១. ចិត្តុប្បាទកណ្ឌោ

តិកមាតិកាបទវណ្ណនា

ឥទានិ

ឥតិ មេ ភាសមានស្ស, អភិធម្មកថំ ឥមំ;

អវិក្ខិត្តា និសាមេថ, ទុល្លភា ហិ អយំ កថាតិ.

ឯវំ បដិញ្ញាតាយ អភិធម្មកថាយ កថនោកាសោ សម្បត្តោ. តត្ថ យស្មា អភិធម្មោ នាម ធម្មសង្គណីអាទីនិ សត្តប្បករណានិ; ធម្មសង្គណីបិ ចិត្តុប្បាទកណ្ឌាទីនំ វសេន ចត្តារិ កណ្ឌានិ; ចិត្តុប្បាទកណ្ឌម្បិ មាតិកាបទភាជនីយវសេន ទុវិធំ; តត្ថ មាតិកា អាទិ; សាបិ តិកមាតិកា ទុកមាតិកាតិ ទុវិធា; តត្ថ តិកមាតិកា អាទិ; តិកមាតិកាយបិ កុសលត្តិកំ កុសលត្តិកេបិ កុសលា ធម្មាតិ ឥទំ បទំ; តស្មា –

ឥតោ បដ្ឋាយ គម្ភីរំ, អភិធម្មកថំ ឥមំ;

វុច្ចមានំ និសាមេថ, ឯកគ្គា សាធុ សាធវោតិ.

១. ‘‘កុសលា ធម្មា, អកុសលា ធម្មា, អព្យាកតា ធម្មា’’តិ អយំ តាវ អាទិបទេន លទ្ធនាមោ កុសលត្តិកោ នាម. ‘‘សុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តា ធម្មា, ទុក្ខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តា ធម្មា, អទុក្ខមសុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តា ធម្មា’’តិ អយំ សព្ពបទេហិ លទ្ធនាមោ វេទនាត្តិកោ នាម. ឯវំ អាទិបទវសេន វា សព្ពបទវសេន វា សព្ពេសម្បិ តិកទុកានំ នាមំ វេទិតព្ពំ. សព្ពេវ ចេតេ បញ្ចទសហិ បរិច្ឆេទេហិ វវត្ថិតា. តិកានញ្ហិ ឯកោ បរិច្ឆេទោ, ទុកានំ ចតុទ្ទស. ‘‘ហេតូ ធម្មា, នហេតូ ធម្មា’’តិអាទយោ ហិ ឆ ទុកា គន្ថតោ ច អត្ថតោ ច អញ្ញមញ្ញសម្ពន្ធេន កណ្ណិកា វិយ ឃដា វិយ ហុត្វា ឋិតត្តា ‘ហេតុគោច្ឆកោ’តិ វុច្ចតិ. តតោ អបរេ ‘‘សប្បច្ចយា ធម្មា អប្បច្ចយា ធម្មា’’តិអាទយោ សត្ត ទុកា, អញ្ញមញ្ញំ អសម្ពន្ធា, កេវលំ ទុកសាមញ្ញតោ ឧច្ចិនិត្វា ឧច្ចិនិត្វា វិសុំ វិសុំ គោច្ឆកន្តរេ ឋបិតត្តា អញ្ញេហិ ច មហន្តរទុកេហិ ចូឡកត្តា ‘ចូឡន្តរទុកា’តិ វេទិតព្ពា. តតោ បរំ អាសវទុកាទីនំ ឆន្នំ វសេន ‘អាសវគោច្ឆកោ’; តថា សំយោជនទុកាទីនំ វសេន ‘សំយោជនគោច្ឆកោ’; តថា គន្ថឱឃយោគនីវរណទុកាទីនំ វសេន ‘គន្ថឱឃយោគនីវរណគោច្ឆកា’; បរាមាសទុកាទីនំ បញ្ចន្នំ វសេន ‘បរាមាសគោច្ឆកោ’តិ. សព្ពេបិ សត្ត គោច្ឆកា វេទិតព្ពា. តតោ បរំ ‘‘សារម្មណា ធម្មា’’តិអាទយោ ចតុទ្ទស ទុកា ‘មហន្តរទុកា’ នាម. តតោ ឧបាទានទុកាទយោ ឆ ទុកា ‘ឧបាទានគោច្ឆកោ’ នាម. តតោ កិលេសទុកាទយោ អដ្ឋ ទុកា ‘កិលេសគោច្ឆកោ’ នាម. តតោ បរំ ទស្សនេនបហាតព្ពទុកាទយោ អដ្ឋារស ទុកា អភិធម្មមាតិកាយ បរិយោសានេ ឋបិតត្តា ‘បិដ្ឋិទុកា’ នាម. ‘‘វិជ្ជាភាគិនោ ធម្មា អវិជ្ជាភាគិនោ ធម្មា’’តិអាទយោ បន ទ្វាចត្តាលីស ទុកា ‘សុត្តន្តិកទុកា’ នាម. ឯវំ សព្ពេបេតេ បញ្ចទសហិ បរិច្ឆេទេហិ វវត្ថិតាតិ វេទិតព្ពា.

ឯវំ វវត្ថិតា បនេតេ សប្បទេសនិប្បទេសវសេន ទ្វេ កោដ្ឋាសា ហោន្តិ. តេសុ ហិ នវ តិកា ឯកសត្តតិ ច ទុកា សប្បទេសានំ រូបារូបធម្មានំ បរិគ្គហិតត្តា សប្បទេសា នាម. អវសេសា តេរស តិកា ឯកសត្តតិ ច ទុកា និប្បទេសា នាម. តត្ថ តិកេសុ តាវ វេទនាត្តិកោ វិតក្កត្តិកោ បីតិត្តិកោ ឧប្បន្នត្តិកោ អតីតត្តិកោ ចត្តារោ អារម្មណត្តិកាតិ ឥមេ នវ តិកា សប្បទេសា នាម. ទុកេសុ ហេតុគោច្ឆកាទីនំ ឧបាទានគោច្ឆកបរិយោសានានំ នវន្នំ គោច្ឆកានំ បរិយោសានេ តយោ តយោ ទុកា, កិលេសគោច្ឆកបរិយោសានេ ចត្តារោ ទុកា, ‘‘ចិត្តសម្បយុត្តា ធម្មា, ចិត្តវិប្បយុត្តា ធម្មា’’‘‘ចិត្តសំសដ្ឋា ធម្មា, ចិត្តវិសំសដ្ឋា ធម្មា’’តិ ទ្វេ មហន្តរទុកា, សុត្តន្តិកទុកេសុ អធិវចនទុកំ និរុត្តិទុកំ បញ្ញត្តិទុកំ នាមរូបទុកន្តិ ឥមេ ចត្តារោ ទុកេ ឋបេត្វា អវសេសា អដ្ឋតិំស ទុកា ចាតិ ឯតេ សប្បទេសា នាម. វុត្តាវសេសា តិកទុកា សព្ពេបិ និប្បទេសាតិ វេទិតព្ពា.

ឥទានិ កុសលា ធម្មាតិអាទីនំ មាតិកាបទានំ អយមនុបុព្ពបទវណ្ណនា – ‘កុសល’-សទ្ទោ តាវ អារោគ្យអនវជ្ជឆេកសុខវិបាកេសុ ទិស្សតិ. អយញ្ហិ ‘‘កច្ចិ នុ ភោតោ កុសលំ, កច្ចិ ភោតោ អនាមយ’’ន្តិអាទីសុ (ជា. ១.១៥.១៤៦; ២.២០.១២៩) អារោគ្យេ ទិស្សតិ. ‘‘កតមោ បន, ភន្តេ, កាយសមាចារោ កុសលោ? យោ ខោ, មហារាជ, កាយសមាចារោ អនវជ្ជោ’’តិ (ម. និ. ២.៣៦១) ច, ‘‘អបរំ បន, ភន្តេ, ឯតទានុត្តរិយំ យថា ភគវា ធម្មំ ទេសេតិ កុសលេសុ ធម្មេសូ’’តិ (ទី. និ. ៣.១៤៥) ច ឯវមាទីសុ អនវជ្ជេ. ‘‘កុសលោ ត្វំ រថស្ស អង្គបច្ចង្គានំ’’ (ម. និ. ២.៨៧), ‘‘កុសលា នច្ចគីតស្ស សិក្ខិតា ចាតុរិត្ថិយោ’’តិអាទីសុ (ជា. ២.២២.៩៤) ឆេកេ. ‘‘កុសលានំ, ភិក្ខវេ, ធម្មានំ សមាទានហេតុ’’ (ទី. និ. ៣.៨០), ‘‘កុសលស្ស កម្មស្ស កតត្តា ឧបចិតត្តា’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ៤៣១) សុខវិបាកេ. ស្វាយមិធ អារោគ្យេបិ អនវជ្ជេបិ សុខវិបាកេបិ វត្តតិ.

ធម្មសទ្ទោ បនាយំ បរិយត្តិហេតុគុណនិស្សត្តនិជ្ជីវតាទីសុ ទិស្សតិ. អយញ្ហិ ‘‘ធម្មំ បរិយាបុណាតិ សុត្តំ គេយ្យ’’ន្តិអាទីសុ (អ. និ. ៤.១០២) បរិយត្តិយំ ទិស្សតិ. ‘‘ហេតុម្ហិ ញាណំ ធម្មបដិសម្ភិទា’’តិអាទីសុ (វិភ. ៧២០) ហេតុម្ហិ.

‘‘ន ហិ ធម្មោ អធម្មោ ច, ឧភោ សមវិបាកិនោ;

អធម្មោ និរយំ នេតិ, ធម្មោ បាបេតិ សុគ្គតិ’’ន្តិ. (ថេរគា. ៣០៤; ជា. ១.១៥.៣៨៦) –

អាទីសុ គុណេ. ‘‘តស្មិំ ខោ បន សមយេ ធម្មា ហោន្តិ’’ (ធ. ស. ១២១), ‘‘ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សី វិហរតី’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.៣៧៣) និស្សត្តនិជ្ជីវតាយំ. ស្វាយមិធាបិ និស្សត្តនិជ្ជីវតាយមេវ វដ្ដតិ.

វចនត្ថោ បនេត្ថ – កុច្ឆិតេ បាបកេ ធម្មេ សលយន្តិ ចលយន្តិ កម្បេន្តិ វិទ្ធំសេន្តីតិ កុសលា. កុច្ឆិតេន វា អាការេន សយន្តីតិ កុសា. តេ អកុសលសង្ខាតេ កុសេ លុនន្តិ ឆិន្ទន្តីតិ កុសលា. កុច្ឆិតានំ វា សានតោ តនុករណតោ ឱសានករណតោ ញាណំ កុសំ នាម. តេន កុសេន លាតព្ពាតិ កុសលា; គហេតព្ពា បវត្តេតព្ពាតិ អត្ថោ. យថា វា កុសា ឧភយភាគគតំ ហត្ថប្បទេសំ លុនន្តិ, ឯវមិមេបិ ឧប្បន្នានុប្បន្នភាវេន ឧភយភាគគតំ កិលេសបក្ខំ លុនន្តិ. តស្មា កុសា វិយ លុនន្តីតិបិ កុសលា. អត្តនោ បន សភាវំ ធារេន្តីតិ ធម្មា. ធារិយន្តិ វា បច្ចយេហិ, ធារីយន្តិ វា យថាសភាវតោតិ ធម្មា. ន កុសលា អកុសលា. មិត្តបដិបក្ខា អមិត្តា វិយ, លោភាទិបដិបក្ខា អលោភាទយោ វិយ ច, កុសលបដិបក្ខាតិ អត្ថោ. ន ព្យាកតាតិ អព្យាកតា, កុសលាកុសលភាវេន អកថិតាតិ អត្ថោ. តេសុ បន អនវជ្ជសុខវិបាកលក្ខណា កុសលា, សាវជ្ជទុក្ខវិបាកលក្ខណា អកុសលា, អវិបាកលក្ខណា អព្យាកតា.

