៣. តតិយវគ្គោ

១. ពលកថាវណ្ណនា

៣៥៤. ឥទានិ ពលកថា នាម ហោតិ. តត្ថ យេសំ អនុរុទ្ធសំយុត្តេ ‘‘ឥមេសញ្ច បនាហំ, អាវុសោ, ចតុន្នំ សតិបដ្ឋានានំ ភាវិតត្តា ពហុលីកតត្តា ឋានញ្ច ឋានតោ អដ្ឋានញ្ច អដ្ឋានតោ យថាភូតំ បជានាមី’’តិអាទីនិ (សំ. និ. ៥.៩១៣) ទសសុត្តានិ អយោនិសោ គហេត្វា ‘‘តថាគតពលំ សាវកសាធារណ’’ន្តិ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ ឯតរហិ អន្ធកានំ; តេ សន្ធាយ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, លទ្ធិយំ ឋត្វា បដិញ្ញា បរវាទិស្ស. តថាគតពលញ្ច នាមេតំ សាវកេហិ សាធារណម្បិ អត្ថិ អសាធារណម្បិ សាធារណាសាធារណម្បិ. តត្ថ អាសវានំ ខយេ ញាណំ សាធារណំ. ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តិញាណំ អសាធារណំ. សេសំ សាធារណញ្ច អសាធារណញ្ច. ឋានាដ្ឋានាទីនិ ហិ សាវកា បទេសេន ជានន្តិ, តថាគតា និប្បទេសេន. ឥតិ តានិ ឧទ្ទេសតោ សាធារណានិ, ន និទ្ទេសតោ. អយំ បន អវិសេសេន សព្ពម្បិ សាធារណន្តិ អាហ. តមេនំ តតោ វិវេចេតុំ តថាគតពលំ សាវកពលន្តិ បុន អនុយោគោ អារទ្ធោ. តត្ថ បឋមបញ្ហេ និទ្ទេសតោ សព្ពាការវិសយតំ សន្ធាយ បដិក្ខិបតិ. ទុតិយបញ្ហេ ឧទ្ទេសតោ ឋានាដ្ឋានមត្តាទិជាននវសេន បដិជានាតិ. តញ្ញេវាតិអាទិបញ្ហេសុ សព្ពាការេន និន្នានាករណតាយ អភាវេន បដិក្ខិបតិ. បុព្ពយោគោ ច បុព្ពចរិយា ច អត្ថតោ ឯកំ, តថា ធម្មក្ខានញ្ច ធម្មទេសនា ច.

ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តិបញ្ហេ ឯកទេសេន សាធារណតំ សន្ធាយ សាវកវិសយេ បដិជានាតិ.

៣៥៥. ឥទានិ យស្មា ឧទ្ទេសតោ ឋានាដ្ឋានាទីនិ សាវកោ ជានាតិ, តស្មា សាវកស្ស តថា ជាននំ បកាសេត្វា តេន ជាននមត្តសាមញ្ញេន តេសំ សាវកសាធារណត្តំ បតិដ្ឋាបេតុំ សាវកោ ឋានាដ្ឋានំ ជានាតីតិអាទយោ បរវាទិបញ្ហា ហោន្តិ. តត្ថ ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តិញាណំ ឆន្នំ អសាធារណញាណានំ អញ្ញតរន្តិ ន គហិតំ. អាសវក្ខយេន វា អាសវក្ខយន្តិ យំ តថាគតស្ស អាសវក្ខយេន សទ្ធិំ សាវកស្ស អាសវក្ខយំ បដិច្ច វត្តព្ពំ សិយា នានាករណំ, តំ នត្ថិ. វិមុត្តិយា វា វិមុត្តិន្តិ បទេបិ ឯសេវ នយោ. សេសមេត្ថ ឧត្តានត្ថមេវ.

