៤. ចតុត្ថវគ្គោ

១. គិហិស្ស អរហាតិកថាវណ្ណនា

៣៨៧. ឥទានិ គិហិស្ស អរហាតិ កថា នាម ហោតិ. តត្ថ យេសំ យសកុលបុត្តាទីនំ គិហិព្យញ្ជនេ ឋិតានំ អរហត្តប្បត្តិំ ទិស្វា ‘‘គិហិ អស្ស អរហា’’តិ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ ឯតរហិ ឧត្តរាបថកានំ; តេ សន្ធាយ បុច្ឆា សកវាទិស្ស. តត្ថ គិហិស្សាតិ យោ គិហិសំយោជនសម្បយុត្តតាយ គិហិ, សោ អរហំ អស្សាតិ អត្ថោ. បរវាទី បន អធិប្បាយំ អសល្លក្ខេត្វា គិហិព្យញ្ជនមត្តមេវ បស្សន្តោ បដិជានាតិ. ឥទានិស្ស ‘‘គិហិ នាម គិហិសំយោជនេន ហោតិ, ន ព្យញ្ជនមត្តេន. យថាហ ភគវា –

‘អលង្កតោ ចេបិ សមំ ចរេយ្យ,

សន្តោ ទន្តោ និយតោ ព្រហ្មចារី;

សព្ពេសុ ភូតេសុ និធាយ ទណ្ឌំ,

សោ ព្រាហ្មណោ សោ សមណោ ស ភិក្ខូ’’’តិ. (ធ. ប. ១៤២);

ឥមំ នយំ ទស្សេតុំ អត្ថិ អរហតោតិអាទិ អារទ្ធំ. តំ សព្ពំ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

គិហិស្ស អរហាតិកថាវណ្ណនា.

២. ឧបបត្តិកថាវណ្ណនា

៣៨៨. ឥទានិ ឧបបត្តិកថា នាម ហោតិ. តត្ថ យេសំ ‘‘ឱបបាតិកោ ហោតិ តត្ថបរិនិព្ពាយី’’តិវចនានិ (បុ. ប. ៣៥-៤០) អយោនិសោ គហេត្វា សុទ្ធាវាសេសុ ឧបបត្តិយា អរហាតិ លទ្ធិ, ‘‘យេសំ វា ឧបហច្ចបរិនិព្ពាយី’’តិ បទំ បរិវត្តិត្វា ‘‘ឧបបជ្ជបរិនិព្ពាយី’’តិ បរិយាបុណន្តានំ សហ ឧបបត្តិយា អរហា ហោតីតិ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ ឯតរហិ ឧត្តរាបថកានំ; តេ សន្ធាយ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. តត្ថ យស្មា ឧបបត្តិចិត្តំ នាម លោកិយំ, តេន សោតាបន្នាទយោបិ ន ហោន្តិ, បគេវ អរហា. តស្មាស្ស ឥមំ នយំ ទស្សេតុំ សហ ឧបបត្តិយា សោតាបន្នោតិអាទិ អារទ្ធំ.

៣៨៩. សារិបុត្តោតិអាទិ ឥមេសុ មហាថេរេសុ កោ ឯកោបិ សហ ឧបបត្តិយា អរហា នាមាតិ ចោទនត្ថំ វុត្តំ.

៣៩០. ឧបបត្តេសិយេនាតិ បដិសន្ធិចិត្តេន. តញ្ហិ ឧបបត្តិំ ឯសតិ គវេសតិ, តស្មា ឧបបត្តេសិយន្តិ វុច្ចតិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

ឧបបត្តិកថាវណ្ណនា.

៣. អនាសវកថាវណ្ណនា

៣៩១. ឥទានិ អនាសវកថា នាម ហោតិ. តត្ថ យេ ធម្មា អនាសវស្ស អរហតោ, សព្ពេ តេ អនាសវាតិ យេសំ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ ឯតរហិ ឧត្តរាបថកានំ; តេ សន្ធាយ អរហតោតិ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. អថ នំ អនាសវា នាម មគ្គាទយោ, កិំ តស្ស តេយេវ ឧប្បជ្ជន្តីតិ ចោទនត្ថំ មគ្គោ ផលន្តិអាទិ អារទ្ធំ. ចក្ខុ អនាសវន្តិ បុដ្ឋោ តស្ស សាសវត្តា បដិក្ខិបតិ. ទុតិយំ បុដ្ឋោ អនាសវស្សេតន្តិ បដិជានាតិ.