កិំ បនេតានិ ‘កុសលា’តិ វា ‘ធម្មា’តិ វាតិអាទីនិ ឯកត្ថានិ ឧទាហុ នានត្ថានីតិ? កិញ្ចេត្ថ? យទិ តាវ ឯកត្ថានិ ‘កុសលា ធម្មា’តិ ឥទំ ‘កុសលាកុសលា’តិវុត្តសទិសំ ហោតិ. អថ នានត្ថានិ តិកទុកានំ ឆក្កចតុក្កភាវោ អាបជ្ជតិ បទានញ្ច អសម្ពន្ធោ.

យថា ហិ ‘កុសលា’ ‘រូបំ’‘ចក្ខុមា’តិ វុត្តេ អត្ថវសេន អញ្ញមញ្ញំ អនោលោកេន្តានំ បទានំ ន កោចិ សម្ពន្ធោ, ឯវមិធាបិ បទានំ អសម្ពន្ធោ អាបជ្ជតិ. បុព្ពាបរសម្ពន្ធរហិតានិ ច បទានិ និប្បយោជនានិ នាម ហោន្តិ. យាបិ ចេសា បរតោ ‘កតមេ ធម្មា កុសលា’តិ បុច្ឆា, តាយបិ សទ្ធិំ វិរោធោ អាបជ្ជតិ. នេវ ហិ ធម្មា កុសលា; អថ ច បនិទំ វុច្ចតិ – កតមេ ធម្មា ‘កុសលា’តិ. អបរោ នយោ – យទិ ឯតានិ ឯកត្ថានិ, តិណ្ណំ ‘ធម្មានំ’ ឯកត្តា កុសលាទីនម្បិ ឯកត្តំ អាបជ្ជតិ. កុសលាទិបរានញ្ហិ តិណ្ណម្បិ ‘ធម្មានំ’ ធម្មភាវេន ឯកត្តំ. តស្មា ធម្មត្តយេន សទ្ធិំ អត្ថតោ និន្នានត្ថានំ កុសលាទីនម្បិ ឯកត្តំ អាបជ្ជតិ. ‘យទេវ កុសលំ, តំ អកុសលំ, តំ អព្យាកត’ន្តិ. ‘អថាបិ តិណ្ណំ ធម្មានំ ឯកត្តំ ន សម្បដិច្ឆថ, អញ្ញោវ កុសលបរោ ធម្មោ, អញ្ញោ អកុសលបរោ ធម្មោ, អញ្ញោ អព្យាកតបរោ ធម្មោតិ វទថ, ឯវំ សន្តេ ធម្មោ នាម ភាវោ, ភាវតោ ច អញ្ញោ អភាវោតិ កុសលបរា ភាវសង្ខាតា ធម្មា អញ្ញោ អកុសលបរោ ធម្មោ អភាវោ សិយា, តថា អព្យាកតបរោ. តេហិ ច អញ្ញោ កុសលបរោបិ. ឯវំ អភាវត្តំ អាបន្នេហិ ធម្មេហិ អនញ្ញេ កុសលាទយោបិ អភាវាយេវ សិយុ’ន្តិ.

សព្ពមេតំ អការណំ. កស្មា? យថានុមតិវោហារសិទ្ធិតោតិ. វោហារោ ហិ យថា យថា អត្ថេសុ អនុមតោ សម្បដិច្ឆិតោ តថា តថេវ សិទ្ធោ. ន ចាយំ ‘‘កុសលា ធម្មា’’តិអាទីសុ កុសលបុព្ពោ ធម្មាភិលាបោ ធម្មបរោ ច កុសលាភិលាបោ, យថា ‘កុសលា កុសលា’តិ ឯវំ, អត្តនោ អត្ថវិសេសាភាវេន បណ្ឌិតេហិ សម្បដិច្ឆិតោ; ន ច ‘កុសលា’ ‘រូបំ’ចក្ខុមាសទ្ទា វិយ អញ្ញមញ្ញំ អនោលោកិតត្ថភាវេន. ‘កុសល’-សទ្ទោ បនេត្ថ អនវជ្ជសុខវិបាកសង្ខាតស្ស អត្ថស្ស ជោតកភាវេន សម្បដិច្ឆិតោ, ‘អកុសល’-សទ្ទោ សាវជ្ជទុក្ខវិបាកត្ថជោតកត្តេន, ‘អព្យាកត’-សទ្ទោ អវិបាកត្ថជោតកត្តេន, ‘ធម្ម’-សទ្ទោ សភាវធារណាទិអត្ថជោតកត្តេន. សោ ឯតេសំ អញ្ញតរានន្តរេ វុច្ចមានោ អត្តនោ អត្ថសាមញ្ញំ ទីបេតិ. សព្ពេវ ហិ ឯតេ សភាវធារណាទិនា លក្ខណេន ធម្មា. កុសលាទិសទ្ទា ចាបិ ធម្មសទ្ទស្ស បុរតោ វុច្ចមានា អត្តនោ អត្តនោ អត្ថវិសេសំ តស្ស ទីបេន្តិ. ធម្មោ ហិ កុសលោ វា ហោតិ អកុសលោ វា អព្យាកតោ វា. ឯវមេតេ វិសុំ វិសុំ វុច្ចមានា អត្តនោ អត្តនោ អត្ថមត្តទីបកត្តេន សម្បដិច្ឆិតា. ធម្មសទ្ទេន សហ វុច្ចមានា អត្តនោ អត្តនោ អត្ថសាមញ្ញំ អត្ថវិសេសំ វា ទីបកត្តេន លោកេ បណ្ឌិតេហិ សម្បដិច្ឆិតា. តស្មា យទេតមេត្ថ ឯកត្ថនានាត្ថតំ វិកប្បេត្វា ទោសារោបនការណំ វុត្តំ សព្ពមេតំ អការណំ. អយំ តាវ កុសលត្តិកស្ស អនុបុព្ពបទវណ្ណនា. ឥមិនាវ នយេន សេសតិកទុកានម្បិ នយោ វេទិតព្ពោ. ឥតោ បរំ បន វិសេសមត្តមេវ វក្ខាម.

២. សុខាយ វេទនាយាតិអាទីសុ ‘សុខ’-សទ្ទោ តាវ សុខវេទនាសុខមូលសុខារម្មណសុខហេតុសុខបច្ចយដ្ឋានអព្យាពជ្ឈនិព្ពានាទីសុ ទិស្សតិ. អយញ្ហិ ‘‘សុខស្ស ច បហានា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.២៣២) សុខវេទនាយំ ទិស្សតិ. ‘‘សុខោ ពុទ្ធានំ ឧប្បាទោ’’ (ធ. ប. ១៩៤), ‘‘សុខា វិរាគតា លោកេ’’តិអាទីសុ (ឧទា. ១១; មហាវ. ៥) សុខមូលេ ‘‘យស្មា ច ខោ, មហាលិ, រូបំ សុខំ សុខានុបតិតំ សុខាវក្កន្ត’’ន្តិអាទីសុ (សំ. និ. ៣.៦០) សុខារម្មណេ. ‘‘សុខស្សេតំ, ភិក្ខវេ, អធិវចនំ យទិទំ បុញ្ញានី’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៧.៦២) សុខហេតុម្ហិ. ‘‘យាវញ្ចិទំ, ភិក្ខវេ, ន សុករំ អក្ខានេន បាបុណិតុំ យាវ សុខា សគ្គា’’ (ម. និ. ៣.២៥៥), ‘‘ន តេ សុខំ បជានន្តិ យេ ន បស្សន្តិ នន្ទន’’ន្តិអាទីសុ (សំ. និ. ១.១១) សុខបច្ចយដ្ឋានេ. ‘‘ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារា ឯតេ ធម្មា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៨២) អព្យាពជ្ឈេ. ‘‘និព្ពានំ បរមំ សុខ’’ន្តិអាទិសុ (ធ. ប. ២០៣-២០៤) និព្ពានេ. ឥធ បនាយំ សុខវេទនាយមេវ ទដ្ឋព្ពោ. ‘វេទនា’-សទ្ទោ ‘‘វិទិតា វេទនា ឧប្បជ្ជន្តី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ៣.២០៨) វេទយិតស្មិំយេវ វត្តតិ.

‘ទុក្ខ’-សទ្ទោ ទុក្ខវេទនាទុក្ខវត្ថុទុក្ខារម្មណទុក្ខបច្ចយទុក្ខបច្ចយដ្ឋានាទីសុ ទិស្សតិ. អយញ្ហិ ‘‘ទុក្ខស្ស ច បហានា’’តិអាទីសុ ទុក្ខវេទនាយំ ទិស្សតិ. ‘‘ជាតិបិ ទុក្ខា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.៣៨៧; វិភ. ១៩០) ទុក្ខវត្ថុស្មិំ. ‘‘យស្មា ច ខោ, មហាលិ, រូបំ ទុក្ខំ ទុក្ខានុបតិតំ ទុក្ខាវក្កន្ត’’ន្តិអាទីសុ ទុក្ខារម្មណេ. ‘‘ទុក្ខោ បាបស្ស ឧច្ចយោ’’តិអាទីសុ (ធ. ប. ១១៧) ទុក្ខបច្ចយេ. ‘‘យាវញ្ចិទំ, ភិក្ខវេ, ន សុករំ អក្ខានេន បាបុណិតុំ យាវ ទុក្ខា និរយា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ៣.២៥០) ទុក្ខបច្ចយដ្ឋានេ. ឥធ បនាយំ ទុក្ខវេទនាយមេវ ទដ្ឋព្ពោ.