៣៥៦. ឥទានិ យំ សកវាទិនា ‘‘អាសវានំ ខយេ ញាណំ សាធារណ’’ន្តិ អនុញ្ញាតំ, តេន សទ្ធិំ សំសន្ទិត្វា សេសានម្បិ សាធារណភាវំ បុច្ឆិតុំ បុន អាសវានំ ខយេតិអាទយោ បរវាទិបញ្ហាវ ហោន្តិ. តេសំ វិស្សជ្ជនេ សកវាទិនា អាសវក្ខយេ វិសេសាភាវេន តំ ញាណំ សាធារណន្តិ អនុញ្ញាតំ. ឥតរេសុបិ វិសេសាភាវេន សាធារណតា បដិក្ខិត្តា. បុន ឋានាដ្ឋានាទីនំ អាសវក្ខយេនេវ សទ្ធិំ សំសន្ទិត្វា អសាធារណបុច្ឆា បរវាទិស្សេវ. តត្ថ អាសវក្ខយញាណេ បដិក្ខេបោ, សេសេសុ ច បដិញ្ញា សកវាទិស្ស. តតោ ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តេន សទ្ធិំ សំសន្ទិត្វា អសាធារណបុច្ឆា បរវាទិស្ស. សា សង្ខិបិត្វា ទស្សិតា. តថាបិ ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តេ បដិញ្ញា, សេសេសុ ច បដិក្ខេបោ សកវាទិស្ស. តតោ ឋានាដ្ឋានាទីហិ សទ្ធិំ សំសន្ទិត្វា ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តស្ស សាធារណបុច្ឆា បរវាទិស្ស. សាបិ សង្ខិបិត្វាវ ទស្សិតា. តត្ថ ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តេ បដិក្ខេបោ. សេសេសុ ច បដិញ្ញា សកវាទិស្សាតិ.

ពលកថាវណ្ណនា.

២. អរិយន្តិកថាវណ្ណនា

៣៥៧. ឥទានិ អរិយន្តិកថា នាម ហោតិ. តត្ថ យេសំ ‘‘ន កេវលំ អាសវក្ខយញាណមេវ អរិយំ, អថ ខោ បុរិមានិបិ នវ ពលានិ អរិយានិ’’ច្ចេវ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ ឯតរហិ អន្ធកានំ; តេ សន្ធាយ អរិយន្តិ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. បុន យទិ តំ អរិយំ, មគ្គាទីសុ តេន អញ្ញតរេន ភវិតព្ពន្តិ មគ្គាទិវសេន បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិក្ខេបោ ឥតរស្ស.

បុន សុញ្ញតារម្មណាទិវសេន បុច្ឆា សកវាទិស្ស. តត្ថ ទ្វេ សុញ្ញតា – សត្តសុញ្ញតា ច សង្ខារសុញ្ញតា ច. សត្តសុញ្ញតា នាម ទិដ្ឋិយា បរិកប្បិតេន សត្តេន សុញ្ញា បញ្ចក្ខន្ធា. សង្ខារសុញ្ញតា នាម សព្ពសង្ខារេហិ សុញ្ញំ វិវិត្តំ និស្សដំ និព្ពានំ. តត្ថ បរវាទី និព្ពានារម្មណតំ សន្ធាយ បដិក្ខិបតិ, សង្ខារារម្មណតំ សន្ធាយ បដិជានាតិ. មនសិ ករោតីតិ បុដ្ឋោបិ និព្ពានមេវ សន្ធាយ បដិក្ខិបតិ, សង្ខារេ សន្ធាយ បដិជានាតិ. តតោ សកវាទិនា ‘‘ឋានាដ្ឋានាទិមនសិការោ សង្ខារារម្មណោ, សុញ្ញតមនសិការោ និព្ពានារម្មណោ’’តិ ឥមំ នយំ គហេត្វា ‘‘ទ្វិន្នំ ផស្សានំ ទ្វិន្នំ ចិត្តានំ សមោធានំ ហោតី’’តិ បុដ្ឋោ លេសោកាសំ អលភន្តោ បដិក្ខិបតិ. អនិមិត្តាបណិហិតេសុបិ ឯសេវ នយោ. សត្តនិមិត្តាភាវតោ ហិ ខន្ធា អនិមិត្តា. សង្ខារនិមិត្តាភាវតោ និព្ពានំ. ឯកធម្មស្មិម្បិ អារោបេត្វា ឋបេតព្ពសង្ខាតេន ច បណិទហិតព្ពដ្ឋេន បណិហិតសង្ខំ គតេន សត្តបណិធិនា អប្បណិហិតា ខន្ធា. តណ្ហាបណិធិនា តណ្ហាយ វា អារម្មណភូតេន សព្ពសង្ខារបណិធិនា អប្បណិហិតំ និព្ពានំ. តស្មា ឥធាបិ បដិក្ខេបោ ច បដិញ្ញា ច បុរិមនយេនេវ វេទិតព្ពា.

