អរូបាវចរកុសលវណ្ណនា

អាកាសានញ្ចាយតនំ

២៦៥. ឥទានិ អរូបាវចរកុសលំ ទស្សេតុំ បុន កតមេ ធម្មា កុសលាតិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ អរូបូបបត្តិយាតិ អរូបភវោ អរូបំ, អរូបេ ឧបបត្តិ អរូបូបបត្តិ, តស្សា អរូបូបបត្តិយា. មគ្គំ ភាវេតីតិ ឧបាយំ ហេតុំ ការណំ ឧប្បាទេតិ វឌ្ឍេតិ. សព្ពសោតិ សព្ពាការេន. សព្ពាសំ វា អនវសេសានន្តិ អត្ថោ. រូបសញ្ញានន្តិ សញ្ញាសីសេន វុត្តរូបាវចរជ្ឈានានញ្ចេវ តទារម្មណានញ្ច. រូបាវចរជ្ឈានម្បិ ហិ រូបន្តិ វុច្ចតិ ‘រូបី រូបានិ បស្សតី’តិអាទីសុ (ធ. ស. ២៤៨; ទី. និ. ២.១២៩). តស្ស អារម្មណម្បិ ‘‘ពហិទ្ធា រូបានិ បស្សតិ សុវណ្ណទុព្ពណ្ណានី’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ២៤៤-២៤៦; ទី. និ. ២.១៧៣); តស្មា ឥធ រូបេ សញ្ញា រូបសញ្ញាតិ ឯវំ សញ្ញាសីសេន វុត្តរូបាវចរជ្ឈានស្សេតំ អធិវចនំ. រូបំ សញ្ញា អស្សាតិ រូបសញ្ញំ, រូបមស្ស នាមន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ឯវំ បថវីកសិណាទិភេទស្ស តទារម្មណស្ស ចេតំ អធិវចនន្តិ វេទិតព្ពំ.

សមតិក្កមាតិ វិរាគា និរោធា ច. កិំ វុត្តំ ហោតិ? ឯតាសំ កុសលវិបាកកិរិយវសេន បញ្ចទសន្នំ ឈានសង្ខាតានំ រូបសញ្ញានំ, ឯតេសញ្ច បថវីកសិណាទិវសេន អដ្ឋន្នំ អារម្មណសង្ខាតានំ រូបសញ្ញានំ, សព្ពាការេន អនវសេសានំ វា វិរាគា ច និរោធា ច វិរាគហេតុ ចេវ និរោធហេតុ ច អាកាសានញ្ចាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. ន ហិ សក្កា សព្ពសោ អនតិក្កន្តរូបសញ្ញេន ឯតំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរិតុន្តិ.

តត្ថ យស្មា អារម្មណេ អវិរត្តស្ស សញ្ញាសមតិក្កមោ ន ហោតិ, សមតិក្កន្តាសុ ច សញ្ញាសុ អារម្មណំ សមតិក្កន្តមេវ ហោតិ, តស្មា អារម្មណសមតិក្កមំ អវត្វា ‘‘តត្ថ កតមា រូបសញ្ញា? រូបាវចរសមាបត្តិំ សមាបន្នស្ស វា ឧបបន្នស្ស វា ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារិស្ស វា សញ្ញា សញ្ជាននា សញ្ជានិតត្តំ, ឥមា វុច្ចន្តិ រូបសញ្ញាយោ. ឥមា រូបសញ្ញាយោ អតិក្កន្តោ ហោតិ, វីតិក្កន្តោ, សមតិក្កន្តោ, តេន វុច្ចតិ សព្ពសោ រូបសញ្ញានំ សមតិក្កមា’’តិ (វិភ. ៦០២) ឯវំ វិភង្គេ សញ្ញានំយេវ សមតិក្កមោ វុត្តោ. យស្មា បន អារម្មណសមតិក្កមេន បត្តព្ពា ឯតា សមាបត្តិយោ, ន ឯកស្មិំយេវ អារម្មណេ បឋមជ្ឈានាទីនិ វិយ, តស្មា អយំ អារម្មណសមតិក្កមវសេនាបិ អត្ថវណ្ណនា កតាតិ វេទិតព្ពា.

បដិឃសញ្ញានំ អត្ថង្គមាតិ ចក្ខាទីនំ វត្ថូនំ រូបាទីនំ អារម្មណានញ្ច បដិឃាតេន សមុប្បន្នា សញ្ញា បដិឃសញ្ញា. រូបសញ្ញាទីនំ ឯតំ អធិវចនំ. យថាហ – ‘‘តត្ថ កតមា បដិឃសញ្ញា? រូបសញ្ញា សទ្ទសញ្ញា គន្ធសញ្ញា រសសញ្ញា ផោដ្ឋព្ពសញ្ញា, ឥមា វុច្ចន្តិ បដិឃសញ្ញាយោ’’តិ (វិភ. ៦០៣). តាសំ កុសលវិបាកានំ បញ្ចន្នំ អកុសលវិបាកានំ បញ្ចន្នន្តិ សព្ពសោ ទសន្នម្បិ បដិឃសញ្ញានំ អត្ថង្គមា បហានា អសមុប្បាទា អប្បវត្តិំ កត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ.

កាមញ្ចេតា បឋមជ្ឈានាទីនិ សមាបន្នស្សាបិ ន សន្តិ – ន ហិ តស្មិំ សមយេ បញ្ចទ្វារវសេន ចិត្តំ បវត្តតិ – ឯវំ សន្តេបិ, អញ្ញត្ថ បហីនានំ សុខទុក្ខានំ ចតុត្ថជ្ឈានេ វិយ, សក្កាយទិដ្ឋាទីនំ តតិយមគ្គេ វិយ ច, ឥមស្មិំ ឈានេ ឧស្សាហជននត្ថំ ឥមស្ស ឈានស្ស បសំសាវសេន ឯតាសំ ឯត្ថ វចនំ វេទិតព្ពំ. អថ វា កិញ្ចាបិ តា រូបាវចរំ សមាបន្នស្ស ន សន្តិ, អថ ខោ ន បហីនត្តា ន សន្តិ. ន ហិ រូបវិរាគាយ រូបាវចរភាវនា សំវត្តតិ, រូបាយត្តា ច ឯតាសំ បវត្តិ. អយំ បន ភាវនា រូបវិរាគាយ សំវត្តតិ. តស្មា តា ឯត្ថ បហីនាតិ វត្តុំ វដ្ដតិ. ន កេវលញ្ច វត្តុំ, ឯកំសេនេវ ឯវំ ធារេតុម្បិ វដ្ដតិ. តាសញ្ហិ ឥតោ បុព្ពេ អប្បហីនត្តាយេវ បឋមជ្ឈានំ សមាបន្នស្ស ‘‘សទ្ទោ កណ្ដកោ’’តិ (អ. និ. ១០.៧២) វុត្តោ ភគវតា. ឥធ ច បហីនត្តាយេវ អរូបសមាបត្តីនំ អានេញ្ជតា សន្តវិមោក្ខតា ច វុត្តា. អាឡារោ ច កាឡាមោ អារុប្បសមាបន្នោ បញ្ចមត្តានិ សកដសតានិ និស្សាយ និស្សាយ អតិក្កន្តានិ នេវ អទ្ទស, ន បន សទ្ទំ អស្សោសីតិ (ទី. និ. ២.១៩២).