វចនត្ថោ បនេត្ថ – សុខយតីតិ សុខា. ទុក្ខយតីតិ ទុក្ខា. ន ទុក្ខា ន សុខាតិ អទុក្ខមសុខា. ‘ម-ការោ បទសន្ធិវសេន វុត្តោ. សព្ពាបិ អារម្មណរសំ វេទយន្តិ អនុភវន្តីតិ វេទនា. តាសុ ឥដ្ឋានុភវនលក្ខណា សុខា, អនិដ្ឋានុភវនលក្ខណា ទុក្ខា, ឧភយវិបរីតានុភវនលក្ខណា អទុក្ខមសុខា. យោបនាយំ តីសុបិ បទេសុ ‘សម្បយុត្ត’-សទ្ទោ, តស្សត្ថោ – សមំ បការេហិ យុត្តាតិ សម្បយុត្តា. កតរេហិ បការេហីតិ? ឯកុប្បាទតាទីហិ. ‘‘នត្ថិ កេចិ ធម្មា កេហិចិ ធម្មេហិ សម្បយុត្តាតិ? អាមន្តា’’តិ ហិ ឥមស្ស បញ្ហស្ស បដិក្ខេបេ ‘‘ននុ អត្ថិ កេចិ ធម្មា កេហិចិ ធម្មេហិ សហគតា សហជាតា សំសដ្ឋា ឯកុប្បាទា ឯកនិរោធា ឯកវត្ថុកា ឯការម្មណា’’តិ (កថា. ៤៧៣) ឯវំ ឯកុប្បាទតាទីនំ វសេន សម្បយោគត្ថោ វុត្តោ. ឥតិ ឥមេហិ ឯកុប្បាទតាទីហិ សមំ បការេហិ យុត្តាតិ សម្បយុត្តា.

៣. វិបាកត្តិកេ អញ្ញមញ្ញវិសិដ្ឋានំ កុសលាកុសលានំ បាកាតិ វិបាកា. វិបក្កភាវមាបន្នានំ អរូបធម្មានមេតំ អធិវចនំ. វិបាកធម្មធម្មាតិ វិបាកសភាវធម្មា. យថា ជាតិជរាសភាវា ជាតិជរាបកតិកា សត្តា ជាតិធម្មា ជរាធម្មាតិ វុច្ចន្តិ ឯវំ វិបាកជនកដ្ឋេន វិបាកសភាវា វិបាកបកតិកា ធម្មាតិ អត្ថោ. តតិយបទំ ឧភយសភាវបដិក្ខេបវសេន វុត្តំ.

៤. ឧបាទិន្នុបាទានិយត្តិកេ អារម្មណករណវសេន តណ្ហាទិដ្ឋីហិ ឧបេតេន កម្មុនា អាទិន្នា, ផលភាវេន គហិតាតិ ឧបាទិន្នា. អារម្មណភាវំ ឧបគន្ត្វា ឧបាទានសម្ពន្ធេន ឧបាទានានំ ហិតាតិ ឧបាទានិយា. ឧបាទានស្ស អារម្មណបច្ចយភូតានមេតំ អធិវចនំ. ឧបាទិណ្ណា ច តេ ឧបាទានិយា ចាតិ ឧបាទិណ្ណុបាទានិយា; សាសវកម្មនិព្ពត្តានំ រូបារូបធម្មានមេតំ អធិវចនំ. ឥតិ ឥមិនា នយេន សេសបទទ្វយេបិ បដិសេធសហិតោ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

៥. សំកិលិដ្ឋសំកិលេសិកត្តិកេ សំកិលេសេតីតិ សំកិលេសោ, វិពាធតិ, ឧបតាបេតិ ចាតិ អត្ថោ. សំកិលេសេន សមន្នាគតាតិ សំកិលិដ្ឋា. អត្តានំ អារម្មណំ កត្វា បវត្តនេន សំកិលេសំ អរហន្តិ, សំកិលេសេ វា និយុត្តា, តស្ស អារម្មណភាវានតិក្កមនតោតិ សំកិលេសិកា. សំកិលេសស្ស អារម្មណបច្ចយភូតានមេតំ អធិវចនំ. សំកិលិដ្ឋា ច តេ សំកិលេសិកា ចាតិ សំកិលិដ្ឋសំកិលេសិកា. សេសបទទ្វយម្បិ បុរិមត្តិកេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

៦. វិតក្កត្តិកេ សម្បយោគវសេន វត្តមានេន សហ វិតក្កេន សវិតក្កា. សហ វិចារេន សវិចារា. សវិតក្កា ច តេ សវិចារា ចាតិ សវិតក្កសវិចារា. ឧភយរហិតា អវិតក្កអវិចារា. វិតក្កវិចារេសុ វិចារោវ មត្តា, បមាណំ, ឯតេសន្តិ វិចារមត្តា. វិចារតោ ឧត្តរិ វិតក្កេន សទ្ធិំ សម្បយោគំ ន គច្ឆន្តីតិ អត្ថោ. អវិតក្កា ច តេ វិចារមត្តា ចាតិ អវិតក្កវិចារមត្តា.

៧. បីតិត្តិកេ បីតិយា សហ ឯកុប្បាទាទិភាវំ គតាតិ បីតិសហគតា, បីតិសម្បយុត្តាតិ អត្ថោ. សេសបទទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. ឧបេក្ខាតិ ចេត្ថ អទុក្ខមសុខា វេទនា វុត្តា. សា ហិ សុខទុក្ខាការប្បវត្តិំ ឧបេក្ខតិ, មជ្ឈត្តាការសណ្ឋិតត្តា តេនាការេន បវត្តតីតិ ឧបេក្ខា. ឥតិ វេទនាត្តិកតោ បទទ្វយមេវ គហេត្វា និប្បីតិកស្ស សុខស្ស សប្បីតិកសុខតោ វិសេសទស្សនវសេន អយំ តិកោ វុត្តោ.

៨. ទស្សនត្តិកេ ទស្សនេនាតិ សោតាបត្តិមគ្គេន. សោ ហិ បឋមំ និព្ពានំ ទស្សនតោ ទស្សនន្តិ វុត្តោ. គោត្រភុ បន កិញ្ចាបិ បឋមតរំ បស្សតិ, យថា បន រញ្ញោ សន្តិកំ កេនចិទេវ ករណីយេន អាគតោ បុរិសោ ទូរតោវ រថិកាយ ចរន្តំ ហត្ថិក្ខន្ធគតំ រាជានំ ទិស្វាបិ ‘ទិដ្ឋោ តេ រាជា’តិ បុដ្ឋោ ទិស្វាបិ កត្តព្ពកិច្ចស្ស អកតត្តា ‘ន បស្សាមី’តិ អាហ. ឯវមេវ និព្ពានំ ទិស្វាបិ កត្តព្ពស្ស កិលេសប្បហានស្សាភាវា ន ទស្សនន្តិ វុច្ចតិ. តញ្ហិ ញាណំ មគ្គស្ស អាវជ្ជនដ្ឋានេ តិដ្ឋតិ. ភាវនាយាតិ សេសមគ្គត្តយេន. សេសមគ្គត្តយញ្ហិ បឋមមគ្គេន ទិដ្ឋស្មិំយេវ ធម្មេ ភាវនាវសេន ឧប្បជ្ជតិ, អទិដ្ឋបុព្ពំ កិញ្ចិ ន បស្សតិ, តស្មា ភាវនាតិ វុច្ចតិ. តតិយបទំ ឧភយបដិក្ខេបវសេន វុត្តំ.

៩. តទនន្តរត្តិកេ ទស្សនេន បហាតព្ពោ ហេតុ ឯតេសន្តិ ទស្សនេន បហាតព្ពហេតុកា. ទុតិយបទេបិ ឯសេវ នយោ. តតិយបទេ នេវ ទស្សនេន ន ភាវនាយ បហាតព្ពោ ហេតុ ឯតេសន្តិ ឯវមត្ថំ អគ្គហេត្វា នេវ ទស្សនេន ន ភាវនាយ បហាតព្ពោ ហេតុ ឯតេសំ អត្ថីតិ ឯវមត្ថោ គហេតព្ពោ. ឥតរថា ហិ អហេតុកានំ អគ្គហណំ ភវេយ្យ; ហេតុយេវ ហិ តេសំ នត្ថិ យោ ទស្សនភាវនាហិ បហាតព្ពោ សិយា. សហេតុកេសុបិ ហេតុវជ្ជានំ បហានំ អាបជ្ជតិ, ន ហេតូនំ; ហេតុយេវ ហិ ឯតេសំ ‘នេវ ទស្សនេន ន ភាវនាយ បហាតព្ពោ’តិ វុត្តោ, ន តេ ធម្មា. ឧភយម្បិ ចេតំ អនធិប្បេតំ. តស្មា នេវ ទស្សនេន ន ភាវនាយ បហាតព្ពោ ហេតុ ឯតេសំ អត្ថីតិ នេវទស្សនេន នភាវនាយ បហាតព្ពហេតុកាតិ អយមត្ថោ គហេតព្ពោ.

១០. អាចយគាមិត្តិកេ កម្មកិលេសេហិ អាចិយតីតិ អាចយោ. បដិសន្ធិចុតិគតិប្បវត្តានំ ឯតំ នាមំ. តស្ស ការណំ ហុត្វា និប្ផាទនកភាវេន តំ អាចយំ គច្ឆន្តិ, យស្ស វា បវត្តន្តិ តំ បុគ្គលំ យថាវុត្តមេវ អាចយំ គមេន្តីតិបិ អាចយគាមិនោ; សាសវកុសលាកុសលានំ ឯតំ អធិវចនំ. តតោ ឯវ អាចយសង្ខាតា ចយា អបេតត្តា, និព្ពានំ អបេតំ ចយាតិ អបចយោ. តំ អារម្មណំ កត្វា បវត្តនតោ អបចយំ គច្ឆន្តីតិ អបចយគាមិនោ; អរិយមគ្គានមេតំ អធិវចនំ. អបិច បាការំ ឥដ្ឋកវឌ្ឍកី វិយ បវត្តំ អាចិនន្តា គច្ឆន្តីតិ អាចយគាមិនោ. តេន ចិតំ ចិតំ ឥដ្ឋកំ វិទ្ធំសយមានោ បុរិសោ វិយ តទេវ បវត្តំ អបចិនន្តា គច្ឆន្តីតិ អបចយគាមិនោ. តតិយបទំ ឧភយបដិក្ខេបេន វុត្តំ.

១១. សេក្ខត្តិកេ តីសុ សិក្ខាសុ ជាតាតិ សេក្ខា. សត្តន្នំ សេក្ខានំ ឯតេតិបិ សេក្ខា. អបរិយោសិតសិក្ខត្តា សយមេវ សិក្ខន្តីតិបិ សេក្ខា. ឧបរិ សិក្ខិតព្ពាភាវតោ ន សេក្ខាតិ អសេក្ខា. វុឌ្ឍិប្បត្តា វា សេក្ខាតិបិ អសេក្ខា. អរហត្តផលធម្មានំ ឯតំ អធិវចនំ. តតិយបទំ ឧភយបដិក្ខេបេន វុត្តំ.

១២. បរិត្តត្តិកេ សមន្តតោ ខណ្ឌិតត្តា អប្បមត្តកំ បរិត្តន្តិ វុច្ចតិ; ‘បរិត្តំ គោមយបិណ្ឌ’ន្តិអាទីសុ (សំ. និ. ៣.៩៦) វិយ. ឥមេបិ អប្បានុភាវតាយ បរិត្តា វិយាតិ បរិត្តា; កាមាវចរធម្មានមេតំ អធិវចនំ. កិលេសវិក្ខម្ភនសមត្ថតាយ វិបុលផលតាយ ទីឃសន្តានតាយ ច មហន្តភាវំ គតា, មហន្តេហិ វា ឧឡារច្ឆន្ទវីរិយចិត្តបញ្ញេហិ គតា បដិបន្នាតិបិ មហគ្គតា. បមាណករា ធម្មា រាគាទយោ បមាណំ នាម. អារម្មណតោ វា សម្បយោគតោ វា នត្ថិ ឯតេសំ បមាណំ, បមាណស្ស ច បដិបក្ខាតិ អប្បមាណា.