៣៥៨. តតោ ‘‘យថា សតិបដ្ឋានាទយោ លោកុត្តរធម្មា អរិយា ចេវ សុញ្ញតាទិអារម្មណា ច, កិំ តេ ឯវំ ឋានាដ្ឋានញាណ’’ន្តិ អនុលោមបដិលោមបុច្ឆា ហោន្តិ. តត្ថ សព្ពាបិ បដិញ្ញា សព្ពេ ច បដិក្ខេបា បរវាទិស្សេវ. ឥមិនាវុបាយេន សេសញាណេសុបិ បុច្ឆាវិស្សជ្ជនំ វេទិតព្ពំ. បាឡិយំ បន សេសានិ សង្ខិបិត្វា អវសានេ ចុតូបបាតញាណមេវ វិភត្តំ. តតោ បរំ សកសមយេបិ ‘‘អរិយ’’ន្តិ សិទ្ធេន អាសវានំ ខយញាណេន សទ្ធិំ សំសន្ទិត្វា សេសញាណានំ អនុលោមតោ ច បដិលោមតោ ច អរិយភាវបុច្ឆា ហោន្តិ. តា សព្ពា បរវាទិស្ស, បដិញ្ញា បដិក្ខេបោ ច សកវាទិស្ស. តេ ឧត្តានត្ថាយេវ. បាឡិយំ បនេត្ថ បឋមនវមានេវ ទស្សេត្វា សត្ត ញាណានិ សង្ខិត្តានីតិ.

អរិយន្តិកថាវណ្ណនា.

៣. វិមុត្តិកថាវណ្ណនា

៣៦៣. ឥទានិ វិមុត្តិកថា នាម ហោតិ. តត្ថ យេសំ ‘‘វីតរាគចិត្តានំ វិមុត្តិបយោជនំ នាម នត្ថិ. យថា បន មលីនំ វត្ថំ ធោវិយមានំ មលា វិមុច្ចតិ, ឯវំ សរាគំ ចិត្តំ រាគតោ វិមុច្ចតី’’តិ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ ឯតរហិ អន្ធកានំ; តេ សន្ធាយ សរាគន្តិ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. តតោ រាគសហគតន្តិអាទិនា នយេន បុដ្ឋោ មគ្គក្ខណេ ចិត្តំ វិមុច្ចតិ នាម. តទា ច ឯវរូបំ ចិត្តំ នត្ថីតិ បដិក្ខិបតិ.

សផស្សន្តិអាទិនា នយេន បុដ្ឋោបិ យថា ផស្សោ ច ចិត្តញ្ច ឧភោ រាគតោ វិមុច្ចន្តិ, ឯវំ រាគស្ស វិមុត្តិំ អបស្សមានោ បដិក្ខិបតិ. សទោសាទីសុបិ ឥមិនាវុបាយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

វិមុត្តិកថាវណ្ណនា.

៤. វិមុច្ចមានកថាវណ្ណនា

៣៦៦. ឥទានិ វិមុច្ចមានកថា នាម ហោតិ. តត្ថ យេសំ ‘‘ឈានេន វិក្ខម្ភនវិមុត្តិយា វិមុត្តំ, មគ្គក្ខណេ សមុច្ឆេទវិមុត្តិយា វិមុច្ចមានំ នាម ហោតី’’តិ លទ្ធិ, តេ សន្ធាយ វិមុត្តំ វិមុច្ចមានន្តិ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស.