នានត្តសញ្ញានំ អមនសិការាតិ នានត្តេ គោចរេ បវត្តានំ សញ្ញានំ នានត្តានំ វា សញ្ញានំ. យស្មា ហិ ឯតា ‘‘តត្ថ កតមា នានត្តសញ្ញា? អសមាបន្នស្ស មនោធាតុសមង្គិស្ស វា មនោវិញ្ញាណធាតុសមង្គិស្ស វា សញ្ញា សញ្ជាននា សញ្ជានិតត្តំ, ឥមា វុច្ចន្តិ នានត្តសញ្ញាយោ’’តិ (វិភ. ៦០៤) ឯវំ វិភង្គេ វិភជិត្វា វុត្តា ឥធ អធិប្បេតា; អសមាបន្នស្ស មនោធាតុមនោវិញ្ញាណធាតុសង្គហិតា សញ្ញា រូបសទ្ទាទិភេទេ នានត្តេ នានាសភាវេ គោចរេ បវត្តន្តិ; យស្មា ចេតា អដ្ឋ កាមាវចរកុសលសញ្ញា, ទ្វាទស អកុសលសញ្ញា, ឯកាទស កាមាវចរកុសលវិបាកសញ្ញា, ទ្វេ អកុសលវិបាកសញ្ញា, ឯកាទស កាមាវចរកិរិយសញ្ញាតិ ឯវំ ចតុចត្តាលីសម្បិ សញ្ញា នានត្តា នានាសភាវា អញ្ញមញ្ញំ អសទិសា, តស្មា នានត្តសញ្ញាតិ វុត្តា. តាសំ សព្ពសោ នានត្តសញ្ញានំ អមនសិការា អនាវជ្ជនា អសមន្នាហារា អបច្ចវេក្ខណា. យស្មា តា នាវជ្ជតិ, ន មនសិករោតិ, ន បច្ចវេក្ខតិ, តស្មាតិ វុត្តំ ហោតិ.

យស្មា ចេត្ថ បុរិមា រូបសញ្ញា បដិឃសញ្ញា ច ឥមិនា ឈានេន និព្ពត្តេ ភវេបិ ន វិជ្ជន្តិ, បគេវ តស្មិំ ភវេ ឥមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរណកាលេ, តស្មា តាសំ ‘សមតិក្កមា អត្ថង្គមា’តិ ទ្វេធាបិ អភាវោយេវ វុត្តោ. នានត្តសញ្ញាសុ បន យស្មា អដ្ឋ កាមាវចរកុសលសញ្ញា, នវ កិរិយាសញ្ញា, ទស អកុសលសញ្ញាតិ ឥមា សត្តវីសតិ សញ្ញា ឥមិនា ឈានេន និព្ពត្តេ ភវេ វិជ្ជន្តិ, តស្មា តាសំ អមនសិការាតិ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. តត្រាបិ ហិ ឥមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរន្តោ តាសំ អមនសិការាយេវ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. តា បន មនសិករោន្តោ អសមាបន្នោ ហោតីតិ. សង្ខេបតោ ចេត្ថ ‘រូបសញ្ញានំ សមតិក្កមា’តិ ឥមិនា សព្ពរូបាវចរធម្មានំ បហានំ វុត្តំ. ‘បដិឃសញ្ញានំ អត្ថង្គមា នានត្តសញ្ញានំ អមនសិការា’តិ ឥមិនា សព្ពេសំ កាមាវចរចិត្តចេតសិកានញ្ច បហានំ អមនសិការោ ច វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ.

ឥតិ ភគវា ‘បន្នរសន្នំ រូបសញ្ញានំ សមតិក្កមេន, ទសន្នំ បដិឃសញ្ញានំ អត្ថង្គមេន, ចតុចត្តាលីសាយ នានត្តសញ្ញានំ អមនសិការេនា’តិ តីហិ បទេហិ អាកាសានញ្ចាយតនសមាបត្តិយា វណ្ណំ កថេសិ. កិំ ការណាតិ ចេ សោតូនំ ឧស្សាហជននត្ថញ្ចេវ បលោភនត្ថញ្ច. សចេ ហិ កេចិ អបណ្ឌិតា វទេយ្យុំ ‘សត្ថា អាកាសានញ្ចាយតនសមាបត្តិំ និព្ពត្តេថាតិ វទតិ, កោ នុ ខោ ឯតាយ និព្ពត្តិតាយ អត្ថោ? កោ អានិសំសោ’តិ តេ ឯវំ វត្តុំ មា លភន្តូតិ ឥមេហិ អាការេហិ សមាបត្តិយា វណ្ណំ កថេសិ. តញ្ហិ នេសំ សុត្វា ឯវំ ភវិស្សតិ – ‘ឯវំសន្តា កិរ អយំ សមាបត្តិ, ឯវំបណីតា, និព្ពត្តេស្សាម ន’ន្តិ. អថស្ស និព្ពត្តនត្ថាយ ឧស្សាហំ ករិស្សន្តីតិ.

បលោភនត្ថញ្ចាបិ នេសំ ឯតិស្សា វណ្ណំ កថេសិ, វិសកណ្ដកវាណិជោ វិយ. វិសកណ្ដកវាណិជោ នាម គុឡវាណិជោ វុច្ចតិ. សោ កិរ គុឡផាណិតខណ្ឌសក្ករាទីនិ សកដេនាទាយ បច្ចន្តគាមំ គន្ត្វា ‘វិសកណ្ដកំ គណ្ហថ វិសកណ្ដកំ គណ្ហថា’តិ ឧគ្ឃោសេសិ. តំ សុត្វា គាមិកា ‘វិសំ នាម កក្ខឡំ, យោ នំ ខាទតិ សោ មរតិ, កណ្ដកោបិ វិជ្ឈិត្វា មារេតិ. ឧភោបេតេ កក្ខឡា, កោ ឯត្ថ អានិសំសោ’តិ គេហទ្វារានិ ថកេសុំ, ទារកេ ច បលាបេសុំ. តំ ទិស្វា វាណិជោ ‘អវោហារកុសលា ឥមេ គាមិកា, ហន្ទ នេ ឧបាយេន គណ្ហាបេមី’តិ ‘អតិមធុរំ គណ្ហថ អតិសាទុំ គណ្ហថ, គុឡំ ផាណិតំ សក្ករំ សមគ្ឃំ លព្ភតិ, កូដមាសកកូដកហាបណាទីហិបិ លព្ភតី’តិ ឧគ្ឃោសេសិ. តំ សុត្វា គាមិកា ហដ្ឋបហដ្ឋា និគ្គន្ត្វា ពហុម្បិ មូលំ ទត្វា គហេសុំ.

