២. ទុតិយវគ្គោ

១. បរូបហារវណ្ណនា

៣០៧. ឥទានិ បរូបហារកថា នាម ហោតិ. តត្ថ យេ អរហត្តំ បដិជានន្តានំ អប្បត្តេ បត្តសញ្ញីនំ អធិមានិកានំ កុហកានំ វា អរហត្តំ បដិជានន្តានំ សុក្កវិស្សដ្ឋិំ ទិស្វា ‘‘មារកាយិកា ទេវតា អរហតោ អសុចិំ ឧបសំហរន្តី’’តិ មញ្ញន្តិ; សេយ្យថាបិ ឯតរហិ បុព្ពសេលិយា ច អបរសេលិយា ច; តេ សន្ធាយ អត្ថិ អរហតោតិ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. ឥទានិ យស្មា សុក្កវិស្សដ្ឋិ នាម រាគសមុដ្ឋានា ហោតិ, តស្មា អត្ថិ អរហតោ រាគោតិ អនុយោគោ អារទ្ធោ. សោ សព្ពោបិ ឧត្តានត្ថោយេវ.

មារកាយិកា ទេវតា អត្តនោតិអាទិបញ្ហេ យស្មា តាសំ ទេវតានំ សុក្កវិស្សដ្ឋិ នាម នត្ថិ, អញ្ញេសម្បិ សុក្កំ គហេត្វា ន ឧបសំហរន្តិ, អរហតោ បន សុក្កមេវ នត្ថិ, តស្មា ន ហេវន្តិ បដិក្ខិបតិ.

នេវ អត្តនោតិបញ្ហេ បន និម្មិនិត្វា ឧបសំហរន្តីតិ លទ្ធិយា បដិជានាតិ. លោមកូបេហីតិបញ្ហេ សប្បិតេលានំ វិយ លោមកូបេហិ ឧបសំហរណាភាវំ ទិស្វា បដិក្ខិបតិ.

៣០៨. ហន្ទ ហីតិ វចសាយត្ថេ និបាតោ. ‘‘អរហា នុ ខោ អហំ, នោ’’តិ ឯវំ វិមតិំ គាហយិស្សាមាតិ ឯវំ វចសាយំ កត្វា ឧបសំហរន្តីតិ អត្ថោ. អត្ថិ អរហតោ វិមតីតិ បុដ្ឋោ អដ្ឋវត្ថុកំ វិចិកិច្ឆំ សន្ធាយ បដិក្ខិបតិ, ទុតិយំ បុដ្ឋោ ឥត្ថិបុរិសានំ នាមគោត្តាទីសុ សន្និដ្ឋានាភាវំ សន្ធាយ បដិជានាតិ.

៣០៩. អត្ថិ តស្ស អាសយោតិ តស្ស សុក្កស្ស ឧច្ចារបស្សាវានំ វិយ បតិដ្ឋានោកាសោ អត្ថីតិ បុច្ឆតិ.

៣១២. សធម្មកុសលស្សាតិ អត្តនោ អរហត្តធម្មមត្តេយេវ កុសលស្ស. បញ្ញាវិមុត្តំ សន្ធាយេវំ វទតិ. បរធម្មកុសលស្សាតិ សធម្មតោ បរស្មិំ អដ្ឋសមាបត្តិធម្មេបិ កុសលស្ស. ឧភតោភាគវិមុត្តំ សន្ធាយេវំ វទតិ. សេសមេត្ថ បាឡិអនុសារេនេវ វេទិតព្ពន្តិ.

បរូបហារកថាវណ្ណនា.