បុន ឯកទេសន្តិ បុច្ឆា សកវាទិស្ស. តត្ថ ឯកទេសន្តិ ភាវនបុំសកំ. យថា វិមុត្តំ, ឯកទេសេន វា ឯកទេសេ វា អវិមុត្តំ ហោតិ កិំ ឯវំ ឯកទេសំ វិមុត្តំ, ឯកទេសំ អវិមុត្តន្តិ បុច្ឆតិ. កិំ ការណា ឯវំ បុច្ឆតីតិ? ‘‘វិមុត្តំ វិមុច្ចមាន’’ន្តិ វិប្បកតភាវេន វុត្តត្តា. យថា ហិ ករិយមានា កដាទយោ វិប្បកតត្តា ឯកទេសេន កតា ឯកទេសេន អកតា ហោន្តិ, តថា ឥទម្បិ ឯកទេសំ វិមុត្តំ ឯកទេសំ អវិមុត្តន្តិ អាបជ្ជតិ. តតោ បរវាទី កដាទីនំ វិយ ចិត្តស្ស ឯកទេសាភាវា បឋមបញ្ហេ បដិក្ខិបិត្វា ទុតិយេ វិមុច្ចមានស្ស អបរិនិដ្ឋិតវិមុត្តិតាយ បដិជានាតិ. លោកិយជ្ឈានក្ខណំ វា សន្ធាយ បដិក្ខិបតិ. ន ហិ តំ តទា សមុច្ឆេទវិមុត្តិយា វិមុច្ចមានំ. លោកុត្តរជ្ឈានក្ខណំ សន្ធាយ បដិជានាតិ. តញ្ហិ តទា សមុច្ឆេទវិមុត្តិយា វិមុត្តេកទេសេន វិមុច្ចមានន្តិស្ស លទ្ធិ. តតោ សកវាទី ‘‘យទិ តេ ឯកមេវ ចិត្តំ ឯកទេសំ វិមុត្តំ ឯកទេសំ អវិមុត្តំ, ឯវំ សន្តេ យោ ឯកេនេវ ចិត្តេន សោតាបន្នោ ហោតិ, សោបិ តេ ឯកទេសំ សោតាបន្នោ, ឯកទេសំ ន សោតាបន្នោ អាបជ្ជតី’’តិ ចោទនត្ថំ ឯកទេសំ សោតាបន្នោតិអាទិមាហ. ឥតរោ តំ វិធានំ អបស្សន្តោ បដិក្ខិបតិ. សេសវារេសុបិ ឯសេវ នយោ.

ឧប្បាទក្ខណបញ្ហេ យទិ ឯកមេវ ចិត្តំ វិមុត្តញ្ច វិមុច្ចមានញ្ច, ឯកស្មិំ ខណេ វិមុត្តំ ឯកស្មិំ វិមុច្ចមានំ អាបជ្ជតិ. កិំ តេ ឯវរូបំ ចិត្តន្តិ អត្ថោ.

៣៦៧. សុត្តសាធនេ បឋមសុត្តំ បរវាទិស្ស. តត្រាស្សាយមធិប្បាយោ – វិមុច្ចតីតិ វិប្បកតនិទ្ទេសោ. តស្មា យំ តស្ស យោគិនោ ឯវំ ជានតោ ឯវំ បស្សតោ ឯតេហិ អាសវេហិ ចិត្តំ វិមុច្ចតិ, តំ វិមុច្ចមានំ នាម ហោតីតិ. ទុតិយសុត្តំ សកវាទិស្ស. តត្រាស្សាយមធិប្បាយោ – យទិ តេ វិមុច្ចតីតិ វចនតោ វិមុត្តំ វិមុច្ចមានំ, ឥធ វិមុច្ចតីតិ វចនាភាវតោ វិមុត្តមេវ សិយា, ន វិមុច្ចមានន្តិ.

ឥទានិ ‘‘យថា តេ វិប្បកតវិមុត្តិតាយ វិមុច្ចមានំ, កិំ ឯវំ វិប្បកតរាគាទិតាយ រជ្ជមានាទីនិបិ អត្ថី’’តិ ចោទនត្ថំ បុន អត្ថិ ចិត្តន្តិអាទិ អារទ្ធំ. បរវាទិនាបិ តថារូបំ ចិត្តំ អបស្សន្តេន សព្ពំ បដិក្ខិត្តំ. អថ នំ សកវាទី ‘‘ទ្វេយេវ កោដិយោ, តតិយា នត្ថី’’តិ អនុពោធេន្តោ ននុ រត្តញ្ចេវ អរត្តញ្ចាតិអាទិមាហ. តស្សត្ថោ – ននុ ភទ្រមុខ, រាគសម្បយុត្តំ ចិត្តំ រត្តំ វិប្បយុត្តំ អរត្តន្តិ ទ្វេវ កោដិយោ, រជ្ជមានំ នាម តតិយា កោដិ នត្ថីតិ? ទុដ្ឋាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. អថ នំ អាមន្តាតិ បដិជានិត្វា ឋិតំ. វិមុត្តិបក្ខេបិ ទ្វេយេវ កោដិយោ ទស្សេតុំ ហញ្ចិ រត្តញ្ចេវាតិអាទិមាហ. តស្សត្ថោ – យទិ ឯតា ទ្វេ កោដិយោ សម្បដិច្ឆសិ, អវិមុត្តញ្ចេវ វិមុត្តញ្ចា តិ ឥមាបិ សម្បដិច្ឆ. កិលេសសម្បយុត្តញ្ហិ ចិត្តំ អវិមុត្តំ, វិប្បយុត្តំ វិមុត្តំ. វិមុច្ចមានំ នាមាតិ បរមត្ថតោ តតិយា កោដិ នត្ថីតិ.