៣៩២. ចីវរបញ្ហេ ឯកោវ ធម្មោ អនាសវោ សាសវោ ច ហោតីតិ លក្ខណវិរោធភយា បដិក្ខិបតិ. ទុតិយំ បុដ្ឋោ អនាសវស្ស ហុត្វា សាសវស្ស ហោតីតិ បដិជានាតិ. តញ្ញេវ អនាសវន្តិ បញ្ហាទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. សកវាទី បន តញ្ញេវាតិ អនុញ្ញាតត្តា ‘‘មគ្គោ អនាសវោ ហុត្វា’’តិអាទីហិ ចោទេតិ. ឥមិនា ឧបាយេន សព្ពត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោតិ.

អនាសវកថាវណ្ណនា.

៤. សមន្នាគតកថាវណ្ណនា

៣៩៣. ឥទានិ សមន្នាគតកថា នាម ហោតិ. តត្ថ ទ្វេ សមន្នាគមា បច្ចុប្បន្នក្ខណេ សមង្គីភាវសមន្នាគមោ ច រូបាវចរាទីសុ អញ្ញតរភូមិប្បត្តិតោ បដិលាភសមន្នាគមោ ច. សោ យាវ អធិគតវិសេសា ន បរិហាយតិ, តាវទេវ លព្ភតិ. យេសំ បន ឋបេត្វា ឥមេ ទ្វេ សមន្នាគមេ អញ្ញោ ឧបបត្តិធម្មវសេន ឯកោ សមន្នាគមោ នាម ហោតីតិ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ ឯតរហិ ឧត្តរាបថកានំ, តេសំ បត្តិធម្មោ នាម កោចិ នត្ថីតិ អនុពោធនត្ថំ អរហា ចតូហិ ផលេហិ សមន្នាគតោតិ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បត្តិំ សន្ធាយ បដិញ្ញា ឥតរស្ស. អថស្ស ‘‘យទិ តេ អរហា ចតូហិ ខន្ធេហិ វិយ ចតូហិ ផលេហិ សមន្នាគតោ, ឯវំ សន្តេ យេ ចតូសុ ផលេសុ ចត្តារោ ផស្សាទយោ, តេហិ តេ អរហតោ សមន្នាគតតា បាបុណាតី’’តិ ចោទនត្ថំ អរហា ចតូហិ ផស្សេហីតិអាទិ អារទ្ធំ. តំ សព្ពំ បរវាទិនា ឯកក្ខណេ ចតុន្នំ ផស្សាទីនំ អភាវា បដិក្ខិត្តំ. អនាគាមិបញ្ហាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

៣៩៥. សោតាបត្តិផលំ វីតិវត្តោតិ ន បឋមជ្ឈានំ វិយ ទុតិយជ្ឈានលាភី; បុន អនុប្បត្តិយា បន វីតិវត្តោតិ បុច្ឆតិ. សោតាបត្តិមគ្គន្តិអាទិ យំ វីតិវត្តោ, តេនស្ស បុន អសមន្នាគមំ ទស្សេតុំ អារទ្ធំ.

៣៩៦. តេហិ ច អបរិហីនោតិ បញ្ហេ យស្មា យថា បច្ចនីកសមុទាចារេន លោកិយជ្ឈានធម្មា បរិហាយន្តិ, ន ឯវំ លោកុត្តរា. មគ្គេន ហិ យេ កិលេសា បហីយន្តិ, ផលេន ច បដិប្បស្សម្ភន្តិ, តេ តថា បហីនាវ តថា បដិប្បស្សទ្ធាយេវ ច ហោន្តិ, តស្មា សកវាទិនា អាមន្តាតិ បដិញ្ញាតំ. ស្វាយមត្ថោ បរតោ ‘‘អរហតា ចត្តារោ មគ្គា បដិលទ្ធា’’តិអាទីសុ បកាសិតោយេវ. សេសំ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

សមន្នាគតកថាវណ្ណនា.