២-៣-៤. អញ្ញាណាទិកថាវណ្ណនា

៣១៤. ឥទានិ អញ្ញាណំ, កង្ខា, បរវិតរណាតិ តិស្សោ កថា នាម ហោន្តិ. តត្ថ យេសំ ‘‘អរហតោ ឥត្ថិបុរិសាទីនំ នាមគោត្តាទីសុ ញាណប្បវត្តិយា អភាវេន អត្ថិ អញ្ញាណំ, តត្ថេវ សន្និដ្ឋានាភាវេន អត្ថិ កង្ខា. យស្មា ច នេសំ តានិ វត្ថូនិ បរេ វិតរន្តិ បកាសេន្តិ អាចិក្ខន្តិ, តស្មា នេសំ អត្ថិ បរវិតរណា’’តិ ឥមា លទ្ធិយោ, សេយ្យថាបិ ឯតរហិ បុព្ពសេលិយាទីនំ; តេសំ តា លទ្ធិយោ ភិន្ទិតុំ តីសុបិ កថាសុ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ច បដិក្ខេបោ ច ឥតរស្ស. តត្ថ សព្ពេសុបិ បញ្ហេសុ ចេវ វិស្សជ្ជនេសុ ច បាឡិំ អនុគន្ត្វាវ អត្ថោ វេទិតព្ពោតិ.

អញ្ញាណាទិកថាវណ្ណនា.

៥. វចីភេទកថាវណ្ណនា

៣២៦. ឥទានិ វចីភេទកថា នាម ហោតិ. តត្ថ យេសំ ‘‘សោតាបត្តិមគ្គក្ខណេ បឋមំ ឈានំ សមាបន្នស្ស ទុក្ខន្តិ វាចា ភិជ្ជតី’’តិ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ ឯតរហិ បុព្ពសេលិយាទីនំ; តេ សន្ធាយ សមាបន្នស្ស អត្ថិ វចីភេទោតិ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, លទ្ធិយំ ឋត្វា បដិញ្ញា បរវាទិស្ស. បុន សព្ពត្ថាតិ តយោ ភវេ សន្ធាយ បុដ្ឋោ អរូបំ សន្ធាយ បដិក្ខិបតិ. សព្ពទាតិ កាលវសេន បុដ្ឋោ បឋមមគ្គក្ខណេ បឋមជ្ឈានិកសមាបត្តិតោ អញ្ញំ សព្ពំ សមាបត្តិកាលំ សន្ធាយ បដិក្ខិបតិ. សព្ពេសំ សមាបន្នានន្តិ បុដ្ឋោ លោកិយសមាបត្តិយោ សមាបន្នេ សន្ធាយ បដិក្ខិបតិ. សព្ពសមាបត្តីសូតិ បុដ្ឋោ ទុតិយជ្ឈានាទិកំ លោកុត្តរំ សព្ពញ្ច លោកិយសមាបត្តិំ សន្ធាយ បដិក្ខិបតិ.

កាយភេទោតិ អភិក្កមាទិវសេន បវត្តកាយវិញ្ញត្តិ. ឥទំ ‘‘យានិ ចិត្តានិ វចីវិញ្ញត្តិំ សមុដ្ឋាបេន្តិ, តានេវ កាយវិញ្ញត្តិំ. ឯវំ សន្តេ កស្មា កាយភេទោបិ ន ហោតី’’តិ ចោទនត្ថំ បុច្ឆតិ. ឥតរោ លទ្ធិវសេន បដិក្ខិបតិ ចេវ បដិជានាតិ ច. ឥទានិ យទិ សោ មគ្គក្ខណេ ‘‘ទុក្ខ’’ន្តិ វាចំ ភាសតិ, ‘‘សមុទយោ’’តិអាទិកម្បិ ភាសេយ្យ. យទិ វា តំ ន ភាសតិ, ឥតរម្បិ ន ភាសេយ្យាតិ ចោទនត្ថំ ទុក្ខន្តិ ជានន្តោតិអាទយោ បញ្ហា វុត្តា. ឥតរោ បន អត្តនោ លទ្ធិវសេនេវ បដិជានាតិ ចេវ បដិក្ខិបតិ ច. លោកុត្តរំ បឋមជ្ឈានំ សមាបន្នោ ទុក្ខទុក្ខន្តិ វិបស្សតីតិ ហិស្ស លទ្ធិ.

៣២៨. ញាណន្តិ លោកុត្តរំ ចតុសច្ចញាណំ. សោតន្តិ សោតវិញ្ញាណំ អធិប្បេតំ, យេន តំ សទ្ទំ សុណាតិ. ទ្វិន្នំ ផស្សានន្តិ សោតសម្ផស្សមនោសម្ផស្សានំ.