វិមុច្ចមានកថាវណ្ណនា.

៥. អដ្ឋមកកថាវណ្ណនា

៣៦៨. ឥទានិ អដ្ឋមកកថា នាម ហោតិ. តត្ថ យេសំ អនុលោមគោត្រភុមគ្គក្ខណេ កិលេសានំ សមុទាចារាភាវតោ អដ្ឋមកស្ស សោតាបត្តិមគ្គដ្ឋបុគ្គលស្ស ទ្វេ បរិយុដ្ឋានា បហីនាតិ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ ឯតរហិ អន្ធកានញ្ចេវ សម្មិតិយានញ្ច; តេសំ អញ្ញតរំ សន្ធាយ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, មគ្គក្ខណតោ បដ្ឋាយ ទិដ្ឋិយា អនុប្បត្តិំ សន្ធាយ បដិញ្ញា ឥតរស្ស. តតោ យស្មា ទិដ្ឋិ នាមេសា សោតាបន្នស្សេវ បហីនា, ន មគ្គដ្ឋស្ស, តស្មា អដ្ឋមកោ បុគ្គលោ សោតាបន្នោតិ អនុយោគោ សកវាទិស្ស. វិចិកិច្ឆាបញ្ហេបិ ឯសេវ នយោ. អនុសយបញ្ហេ បរិយុដ្ឋានតោ អញ្ញោ អនុសយោតិ តេសំ លទ្ធិ, តស្មា ‘‘ន ហេវ’’ន្តិ បដិក្ខិត្តំ.

សីលព្ពតបរាមាសបញ្ហេបិ សីលព្ពតបរាមាសបរិយុដ្ឋានន្តិ វោហារំ ន បស្សតិ, តស្មា បដិក្ខិបតិ. បរិយុដ្ឋានមេវស្ស បហីនន្តិ លទ្ធិ.

៣៦៩. មគ្គោ ភាវិតោតិ បញ្ហេ តស្មិំ ខណេ ភាវេតិ, ន ភាវិតោ. តស្មា បដិក្ខិបតិ. អមគ្គេនាតិអាទិអនុយោគេ បឋមមគ្គេនេវ បហីនភាវំ សន្ធាយ បដិក្ខិបតិ. យទិ ហិ អមគ្គេន បហីយេថ, គោត្រភុបុគ្គលាទីនម្បិ បហីយេថាតិ អាបជ្ជនតោ. ឧប្បជ្ជិស្សតីតិ បុច្ឆា បរវាទិស្ស, វិស្សជ្ជនំ សកវាទិស្ស. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

អដ្ឋមកកថាវណ្ណនា.

៦. អដ្ឋមកស្ស ឥន្ទ្រិយកថាវណ្ណនា

៣៧១. ឥទានិ អដ្ឋមកស្ស ឥន្ទ្រិយកថា នាម ហោតិ. តត្ថ យេសំ ‘‘អដ្ឋមកោ មគ្គក្ខណេ ឥន្ទ្រិយានិ បដិលភតិ នាម, នោ ចស្ស បដិលទ្ធានិ ហោន្តី’’តិ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ ឯតរហិ អន្ធកានំ; តេ សន្ធាយ នត្ថិ សទ្ធិន្ទ្រិយន្តិ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. នត្ថិ សទ្ធាតិ បុដ្ឋោ បន សទ្ធិន្ទ្រិយតោ សទ្ធាយ នានត្តំ សល្លក្ខេត្វា បដិក្ខិបតិ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. យថា បន យស្ស អត្ថិ មនោ, តស្ស មនិន្ទ្រិយម្បិ អត្ថិ; ឯវំ យស្ស សទ្ធាទយោ អត្ថិ, តស្ស អត្ថិ សទ្ធិន្ទ្រិយាទីនិបីតិ ទីបនត្ថំ អត្ថិ មនោ អត្ថិ មនិន្ទ្រិយន្តិអាទិ អារទ្ធំ. តំ សព្ពំ ឧត្តានត្ថមេវ សទ្ធិំ សុត្តសាធនេនាតិ.