១៣. បរិត្តារម្មណត្តិកេ បរិត្តំ អារម្មណំ ឯតេសន្តិ បរិត្តារម្មណា. សេសបទទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ.

១៤. ហីនត្តិកេ ហីនាតិ លាមកា អកុសលា ធម្មា. ហីនប្បណីតានំ មជ្ឈេ ភវាតិ មជ្ឈិមា. អវសេសា តេភូមកា ធម្មា ឧត្តមដ្ឋេន អតប្បកដ្ឋេន ច បណីតា; លោកុត្តរា ធម្មា.

១៥. មិច្ឆត្តត្តិកេ ‘ហិតសុខាវហា មេ ភវិស្សន្តី’តិ ឯវំ អាសីសិតាបិ តថា អភាវតោ, ‘អសុភាទីសុយេវ សុភ’ន្តិអាទិ វិបរីតប្បវត្តិតោ ច មិច្ឆាសភាវាតិ មិច្ឆត្តា; វិបាកទានេ សតិ ខន្ធភេទានន្តរមេវ វិបាកទានតោ និយតា; មិច្ឆត្តា ច តេ និយតា ចាតិ មិច្ឆត្តនិយតា. វុត្តវិបរីតេន អត្ថេន សម្មាសភាវាតិ សម្មត្តា; សម្មត្តា ច តេ និយតា ច អនន្តរមេវ ផលទានេនាតិ សម្មត្តនិយតា. ឧភយថាបិ ន និយតាតិ អនិយតា.

១៦. មគ្គារម្មណត្តិកេ និព្ពានំ មគ្គតិ, គវេសតិ, កិលេសេ វា មារេន្តោ គច្ឆតីតិ មគ្គោ. មគ្គោ អារម្មណំ ឯតេសន្តិ មគ្គារម្មណា. អដ្ឋង្គិកោបិ មគ្គោ បច្ចយដ្ឋេន ឯតេសំ ហេតូតិ មគ្គហេតុកា. មគ្គសម្បយុត្តា វា ហេតូ មគ្គេ វា ហេតូតិ មគ្គហេតូ. តេ ឯតេសំ ហេតូតិបិ មគ្គហេតុកា. សម្មាទិដ្ឋិ សយំ មគ្គោ ចេវ ហេតុ ច. ឥតិ មគ្គោ ហេតុ ឯតេសន្តិបិ មគ្គហេតុកា. អភិភវិត្វា បវត្តនដ្ឋេន មគ្គោ អធិបតិ ឯតេសន្តិ មគ្គាធិបតិនោ.

១៧. ឧប្បន្នត្តិកេ ឧប្បាទតោ បដ្ឋាយ យាវ ភង្គា ឧទ្ធំ បន្នា គតា បវត្តាតិ ឧប្បន្នា. ន ឧប្បន្នាតិ អនុប្បន្នា. បរិនិដ្ឋិតការណេកទេសត្តា អវស្សំ ឧប្បជ្ជិស្សន្តីតិ ឧប្បាទិនោ.

១៨. អតីតត្តិកេ អត្តនោ សភាវំ ឧប្បាទាទិក្ខណំ វា បត្វា អតិក្កន្តាតិ អតីតា. តទុភយម្បិ ន អាគតាតិ អនាគតា. តំ តំ ការណំ បដិច្ច ឧប្បន្នាតិ បច្ចុប្បន្នា.

១៩. អនន្តរត្តិកេ អតីតំ អារម្មណំ ឯតេសន្តិ អតីតារម្មណា. សេសបទទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ.

២០. អជ្ឈត្តត្តិកេ ‘ឯវំ បវត្តមានា មយំ អត្តា’តិ គហណំ, ‘គមិស្សាមា’តិ ឥមិនា វិយ អធិប្បាយេន អត្តានំ អធិការំ កត្វា បវត្តាតិ អជ្ឈត្តា. ‘អជ្ឈត្ត’-សទ្ទោ បនាយំ គោចរជ្ឈត្តេ និយកជ្ឈត្តេ អជ្ឈត្តជ្ឈត្តេ វិសយជ្ឈត្តេតិ ចតូសុ អត្ថេសុ ទិស្សតិ. ‘‘តេនានន្ទ, ភិក្ខុនា តស្មិំយេវ បុរិមស្មិំ សមាធិនិមិត្តេ អជ្ឈត្តមេវ ចិត្តំ សណ្ឋបេតព្ពំ’’ (ម. និ. ៣.១៨៨), ‘‘អជ្ឈត្តរតោ សមាហិតោ’’តិអាទីសុ (ធ. ប. ៣៦២) ហិ អយំ គោចរជ្ឈត្តេ ទិស្សតិ. ‘‘អជ្ឈត្តំ សម្បសាទនំ’’ (ទី. និ. ១.២២៨; ធ. ស. ១៦១), ‘‘អជ្ឈត្តំ វា ធម្មេសុ ធម្មានុបស្សី វិហរតី’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.៣៧៣) និយកជ្ឈត្តេ. ‘‘ឆ អជ្ឈត្តិកានិ អាយតនានី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ៣.៣០៤) អជ្ឈត្តជ្ឈត្តេ. ‘‘អយំ ខោ បនានន្ទ, វិហារោ តថាគតេន អភិសម្ពុទ្ធោ យទិទំ សព្ពនិមិត្តានំ អមនសិការា អជ្ឈត្តំ សុញ្ញតំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ៣.១៨៧) វិសយជ្ឈត្តេ; ឥស្សរិយដ្ឋានេតិ អត្ថោ. ផលសមាបត្តិ ហិ ពុទ្ធានំ ឥស្សរិយដ្ឋានំ នាម. ឥធ បន និយកជ្ឈត្តេ អធិប្បេតោ. តស្មា អត្តនោ សន្តានេ បវត្តា បាដិបុគ្គលិកា ធម្មា អជ្ឈត្តាតិ វេទិតព្ពា. តតោ ពាហិរភូតា បន ឥន្ទ្រិយពទ្ធា វា អនិន្ទ្រិយពទ្ធា វា ពហិទ្ធា នាម. តតិយបទំ តទុភយវសេន វុត្តំ.

២១. អនន្តរត្តិកោ តេយេវ តិប្បការេបិ ធម្មេ អារម្មណំ កត្វា បវត្តនវសេន វុត្តោ.

២២. សនិទស្សនត្តិកេ ទដ្ឋព្ពភាវសង្ខាតេន សហ និទស្សនេនាតិ សនិទស្សនា. បដិហននភាវសង្ខាតេន សហ បដិឃេនាតិ សប្បដិឃា. សនិទស្សនា ច តេ សប្បដិឃា ចាតិ សនិទស្សនសប្បដិឃា. នត្ថិ ឯតេសំ ទដ្ឋព្ពភាវសង្ខាតំ និទស្សនន្តិ អនិទស្សនា. អនិទស្សនា ច តេ វុត្តនយេនេវ សប្បដិឃា ចាតិ អនិទស្សនសប្បដិឃា. តតិយបទំ ឧភយបដិក្ខេបេន វុត្តំ. អយំ តាវ តិកមាតិកាយ អនុបុព្ពបទវណ្ណនា.

តិកមាតិកាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ទុកមាតិកាបទវណ្ណនា

១-៦. ទុកមាតិកាយំ បន តិកេសុ អនាគតបទវណ្ណនំយេវ ករិស្សាម. ហេតុគោច្ឆកេ តាវ ហេតុធម្មាតិ មូលដ្ឋេន ហេតុសង្ខាតា ធម្មា. ហេតូ ធម្មាតិបិ បាឋោ. ន ហេតូតិ តេសំយេវ បដិក្ខេបវចនំ. សម្បយោគតោ បវត្តេន សហ ហេតុនាតិ សហេតុកា. តថេវ បវត្តោ នត្ថិ ឯតេសំ ហេតូតិ អហេតុកា. ឯកុប្បាទាទិតាយ ហេតុនា សម្បយុត្តាតិ ហេតុសម្បយុត្តា. ហេតុនា វិប្បយុត្តាតិ ហេតុវិប្បយុត្តា. ឥមេសំ ទ្វិន្នម្បិ ទុកានំ កិញ្ចាបិ អត្ថតោ នានត្តំ នត្ថិ, ទេសនាវិលាសេន បន តថា ពុជ្ឈន្តានំ វា បុគ្គលានំ អជ្ឈាសយវសេន វុត្តា. តតោ បរំ បឋមទុកំ ទុតិយតតិយេហិ សទ្ធិំ យោជេត្វា តេសំ ‘ហេតូ ន ហេតូ’តិអាទីនំ បទានំ វសេន យថាសម្ភវតោ អបរេបិ តយោ ទុកា វុត្តា. តត្ថ យថេវ ‘ហេតូ ចេវ ធម្មា សហេតុកា ចា’តិ ឯតំ សម្ភវតិ, តថា ‘ហេតូ ចេវ ធម្មា អហេតុកា ចា’តិ ឥទម្បិ. យថា ច ‘សហេតុកា ចេវ ធម្មា ន ច ហេតូ’តិ ឯតំ សម្ភវតិ, តថា ‘អហេតុកា ចេវ ធម្មា ន ច ហេតូ’តិ ឥទម្បិ. ហេតុសម្បយុត្តទុកេន សទ្ធិំ យោជនាយបិ ឯសេវ នយោ.

តត្រ យទេតំ ‘ន ហេតូ ធម្មា សហេតុកាបិ អហេតុកាបី’តិ សិទ្ធេ, ‘ន ហេតូ ខោ បន ធម្មា’តិ អតិរិត្តំ ‘ខោ បនា’តិ បទំ វុត្តំ, តស្ស វសេន អយំ អតិរេកត្ថោ សង្គហិតោតិ វេទិតព្ពោ. កថំ? ន កេវលំ ‘ន ហេតុ ធម្មា អថ ខោ អញ្ញេបិ ន ច សហេតុកាបិ អហេតុកាបិ ឥច្ចេវ, អថ ខោ អញ្ញថាបីតិ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យថេវ ហិ ‘ន ហេតូ ធម្មា សហេតុកាបិ អហេតុកាបិ’, ឯវំ ‘ហេតូ ធម្មា សហេតុកាបិ អហេតុកាបិ’. យថា ច ‘ន ហេតូ ធម្មា សហេតុកាបិ អហេតុកាបិ’, ឯវំ ‘ន ហេតូ ធម្មា ហេតុសម្បយុត្តាបិ ហេតុវិប្បយុត្តាបី’តិ.