៥. ឧបេក្ខាសមន្នាគតកថាវណ្ណនា

៣៩៧. អរហា ឆហិ ឧបេក្ខាហីតិ កថាយបិ ឥមិនាវ នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អរហា ហិ ឆសុ ទ្វារេសុ ឧបេក្ខានំ ឧប្បត្តិភព្ពតាយ តាហិ សមន្នាគតោតិ វុច្ចតិ, ន ឯកក្ខណេ សព្ពាសំ ឧប្បត្តិភាវេនាតិ.

ឧបេក្ខាសមន្នាគតកថាវណ្ណនា.

៦. ពោធិយាពុទ្ធោតិកថាវណ្ណនា

៣៩៨. ឥទានិ ពោធិយា ពុទ្ធោតិកថា នាម ហោតិ. តត្ថ ពោធីតិ ចតុមគ្គញាណស្សាបិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្សាបិ អធិវចនំ. តស្មា យេសំ យថា ឱទាតេន វណ្ណេន ឱទាតោ, សាមេន វណ្ណេន សាមោ, ឯវំ ពោធិយា ពុទ្ធោតិ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ ឯតរហិ ឧត្តរាបថកានំយេវ; តេ សន្ធាយ បុច្ឆា ច អនុយោគោ ច សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ច បដិក្ខេបោ ច ឥតរស្ស.

អតីតាយាតិ បញ្ហេ តស្មិំ ខណេ អភាវតោ បដិក្ខិបតិ. ទុតិយំ បុដ្ឋោ បដិលាភំ សន្ធាយ បដិជានាតិ. បុន កិច្ចវសេន បុដ្ឋោ កិច្ចាភាវតោ បដិក្ខិបតិ. ទុតិយំ បុដ្ឋោ យំ តេន តាយ ករណីយំ កតំ, តត្ថ សម្មោហាភាវំ បដិជានាតិ. លេសោកាសំ បន អទត្វា ទុក្ខំ បរិជានាតីតិអាទិនា នយេន បុដ្ឋោ តស្ស កិច្ចស្ស អភាវា បដិក្ខិបតិ.

អនាគតបញ្ហេ តស្មិំ ខណេ មគ្គញាណស្ស អភាវា បដិក្ខិបតិ. ទុតិយំ បុដ្ឋោ ‘‘អគមា រាជគហំ ពុទ្ធោ’’តិ (សុ. និ. ៤១០) អនាគតាយ ពោធិយា ពុទ្ធភាវំ មញ្ញមានោ បដិជានាតិ. ពោធិករណីយំ ករោតីតិ បុដ្ឋោ តស្មិំ ខណេ កិច្ចាភាវេន បដិក្ខិបតិ. ទុតិយំ បុដ្ឋោ យទិ ន ករេយ្យ, ពុទ្ធោតិ ន វុច្ចេយ្យ. យស្មា អវស្សំ ករិស្សតិ, តស្មា ករោតិយេវ នាមាតិ បដិជានាតិ. បុន លេសោកាសំ អទត្វា បុដ្ឋោ បដិក្ខិបតិ. បច្ចុប្បន្នបញ្ហោ សទ្ធិំ សំសន្ទនាយ ឧត្តានត្ថោវ.

៣៩៩. តិស្សោ ពោធិយោ ឯកតោ កត្វា បុដ្ឋោ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ សន្ធាយ តីហិបិ ពុទ្ធោតិ វត្តព្ពភាវតោ បដិជានាតិ. បុន តីហិតិ បុដ្ឋោ សព្ពាសំ ឯកក្ខណេ អភាវា បដិក្ខិបតិ. ទុតិយំ បុដ្ឋោ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នស្ស សព្ពញ្ញុតញ្ញាណស្ស វសេន បដិជានាតិ. បុន លេសោកាសំ អទត្វា សតតំ សមិតន្តិ បុដ្ឋោ បដិក្ខិបតិ.