៣២៩. នោ វត រេ វត្តព្ពេតិ យទិ អវិសេសេន យំកិញ្ចិ សមាបន្នស្ស នត្ថិ វចីភេទោ, ន អវិសេសេន វត្តព្ពំ ‘‘សមាបន្នស្ស អត្ថិ វចីភេទោ’’តិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានត្ថមេវ សទ្ធិំ សុត្តសាធនាយ. យំ បនេតេន ‘‘សិខិស្ស អានន្ទ, ភគវតោ’’តិ បរិយោសានេ សុត្តំ អាភតំ, តត្ថ យេន សមាបត្តិចិត្តេន សោ វចីភេទោ សមុដ្ឋិតោ, កាយភេទោបិ តេន សមុដ្ឋាតិយេវ, ន ច តំ លោកុត្តរំ បឋមជ្ឈានចិត្តំ, តស្មា អសាធកន្តិ.

វចីភេទកថាវណ្ណនា.

៦. ទុក្ខាហារកថាវណ្ណនា

៣៣៤. ឥទានិ ទុក្ខាហារកថា នាម ហោតិ. តត្ថ ‘‘ទុក្ខំ ទុក្ខន្តិ វាចំ ភាសន្តោ ទុក្ខេ ញាណំ អាហរតិ, តំ ទុក្ខាហារោ នាម វុច្ចតិ. តញ្ច បនេតំ មគ្គង្គំ មគ្គបរិយាបន្ន’’ន្តិ យេសំ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ ឯតរហិ បុព្ពសេលិយានំ; តេ សន្ធាយ ទុក្ខាហារោតិ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា បរវាទិស្ស. យេ កេចីតិ បឋមបញ្ហេ អវិបស្សកេ សន្ធាយ បដិក្ខិបតិ, ទុតិយបញ្ហេ វិបស្សកេ សន្ធាយ បដិជានាតិ, តំ បនស្ស លទ្ធិមត្តមេវ. តស្មា ‘‘សព្ពេ តេ’’តិ វាទស្ស ភិន្ទនត្ថំ ពាលបុថុជ្ជនាតិអាទិមាហ. តំ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

ទុក្ខាហារកថាវណ្ណនា.

៧. ចិត្តដ្ឋិតិកថាវណ្ណនា

៣៣៥. ឥទានិ ចិត្តដ្ឋិតិកថា នាម ហោតិ. តត្ថ យេសំ សមាបត្តិចិត្តញ្ចេវ ភវង្គចិត្តញ្ច អនុប្បពន្ធេន បវត្តមានំ ទិស្វា ‘‘ឯកមេវ ចិត្តំ ចិរំ តិដ្ឋតី’’តិ លទ្ធិ សេយ្យថាបិ ឯតរហិ ហេដ្ឋា វុត្តប្បភេទានំ អន្ធកានំ, តំលទ្ធិវិសោធនត្ថំ ឯកំ, ចិត្តំ ទិវសំ តិដ្ឋតីតិ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា បរវាទិស្ស. ឧបឌ្ឍទិវសោ ឧប្បាទក្ខណោតិ ឯត្ថ ឋិតិក្ខណំ អនាមសិត្វា ‘‘អនិច្ចា វត សង្ខារា, ឧប្បាទវយធម្មិនោ’’តិ (សំ. និ. ១.១៨៦; ២.១៤៣) ទេសនានយេន ឧប្បាទវយវសេនេវ បុច្ឆា កតា.