៧-១៣. ចូឡន្តរទុកេសុ អត្តនោ និប្ផាទកេន សហ បច្ចយេនាតិ សប្បច្ចយា. នត្ថិ ឯតេសំ ឧប្បាទេ វា ឋិតិយំ វា បច្ចយោតិ អប្បច្ចយា. បច្ចយេហិ សមាគន្ត្វា កតាតិ សង្ខតា. ន សង្ខតាតិ អសង្ខតា. អវិនិព្ភោគវសេន រូបំ ឯតេសំ អត្ថីតិ រូបិនោ. តថាវិធំ នត្ថិ ឯតេសំ រូបន្តិ អរូបិនោ. រុប្បនលក្ខណំ វា រូបំ; តំ ឯតេសំ អត្ថីតិ រូបិនោ. ន រូបិនោ អរូបិនោ. លោកិយា ធម្មាតិ លោកោ វុច្ចតិ លុជ្ជនបលុជ្ជនដ្ឋេន វដ្ដំ; តស្មិំ បរិយាបន្នភាវេន លោកេ និយុត្តាតិ លោកិយា. តតោ ឧត្តិណ្ណាតិ ឧត្តរា; លោកេ អបរិយាបន្នភាវេន លោកតោ ឧត្តរាតិ លោកុត្តរា. កេនចិ វិញ្ញេយ្យាតិ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីសុ កេនចិ ឯកេន ចក្ខុវិញ្ញាណេន វា សោតវិញ្ញាណេន វា វិជានិតព្ពា. កេនចិ ន វិញ្ញេយ្យាតិ តេនេវ ចក្ខុវិញ្ញាណេន វា សោតវិញ្ញាណេន វា ន វិជានិតព្ពា. ឯវំ សន្តេ ទ្វិន្នម្បិ បទានំ អត្ថនានត្តតោ ទុកោ ហោតិ.

១៤-១៩. អាសវគោច្ឆកេ អាសវន្តីតិ អាសវា. ចក្ខុតោបិ…បេ… មនតោបិ សន្ទន្តិ បវត្តន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. ធម្មតោ យាវ គោត្រភុំ, ឱកាសតោ យាវ ភវគ្គំ សវន្តីតិ វា អាសវា. ឯតេ ធម្មេ ឯតញ្ច ឱកាសំ អន្តោករិត្វា បវត្តន្តីតិ អត្ថោ. អន្តោករណត្ថោ ហិ អយំ ‘អា’ការោ. ចិរបារិវាសិយដ្ឋេន មទិរាទយោ អាសវា. អាសវា វិយាតិបិ អាសវា. លោកស្មិញ្ហិ ចិរបារិវាសិកា មទិរាទយោ អាសវាតិ វុច្ចន្តិ. យទិ ច ចិរបារិវាសិយដ្ឋេន អាសវា, ឯតេយេវ ភវិតុមរហន្តិ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘បុរិមា, ភិក្ខវេ, កោដិ ន បញ្ញាយតិ អវិជ្ជាយ, ឥតោ បុព្ពេ អវិជ្ជា នាហោសី’’តិអាទិ (អ. និ. ១០.៦១). អាយតំ វា សំសារទុក្ខំ សវន្តិ បសវន្តីតិបិ អាសវា. តតោ អញ្ញេ នោ អាសវា នាម. អត្តានំ អារម្មណំ កត្វា បវត្តេហិ សហ អាសវេហីតិ សាសវា. ឯវំ បវត្តមានា នត្ថិ ឯតេសំ អាសវាតិ អនាសវា. សេសំ ហេតុគោច្ឆកេ វុត្តនយេន វេទិតព្ពំ. អយំ បន វិសេសោ – យថា តត្ថ ‘ន ហេតូ ខោ បន ធម្មា សហេតុកាបិ អហេតុកាបីតិ អយំ ឱសានទុកោ បឋមទុកស្ស ទុតិយបទំ អាទិម្ហិ ឋបេត្វា វុត្តោ, ឯវំ ឥធ ‘នោ អាសវា ខោ បន ធម្មា សាសវាបិ អនាសវាបី’តិ ន វុត្តោ. កិញ្ចាបិ ន វុត្តោ, អថ ខោ អយញ្ច អញ្ញោ ច ភេទោ តត្ថ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ.

២០-២៥. សំយោជនគោច្ឆកេ យស្ស សំវិជ្ជន្តិ, តំ បុគ្គលំ វដ្ដស្មិំ សំយោជេន្តិ ពន្ធន្តីតិ សំយោជនា. តតោ អញ្ញេ នោ សំយោជនា នាម. អារម្មណភាវំ ឧបគន្ត្វា សំយោជនសម្ពន្ធនេ សំយោជនានំ ហិតាតិ សំយោជនិយា. សំយោជនស្ស អារម្មណបច្ចយភូតានំ ឯតំ អធិវចនំ. ន សំយោជនិយា អសំយោជនិយា. សេសំ ហេតុគោច្ឆកេ វុត្តនយេនេវ យោជេតព្ពំ.

២៦-៣១. គន្ថគោច្ឆកេ យស្ស សំវិជ្ជន្តិ តំ ចុតិបដិសន្ធិវសេន វដ្ដស្មិំ គន្ថេន្តិ ឃដេន្តីតិ គន្ថា. តតោ អញ្ញេ នោ គន្ថា. អារម្មណករណវសេន គន្ថេហិ គន្ថិតព្ពាតិ គន្ថនិយា. សេសំ ហេតុគោច្ឆកេ វុត្តនយេនេវ យោជេតព្ពំ. យថា ច ឥធ, ឯវំ ឥតោ បរេសុបិ វុត្តាវសេសំ តត្ថ តត្ថ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

៣២-៣៧. ឱឃគោច្ឆកេ យស្ស សំវិជ្ជន្តិ តំ វដ្ដស្មិំយេវ ឱហនន្តិ ឱសីទាបេន្តីតិ ឱឃា. អារម្មណំ កត្វា អតិក្កមនីយតោ ឱឃេហិ អតិក្កមិតព្ពាតិ ឱឃនិយា. ឱឃានំ អារម្មណធម្មា ឯវ វេទិតព្ពា.

៣៨-៤៣. យោគគោច្ឆកេ វដ្ដស្មិំ យោជេន្តីតិ យោគា. យោគនិយា ឱឃនិយា វិយ វេទិតព្ពា.

៤៤-៤៩. នីវរណគោច្ឆកេ ចិត្តំ នីវរន្តិ បរិយោនន្ធន្តីតិ នីវរណា. នីវរណិយា សំយោជនិយា វិយ វេទិតព្ពា.

៥០-៥៤. បរាមាសគោច្ឆកេ ធម្មានំ យថាភូតំ អនិច្ចាទិអាការំ អតិក្កមិត្វា ‘និច្ច’ន្តិ អាទិវសេន បវត្តមានា បរតោ អាមសន្តីតិ បរាមាសា. បរាមាសេហិ អារម្មណករណវសេន បរាមដ្ឋត្តា បរាមដ្ឋា.

៥៥-៦៨. មហន្តរទុកេសុ អារម្មណំ អគ្គហេត្វា អប្បវត្តិតោ សហ អារម្មណេនាតិ សារម្មណា. នត្ថិ ឯតេសំ អារម្មណន្តិ អនារម្មណា. ចិន្តនដ្ឋេន ចិត្តា, វិចិត្តដ្ឋេន វា ចិត្តា. អវិប្បយោគវសេន ចេតសិ និយុត្តាតិ ចេតសិកា. និរន្តរភាវូបគមនតាយ, ឧប្បាទតោ យាវ ភង្គា, ចិត្តេន សំសដ្ឋាតិ ចិត្តសំសដ្ឋា. ឯកតោ វត្តមានាបិ និរន្តរភាវំ អនុបគមនតាយ ចិត្តេន វិសំសដ្ឋាតិ ចិត្តវិសំសដ្ឋា. សមុដ្ឋហន្តិ ឯតេនាតិ សមុដ្ឋានំ. ចិត្តំ សមុដ្ឋានំ ឯតេសន្តិ ចិត្តសមុដ្ឋានា. សហ ភវន្តីតិ សហភុនោ. ចិត្តេន សហភុនោ ចិត្តសហភុនោ. អនុបរិវត្តន្តីតិ អនុបរិវត្តិនោ. កិំ អនុបរិវត្តន្តិ? ចិត្តំ. ចិត្តស្ស អនុបរិវត្តិនោ ចិត្តានុបរិវត្តិនោ. ចិត្តសំសដ្ឋា ច តេ ចិត្តសមុដ្ឋានា ចាតិ ចិត្តសំសដ្ឋសមុដ្ឋានា. ចិត្តសំសដ្ឋា ច តេ ចិត្តសមុដ្ឋានា ច ចិត្តសហភុនោ ឯវ ចាតិ ចិត្តសំសដ្ឋសមុដ្ឋានសហភុនោ. ចិត្តសំសដ្ឋា ច តេ ចិត្តសមុដ្ឋានា ច ចិត្តានុបរិវត្តិនោ ឯវ ចាតិ ចិត្តសំសដ្ឋសមុដ្ឋានានុបរិវត្តិនោ. សេសានិ សព្ពបទានិ វុត្តបទានំ បដិក្ខេបវសេន វេទិតព្ពានិ. អជ្ឈត្តជ្ឈត្តំ សន្ធាយ អជ្ឈត្តត្តិកេ វុត្តវសេន អជ្ឈត្តាវ អជ្ឈត្តិកា. តតោ ពហិភូតាតិ ពាហិរា. ឧបាទិយន្តេវ ភូតានិ, ន ភូតានិ វិយ ឧបាទិយន្តីតិ ឧបាទា. ន ឧបាទិយន្តេវាតិ នោឧបាទា.

៦៩-៧៤. ឧបាទានគោច្ឆកេ ភុសំ អាទិយន្តីតិ ឧបាទានា; ទឡ្ហគ្គាហំ គណ្ហន្តីតិ អត្ថោ. តតោ អញ្ញេ នោឧបាទានា.

៧៥-៨២. កិលេសគោច្ឆកេ សំកិលិដ្ឋត្តិកេ វុត្តនយេនេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

៨៣-១០០. បិដ្ឋិទុកេសុ កាមេ អវចរន្តីតិ កាមាវចរា រូបេ អវចរន្តីតិ រូបាវចរា. អរូបេ អវចរន្តីតិ អរូបាវចរា. អយមេត្ថ សង្ខេបោ. វិត្ថារោ បន បរតោ អាវិ ភវិស្សតិ. តេភូមកវដ្ដេ បរិយាបន្នា អន្តោគធាតិ បរិយាបន្នា. តស្មិំ ន បរិយាបន្នាតិ អបរិយាបន្នា. វដ្ដមូលំ ឆិន្ទន្តា និព្ពានំ អារម្មណំ កត្វា វដ្ដតោ និយ្យន្តីតិ និយ្យានិកា. ឥមិនា លក្ខណេន ន និយ្យន្តីតិ អនិយ្យានិកា. ចុតិយា វា អត្តនោ វា បវត្តិយា អនន្តរំ ផលទានេ និយតត្តា និយតា. តថា អនិយតត្តា អនិយតា. អញ្ញេ ធម្មេ ឧត្តរន្តិ បជហន្តីតិ ឧត្តរា. អត្តានំ ឧត្តរិតុំ សមត្ថេហិ សហ ឧត្តរេហីតិ សឧត្តរា. នត្ថិ ឯតេសំ ឧត្តរាតិ អនុត្តរា. រណន្តិ ឯតេហីតិ រណា; យេហិ អភិភូតា សត្តា នានប្បការេន កន្ទន្តិ បរិទេវន្តិ, តេសំ រាគាទីនំ ឯតំ អធិវចនំ. សម្បយោគវសេន បហានេកដ្ឋតាវសេន ច សហ រណេហីតិ សរណា. តេនាការេន នត្ថិ ឯតេសំ រណាតិ អរណា.