ន ពត្តព្ពំ ពោធិយាតិ បុច្ឆា បរវាទិស្ស, ពោធិយា អភាវក្ខណេ អពុទ្ធភាវាបត្តិតោ បដិញ្ញា សកវាទិស្ស. ននុ ពោធិបដិលាភាតិ បញ្ហេ បន យស្មិំ សន្តានេ ពោធិសង្ខាតំ មគ្គញាណំ ឧប្បន្នំ, តត្ថ ពុទ្ធោតិ សម្មុតិសព្ភាវតោ បដិញ្ញា តស្សេវ. តស្ស អធិប្បាយំ អជានិត្វា ហញ្ចីតិ លទ្ធិដ្ឋបនា បរវាទិស្ស. ឥទានិស្ស អសល្លក្ខណំ បាកដំ កាតុំ ពោធិបដិលាភា ពុទ្ធោតិ ពោធិយា ពុទ្ធោតិ បុច្ឆា សកវាទិស្ស. តស្សត្ថោ – ‘‘កិំ តេ យស្មា ពោធិបដិលាភា ពុទ្ធោ, តស្មា ពោធិយា ពុទ្ធោ’’តិ. ឥតរោ ‘‘ពោធិបដិលាភោ នាម ពោធិយា ឧប្បជ្ជិត្វា និរុទ្ធាយបិ សន្តានេ ឧប្បន្នភាវោយេវ. ពោធិ នាម មគ្គក្ខណេ ញាណ’’ន្តិ ឥមំ វិភាគំ អសល្លក្ខេន្តោវ បុន បដិជានាតិ. តតោ សកវាទិនា ពោធិបដិលាភា ពោធីតិ បុដ្ឋោ វចនោកាសំ អលភន្តោ បដិក្ខិបតីតិ.

ពោធិយាពុទ្ធោតិកថាវណ្ណនា.

ឥតិ ឥមា តិស្សោបិ កថា ឧត្តរាបថកានំយេវ.

៧. លក្ខណកថាវណ្ណនា

៤០០. ឥទានិ លក្ខណកថា នាម ហោតិ. តត្ថ ‘‘យេហិ សមន្នាគតស្ស មហាបុរិសស្ស ទ្វេវ គតិយោ ភវន្តី’’តិ (ទី. និ. ១.២៥៨) ឥមំ សុត្តំ អយោនិសោ គហេត្វា លក្ខណសមន្នាគតោ ពោធិសត្តោវ ហោតីតិ យេសំ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ ឯតរហិ ឧត្តរាបថកានំ; តេ សន្ធាយ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស.

ចក្កវត្តិសត្តោតិ បញ្ហេសុ យស្មា ចក្កវត្តី សត្តោបិ ច ពោធិសត្តោបិ, តស្មា អពោធិសត្តំ សន្ធាយ បដិក្ខិបតិ. ពោធិសត្តំ សន្ធាយ បដិជានាតិ.

៤០២. ទ្វត្តិំសិមានីតិសុត្តំ ពោធិសត្តមេវ សន្ធាយ វុត្តំ. សោ ហិ បច្ឆិមេ ភវេ ពុទ្ធោ ហោតិ, ឥតរេសុ ចក្កវត្តី, តស្មា អាភតម្បិ អនាភតសទិសមេវាតិ.

លក្ខណកថាវណ្ណនា.