អដ្ឋមកស្ស ឥន្ទ្រិយកថាវណ្ណនា.

៧. ទិព្ពចក្ខុកថាវណ្ណនា

៣៧៣. ឥទានិ ទិព្ពចក្ខុកថា នាម ហោតិ. តត្ថ យេសំ ចតុត្ថជ្ឈានធម្មូបត្ថទ្ធំ មំសចក្ខុមេវ ទិព្ពចក្ខុ នាម ហោតីតិ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ ឯតរហិ អន្ធកានញ្ចេវ សម្មិតិយានញ្ច; តេ សន្ធាយ មំសចក្ខុន្តិ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស.

បុន ‘‘មំសចក្ខុ ទិព្ពចក្ខុ, ទិព្ពចក្ខុ មំសចក្ខូ’’តិ បុដ្ឋោ តំ មត្តមេវ តំ ន ហោតីតិ បដិក្ខិបតិ. យាទិសន្តិអាទិបុច្ឆាសុបិ ឧភិន្នំ ឯកសភាវាភាវេនេវ បដិក្ខិបតិ.

វិសយោតិអាទីសុ ឧភិន្នម្បិ រូបាយតនមេវ វិសយោ. មំសចក្ខុ បន អាបាថគតមេវ បស្សតិ. ឥតរំ អនាបាថគតំ តិរោបព្ពតាទិគតម្បិ. ទិព្ពចក្ខុស្ស ច អតិសុខុមម្បិ រូបំ គោចរោ, ន តាទិសំ ឥតរស្សាតិ ឯវមេតេសំ អានុភាវគោចរា អសទិសា.

ឧបាទិណ្ណំ ហុត្វា អនុបាទិណ្ណំ ហោតីតិ បុដ្ឋោ យស្មា មំសចក្ខុ ឧបាទិណ្ណំ, ទិព្ពចក្ខុ អនុបាទិណ្ណំ, ន ច មំសចក្ខុមេវ ទិព្ពចក្ខូតិ ឥច្ឆតិ, តស្មា បដិក្ខិបតិ. ទុតិយំ បុដ្ឋោ យស្មា ‘‘មំសចក្ខុស្ស ឧប្បាទោ, មគ្គោ ទិព្ពស្ស ចក្ខុនោ’’តិ វចនំ និស្សាយ មំសចក្ខុបច្ចយា ទិព្ពចក្ខុ ឧប្បជ្ជតិ, តញ្ច រូបាវចរិកានំ ចតុន្នំ មហាភូតានំ បសាទោតិ ឥច្ឆតិ, តស្មា បដិជានាតិ. កាមាវចរំ ហុត្វាតិ បុដ្ឋោបិ យស្មា ន មំសចក្ខុមេវ ទិព្ពចក្ខូតិ ឥច្ឆតិ, តស្មា បដិក្ខិបតិ. ទុតិយំ បុដ្ឋោ រូបាវចរជ្ឈានបច្ចយេន ឧប្បន្នត្តា រូបាវចរំ នាម ជាតន្តិ បដិជានាតិ.

រូបាវចរំ ហុត្វា អរូបាវចរន្តិ បុដ្ឋោបិ តតោ បរំ ភាវនាយ អរូបាវចរក្ខណេ រូបាវចរចិត្តស្ស អភាវា បដិក្ខិបតិ. ទុតិយំ បុដ្ឋោ អរូបាវចរិកានំ ចតុន្នំ មហាភូតានំ បសាទោ ហុត្វា ឧប្បជ្ជតីតិ លទ្ធិយា បដិជានាតិ. អបរិយាបន្នភាវំ បនស្ស ន ឥច្ឆតិ, តស្មា បដិក្ខិបតិយេវ.