តេ ធម្មា ចិត្តេន លហុបរិវត្តាតិ បុដ្ឋោ ចិត្តតោ លហុតរបរិវត្តិនោ ធម្មេ អបស្សន្តោ បដិក្ខិបតិ. ទុតិយំ បុដ្ឋោ យស្ស ចិត្តស្ស ទីឃដ្ឋិតិំ ឥច្ឆតិ, តំ សន្ធាយ បដិជានាតិ. យាវតាយុកំ តិដ្ឋតីតិ បញ្ហេ ‘‘ចុល្លាសីតិសហស្សានិ, កប្បា តិដ្ឋន្តិ យេ មរូ’’តិអាទិវចនវសេន (មហានិ. ១០) អារុប្បតោ អញ្ញត្រ បដិក្ខិបតិ, អារុប្បេ បដិជានាតិ. មុហុត្តំ មុហុត្តំ ឧប្បជ្ជតីតិ បញ្ហេ បរវាទិស្ស ‘‘ឧប្បាទវយធម្មិនោ’’តិអាទិសុត្តវិរោធភយេន បដិជានាតិ. ឋិតិំ បនស្ស លទ្ធិវសេន ឥច្ឆតិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

ចិត្តដ្ឋិតិកថាវណ្ណនា.

៨. កុក្កុឡកថាវណ្ណនា

៣៣៨. ឥទានិ កុក្កុឡកថា នាម ហោតិ. តត្ថ យេសំ ‘‘សព្ពំ, ភិក្ខវេ, អាទិត្តំ (សំ. និ. ៤.២៨; មហាវ. ៥៤) សព្ពេ សង្ខារា ទុក្ខា’’តិអាទីនិ (ធ. ប. ២៧៨) សុត្តានិ អយោនិសោ គហេត្វា ‘‘និប្បរិយាយេនេវ សព្ពេ សង្ខារា កុក្កុឡា វីតច្ចិតង្គារសម្មិស្សា ឆារិកនិរយសទិសា’’តិ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ ឯតរហិ គោកុលិកានំ; តេសំ នានប្បការសុខសន្ទស្សនេន តំ លទ្ធិំ វិវេចេតុំ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា បរវាទិស្ស. តត្ថ អនោធិំ កត្វាតិ ឱធិំ មរិយាទំ កោដ្ឋាសំ អករិត្វា, អវិសេសេន សព្ពេយេវាតិ អត្ថោ. សេសំ សព្ពំ បាឡិនយេនេវ វេទិតព្ពំ សទ្ធិំ សុត្តសាធនាយាតិ.

កុក្កុឡកថាវណ្ណនា.

៩. អនុបុព្ពាភិសមយកថាវណ្ណនា

៣៣៩. ឥទានិ អនុបុព្ពាភិសមយកថា នាម ហោតិ. តត្ថ យេសំ –

‘‘អនុបុព្ពេន មេធាវី, ថោកំ ថោកំ ខណេ ខណេ;

កម្មារោ រជតស្សេវ, និទ្ធមេ មលមត្តនោ’’តិ. (ធ. ប. ២៣៩) –

អាទីនិ សុត្តានិ អយោនិសោ គហេត្វា ‘‘សោតាបត្តិផលសច្ឆិកិរិយាយ បដិបន្នោ ឯកច្ចេ កិលេសេ ទុក្ខទស្សនេន បជហតិ, ឯកច្ចេ សមុទយនិរោធមគ្គទស្សនេន, តថា សេសាបីតិ ឯវំ សោឡសហិ កោដ្ឋាសេហិ អនុបុព្ពេន កិលេសប្បហានំ កត្វា អរហត្តបដិលាភោ ហោតី’’តិ ឯវរូបា នានាភិសមយលទ្ធិ ឧប្បន្នា, សេយ្យថាបិ ឯតរហិ អន្ធកសព្ពត្ថិកសម្មិតិយភទ្រយានិកានំ; តេសំ លទ្ធិវិវេចនត្ថំ អនុបុព្ពាភិសមយោតិ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា ឥតរស្ស. អនុបុព្ពេន សោតាបត្តិមគ្គន្តិ បុដ្ឋោ បន ឯកស្ស មគ្គស្ស ពហុភាវាបត្តិភយេន បដិក្ខិបតិ. ទុតិយំ បុដ្ឋោ ទុក្ខទស្សនាទិវសេន បដិជានាតិ. តានិ វា ចត្តារិបិ ញាណានិ ឯកោ សោតាបត្តិមគ្គោយេវាតិ បដិជានាតិ, ផលំ បន ឯកមេវ ឥច្ឆតិ, តស្មា បដិក្ខិបតិ. សកទាគាមិមគ្គាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

៣៤៤. មគ្គេ ទិដ្ឋេ ផលេ ឋិតោតិ បញ្ហេ យស្មា ទុក្ខទស្សនាទីហិ ទស្សនំ អបរិនិដ្ឋិតំ, មគ្គទស្សនេន បរិនិដ្ឋិតំ នាម ហោតិ, តទា សោ ផលេ ឋិតោតិ សង្ខំ គច្ឆតិ, តស្មា បដិជានាតិ.