៨. និយាមោក្កន្តិកថាវណ្ណនា

៤០៣. ឥទានិ និយាមោក្កន្តិកថា នាម ហោតិ. តត្ថ យេសំ ឃដិការសុត្តេ ជោតិបាលស្ស បព្ពជ្ជំ សន្ធាយ ‘‘ពោធិសត្តោ កស្សបភគវតោ បាវចនេ ឱក្កន្តនិយាមោ ចរិតព្រហ្មចរិយោ’’តិ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ ឯតរហិ អន្ធកានំ; តេ សន្ធាយ ពោធិសត្តោតិ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, លទ្ធិយំ ឋត្វា បដិញ្ញា ឥតរស្ស. តតោ យស្មា និយាមោតិ វា ព្រហ្មចរិយន្តិ វា អរិយមគ្គស្ស នាមំ, ពោធិសត្តានញ្ច ឋបេត្វា បារមីបូរណំ អញ្ញា និយាមោក្កន្តិ នាម នត្ថិ. យទិ ភវេយ្យ, ពោធិសត្តោ សោតាបន្នោ សាវកោ ភវេយ្យ. ន ចេតមេវំ. កេវលញ្ហិ នំ ពុទ្ធា អត្តនោ ញាណពលេ ឋត្វា – ‘‘អយំ ពុទ្ធោ ភវិស្សតី’’តិ ព្យាករោន្តិ, តស្មា បុន ពោធិសត្តោតិ អនុយោគោ សកវាទិស្ស. បច្ឆិមភវំ សន្ធាយ បដិក្ខេបោ ឥតរស្ស. ទុតិយបញ្ហេ ជោតិបាលកាលំ សន្ធាយ បដិញ្ញា តស្សេវ. សាវកោ ហុត្វាតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. អនុស្សវិយោតិ អនុស្សវេន បដិវិទ្ធធម្មោ. បច្ឆិមភវំ សន្ធាយ បដិក្ខិបិត្វា ជោតិបាលកាលេ អនុស្សវំ សន្ធាយ បដិជានាតិ.

៤០៤. អញ្ញំ សត្ថារន្តិអាឡារញ្ច រាមបុត្តញ្ច សន្ធាយ វុត្តំ. អាយស្មា អានន្ទោតិអាទិ ‘‘ឱក្កន្តនិយាមាវ សាវកា ហោន្តិ, ន ឥតរេ ឱក្កន្តនិយាមា ឯវរូបា ហោន្តី’’តិ ទស្សេតុំ វុត្តំ.

សាវកោ ជាតិំ វីតិវត្តោតិ យាយ ជាតិយា សាវកោ, តំ វីតិវត្តោ អញ្ញស្មិំ ភវេ អសាវកោ ហោតីតិ បុច្ឆតិ. ឥតរោ សោតាបន្នាទីនំ សោតាបន្នាទិសាវកភាវតោ បដិក្ខិបតិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

និយាមោក្កន្តិកថាវណ្ណនា.

៩. អបរាបិ សមន្នាគតកថាវណ្ណនា

៤០៦. ឥទានិ អបរាបិ សមន្នាគតកថា នាម ហោតិ. តត្ថ យេសំ ‘‘ចតុត្ថមគ្គដ្ឋោ បុគ្គលោ បត្តិធម្មវសេន តីហិ ផលេហិ សមន្នាគតោ’’តិ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ ឯតរហិ អន្ធកានំ; តេ សន្ធាយ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. សេសមេត្ថ ហេដ្ឋា ចតូហិ ផលេហិ សមន្នាគតកថាយំ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពន្តិ.

អបរាបិ សមន្នាគតកថាវណ្ណនា.

១០. សព្ពសំយោជនប្បហានកថាវណ្ណនា

៤១៣. ឥទានិ សំយោជនប្បហានកថា នាម ហោតិ. តត្ថ យេសំ ‘‘និប្បរិយាយេនេវ សព្ពសំយោជនប្បហានំ អរហត្ត’’ន្តិ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ ឯតរហិ អន្ធកានំ; តេ សន្ធាយ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. បុន សព្ពេ សំយោជនាតិ បុដ្ឋោ ហេដ្ឋា វុត្តមគ្គត្តយេន បហីនេ សន្ធាយ បដិក្ខិបតិ. ទុតិយំ បុដ្ឋោ តេន មគ្គេន អប្បហីនស្ស អភាវា បដិជានាតិ. សក្កាយទិដ្ឋិអាទីសុបិ បឋមមគ្គេន បហីនភាវំ សន្ធាយ បដិក្ខិបតិ, ចតុត្ថមគ្គេន អនវសេសប្បហានំ សន្ធាយ បដិជានាតិ. ឯសេវ នយោ សព្ពត្ថាតិ.

សព្ពសំយោជនប្បហានកថាវណ្ណនា.

ចតុត្ថោ វគ្គោ.