៣៧៤. ទិព្ពចក្ខុំ ធម្មុបត្ថទ្ធន្តិ កាមាវចរធម្មេន ឧបត្ថម្ភិតំ ហុត្វា. បុន ធម្មុបត្ថទ្ធន្តិ លោកុត្តរធម្មេន ឧបត្ថទ្ធំ. ទ្វេវ ចក្ខូនីតិ បុដ្ឋោ កិញ្ចាបិ ទិព្ពចក្ខុនោ ធម្មុបត្ថទ្ធស្ស បញ្ញាចក្ខុភាវំ ន ឥច្ឆតិ, បញ្ញាចក្ខុស្ស បន អត្ថិតាយ បដិក្ខិបតិ. បុន បុដ្ឋោ មំសចក្ខុ ធម្មុបត្ថទ្ធំ ទិព្ពចក្ខុ ហោតីតិ លទ្ធិវសេន បដិជានាតិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

ទិព្ពចក្ខុកថាវណ្ណនា.

៨. ទិព្ពសោតកថាវណ្ណនា

៣៧៥. ឥទានិ ទិព្ពសោតកថា នាម ហោតិ. តត្ថ ឯកំយេវ សោតន្តិ បុដ្ឋោ ទ្វិន្នំ អត្ថិតាយ បដិក្ខិបតិ. បុន បុដ្ឋោ យស្មា តទេវ ធម្មុបត្ថទ្ធំ ទិព្ពសោតំ នាម ហោតិ, តស្មា បដិជានាតិ. សេសំ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវាតិ.

ទិព្ពសោតកថាវណ្ណនា.

៩. យថាកម្មូបគតញាណកថាវណ្ណនា

៣៧៧. ឥទានិ យថាកម្មូបគតញាណកថា នាម ហោតិ. តត្ថ យេសំ ‘‘ឥតិ ទិព្ពេន ចក្ខុនា វិសុទ្ធេន…បេ… យថាកម្មូបគេ សត្តេ បជានាតី’’តិ (ទី. និ. ១.២៤៦; បដិ. ម. ១.១០៦) សុត្តំ អយោនិសោ គហេត្វា យថាកម្មូបគតញាណមេវ ទិព្ពចក្ខុន្តិ លទ្ធិ, តេ សន្ធាយ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. បុន យថាកម្មូបគតញ្ច មនសិ ករោតីតិ បុដ្ឋោ ឯកចិត្តស្ស អារម្មណទ្វយាភាវា បដិក្ខិបតិ. ទុតិយំ បុដ្ឋោ នានាចិត្តវសេន បដិជានាតិ. បុន លេសោកាសំ អទត្វា ទ្វិន្នំ ផស្សានន្តិ បុដ្ឋោ បដិក្ខិបតិ. ឥតិ យថា ឥមិនា យថាកម្មូបគតបទេន, ឯវមេវ ឥមេ វត ភោន្តោ, សត្តាតិអាទិបទេហិបិ សទ្ធិំ យោជនាសុ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

៣៧៨. អាយស្មា សារិបុត្តោ យថាកម្មូបគតំ ញាណំ ជានាតីតិ ឥទំ សកវាទី យស្មា ថេរោ អប្បិច្ឆតាយ អភិញ្ញាញាណានិ ន វឡញ្ជេតីតិ ឯកច្ចេ ន ជានន្តិ, តានិ បនស្ស នេវ អត្ថីតិ មញ្ញន្តិ, តស្មា តំ ‘‘ទិព្ពចក្ខុនោ អលាភី ថេរោ’’តិ មញ្ញមានំ បុច្ឆតិ. តេនេវ ការណេន ‘‘អត្ថាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស ទិព្ពចក្ខូ’’តិ បរតោ បុដ្ឋោ បដិក្ខិបតិ. ទុតិយំ បុដ្ឋោ យំកិញ្ចិ សាវកេន បត្តព្ពំ, សព្ពំ តំ ថេរេន អនុប្បត្តន្តិ បដិជានាតិ. ឥទានិស្ស វិក្ខេបំ ករោន្តោ សកវាទី ននុ អាយស្មា សារិបុត្តោតិអាទិមាហ. ឥមញ្ហិ គាថំ ថេរោ វឡញ្ជនបណិធិយា ឯវ អភាវេន អាហ, ន អភិញ្ញាញាណស្ស អភាវេន. បរវាទី បន អភាវេនេវាតិ អត្ថំ សល្លក្ខេតិ. តស្មា តស្ស លទ្ធិយា ថេរស្ស យថាកម្មូបគតញាណមេវ អត្ថិ, នោ ទិព្ពចក្ខុ. តេន វុត្តំ ‘‘តេន ហិ ន វត្តព្ពំ យថាកម្មូបគតញាណំ ទិព្ពចក្ខូ’’តិ.