តត្ថ វាណិជស្ស ‘វិសកណ្ដកំ គណ្ហថា’តិ ឧគ្ឃោសនំ វិយ ភគវតោ ‘អាកាសានញ្ចាយតនសមាបត្តិំ និព្ពត្តេថា’តិ វចនំ. ‘ឧភោបេតេ កក្ខឡា, កោ ឯត្ថ អានិសំសោ’តិ? គាមិកានំ ចិន្តនំ វិយ ‘ភគវា អាកាសានញ្ចាយតនំ និព្ពត្តេថាតិ អាហ, កោ ឯត្ថ អានិសំសោ? នាស្ស គុណំ ជានាមា’តិ សោតូនំ ចិន្តនំ. អថស្ស វាណិជស្ស ‘អតិមធុរំ គណ្ហថា’តិអាទិវចនំ វិយ ភគវតោ រូបសញ្ញាសមតិក្កមនាទិកំ អានិសំសប្បកាសនំ. ឥទញ្ហិ សុត្វា តេ ពហុម្បិ មូលំ ទត្វា, គាមិកា វិយ គុឡំ, ឥមិនា អានិសំសេន បលោភិតចិត្តា មហន្តម្បិ ឧស្សាហំ កត្វា ឥមំ សមាបត្តិំ និព្ពត្តេស្សន្តីតិ ឧស្សាហជននត្ថំ បលោភនត្ថញ្ច កថេសិ.

អាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញាសហគតន្តិ ឯត្ថ នាស្ស អន្តោតិ អនន្តំ. អាកាសំ អនន្តំ អាកាសានន្តំ. អាកាសានន្តមេវ អាកាសានញ្ចំ. តំ អាកាសានញ្ចំ អធិដ្ឋានដ្ឋេន អាយតនមស្ស សសម្បយុត្តធម្មស្ស ឈានស្ស, ទេវានំ ទេវាយតនមិវាតិ អាកាសានញ្ចាយតនំ. ឥតិ អាកាសានញ្ចំ ច តំ អាយតនញ្ចាតិបិ អាកាសានញ្ចាយតនំ. កសិណុគ្ឃាដិមាកាសស្សេតំ អធិវចនំ. តស្មិំ អាកាសានញ្ចាយតនេ អប្បនាប្បត្តាយ សញ្ញាយ សហគតំ អាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញាសហគតំ.

យថា បន អញ្ញត្ថ ‘អនន្តោ អាកាសោ’តិ (វិភ. ៥០៨; ទី. និ. ២.១២៩) វុត្តំ, ឯវមិធ អនន្តន្តិ វា បរិត្តន្តិ វា ន គហិតំ. កស្មា? អនន្តេ ហិ គហិតេ បរិត្តំ ន គយ្ហតិ, បរិត្តេ គហិតេ អនន្តំ ន គយ្ហតិ. ឯវំ សន្តេ អារម្មណចតុក្កំ ន បូរតិ, ទេសនា សោឡសក្ខត្តុកា ន ហោតិ. សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស ច ឥមស្មិំ ឋានេ ទេសនំ សោឡសក្ខត្តុកំ កាតុំ អជ្ឈាសយោ, តស្មា អនន្តន្តិ វា បរិត្តន្តិ វា អវត្វា ‘អាកាសានញ្ចាយតនសញ្ញាសហគត’ន្តិ អាហ. ឯវញ្ហិ សតិ ឧភយម្បិ គហិតមេវ ហោតិ. អារម្មណចតុក្កំ បូរតិ, ទេសនា សោឡសក្ខត្តុកា សម្បជ្ជតិ. អវសេសោ បាឡិអត្ថោ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. រូបាវចរចតុត្ថជ្ឈាននិកន្តិបរិយាទានទុក្ខតាយ ចេត្ថ ទុក្ខា បដិបទា, បរិយាទិន្ននិកន្តិកស្ស អប្បនាបរិវាសទន្ធតាយ ទន្ធាភិញ្ញា ហោតិ. វិបរិយាយេន សុខា បដិបទា ខិប្បាភិញ្ញា ច វេទិតព្ពា. បរិត្តកសិណុគ្ឃាដិមាកាសេ បន បវត្តំ ឈានំ បរិត្តារម្មណំ វិបុលកសិណុគ្ឃាដិមាកាសេ បវត្តំ អប្បមាណារម្មណន្តិ វេទិតព្ពំ. ឧបេក្ខាព្រហ្មវិហារេ វិយ ច ឥធាបិ ចតុត្ថជ្ឈានវសេន បញ្ចវីសតិ ឯកកា ហោន្តិ. យថា ចេត្ថ ឯវំ ឥតោ បរេសុបិ. វិសេសមត្តមេវ បន តេសុ វណ្ណយិស្សាម.

វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ

២៦៦. អាកាសានញ្ចាយតនំ សមតិក្កម្មាតិ, ឯត្ថ តាវ បុព្ពេ វុត្តនយេន អាកាសានញ្ចំ អាយតនមស្ស អធិដ្ឋានដ្ឋេនាតិ ឈានម្បិ អាកាសានញ្ចាយតនំ. វុត្តនយេនេវ អារម្មណម្បិ. ឯវមេតំ ឈានញ្ច អារម្មណញ្ចាតិ ឧភយម្បិ អប្បវត្តិករណេន ច អមនសិករណេន ច សមតិក្កមិត្វាវ យស្មា ឥទំ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហាតព្ពំ, តស្មា ឧភយម្បេតំ ឯកជ្ឈំ កត្វា ‘អាកាសានញ្ចាយតនំ សមតិក្កម្មា’តិ ឥទំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

វិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញាសហគតន្តិ, ឯត្ថ បន អនន្តន្តិ មនសិកាតព្ពវសេន នាស្ស អន្តោតិ អនន្តំ. អនន្តមេវ អានញ្ចំ. វិញ្ញាណំ អានញ្ចំ វិញ្ញាណានញ្ចន្តិ អវត្វា វិញ្ញាណញ្ចន្តិ វុត្តំ. អយញ្ហេត្ថ រូឡ្ហីសទ្ទោ. តទេវ វិញ្ញាណញ្ចំ អធិដ្ឋានដ្ឋេន ឥមាយ សញ្ញាយ អាយតនន្តិ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ. តស្មិំ វិញ្ញាណញ្ចាយតនេ បវត្តាយ សញ្ញាយ សហគតន្តិ វិញ្ញាណញ្ចាយតនសញ្ញាសហគតំ. អាកាសេ បវត្តវិញ្ញាណារម្មណស្ស ឈានស្សេតំ អធិវចនំ. ឥធ អាកាសានញ្ចាយតនសមាបត្តិយា និកន្តិបរិយាទានទុក្ខតាយ ទុក្ខា បដិបទា, បរិយាទិន្ននិកន្តិកស្ស អប្បនាបរិវាសទន្ធតាយ ទន្ធាភិញ្ញា. វិបរិយាយេន សុខា បដិបទា ខិប្បាភិញ្ញា ច. បរិត្តកសិណុគ្ឃាដិមាកាសារម្មណំ សមាបត្តិំ អារព្ភ បវត្តិយា បរិត្តារម្មណតា, វិបរិយាយេន អប្បមាណារម្មណតា វេទិតព្ពា. សេសំ បុរិមសទិសមេវ.

អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ

២៦៧. វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ សមតិក្កម្មាតិ ឯត្ថាបិ បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ វិញ្ញាណញ្ច អាយតនមស្ស អធិដ្ឋានដ្ឋេនាតិ ឈានម្បិ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ. វុត្តនយេនេវ ច អារម្មណម្បិ. ឯវមេតំ ឈានញ្ច អារម្មណញ្ចាតិ ឧភយម្បិ អប្បវត្តិករណេន ច អមនសិករណេន ច សមតិក្កមិត្វាវ យស្មា ឥទំ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហាតព្ពំ, តស្មា ឧភយម្បេតំ ឯកជ្ឈំ កត្វា ‘វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ សមតិក្កម្មា’តិ ឥទំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

អាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញាសហគតន្តិ ឯត្ថ បន នាស្ស កិញ្ចនន្តិ អកិញ្ចនំ; អន្តមសោ ភង្គមត្តម្បិ អស្ស អវសិដ្ឋំ នត្ថីតិ វុត្តំ ហោតិ. អកិញ្ចនស្ស ភាវោ អាកិញ្ចញ្ញំ. អាកាសានញ្ចាយតនវិញ្ញាណាបគមស្សេតំ អធិវចនំ. តំ អាកិញ្ចញ្ញំ អធិដ្ឋានដ្ឋេន ឥមិស្សា សញ្ញាយ អាយតនន្តិ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ. តស្មិំ អាកិញ្ចញ្ញាយតនេ បវត្តាយ សញ្ញាយ សហគតន្តិ អាកិញ្ចញ្ញាយតនសញ្ញាសហគតំ. អាកាសេ បវត្តិតវិញ្ញាណាបគមារម្មណស្ស ឈានស្សេតំ អធិវចនំ. ឥធ វិញ្ញាណញ្ចាយតនសមាបត្តិយា និកន្តិបរិយាទានទុក្ខតាយ ទុក្ខា បដិបទា, បរិយាទិន្ននិកន្តិកស្ស អប្បនា បរិវាសទន្ធតាយ ទន្ធាភិញ្ញា. វិបរិយាយេន សុខា បដិបទា ខិប្បាភិញ្ញា ច. បរិត្តកសិណុគ្ឃាដិមាកាសេ បវត្តិតវិញ្ញាណាបគមារម្មណតាយ បរិត្តារម្មណតា, វិបរិយាយេន អប្បមាណារម្មណតា វេទិតព្ពា. សេសំ បុរិមសទិសមេវ.

នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ

អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ សមតិក្កម្មាតិ ឯត្ថាបិ បុព្ពេ វុត្តនយេនេវ អាកិញ្ចញ្ញំ អាយតនមស្ស អធិដ្ឋានដ្ឋេនាតិ ឈានម្បិ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ. វុត្តនយេនេវ អារម្មណម្បិ. ឯវមេតំ ឈានញ្ច អារម្មណញ្ចាតិ ឧភយម្បិ អប្បវត្តិករណេន ច អមនសិករណេ ច សមតិក្កមិត្វាវ យស្មា ឥទំ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ ឧបសម្បជ្ជ វិហាតព្ពំ, តស្មា ឧភយម្បេតំ ឯកជ្ឈំ កត្វា ‘អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ សមតិក្កម្មា’តិ ឥទំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសញ្ញាសហគតន្តិ ឯត្ថ បន យាយ សញ្ញាយ ភាវតោ តំ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនន្តិ វុច្ចតិ, យថា បដិបន្នស្ស សា សញ្ញា ហោតិ, តំ តាវ ទស្សេតុំ វិភង្គេ ‘‘នេវសញ្ញីនាសញ្ញី’’តិ ឧទ្ធរិត្វា ‘‘តញ្ញេវ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ សន្តតោ មនសិករោតិ សង្ខារាវសេសសមាបត្តិំ ភាវេតិ, តេន វុច្ចតិ នេវសញ្ញីនាសញ្ញី’’តិ (វិភ. ៦១៩) វុត្តំ. តត្ថ ‘សន្តតោ មនសិករោតី’តិ ‘សន្តា វតាយំ សមាបត្តិ, យត្រ ហិ នាម នត្ថិភាវម្បិ អារម្មណំ ករិត្វា ឋស្សតី’តិ ឯវំ សន្តារម្មណតាយ នំ ‘សន្តា’តិ មនសិករោតិ. សន្តតោ ចេ មនសិករោតិ, កថំ សមតិក្កមោ ហោតីតិ? អនាវជ្ជិតុកាមតាយ. សោ ហិ កិញ្ចាបិ នំ សន្តតោ មនសិករោតិ, អថ ខ្វស្ស ‘អហមេតំ អាវជ្ជិស្សាមិ សមាបជ្ជិស្សាមិ អធិដ្ឋហិស្សាមិ វុដ្ឋហិស្សាមិ បច្ចវេក្ខិស្សាមី’តិ ឯស អាភោគោ សមន្នាហារោ មនសិការោ ន ហោតិ. កស្មា? អាកិញ្ចញ្ញាយតនតោ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនស្ស សន្តតរបណីតតរតាយ.