៣៤៥. ទុក្ខេ ទិដ្ឋេ ចត្តារិ សច្ចានីតិ បុច្ឆា បរវាទិស្ស, ឯកាភិសមយវសេន បដិញ្ញា សកវាទិស្ស. បុន ទុក្ខសច្ចំ ចត្តារិ សច្ចានីតិ អនុយោគេ ចតុន្នម្បិ នានាសភាវត្តា បដិក្ខេបោ តស្សេវ.

រូបក្ខន្ធេ អនិច្ចតោ ទិដ្ឋេតិ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, សមុទ្ទតោ ឯកពិន្ទុស្ស រសេ បដិវិទ្ធេ សេសឧទកស្ស បដិវេធោ វិយ ឯកធម្មេ អនិច្ចាទិតោ បដិវិទ្ធេ សព្ពេបិ បដិវិទ្ធា ហោន្តីតិ លទ្ធិយា បដិញ្ញា បរវាទិស្ស.

ចតូហិ ញាណេហីតិ ទុក្ខេ ញាណាទីហិ. អដ្ឋហិ ញាណេហីតិ សាវកានំ សាធារណេហិ សច្ចញាណេហិ ចេវ បដិសម្ភិទាញាណេហិ ច. ទ្វាទសហិ ញាណេហីតិ ទ្វាទសង្គបដិច្ចសមុប្បាទញាណេហិ. ចតុចត្តារីសាយ ញាណេហីតិ ‘‘ជរាមរណេ ញាណំ, ជរាមរណសមុទយេ ញាណ’’ន្តិ ឯវំ និទានវគ្គេ វុត្តញាណេហិ. សត្តសត្តតិយា ញាណេហីតិ ‘‘ជរាមរណំ, ភិក្ខវេ, អនិច្ចំ សង្ខតំ បដិច្ចសមុប្បន្នំ ខយធម្មំ វយធម្មំ វិរាគធម្មំ និរោធធម្ម’’ន្តិ (សំ. និ. ២.២០) ឯវំ តត្ថេវ វុត្តញាណេហិ. សេសមេត្ថ បាឡិនយេនេវ វេទិតព្ពំ សទ្ធិំ សុត្តសាធនេនាតិ.

អនុបុព្ពាភិសមយកថាវណ្ណនា.

១០. វោហារកថាវណ្ណនា

៣៤៧. ឥទានិ វោហារកថា នាម ហោតិ. តត្ថ ពុទ្ធោ ភគវា លោកុត្តរេន វោហារេន វោហរតីតិ យេសំ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ ឯតរហិ អន្ធកានំ; តេ សន្ធាយ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, លទ្ធិវសេន បដិញ្ញា បរវាទិស្ស. លោកុត្តរេ សោតេតិអាទីនិ តស្ស អយុត្តវាទីភាវទីបនត្ថំ វុត្តានិ. អយញ្ហេត្ថ អធិប្បាយោ – ‘‘សទ្ទាយតនមេវ តេ លោកុត្តរំ, ឧទាហុ សោតាទីនិបី’’តិ.