សុត្តន្តិកទុកមាតិកាបទវណ្ណនា

១០១-១០៨. សុត្តន្តិកទុកេសុ សម្បយោគវសេន វិជ្ជំ ភជន្តីតិ វិជ្ជាភាគិនោ; វិជ្ជាភាគេ វិជ្ជាកោដ្ឋាសេ វត្តន្តីតិបិ វិជ្ជាភាគិនោ. តត្ថ វិបស្សនាញាណំ, មនោមយិទ្ធិ, ឆ អភិញ្ញាតិ អដ្ឋ វិជ្ជា. បុរិមេន អត្ថេន តាហិ សម្បយុត្តធម្មាបិ វិជ្ជាភាគិនោ. បច្ឆិមេន អត្ថេន តាសុ យា កាចិ ឯកា វិជ្ជា វិជ្ជា. សេសា វិជ្ជាភាគិនោតិ. ឯវំ វិជ្ជាបិ វិជ្ជាយ សម្បយុត្តធម្មាបិ វិជ្ជាភាគិនោត្វេវ វេទិតព្ពា. ឥធ បន សម្បយុត្តធម្មាវ អធិប្បេតា. សម្បយោគវសេនេវ អវិជ្ជំ ភជន្តីតិ អវិជ្ជាភាគិនោ. អវិជ្ជាភាគេ អវិជ្ជាកោដ្ឋាសេ វត្តន្តីតិបិ អវិជ្ជាភាគិនោ. តត្ថ ទុក្ខបដិច្ឆាទកំ តមោ សមុទយាទិបដិច្ឆាទកន្តិ ចតស្សោ អវិជ្ជា. បុរិមនយេនេវ តាហិ សម្បយុត្តធម្មាបិ អវិជ្ជាភាគិនោ. តាសុ យា កាចិ ឯកា អវិជ្ជា អវិជ្ជា. សេសា អវិជ្ជាភាគិនោតិ. ឯវំ អវិជ្ជាបិ អវិជ្ជាយ សម្បយុត្តធម្មាបិ អវិជ្ជាភាគិនោត្វេវ វេទិតព្ពា. ឥធ បន សម្បយុត្តធម្មាវ អធិប្បេតា.

បុន អនជ្ឈោត្ថរណភាវេន កិលេសន្ធការំ វិទ្ធំសេតុំ អសមត្ថតាយ វិជ្ជុ ឧបមា ឯតេសន្តិ វិជ្ជូបមា. និស្សេសំ វិទ្ធំសនសមត្ថតាយ វជិរំ ឧបមា ឯតេសន្តិ វជិរូបមា. ពាលេសុ ឋិតត្តា យត្ថ ឋិតា តទុបចារេន ពាលា. បណ្ឌិតេសុ ឋិតត្តា បណ្ឌិតា. ពាលករត្តា វា ពាលា, បណ្ឌិតករត្តា បណ្ឌិតា. កណ្ហាតិ កាឡកា, ចិត្តស្ស អបភស្សរភាវករណា. សុក្កាតិ ឱទាតា, ចិត្តស្ស បភស្សរភាវករណា. កណ្ហាភិជាតិហេតុតោ វា កណ្ហា; សុក្កាភិជាតិហេតុតោ សុក្កា. ឥធ ចេវ សម្បរាយេ ច តបេន្តីតិ តបនីយា. ន តបនីយា អតបនីយា.

អធិវចនទុកាទយោ តយោ អត្ថតោ និន្នានាករណា; ព្យញ្ជនមេវេត្ថ នានំ. សិរិវឌ្ឍកោ ធនវឌ្ឍកោតិ អាទយោ ហិ វចនមត្តមេវ អធិការំ កត្វា បវត្តា អធិវចនា នាម. អធិវចនានំ បថា អធិវចនបថា. ‘‘អភិសង្ខរោន្តីតិ ខោ, ភិក្ខវេ, តស្មា សង្ខារា’’តិ (សំ. និ. ៣.៧៩) ឯវំ និទ្ធារេត្វា សហេតុកំ កត្វា វុច្ចមានា អភិលាបា និរុត្តិ នាម. និរុត្តីនំ បថា និរុត្តិបថា. តក្កោ វិតក្កោ សង្កប្បោតិ (ធ. ស. ៧) ឯវំ តេន តេន បការេន ញាបនតោ បញ្ញត្តិ នាម. បញ្ញត្តីនំ បថា បញ្ញត្តិបថា. ឯត្ថ ច ឯកំ ទុកំ វត្វាបិ ឥតរេសំ វចនេ បយោជនំ ហេតុគោច្ឆកេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

១០៩-១១៨. នាមរូបទុកេ នាមករណដ្ឋេន នមនដ្ឋេន នាមនដ្ឋេន ច នាមំ. រុប្បនដ្ឋេន រូបំ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ. វិត្ថារោ បន និក្ខេបកណ្ឌេ អាវិ ភវិស្សតិ. អវិជ្ជាតិ ទុក្ខាទីសុ អញ្ញាណំ. ភវតណ្ហាតិ ភវបត្ថនា. ភវទិដ្ឋីតិ ភវោ វុច្ចតិ សស្សតំ; សស្សតវសេន ឧប្បជ្ជនទិដ្ឋិ. វិភវទិដ្ឋីតិ វិភវោ វុច្ចតិ ឧច្ឆេទំ; ឧច្ឆេទវសេន ឧប្បជ្ជនទិដ្ឋិ. សស្សតោ អត្តា ច លោកោ ចាតិ បវត្តា ទិដ្ឋិ សស្សតទិដ្ឋិ. ឧច្ឆិជ្ជិស្សតីតិ បវត្តា ទិដ្ឋិ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ. អន្តវាតិ បវត្តា ទិដ្ឋិ អន្តវាទិដ្ឋិ. អនន្តវាតិ បវត្តា ទិដ្ឋិ អនន្តវាទិដ្ឋិ. បុព្ពន្តំ អនុគតា ទិដ្ឋិ បុព្ពន្តានុទិដ្ឋិ. អបរន្តំ អនុគតា ទិដ្ឋិ អបរន្តានុទិដ្ឋិ. អហិរិកន្តិ យំ ន ហិរិយតិ ហិរិយិតព្ពេនាតិ (ធ. ស. ៣៨៧) ឯវំ វិត្ថារិតា និល្លជ្ជតា. អនោត្តប្បន្តិ យំ ន ឱត្តប្បតិ ឱត្តប្បិតព្ពេនាតិ ឯវំ វិត្ថារិតោ អភាយនកអាការោ. ហិរិយនា ហិរី, ឱត្តប្បនា ឱត្តប្បំ. ទោវចស្សតាទីសុ ទុក្ខំ វចោ ឯតស្មិំ វិប្បដិកូលគាហិម្ហិ វិបច្ចនីកសាតេ អនាទរេ បុគ្គលេតិ ទុព្ពចោ. តស្ស កម្មំ ទោវចស្សំ. តស្ស ភាវោ ទោវចស្សតា. បាបា អស្សទ្ធាទយោ បុគ្គលា ឯតស្ស មិត្តាតិ បាបមិត្តោ; តស្ស ភាវោ បាបមិត្តតា. សោវចស្សតា ច កល្យាណមិត្តតា ច វុត្តបដិបក្ខនយេន វេទិតព្ពា.

១១៩-១២៣. ‘បញ្ចបិ អាបត្តិក្ខន្ធា អាបត្តិយោ, សត្តបិ អាបត្តិក្ខន្ធា អាបត្តិយោ’តិ (ធ. ស. ១៣៣៦) ឯវំ វុត្តាសុ អាបត្តីសុ កុសលភាវោ អាបត្តិកុសលតា. តាហិ អាបត្តីហិ វុដ្ឋានេ កុសលភាវោ អាបត្តិវុដ្ឋានកុសលតា. សមាបត្តីសុ កុសលភាវោ សមាបត្តិកុសលតា. សមាបត្តីនំ អប្បនាបរិច្ឆេទបញ្ញាយេតំ អធិវចនំ. សមាបត្តីហិ វុដ្ឋានេ កុសលភាវោ សមាបត្តិវុដ្ឋានកុសលតា. អដ្ឋារសសុ ធាតូសុ កុសលភាវោ ធាតុកុសលតា. តាសំយេវ ធាតូនំ មនសិការេ កុសលភាវោ មនសិការកុសលតា. ចក្ខាយតនាទីសុ កុសលភាវោ អាយតនកុសលតា. ទ្វាទសង្គេ បដិច្ចសមុប្បាទេ កុសលភាវោ បដិច្ចសមុប្បាទកុសលតា. តស្មិំ តស្មិំ ឋានេ កុសលភាវោ ឋានកុសលតា. ឋានន្តិ ការណំ វុច្ចតិ. តស្មិញ្ហិ តទាយត្តវុត្តិតាយ ផលំ តិដ្ឋតិ នាម, តស្មា ឋានន្តិ វុត្តំ. អដ្ឋានេ កុសលភាវោ អដ្ឋានកុសលតា.

១២៤-១៣៤. ឧជុភាវោ អជ្ជវោ. មុទុភាវោ មទ្ទវោ. អធិវាសនសង្ខាតោ ខមនភាវោ ខន្តិ. សុរតស្ស ភាវោ សោរច្ចំ. សម្មោទកមុទុភាវសង្ខាតោ សខិលភាវោ សាខល្យំ. យថា បរេហិ សទ្ធិំ អត្តនោ ឆិទ្ទំ ន ហោតិ ឯវំ ធម្មាមិសេហិ បដិសន្ថរណំ បដិសន្ថារោ. ឥន្ទ្រិយសំវរភេទសង្ខាតោ មនច្ឆដ្ឋេសុ ឥន្ទ្រិយេសុ អគុត្តទ្វារភាវោ ឥន្ទ្រិយេសុ អគុត្តទ្វារតា. បដិគ្គហណបរិភោគវសេន ភោជនេ មត្តំ អជាននភាវោ ភោជនេ អមត្តញ្ញុតា. អនន្តរទុកោ វុត្តបដិបក្ខនយេន វេទិតព្ពោ. សតិវិប្បវាសសង្ខាតោ មុដ្ឋស្សតិភាវោ មុដ្ឋស្សច្ចំ. អសម្បជានភាវោ អសម្បជញ្ញំ. សរតីតិ សតិ. សម្បជានាតីតិ សម្បជញ្ញំ. អប្បដិសង្ខានេ អកម្បនដ្ឋេន បដិសង្ខានសង្ខាតំ ពលំ បដិសង្ខានពលំ. វីរិយសីសេន សត្ត ពោជ្ឈង្គេ ភាវេន្តស្ស ឧប្បន្នំ ពលំ ភាវនាពលំ. បច្ចនីកធម្មេ សមេតីតិ សមថោ. អនិច្ចាទិវសេន វិវិធេន អាការេន បស្សតីតិ វិបស្សនា. សមថោវ តំ អាការំ គហេត្វា បុន បវត្តេតព្ពស្ស សមថស្ស និមិត្តវសេន សមថនិមិត្តំ. បគ្គាហនិមិត្តេបិ ឯសេវ នយោ. សម្បយុត្តធម្មេ បគ្គណ្ហាតីតិ បគ្គាហោ. ន វិក្ខិបតីតិ អវិក្ខេបោ.