យថា ហិ រាជា មហច្ចរាជានុភាវេន ហត្ថិក្ខន្ធគតោ នគរវីថិយំ វិចរន្តោ ទន្តការាទយោ សិប្បិកេ ឯកំ វត្ថំ ទឡ្ហំ និវាសេត្វា ឯកេន សីសំ វេឋេត្វា ទន្តចុណ្ណាទីហិ សមោកិណ្ណគត្តេ អនេកានិ ទន្តវិកតិអាទីនិ ករោន្តេ ទិស្វា ‘អហោ វត រេ ឆេកា អាចរិយា, ឦទិសានិបិ នាម សិប្បានិ ករិស្សន្តី’តិ, ឯវំ តេសំ ឆេកតាយ តុស្សតិ, ន ចស្ស ឯវំ ហោតិ – ‘អហោ វតាហំ រជ្ជំ បហាយ ឯវរូបោ សិប្បិកោ ភវេយ្យ’ន្តិ. តំ កិស្ស ហេតុ? រជ្ជសិរិយា មហានិសំសតាយ. សោ សិប្បិកេ សមតិក្កមិត្វាវ គច្ឆតិ. ឯវមេវេស កិញ្ចាបិ តំ សមាបត្តិំ សន្តតោ មនសិករោតិ, អថ ខ្វស្ស ‘អហមេតំ សមាបត្តិំ អាវជ្ជិស្សាមិ សមាបជ្ជិស្សាមិ អធិដ្ឋហិស្សាមិ វុដ្ឋហិស្សាមិ បច្ចវេក្ខិស្សាមី’តិ នេវ ឯស អាភោគោ សមន្នាហារោ មនសិការោ ហោតិ. សោ តំ សន្តតោ មនសិ ករោន្តោ តំ បរមសុខុមំ អប្បនាប្បត្តំ សញ្ញំ បាបុណាតិ, យាយ ‘នេវសញ្ញីនាសញ្ញី នាម ហោតិ, សង្ខារាវសេសសមាបត្តិំ ភាវេតី’តិ វុច្ចតិ. ‘សង្ខារាវសេសសមាបត្តិ’ន្តិ អច្ចន្តសុខុមភាវប្បត្តសង្ខារំ ចតុត្ថារុប្បសមាបត្តិំ.

ឥទានិ យំ តំ ឯវំ អធិគតាយ សញ្ញាយ វសេន នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនន្តិ វុច្ចតិ, តំ អត្ថតោ ទស្សេតុំ ‘‘នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនន្តិ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ សមាបន្នស្ស វា, ឧបបន្នស្ស វា, ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារិស្ស វា ចិត្តចេតសិកា ធម្មា’’តិ (វិភ. ៦២០) វុត្តំ. តេសុ ឥធ សមាបន្នស្ស ចិត្តចេតសិកា ធម្មា អធិប្បេតា.

វចនត្ថោ បនេត្ថ – ឱឡារិកាយ សញ្ញាយ អភាវតោ, សុខុមាយ ច ភាវតោ, នេវស្ស សសម្បយុត្តធម្មស្ស ឈានស្ស សញ្ញា, នាសញ្ញាតិ នេវសញ្ញានាសញ្ញំ. នេវសញ្ញានាសញ្ញញ្ច តំ មនាយតនធម្មាយតនបរិយាបន្នត្តា អាយតនញ្ចាតិ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ. អថ វា យាយមេត្ថ សញ្ញា, សា បដុសញ្ញាកិច្ចំ កាតុំ អសមត្ថតាយ នេវសញ្ញា, សង្ខារាវសេសសុខុមភាវេន វិជ្ជមានត្តា នាសញ្ញាតិ នេវសញ្ញានាសញ្ញា. នេវសញ្ញានាសញ្ញា ច សា សេសធម្មានំ អធិដ្ឋានដ្ឋេន អាយតនញ្ចាតិ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ.

ន កេវលញ្ចេត្ថ សញ្ញាវ ឯទិសី, អថ ខោ វេទនាបិ នេវវេទនា នាវេទនា, ចិត្តម្បិ នេវចិត្តំ នាចិត្តំ, ផស្សោបិ នេវផស្សោ នាផស្សោតិ. ឯស នយោ សេសសម្បយុត្តធម្មេសុ. សញ្ញាសីសេន បនាយំ ទេសនា កតាតិ វេទិតព្ពា. បត្តមក្ខនតេលប្បភុតីហិ ច ឧបមាហិ ឯសមត្ថោ វិភាវេតព្ពោ – សាមណេរោ កិរ តេលេន បត្តំ មក្ខេត្វា ឋបេសិ. តំ យាគុបានកាលេ ថេរោ ‘បត្តមាហរា’តិ អាហ. សោ ‘បត្តេ តេលមត្ថិ, ភន្តេ’តិ អាហ. តតោ ‘អាហរ, សាមណេរ, តេលំ នាឡិំ បូរេស្សាមី’តិ វុត្តេ ‘នត្ថិ, ភន្តេ, តេល’ន្តិ អាហ. តត្ថ យថា អន្តោវុត្ថត្តា យាគុយា សទ្ធិំ អកប្បិយដ្ឋេន តេលំ អត្ថីតិ ហោតិ, នាឡិបូរណាទីនំ អភាវវសេន នត្ថីតិ ហោតិ, ឯវំ សាបិ សញ្ញា បដុសញ្ញាកិច្ចំ កាតុំ អសមត្ថតាយ នេវសញ្ញា, សង្ខារាវសេសសុខុមភាវេន វិជ្ជមានត្តា នាសញ្ញា ហោតិ.

កិម្បនេត្ថ សញ្ញាកិច្ចន្តិ? អារម្មណសញ្ជាននញ្ចេវ វិបស្សនាយ ច វិសយភាវំ ឧបគន្ត្វា និព្ពិទាជននំ. ទហនកិច្ចមិវ ហិ សុខោទកេ តេជោធាតុ, សញ្ជាននកិច្ចម្បេសា បដុំ កាតុំ ន សក្កោតិ. សេសសមាបត្តីសុ សញ្ញា វិយ វិបស្សនាយ វិសយភាវំ ឧបគន្ត្វា និព្ពិទាជននម្បិ កាតុំ ន សក្កោតិ. អញ្ញេសុ ហិ ខន្ធេសុ អកតាភិនិវេសោ ភិក្ខុ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនក្ខន្ធេ សម្មសិត្វា និព្ពិទំ បត្តុំ សមត្ថោ នាម នត្ថិ. អបិច អាយស្មា សារិបុត្តោ, បកតិវិបស្សកោ បន មហាបញ្ញោ សារិបុត្តសទិសោវ សក្កុណេយ្យ. សោបិ ‘‘ឯវំ កិរិមេ ធម្មា អហុត្វា សម្ភោន្តិ, ហុត្វា បដិវេន្តី’’តិ (ម. និ. ៣.៩៥) ឯវំ កលាបសម្មសនវសេនេវ, នោ អនុបទធម្មវិបស្សនាវសេន. ឯវំ សុខុមត្តំ គតា ឯសា សមាបត្តិ.