យថាកម្មូបគតញាណកថាវណ្ណនា.

១០. សំវរកថាវណ្ណនា

៣៧៩. ឥទានិ សំវរកថា នាម ហោតិ. តត្ថ យេសំ តាវតិំសេ ទេវេ ឧបាទាយ តតុត្តរិ ទេវេសុ យស្មា តេ បញ្ច វេរានិ ន សមាចរន្តិ, តស្មា សំវរោ អត្ថីតិ លទ្ធិ, តេ សន្ធាយ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, វេរសមុទាចារំ អបស្សតោ បដិញ្ញា ឥតរស្ស. តតោ យស្មា សំវរោ នាម សំវរិតព្ពេ អសំវរេ សតិ ហោតិ, តស្មា អសំវរបុច្ឆា សកវាទិស្ស, ទេវេសុ បាណាតិបាតាទីនំ អភាវេន បដិក្ខេបោ ឥតរស្ស.

អត្ថិ មនុស្សេសូតិអាទិ សំវរេ សតិ អសំវរស្ស អសំវរេ ច សតិ សំវរស្ស បវត្តិទស្សនត្ថំ វុត្តំ.

៣៨០. បាណាតិបាតា វេរមណីតិ អាទិបញ្ហេសុ បាណាតិបាតាទីនំ អសមាចរណវសេន បដិញ្ញា, បាណាតិបាតាទីនំ នត្ថិតាយ បដិក្ខេបោ វេទិតព្ពោ. បដិលោមបញ្ហា ឧត្តានត្ថាយេវ.

អវសានេ នត្ថិ ទេវេសុ សំវរោតិបញ្ហេ បាណាតិបាតាទីនិ កត្វា បុន តតោ សំវរាភាវំ សន្ធាយ បដិញ្ញា សកវាទិស្ស. តតោ ឆលវសេន យទិ សំវរោ នត្ថិ, សព្ពេ ទេវា បាណាតិបាតិនោតិអាទិបុច្ឆា បរវាទិស្ស. ទេវានំ វេរសមុទាចារស្ស អភាវេន បដិក្ខេបោ សកវាទិស្ស. នហេវន្តិ វចនមត្តំ គហេត្វា លទ្ធិបតិដ្ឋាបនំ បរវាទិស្ស. ឯវំ បតិដ្ឋិតា បន លទ្ធិ អប្បតិដ្ឋិតាវ ហោតីតិ.

សំវរកថាវណ្ណនា.

១១. អសញ្ញកថាវណ្ណនា

៣៨១. ឥទានិ អសញ្ញកថា នាម ហោតិ. តត្ថ យេសំ ‘‘សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណ’’ន្តិ វចនតោ វិនា វិញ្ញាណេន បដិសន្ធិ នាម នត្ថិ. ‘‘សញ្ញុប្បាទា ច បន តេ ទេវា តម្ហា កាយា ចវន្តី’’តិ វចនតោ អសញ្ញសត្តានម្បិ ចុតិបដិសន្ធិក្ខណេ សញ្ញា អត្ថីតិ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ ឯតរហិ អន្ធកានំ; តេ សន្ធាយ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. តតោ នំ សកវាទី ‘‘កិំ តេ តំ ឋានំ សញ្ញាភវោ’’តិអាទីហិ ចោទេតុំ សញ្ញាភវោ សញ្ញាគតីតិអាទិមាហ. តំ សព្ពំ តតោ បរញ្ច បាឡិនយេនេវ វេទិតព្ពន្តិ.

អសញ្ញកថាវណ្ណនា.

១២. នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនកថាវណ្ណនា

៣៨៤. ឥទានិ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនកថា នាម ហោតិ. តត្ថ យេសំ ‘‘នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតន’’ន្តិ វចនតោ ន វត្តព្ពំ ‘‘តស្មិំ ភវេ សញ្ញា អត្ថី’’តិ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ ឯតរហិ អន្ធកានំ; តេ សន្ធាយ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. សេសមេត្ថ សព្ពំ បាឡិនយេនេវ វេទិតព្ពន្តិ.

នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនកថាវណ្ណនា.

តតិយោ វគ្គោ.