១៣៥-១៤២. សីលវិនាសិកា អសំវរសង្ខាតា សីលស្ស វិបត្តិ សីលវិបត្តិ. សម្មាទិដ្ឋិវិនាសិកា មិច្ឆាទិដ្ឋិសង្ខាតា ទិដ្ឋិយា វិបត្តិ ទិដ្ឋិវិបត្តិ. សោរច្ចមេវ សីលស្ស សម្បាទនតោ សីលបរិបូរណតោ សីលស្ស សម្បទាតិ សីលសម្បទា. ទិដ្ឋិបារិបូរិភូតំ ញាណំ ទិដ្ឋិយា សម្បទាតិ ទិដ្ឋិសម្បទា. វិសុទ្ធិភាវំ សម្បត្តា សីលសង្ខាតា សីលស្ស វិសុទ្ធិ, សីលវិសុទ្ធិ. និព្ពានសង្ខាតំ វិសុទ្ធិំ បាបេតុំ សមត្ថា, ទស្សនសង្ខាតា, ទិដ្ឋិយា វិសុទ្ធិ ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិ. ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិ ខោ បន យថាទិដ្ឋិស្ស ច បធានន្តិ កម្មស្សកតញ្ញាណាទិសង្ខាតា ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិ ចេវ យថាទិដ្ឋិស្ស ច អនុរូបទិដ្ឋិស្ស កល្យាណទិដ្ឋិស្ស តំសម្បយុត្តមេវ បធានំ. សំវេគោតិ ជាតិអាទីនិ បដិច្ច ឧប្បន្នភយសង្ខាតំ សំវិជ្ជនំ. សំវេជនិយដ្ឋានន្តិ សំវេគជនកំ ជាតិអាទិការណំ. សំវិគ្គស្ស ច យោនិសោបធានន្តិ ឯវំ សំវេគជាតស្ស ឧបាយបធានំ. អសន្តុដ្ឋិតា ច កុសលេសុ ធម្មេសូតិ កុសលធម្មបូរណេ អសន្តុដ្ឋិភាវោ. អប្បដិវានិតា ច បធានស្មិន្តិ អរហត្តំ អបត្វា បធានស្មិំ អនិវត្តនតា អនោសក្កនតា. វិជាននតោ វិជ្ជា. វិមុច្ចនតោ វិមុត្តិ. ខយេ ញាណន្តិ កិលេសក្ខយករេ អរិយមគ្គេ ញាណំ. អនុប្បាទេ ញាណន្តិ បដិសន្ធិវសេន អនុប្បាទភូតេ តំតំមគ្គវជ្ឈកិលេសានំ អនុប្បាទបរិយោសានេ ឧប្បន្នេ អរិយផលេ ញាណំ. អយំ មាតិកាយ អនុបុព្ពបទវណ្ណនា.

ទុកមាតិកាបទវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

កាមាវចរកុសលបទភាជនីយំ

១. ឥទានិ យថានិក្ខិត្តាយ មាតិកាយ សង្គហិតេ ធម្មេ បភេទតោ ទស្សេតុំ កតមេ ធម្មា កុសលាតិ ឥទំ បទភាជនីយំ អារទ្ធំ. តត្ថ យទេតំ យស្មិំ សមយេ កាមាវចរំ កុសលំ ចិត្តំ ឧប្បន្នំ ហោតីតិ បឋមំ កាមាវចរកុសលំ ទស្សិតំ, តស្ស តាវ និទ្ទេសេ ធម្មវវត្ថានវារោ សង្គហវារោ សុញ្ញតវារោតិ តយោ មហាវារា ហោន្តិ. តេសុ ធម្មវវត្ថានវារោ ឧទ្ទេសនិទ្ទេសវសេន ទ្វិធា ឋិតោ. តេសុ ឧទ្ទេសវារស្ស បុច្ឆា, សមយនិទ្ទេសោ, ធម្មុទ្ទេសោ, អប្បនាតិ ចត្តារោ បរិច្ឆេទា. តេសុ ‘កតមេ ធម្មា កុសលា’តិ អយំ បុច្ឆា នាម. ‘យស្មិំ សមយេ កាមាវចរំ…បេ… តស្មិំ សមយេ’តិ អយំ សមយនិទ្ទេសោ នាម. ‘ផស្សោ ហោតិ…បេ… អវិក្ខេបោ ហោតី’តិ អយំ ធម្មុទ្ទេសោ នាម. ‘យេ វា បន តស្មិំ សមយេ អញ្ញេបិ អត្ថិ បដិច្ចសមុប្បន្នា អរូបិនោ ធម្មា ឥមេ ធម្មា កុសលា’តិ អយំ អប្បនា នាម.

ឯវំ ចតូហិ បរិច្ឆេទេហិ ឋិតស្ស ឧទ្ទេសវារស្ស យ្វាយំ បឋមោ បុច្ឆាបរិច្ឆេទោ, តត្ថ ‘កតមេ ធម្មា កុសលា’តិ អយំ កថេតុកម្យតាបុច្ឆា. បញ្ចវិធាហិ បុច្ឆា – អទិដ្ឋជោតនាបុច្ឆា, ទិដ្ឋសំសន្ទនាបុច្ឆា, វិមតិច្ឆេទនាបុច្ឆា, អនុមតិបុច្ឆា, កថេតុកម្យតាបុច្ឆាតិ. តាសំ ឥទំ នានត្តំ –

កតមា អទិដ្ឋជោតនាបុច្ឆា? បកតិយា លក្ខណំ អញ្ញាតំ ហោតិ, អទិដ្ឋំ អតុលិតំ អតីរិតំ អវិភូតំ អវិភាវិតំ. តស្ស ញាណាយ ទស្សនាយ តុលនាយ តីរណាយ វិភូតត្ថាយ វិភាវនត្ថាយ បញ្ហំ បុច្ឆតិ. អយំ អទិដ្ឋជោតនាបុច្ឆា (មហានិ. ១៥០; ចូឡនិ. បុណ្ណកមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ១២).

កតមា ទិដ្ឋសំសន្ទនាបុច្ឆា? បកតិយា លក្ខណំ ញាតំ ហោតិ, ទិដ្ឋំ តុលិតំ តីរិតំ វិភូតំ វិភាវិតំ, សោ អញ្ញេហិ បណ្ឌិតេហិ សទ្ធិំ សំសន្ទនត្ថាយ បញ្ហំ បុច្ឆតិ. អយំ ទិដ្ឋសំសន្ទនាបុច្ឆា (មហានិ. ១៥០; ចូឡនិ. បុណ្ណកមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ១២).

កតមា វិមតិច្ឆេទនាបុច្ឆា? បកតិយា សំសយបក្ខន្ទោ ហោតិ, វិមតិបក្ខន្ទោ ទ្វេឡ្ហកជាតោ – ‘ឯវំ នុ ខោ, ននុ ខោ, កិំ នុ ខោ, កថំ នុ ខោ’តិ. សោ វិមតិច្ឆេទនត្ថាយ បញ្ហំ បុច្ឆតិ. អយំ វិមតិច្ឆេទនាបុច្ឆា (មហានិ. ១៥០; ចូឡនិ. បុណ្ណកមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ១២).

កតមា អនុមតិបុច្ឆា? ភគវា ភិក្ខូនំ អនុមតិយា បញ្ហំ បុច្ឆតិ – ‘តំ កិំ មញ្ញថ, ភិក្ខវេ, រូបំ និច្ចំ វា អនិច្ចំ វា’តិ? ‘អនិច្ចំ, ភន្តេ’. ‘យំ បនានិច្ចំ ទុក្ខំ វា តំ សុខំ វា’តិ? ‘ទុក្ខំ, ភន្តេ’. ‘យំ បនានិច្ចំ ទុក្ខំ វិបរិណាមធម្មំ, កល្លំ នុ តំ សមនុបស្សិតុំ ឯតំ មម, ឯសោហមស្មិ, ឯសោ មេ អត្តា’តិ? ‘នោហេតំ, ភន្តេ’តិ (សំ. និ. ៣.៧៩; មហាវ. ២១). អយំ អនុមតិបុច្ឆា.

កតមា កថេតុកម្យតាបុច្ឆា? ភគវា ភិក្ខូនំ កថេតុកម្យតាយ បញ្ហំ បុច្ឆតិ. ‘‘ចត្តារោមេ, ភិក្ខវេ, សតិបដ្ឋានា. កតមេ ចត្តារោ’’តិ (ទី. និ. ២.៣៧៣)? អយំ កថេតុកម្យតាបុច្ឆាតិ.

តត្ថ ពុទ្ធានំ បុរិមា តិស្សោ បុច្ឆា នត្ថិ. កស្មា? ពុទ្ធានញ្ហិ តីសុ អទ្ធាសុ កិញ្ចិ សង្ខតំ, អទ្ធាវិមុត្តំ វា អសង្ខតំ, អទិដ្ឋំ អនញ្ញាតំ អជោតិតំ អតុលិតំ អតីរិតំ អវិភូតំ អវិភាវិតំ នាម នត្ថិ. តេន តេសំ អទិដ្ឋជោតនាបុច្ឆា នត្ថិ. យំ បន ភគវតា អត្តនោ ញាណេន បដិវិទ្ធំ, តស្ស អញ្ញេន សមណេន វា ព្រាហ្មណេន វា ទេវេន វា មារេន វា ព្រហ្មុនា វា សទ្ធិំ សំសន្ទនកិច្ចំ នត្ថិ. តេនស្ស ទិដ្ឋសំសន្ទនាបុច្ឆា នត្ថិ. យស្មា បនេស អកថំកថី តិណ្ណវិចិកិច្ឆោ សព្ពធម្មេសុ វិហតសំសយោ, តេនស្ស វិមតិច្ឆេទនាបុច្ឆា នត្ថិ. ឥតរា ទ្វេ បន បុច្ឆា ភគវតោ អត្ថិ. តាសុ អយំ កថេតុកម្យតាបុច្ឆាតិ វេទិតព្ពា.