យថា ច បត្តមក្ខនតេលូបមាយ ឯវំ មគ្គុទកូបមាយបិ អយមត្ថោ វិភាវេតព្ពោ. មគ្គបដិបន្នស្ស កិរ ថេរស្ស បុរតោ គច្ឆន្តោ សាមណេរោ ថោកមុទកំ ទិស្វា ‘ឧទកំ, ភន្តេ, ឧបាហនា ឱមុញ្ចថា’តិ អាហ. តតោ ថេរេន ‘សចេ ឧទកមត្ថិ, អាហរ ន្ហានសាដកំ, ន្ហាយិស្សាមី’តិ វុត្តេ ‘នត្ថិ, ភន្តេ’តិ អាហ. តត្ថ យថា ឧបាហនតេមនមត្តដ្ឋេន ឧទកំ អត្ថីតិ ហោតិ, ន្ហានដ្ឋេន នត្ថីតិ ហោតិ, ឯវម្បិ សា បដុសញ្ញាកិច្ចំ កាតុំ អសមត្ថតាយ នេវ សញ្ញា, សង្ខារាវសេសសុខុមភាវេន វិជ្ជមានត្តា នាសញ្ញា ហោតិ. ន កេវលញ្ច ឯតាហេវ, អញ្ញាហិបិ អនុរូបាហិ ឧបមាហិ ឯស អត្ថោ វិភាវេតព្ពោ. ឥតិ ឥមាយ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនេ បវត្តាយ សញ្ញាយ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនភូតាយ វា សញ្ញាយ សហគតន្តិ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសញ្ញាសហគតំ. អាកិញ្ចញ្ញាយតនសមាបត្តិអារម្មណស្ស ឈានស្សេតំ អធិវចនំ.

ឥធ អាកិញ្ចញ្ញាយតនសមាបត្តិយា និកន្តិបរិយាទានទុក្ខតាយ ទុក្ខា បដិបទា, បរិយាទិន្ននិកន្តិកស្ស អប្បនាបរិវាសទន្ធតាយ ទន្ធាភិញ្ញា. វិបរិយាយេន សុខា បដិបទា ខិប្បាភិញ្ញា ច. បរិត្តកសិណុគ្ឃាដិមាកាសេ បវត្តិតវិញ្ញាណាបគមារម្មណំ សមាបត្តិំ អារព្ភ បវត្តិតាយ បរិត្តារម្មណតា, វិបរិយាយេន អប្បមាណារម្មណតា វេទិតព្ពា. សេសំ បុរិមសទិសមេវ.

អសទិសរូបោ នាថោ, អារុប្បំ យំ ចតុព្ពិធំ អាហ;

តំ ឥតិ ញត្វា តស្មិំ, បកិណ្ណកកថាបិ វិញ្ញេយ្យា.

អរូបសមាបត្តិយោ ហិ –

អារម្មណាតិក្កមតោ, ចតស្សោបិ ភវន្តិមា;

អង្គាតិក្កមមេតាសំ, ន ឥច្ឆន្តិ វិភាវិនោ.

ឯតាសុ ហិ រូបនិមិត្តាតិក្កមតោ បឋមា, អាកាសាតិក្កមតោ ទុតិយា, អាកាសេ បវត្តិតវិញ្ញាណាតិក្កមតោ តតិយា, អាកាសេ បវត្តិតវិញ្ញាណស្ស អបគមាតិក្កមតោ ចតុត្ថាតិ សព្ពថា ‘អារម្មណាតិក្កមតោ ចតស្សោបិ ភវន្តិមា’ អរូបសមាបត្តិយោតិ វេទិតព្ពា. អង្គាតិក្កមំ បន ឯតាសំ ន ឥច្ឆន្តិ បណ្ឌិតា. ន ហិ រូបាវចរសមាបត្តីសុ វិយ ឯតាសុ អង្គាតិក្កមោ អត្ថិ. សព្ពាសុបិ ហិ ឯតាសុ ឧបេក្ខា ចិត្តេកគ្គតាតិ ទ្វេ ឯវ ឈានង្គានិ ហោន្តិ. ឯវំ សន្តេបិ –

សុបណីតតរា ហោន្តិ, បច្ឆិមា បច្ឆិមា ឥធ;

ឧបមា តត្ថ វិញ្ញេយ្យា, បាសាទតលសាដិកា.

យថា ហិ ចតុភូមកបាសាទស្ស ហេដ្ឋិមតលេ ទិព្ពនច្ចគីតវាទិតសុរភិគន្ធមាលាសាទុរសបានភោជនសយនច្ឆាទនាទិវសេន បណីតា បញ្ច កាមគុណា បច្ចុបដ្ឋិតា អស្សុ, ទុតិយេ តតោ បណីតតរា, តតិយេ តតោ បណីតតមា, ចតុត្ថេ សព្ពបណីតា; តត្ថ កិញ្ចាបិ តានិ ចត្តារិបិ បាសាទតលានេវ, នត្ថិ នេសំ បាសាទតលភាវេន វិសេសោ, បញ្ចកាមគុណសមិទ្ធិវិសេសេន បន ហេដ្ឋិមតោ ហេដ្ឋិមតោ ឧបរិមំ ឧបរិមំ បណីតតរំ ហោតិ.

យថា ច ឯកាយ ឥត្ថិយា កន្តិតថូលសណ្ហសណ្ហតរសណ្ហតមសុត្តានំ ចតុបលតិបលទ្វិបលឯកបលសាដិកា អស្សុ, អាយាមេន វិត្ថារេន ច សមប្បមាណា; តត្ថ កិញ្ចាបិ តា សាដិកា ចតស្សោបិ អាយាមតោ ច វិត្ថារតោ ច សមប្បមាណា, នត្ថិ តាសំ បមាណតោ វិសេសោ, សុខសម្ផស្សសុខុមភាវមហគ្ឃភាវេហិ បន បុរិមាយ បុរិមាយ បច្ឆិមា បច្ឆិមា បណីតតរា ហោន្តិ, ឯវមេវ កិញ្ចាបិ ចតូសុបិ ឯតាសុ ឧបេក្ខា ចិត្តេកគ្គតាតិ ឯតានិ ទ្វេយេវ អង្គានិ ហោន្តិ, អថ ខោ ភាវនាវិសេសេន តេសំ អង្គានំ បណីតបណីតតរភាវេន សុបណីតតរា ហោន្តិ បច្ឆិមា បច្ឆិមា ឥធាតិ វេទិតព្ពា. ឯវំ អនុបុព្ពេន បណីតបណីតា ចេតា –

អសុចិម្ហិ មណ្ឌបេ លគ្គោ, ឯកោ តំ និស្សិតោ បរោ;

អញ្ញោ ពហិ អនិស្សាយ, តំ តំ និស្សាយ ចាបរោ.

