ្ធិវសេន បដិក្ខិបតិ. ចក្កវត្តិសត្តស្ស កម្មវិបាកន្តិ បញ្ហេ អសាធារណំ ផស្សាទិំ សន្ធាយ បដិក្ខិបតិ, សាធារណំ សន្ធាយ បដិជានាតិ. បថវីសមុទ្ទសូរិយចន្ទិមាទយោ ហិ សព្ពេសំ សាធារណកម្មវិបាកោតិ តេសំ លទ្ធិ.

៤៩៤. ឥស្សរិយសំវត្តនិយន្តិ ឯត្ថ ឥស្សរិយំ នាម ពហុធនតា. អាធិបច្ចំ នាម សេសជនេ អត្តនោ វសេ វត្តេត្វា តេហិ គរុកាតព្ពដ្ឋេន អធិបតិភាវោ. តត្ថ កម្មំ បដិលាភវសេន តំសំវត្តនិកំ នាម ហោតិ, ន ជនកវសេន. តស្មា វិបាកភាវេ អសាធកមេតន្តិ.

បថវី កម្មវិបាកោតិកថាវណ្ណនា.

៨. ជរាមរណំ វិបាកោតិកថាវណ្ណនា

៤៩៥. ឥទានិ ជរាមរណំ វិបាកោតិកថា នាម ហោតិ. តត្ថ យេសំ ‘‘អត្ថិ ទុព្ពណ្ណសំវត្តនិយំ កម្មំ អប្បាយុកសំវត្តនិយំ កម្ម’’ន្តិ ឯត្ថ ទុព្ពណ្ណតា នាម ជរា. អប្បាយុកតា នាម មរណំ. តំសំវត្តនិយញ្ច កម្មំ អត្ថិ. តស្មា ជរាមរណំ វិបាកោតិ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ អន្ធកានំ; តេ សន្ធាយ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. បដិលោមបញ្ហេ អនារម្មណន្តិ រូបធម្មានំ តាវ អនារម្មណមេវ, អរូបានំ បន ជរាមរណំ សម្បយោគលក្ខណាភាវា អនារម្មណមេវ.

៤៩៦. អកុសលានំ ធម្មានំ ជរាមរណំ អកុសលានំ ធម្មានំ វិបាកោតិ បញ្ហេ ជរាមរណេន នាម អនិដ្ឋវិបាកេន ភវិតព្ពន្តិ លទ្ធិយា បដិជានាតិ. តេនេវ ការណេន កុសលានំ ធម្មានំ ជរាមរណស្ស កុសលវិបាកតំ បដិក្ខិបតិ. បរតោ ចស្ស អកុសលវិបាកតញ្ញេវ បដិជានាតិ.

កុសលានញ្ច អកុសលានញ្ចាតិ បុច្ឆាវសេន ឯកតោ កតំ, ឯកក្ខណេ បន តំ នត្ថិ. អព្យាកតានំ អវិបាកានំ ជរាមរណំ វិបាកោតិ វត្តព្ពតាយ បរិយាយោ នត្ថិ, តស្មា អព្យាកតវសេន បុច្ឆា ន កតា.

៤៩៧. ទុព្ពណ្ណសំវត្តនិយន្តិ ឯត្ថ ទុព្ពណ្ណិយំ នាម អបរិសុទ្ធវណ្ណតា. អប្បាយុកតា នាម អាយុនោ ចិរំ បវត្តិតុំ អសមត្ថតា. តត្ថ អកុសលកម្មំ កម្មសមុដ្ឋានស្ស ទុព្ពណ្ណរូបស្ស កម្មបច្ចយោ ហោតិ, អសទិសត្តា បនស្ស តំវិបាកោ ន ហោតិ. ឧតុសមុដ្ឋានាទិនោ បន តំបដិលាភវសេន អាយុនោ ច ឧបច្ឆេទកវសេន បច្ចយោ ហោតិ. ឯវមេតំ បរិយាយេន តំសំវត្តនិកំ នាម ហោតិ, ន វិបាកផស្សាទីនំ វិយ ជនកវសេន, តស្មា វិបាកភាវេ អសាធកំ. សេសមេត្ថ ហេដ្ឋា វុត្តសទិសមេវាតិ.

ជរាមរណំ វិបាកោតិកថាវណ្ណនា.

៩. អរិយធម្មវិបាកកថាវណ្ណនា

៤៩៨. ឥទានិ អរិយធម្មវិបាកកថា នាម ហោតិ. តត្ថ យេសំ កិលេសប្បហានមត្តមេវ សាមញ្ញផលំ, ន ចិត្តចេតសិកា ធម្មាតិ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ អន្ធកានំ; តេ សន្ធាយ នត្ថិ អរិយធម្មវិបាកោតិ បុច្ឆា សកវាទិស្ស. តត្ថ អរិយធម្មវិបាកោតិ មគ្គសង្ខាតស្ស អរិយធម្មស្ស វិបាកោ. កិលេសក្ខយមត្តំ អរិយផលន្តិ លទ្ធិយា បដិញ្ញា ឥតរស្ស. សាមញ្ញន្តិ សមណភាវោ, មគ្គស្សេតំ នាមំ. ‘‘សាមញ្ញញ្ច វោ, ភិក្ខវេ, ទេសេស្សាមិ សាមញ្ញផលញ្ចា’’តិ ហិ វុត្តំ. ព្រហ្មញ្ញេបិ ឯសេវ នយោ.