ហញ្ចិ ពុទ្ធស្ស ភគវតោ វោហារោ លោកិយេ សោតេ បដិហញ្ញតីតិ ឯត្ថ យទិ សោ លោកុត្តរេ បដិហញ្ញេយ្យ. លោកុត្តរោ សិយាតិ ឯវមត្ថោ ន គហេតព្ពោ. លោកិយេ បដិហញ្ញមានស្ស បន លោកុត្តរតា នាម នត្ថីតិ អយមេត្ថាធិប្បាយោ. លោកិយេន វិញ្ញាណេនាតិ ឯត្ថាបិ លោកិយេនេវាតិ អត្ថោ. ឥតរថា អនេកន្តតា សិយា. លោកុត្តរញ្ហិ លោកិយេនបិ ញាណេន ញាយតី. ឯវំ សព្ពំ យថានុរូបតោ វេទិតព្ពំ. សព្ពេ តេ មគ្គំ ភាវេន្តីតិ បញ្ហេសុ យេ មគ្គំ នប្បដិលភន្តិ, តេ សន្ធាយ បដិក្ខិបតិ. យេ បដិលភន្តិ, តេ សន្ធាយ បដិជានាតិ.

៣៥១. សោវណ្ណមយាយាតិ សុវណ្ណមយាយ. ឥទំ បរវាទិស្ស ឧទាហរណំ.

ឯឡណ្ឌិយាយាតិ ឯឡណ្ឌមយាយ. ឥទំ សកវាទិស្ស ឧទាហរណំ. លោកិយំ វោហរន្តស្ស លោកិយោតិ អយម្បិ ឯកា លទ្ធិ. សា ឯតរហិ ឯកច្ចានំ អន្ធកានំ លទ្ធិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

វោហារកថាវណ្ណនា.

១១. និរោធកថាវណ្ណនា

៣៥៣. ឥទានិ និរោធកថា នាម ហោតិ. តត្ថ យេសំ អប្បដិសង្ខានិរោធញ្ច បដិសង្ខានិរោធញ្ច ទ្វេបិ ឯកតោ កត្វា និរោធសច្ចន្តិ លទ្ធិ, សេយ្យថាបិ ឯតរហិ មហិសាសកានញ្ចេវ អន្ធកានញ្ច; តេ សន្ធាយ ទ្វេ និរោធាតិ បុច្ឆា សកវាទិស្ស, បដិញ្ញា បរវាទិស្ស. ទ្វេ ទុក្ខនិរោធាតិ បញ្ហេសុ យស្មា ទ្វេ ទុក្ខសច្ចានិ ន ឥច្ឆតិ, តស្មា បដិក្ខិបតិ. យស្មា ទ្វីហាការេហិ ទុក្ខំ និរុជ្ឈតីតិ ឥច្ឆតិ, តស្មា បដិជានាតិ. ទ្វេ និរោធសច្ចានីតិបញ្ហេសុ ទ្វិន្នំ ទុក្ខសច្ចានំ និរោធវសេនអនិច្ឆន្តោ បដិក្ខិបតិ. ទ្វីហាការេហិ ទុក្ខស្ស និរុជ្ឈនតោ បដិជានាតិ. ទ្វេ តាណានីតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

អត្ថិ ទ្វិន្នំ និព្ពានានន្តិអាទីសុ បុច្ឆាសុ ឧច្ចនីចតាទីនិ អបស្សន្តោ បដិក្ខិបតិ.

អប្បដិសង្ខានិរុទ្ធេតិ យេ បដិសង្ខាយ លោកុត្តរេន ញាណេន អនិរុទ្ធា សុទ្ធបកតិកត្តា វា ឧទ្ទេសបរិបុច្ឆាទីនំ វា វសេន ន សមុទាចរណតោ និរុទ្ធាតិ វុច្ចន្តិ, តេ សង្ខារេ. បដិសង្ខា និរោធេន្តីតិ. លោកុត្តរញាណេន និរោធេន្តិ អនុប្បត្តិភាវំ គមេន្តិ. ននុ អប្បដិសង្ខានិរុទ្ធា សង្ខារាតិ បុច្ឆា បរវាទិស្ស. តត្ថ ភគ្គានំ បុន អភញ្ជនតោ អប្បដិសង្ខានិរុទ្ធានំ វា អរិយមគ្គេ ឧប្បន្នេ តថា និរុជ្ឈនតោវ សកវាទី អច្ចន្តភគ្គតំ បដិជានាតិ. សេសមេត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

និរោធកថាវណ្ណនា.

ទុតិយោ វគ្គោ.