ឋិតោ ចតូហិ ឯតេហិ, បុរិសេហិ យថាក្កមំ;

សមានតាយ ញាតព្ពា, ចតស្សោបិ វិភាវិនា. (វិសុទ្ធិ. ១.២៩១);

តត្រាយមត្ថយោជនា – អសុចិម្ហិ កិរ ទេសេ ឯកោ មណ្ឌបោ. អថេកោ បុរិសោ អាគន្ត្វា តំ អសុចិំ ជិគុច្ឆមានោ តំ មណ្ឌបំ ហត្ថេហិ អាលម្ពិត្វា តត្ថ លគ្គោ, លគ្គិតោ វិយ អដ្ឋាសិ. អថាបរោ អាគន្ត្វា តំ មណ្ឌបលគ្គំ បុរិសំ និស្សិតោ. អថញ្ញោ អាគន្ត្វា ចិន្តេសិ – ‘យោ ឯស មណ្ឌបេ លគ្គោ, យោ ច តំ និស្សិតោ, ឧភោបេតេ ទុដ្ឋិតា; ធុវោ ច នេសំ មណ្ឌបបបាតេ បាតោ, ហន្ទាហំ ពហិយេវ តិដ្ឋាមី’តិ សោ តន្និស្សិតំ អនិស្សាយ ពហិយេវ អដ្ឋាសិ. អថាបរោ អាគន្ត្វា មណ្ឌបលគ្គស្ស តន្និស្សិតស្ស ច អខេមភាវំ ចិន្តេត្វា ពហិឋិតញ្ច សុដ្ឋិតោតិ មន្ត្វា តំ និស្សាយ អដ្ឋាសិ.

តត្ថ អសុចិម្ហិ ទេសេ មណ្ឌបោ វិយ កសិណុគ្ឃាដិមាកាសំ ទដ្ឋព្ពំ. អសុចិជិគុច្ឆាយ មណ្ឌបលគ្គោ បុរិសោ វិយ រូបនិមិត្តជិគុច្ឆាយ អាកាសារម្មណំ អាកាសានញ្ចាយតនំ. មណ្ឌបលគ្គំ បុរិសំ និស្សិតោ វិយ អាកាសារម្មណំ អាកាសានញ្ចាយតនំ អារព្ភ បវត្តំ វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ. តេសំ ទ្វិន្នម្បិ អខេមភាវំ ចិន្តេត្វា អនិស្សាយ តំ មណ្ឌបលគ្គំ, ពហិឋិតោ វិយ, អាកាសានញ្ចាយតនំ អារម្មណំ អកត្វា តទភាវារម្មណំ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ. មណ្ឌបលគ្គស្ស តន្និស្សិតស្ស ច អខេមតំ ចិន្តេត្វា ពហិឋិតញ្ច ‘សុដ្ឋិតោ’តិ មន្ត្វា តំ និស្សាយ ឋិតោ វិយ វិញ្ញាណាភាវសង្ខាតេ ពហិបទេសេ ឋិតំ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ អារព្ភ បវត្តំ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ ទដ្ឋព្ពំ. ឯវំ បវត្តមានញ្ច –

អារម្មណំ ករោតេវ, អញ្ញាភាវេន តំ ឥទំ;

ទិដ្ឋទោសម្បិ រាជានំ, វុត្តិហេតុ យថា ជនោ. (វិសុទ្ធិ. ១.២៩២);

ឥទញ្ហិ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ ‘អាសន្នវិញ្ញាណញ្ចាយតនបច្ចត្ថិកា អយំ សមាបត្តី’តិ ឯវំ ទិដ្ឋទោសម្បិ តំ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ អញ្ញស្ស អារម្មណស្ស អភាវា អារម្មណំ ករោតេវ. យថា កិំ? ‘ទិដ្ឋទោសម្បិ រាជានំ វុត្តិហេតុ យថា ជនោ’. យថា ហិ អសំយតំ ផរុសកាយវចីមនោសមាចារំ កញ្ចិ សព្ពទិសម្បតិំ រាជានំ ‘ផរុសសមាចារោ អយ’ន្តិ ឯវំ ទិដ្ឋទោសម្បិ អញ្ញត្ថ វុត្តិំ អលភមានោ ជនោ វុត្តិហេតុ និស្សាយ វត្តតិ, ឯវំ ទិដ្ឋទោសម្បិ តំ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ អញ្ញំ អារម្មណំ អលភមានមិទំ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ អារម្មណំ ករោតេវ. ឯវំ កុរុមានញ្ច –

អារុឡ្ហោ ទីឃនិស្សេណិំ, យថា និស្សេណិពាហុកំ;

បព្ពតគ្គញ្ច អារុឡ្ហោ, យថា បព្ពតមត្ថកំ.

យថា វា គិរិមារុឡ្ហោ, អត្តនោយេវ ជណ្ណុកំ;

ឱលុព្ភតិ តថេវេតំ, ឈានមោលុព្ភ វត្តតីតិ. (វិសុទ្ធិ. ១.២៩៣);

អរូបាវចរកុសលកថា និដ្ឋិតា.

តេភូមកកុសលវណ្ណនា

២៦៩. ឥទានិ យស្មា សព្ពានិបេតានិ តេភូមកកុសលានិ ហីនាទិនា បភេទេន វត្តន្តិ, តស្មា តេសំ តំ បភេទំ ទស្សេតុំ បុន កតមេ ធម្មា កុសលាតិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ ហីនន្តិ លាមកំ. តំ អាយូហនវសេន វេទិតព្ពំ. ហីនុត្តមានំ មជ្ឈេ ភវំ មជ្ឈិមំ. បធានភាវំ នីតំ បណីតំ, ឧត្តមន្តិ អត្ថោ. តានិបិ អាយូហនវសេនេវ វេទិតព្ពានិ. យស្ស ហិ អាយូហនក្ខណេ ឆន្ទោ វា ហីនោ ហោតិ, វីរិយំ វា, ចិត្តំ វា, វីមំសា វា, តំ ហីនំ នាម. យស្ស តេ ធម្មា មជ្ឈិមា ចេវ បណីតា, ច តំ មជ្ឈិមញ្ចេវ បណីតញ្ច. យំ បន កត្តុកាមតាសង្ខាតំ ឆន្ទំ ធុរំ ឆន្ទំ ជេដ្ឋកំ ឆន្ទំ បុព្ពង្គមំ កត្វា អាយូហិតំ, តំ ឆន្ទាធិបតិតោ អាគតត្តា ឆន្ទាធិបតេយ្យំ នាម. វីរិយាធិបតេយ្យាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