សោតាបត្តិផលំ ន វិបាកោតិអាទីសុ សោតាបត្តិមគ្គាទីនំ អបចយគាមិតំ សន្ធាយ អរិយផលានំ នវិបាកភាវំ បដិជានាតិ, ទានផលាទីនំ បដិក្ខិបតិ. សោ ហិ អាចយគាមិត្តិកស្ស ឯវំ អត្ថំ ធារេតិ – វិបាកសង្ខាតំ អាចយំ គច្ឆន្តិ, តំ វា អាចិនន្តា គច្ឆន្តីតិ អាចយគាមិនោ, វិបាកំ អបចិនន្តា គច្ឆន្តីតិ អបចយគាមិនោតិ. តស្មា ឯវំ បដិជានាតិ ច បដិក្ខិបតិ ច.

៥០០. កាមាវចរំ កុសលំ សវិបាកំ អាចយគាមីតិអាទិកា បុច្ឆា បរវាទិស្ស, បដិញ្ញា ច បដិក្ខេបោ ច សកវាទិស្ស. លោកិយញ្ហិ កុសលំ វិបាកចុតិបដិសន្ធិយោ ចេវ វដ្ដញ្ច អាចិនន្តំ គច្ឆតីតិ អាចយគាមិ. លោកុត្តរកុសលំ ចុតិបដិសន្ធិយោ ចេវ វដ្ដញ្ច អបចិនន្តំ គច្ឆតីតិ អបចយគាមិ. ឯវមេតំ សវិបាកមេវ ហោតិ, ន អបចយគាមិវចនមត្តេន អវិបាកំ. ឥមមត្ថំ សន្ធាយេត្ថ សកវាទិនោ បដិញ្ញា ច បដិក្ខេបោ ច វេទិតព្ពាតិ.

អរិយធម្មវិបាកកថាវណ្ណនា.

១០. វិបាកោ វិបាកធម្មធម្មោតិកថាវណ្ណនា

៥០១. ឥទានិ វិបាកោ វិបាកធម្មធម្មោតិកថា នាម ហោតិ. តត្ថ យស្មា វិបាកោ វិបាកស្ស អញ្ញមញ្ញាទិបច្ចយវសេន បច្ចយោ ហោតិ, តស្មា វិបាកោបិ វិបាកធម្មធម្មោតិ យេសំ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ អន្ធកានំ; តេ សន្ធាយ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. តស្ស វិបាកោតិ តស្ស វិបាកធម្មធម្មស្ស វិបាកស្ស យោ វិបាកោ, សោបិ តេ វិបាកធម្មធម្មោ ហោតីតិ បុច្ឆតិ. ឥតរោ អាយតិំ វិបាកទានាភាវំ សន្ធាយ បដិក្ខិបតិ. ទុតិយំ បុដ្ឋោ តប្បច្ចយាបិ អញ្ញស្ស វិបាកស្ស ឧប្បត្តិំ សន្ធាយ បដិជានាតិ. ឯវំ សន្តេ បនស្ស កុសលាកុសលស្ស វិយ តស្សាបិ វិបាកស្ស វិបាកោ, តស្សាបិ វិបាកោតិ វដ្ដានុបច្ឆេទោ អាបជ្ជតីតិ បុដ្ឋោ សមយវិរោធភយេន បដិក្ខិបតិ.

វិបាកោតិ វាតិអាទិម្ហិ វចនសាធនេ បន យទិ វិបាកស្ស វិបាកធម្មធម្មេន ឯកត្ថតា ភវេយ្យ, កុសលាកុសលព្យាកតានំ ឯកត្ថតំ អាបជ្ជេយ្យាតិ បដិក្ខិបតិ. វិបាកោ ច វិបាកធម្មធម្មោ ចាតិ ឯត្ថ អយំ អធិប្បាយោ – សោ ហិ ចតូសុ វិបាកក្ខន្ធេសុ ឯកេកំ អញ្ញមញ្ញបច្ចយាទីសុ បច្ចយដ្ឋេន វិបាកធម្មធម្មតំ បច្ចយុប្បន្នដ្ឋេន ច វិបាកំ មញ្ញមានោ ‘‘វិបាកោ វិបាកធម្មធម្មោ’’តិ បុដ្ឋោ អាមន្តាតិ បដិជានាតិ. អថ នំ សកវាទី ‘‘យស្មា តយា ឯកក្ខណេ ចតូសុ ខន្ធេសុ វិបាកោ វិបាកធម្មធម្មោបិ អនុញ្ញាតោ, តស្មា តេសំ សហគតាទិភាវោ អាបជ្ជតី’’តិ ចោទេតុំ ឯវមាហ. ឥតរោ កុសលាកុសលសង្ខាតំ វិបាកធម្មធម្មំ សន្ធាយ បដិក្ខិបតិ. តញ្ញេវ អកុសលន្តិ យទិ តេ វិបាកោ វិបាកធម្មធម្មោ, យោ អកុសលវិបាកោ, សោ អកុសលំ អាបជ្ជតិ. កស្មា? វិបាកធម្មធម្មេន ឯកត្តា. តញ្ញេវ កុសលន្តិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

៥០២. អញ្ញមញ្ញបច្ចយាតិ ឥទំ សហជាតានំ បច្ចយមត្តវសេន វុត្តំ, តស្មា អសាធកំ. មហាភូតានម្បិ ច អញ្ញមញ្ញបច្ចយតា វុត្តា, ន ច តានិ វិបាកានិ, ន ច វិបាកធម្មធម្មានីតិ.

វិបាកោ វិបាកធម្មធម្មោតិកថាវណ្ណនា.

សត្តមោ វគ្គោ.