ឥមស្មិំ បន ឋានេ ឋត្វា នយា គណេតព្ពា. សព្ពបឋមំ វិភត្តោ ហិ ឯកោ នយោ, ហីនន្តិ ឯកោ, មជ្ឈិមន្តិ ឯកោ, បណីតន្តិ ឯកោ, ឆន្ទាធិបតេយ្យន្តិ ឯកោ. ឥមេ តាវ ឆន្ទាធិបតេយ្យេ បញ្ច នយា. ឯវំ វីរិយាធិបតេយ្យាទីសុបីតិ ចត្តារោ បញ្ចកា វីសតិ ហោន្តិ. បុរិមោ វា ឯកោ សុទ្ធិកនយោ, ហីនន្តិអាទយោ តយោ, ឆន្ទាធិបតេយ្យន្តិអាទយោ ចត្តារោ, ឆន្ទាធិបតេយ្យំ ហីនន្តិអាទយោ ទ្វាទសាតិ ឯវម្បិ វីសតិ នយា ហោន្តិ.

ឥមេ វីសតិ មហានយា កត្ថ វិភត្តាតិ? មហាបករណេ (បដ្ឋា. ២.១៤.១) ហីនត្តិកេ វិភត្តា. ឥមស្មិំ បន ឋានេ ហីនត្តិកតោ មជ្ឈិមរាសិំ គហេត្វា ហីនមជ្ឈិមបណីតវសេន តយោ កោដ្ឋាសា កាតព្ពា. តតោបិ មជ្ឈិមរាសិំ ឋបេត្វា ហីនបណីតេ គហេត្វា នវ នវ កោដ្ឋាសា កាតព្ពា. ហីនស្មិំយេវ ហិ ហីនំ អត្ថិ មជ្ឈិមំ អត្ថិ បណីតំ អត្ថិ. បណីតស្មិម្បិ ហីនំ អត្ថិ មជ្ឈិមំ អត្ថិ បណីតំ អត្ថិ. តថា ហីនហីនស្មិំ ហីនំ, ហីនហីនស្មិំ មជ្ឈិមំ, ហីនហីនស្មិំ បណីតំ. ហីនមជ្ឈិមស្មិំ ហីនំ, ហីនមជ្ឈិមស្មិំ មជ្ឈិមំ, ហីនមជ្ឈិមស្មិំ បណីតំ. ហីនបណីតស្មិំ ហីនំ, ហីនបណីតស្មិំ មជ្ឈិមំ, ហីនបណីតស្មិំ បណីតន្តិ អយមេកោ នវកោ. បណីតហីនស្មិម្បិ ហីនំ នាម អត្ថិ, បណីតហីនស្មិំ មជ្ឈិមំ, បណីតហីនស្មិំ បណីតំ. តថា បណីតមជ្ឈិមស្មិំ ហីនំ, បណីតមជ្ឈិមស្មិំ មជ្ឈិមំ, បណីតមជ្ឈិមស្មិំ បណីតំ. បណីតបណីតស្មិំ ហីនំ, បណីតបណីតស្មិំ មជ្ឈិមំ, បណីតបណីតស្មិំ បណីតន្តិ. អយំ ទុតិយោ នវកោតិ ទ្វេ នវកា អដ្ឋារស. ឥមានិ អដ្ឋារស កម្មទ្វារានិ នាម. ឥមេហិ បភាវិតត្តា, ឥមេសំ វសេន, អដ្ឋារស ខត្តិយា, អដ្ឋារស ព្រាហ្មណា, អដ្ឋារស វេស្សា, អដ្ឋារស សុទ្ទា, អដ្ឋចត្តាលីស គោត្តចរណានិ វេទិតព្ពានិ.

ឥមេសុ ច បន តេភូមកេសុ កុសលេសុ កាមាវចរកុសលំ តិហេតុកម្បិ ទុហេតុកម្បិ ហោតិ ញាណសម្បយុត្តវិប្បយុត្តវសេន. រូបាវចរារូបាវចរំ បន តិហេតុកមេវ ញាណសម្បយុត្តមេវ. កាមាវចរម្បេត្ថ អធិបតិនា សហាបិ ឧប្បជ្ជតិ វិនាបិ. រូបាវចរារូបាវចរំ អធិបតិសម្បន្នមេវ ហោតិ. កាមាវចរកុសលេ ចេត្ថ អារម្មណាធិបតិ សហជាតាធិបតីតិ ទ្វេបិ អធិបតយោ លព្ភន្តិ. រូបាវចរារូបាវចរេសុ អារម្មណាធិបតិ ន លព្ភតិ, សហជាតាធិបតិយេវ លព្ភតិ. តត្ថ ចិត្តស្ស ចិត្តាធិបតេយ្យភាវោ សម្បយុត្តធម្មានំ វសេន វុត្តោ. ទ្វិន្នំ បន ចិត្តានំ ឯកតោ អភាវេន សម្បយុត្តចិត្តស្ស ចិត្តាធិបតិ នាម នត្ថិ. តថា ឆន្ទាទីនំ ឆន្ទាធិបតិអាទយោ. កេចិ បន ‘សចេ ចិត្តវតោ កុសលំ ហោតិ, មយ្ហំ ភវិស្សតីតិ ឯវំ យំ ចិត្តំ ធុរំ កត្វា ជេដ្ឋកំ កត្វា អបរំ កុសលចិត្តំ អាយូហិតំ, តស្ស តំ បុរិមចិត្តំ ចិត្តាធិបតិ នាម ហោតិ, តតោ អាគតត្តា ឥទំ ចិត្តាធិបតេយ្យំ នាមា’តិ ឯវំ អាគមនវសេនាបិ អធិបតិំ នាម ឥច្ឆន្តិ. អយំ បន នយោ នេវ បាឡិយំ ន អដ្ឋកថាយំ ទិស្សតិ. តស្មា វុត្តនយេនេវ អធិបតិភាវោ វេទិតព្ពោ. ឥមេសុ ច ឯកូនវីសតិយា មហានយេសុ បុរិមេ សុទ្ធិកនយេ វុត្តបរិមាណានេវ ចិត្តានិ ច នវកា ច បាឋវារា ច ហោន្តិ. តស្មា ញាណសម្បយុត្តេសុ វុត្តបរិមាណតោ វីសតិគុណោ ចិត្តនវកវារភេទោ វេទិតព្ពោ, ចតូសុ ញាណវិប្បយុត្តេសុ សោឡសគុណោតិ, អយំ តេភូមកកុសលេ បកិណ្ណកកថា នាមាតិ.

តេភូមកកុសលំ.