តត្ថ ‘កតមេ’តិបទេន និទ្ទិសិតព្ពធម្មេ បុច្ឆតិ. ‘ធម្មា កុសលា’តិ ហិ វចនមត្តេន ‘កិំ កតា កិំ វា ករោន្តី’តិ ន សក្កា ញាតុំ. ‘កតមេ’តិ វុត្តេ បន តេសំ បុដ្ឋភាវោ បញ្ញាយតិ. តេន វុត្តំ ‘កតមេតិបទេន និទ្ទិសិតព្ពធម្មេ បុច្ឆតី’តិ. ‘ធម្មា កុសលា’តិបទទ្វយេន បុច្ឆាយ បុដ្ឋធម្មេ ទស្សេតិ. តេសំ អត្ថោ ហេដ្ឋា បកាសិតោវ.

កស្មា បនេត្ថ មាតិកាយំ វិយ ‘កុសលា ធម្មា’តិ អវត្វា ‘ធម្មា កុសលា’តិ បទានុក្កមោ កតោតិ? បភេទតោ ធម្មានំ ទេសនំ ទីបេត្វា បភេទវន្តទស្សនត្ថំ. ឥមស្មិញ្ហិ អភិធម្មេ ធម្មាវ ទេសេតព្ពា. តេ ច កុសលាទីហិ បភេទេហិ អនេកប្បភេទា. តស្មា ធម្មាយេវ ឥធ ទេសេតព្ពា. នាយំ វោហារទេសនា. តេ ច អនេកប្បភេទតោ ទេសេតព្ពា, ន ធម្មមត្តតោ. បភេទតោ ហិ ទេសនា ឃនវិនិព្ភោគបដិសម្ភិទាញាណាវហា ហោតីតិ ‘កុសលា ធម្មា’តិ ឯវំ បភេទតោ ធម្មានំ ទេសនំ ទីបេត្វា, ឥទានិ យេ តេន បភេទេន ទេសេតព្ពា ធម្មា តេ ទស្សេតុំ, អយំ ‘កតមេ ធម្មា កុសលា’តិ បទានុក្កមោ កតោតិ វេទិតព្ពោ. បភេទវន្តេសុ ហិ ទស្សិតេសុ បភេទោ ទស្សិយមានោ យុជ្ជតិ សុវិញ្ញេយ្យោ ច ហោតីតិ.

ឥទានិ យស្មិំ សមយេ កាមាវចរំ កុសលំ ចិត្តន្តិ. ឯត្ថ –

សមយេ និទ្ទិសិ ចិត្តំ, ចិត្តេន សមយំ មុនិ;

និយមេត្វាន ទីបេតុំ, ធម្មេ តត្ថ បភេទតោ.

‘យស្មិំ សមយេ កាមាវចរំ កុសលំ ចិត្ត’ន្តិ ហិ និទ្ទិសន្តោ ភគវា សមយេ ចិត្តំ និទ្ទិសិ. កិំការណា? តេន សមយនិយមិតេន ចិត្តេន បរិយោសានេ ‘តស្មិំ សមយេ’តិ ឯវំ សមយំ និយមេត្វាន, អថ វិជ្ជមានេបិ សមយនានត្តេ យស្មិំ សមយេ ចិត្តំ តស្មិំយេវ សមយេ ផស្សោ ហោតិ, វេទនា ហោតីតិ ឯវំ តស្មិំ ចិត្តនិយមិតេ សមយេ ឯតេ សន្តតិសមូហកិច្ចារម្មណឃនវសេន ទុរនុពោធប្បភេទេ ផស្សវេទនាទយោ ធម្មេ ពោធេតុន្តិ អត្ថោ.

ឥទានិ ‘យស្មិំ សមយេ’តិអាទីសុ អយមនុបុព្ពបទវណ្ណនា. យស្មិន្តិ អនិយមតោ ភុម្មនិទ្ទេសោ. សមយេតិ អនិយមនិទ្ទិដ្ឋបរិទីបនំ. ឯត្តាវតា អនិយមតោ សមយោ និទ្ទិដ្ឋោ ហោតិ. តត្ថ សមយសទ្ទោ –

សមវាយេ ខណេ កាលេ, សមូហេ ហេតុ ទិដ្ឋិសុ;

បដិលាភេ បហានេ ច, បដិវេធេ ច ទិស្សតិ.

តថា ហិស្ស ‘‘អប្បេវ នាម ស្វេបិ ឧបសង្កមេយ្យាម កាលញ្ច សមយញ្ច ឧបាទាយា’’តិ (ទី. និ. ១.៤៤៧) ឯវមាទីសុ សមវាយោ អត្ថោ. ‘‘ឯកោវ ខោ, ភិក្ខវេ, ខណោ ច សមយោ ច ព្រហ្មចរិយវាសាយា’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៨.២៩) ខណោ. ‘‘ឧណ្ហសមយោ បរិឡាហសមយោ’’តិអាទីសុ (បាចិ. ៣៥៨) កាលោ. ‘‘មហាសមយោ បវនស្មិ’’ន្តិអាទីសុ សមូហោ. ‘‘សមយោបិ ខោ តេ, ភទ្ទាលិ, អប្បដិវិទ្ធោ អហោសិ – ភគវា ខោ សាវត្ថិយំ វិហរតិ, ភគវាបិ មំ ជានិស្សតិ ‘ភទ្ទាលិ នាម ភិក្ខុ សត្ថុសាសនេ សិក្ខាយ អបរិបូរការី’តិ. អយម្បិ ខោ តេ, ភទ្ទាលិ, សមយោ អប្បដិវិទ្ធោ អហោសី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ២.១៣៥) ហេតុ. ‘‘តេន ខោ បន សមយេន ឧគ្គាហមានោ បរិព្ពាជកោ សមណមុណ្ឌិកាបុត្តោ សមយប្បវាទកេ តិន្ទុកាចីរេ ឯកសាលកេ មល្លិកាយ អារាមេ បដិវសតី’’តិអាទីសុ (ម. និ. ២.២៦០) ទិដ្ឋិ.

‘‘ទិដ្ឋេ ធម្មេ ច យោ អត្ថោ, យោ ចត្ថោ សម្បរាយិកោ;

អត្ថាភិសមយា ធីរោ, បណ្ឌិតោតិ បវុច្ចតី’’តិ. (សំ. និ. ១.១២៩) –

អាទីសុ បដិលាភោ. ‘‘សម្មា មានាភិសមយា អន្តមកាសិ ទុក្ខស្សា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.២៨) បហានំ. ‘‘ទុក្ខស្ស បីឡនដ្ឋោ សង្ខតដ្ឋោ សន្តាបដ្ឋោ វិបរិណាមដ្ឋោ អភិសមយដ្ឋោ’’តិអាទីសុ (បដិ. ម. ២.៨) បដិវេធោ. ឯវមនេកេសុ សមយេសុ –

សមវាយោ ខណោ កាលោ, សមូហោ ហេតុយេវ ច;

ឯតេ បញ្ចបិ វិញ្ញេយ្យា, សមយា ឥធ វិញ្ញុនា.

‘យស្មិំ សមយេ កាមាវចរំ កុសល’ន្តិ ឥមស្មិញ្ហិ កុសលាធិការេ តេសុ នវសុ សមយេសុ ឯតេ សមវាយាទយោ បញ្ច សមយា បណ្ឌិតេន វេទិតព្ពា.

តេសុ បច្ចយសាមគ្គី, សមវាយោ ខណោ បន;

ឯកោវ នវមោ ញេយ្យោ, ចក្កានិ ចតុរោបិ វា.

យា ហិ ឯសា សាធារណផលនិប្ផាទកត្តេន សណ្ឋិតា បច្ចយានំ សាមគ្គី, សា ឥធ សមវាយោតិ ញាតព្ពា. ‘‘ឯកោវ ខោ, ភិក្ខវេ, ខណោ ច សមយោ ច ព្រហ្មចរិយវាសាយា’’តិ (អ. និ. ៨.២៩) ឯវំ វុត្តោ បន នវមោវ ខណោ ឯកោ ខណោតិ វេទិតព្ពោ. យានិ វា បនេតានិ ‘‘ចត្តារិមានិ, ភិក្ខវេ, ចក្កានិ យេហិ សមន្នាគតានំ ទេវមនុស្សានំ ចតុចក្កំ វត្តតី’’តិ – ឯត្ថ ‘បតិរូបទេសវាសោ, សប្បុរិសូបនិស្សយោ, អត្តសម្មាបណិធិ, បុព្ពេ ច កតបុញ្ញតា’តិ (អ. និ. ៤.៣១) ចត្តារិ ចក្កានិ វុត្តានិ, ឯតានិ វា ឯកជ្ឈំ កត្វា ឱកាសដ្ឋេន ខណោតិ វេទិតព្ពានិ. តានិ ហិ កុសលុប្បត្តិយា ឱកាសភូតានិ.

ឯវំ សមវាយញ្ច ខណញ្ច ញត្វា ឥតរេសុ –

តំ តំ ឧបាទាយ បញ្ញត្តោ, កាលោ វោហារមត្តកោ;

បុញ្ជោ ផស្សាទិធម្មានំ, សមូហោតិ វិភាវិតោ.

‘ចិត្តកាលោ រូបកាលោ’តិអាទិនា ហិ នយេន ធម្មេ វា, ‘អតីតោ អនាគតោ’តិអាទិនា នយេន ធម្មវុត្តិំ វា, ‘ពីជកាលោ អង្កុរកាលោ’តិ អាទិនា នយេន ធម្មបដិបាដិំ វា, ‘ឧប្បាទកាលោ ជរាកាលោ’តិអាទិនា នយេន ធម្មលក្ខណំ វា, ‘វេទិយនកាលោ សញ្ជាននកាលោ’តិអាទិនា នយេន ធម្មកិច្ចំ វា, ‘ន្ហានកាលោ បានកាលោ’តិអាទិនា នយេន សត្តកិច្ចំ វា, ‘គមនកាលោ ឋានកាលោ’តិអាទិនា នយេន ឥរិយាបថំ វា, ‘បុព្ពណ្ហោ សាយន្ហោ ទិវា រត្តី’តិអាទិនា នយេន ចន្ទិមសូរិយាទិបរិវត្តនំ វា, ‘អឌ្ឍមាសោ មាសោ’តិអាទិនា នយេន អហោរត្តាទិសង្ខាតំ កាលសញ្ចយំ វាតិ – ឯវំ តំ តំ ឧបាទាយ បញ្ញត្តោ កាលោ នាម. សោ បនេស សភាវតោ អវិជ្ជមានត្តា បញ្ញត្តិមត្តកោ ឯវាតិ វេទិតព្ពោ. យោ បនេស ផស្សវេទនាទីនំ ធម្មានំ បុញ្ជោ, សោ ឥធ សមូហោតិ វិភាវិតោ. ឯវំ កាលសមូហេបិ ញត្វា ឥតរោ បន –

ហេតូតិ បច្ចយោវេត្ថ, តស្ស ទ្វារវសេន វា;

អនេកភាវោ វិញ្ញេយ្យោ, បច្ចយានំ វសេន វា.

ឯត្ថ ហិ បច្ចយោវ ហេតុ នាម, តស្ស ទ្វារានំ វា បច្ចយានំ វា វសេន អនេកភាវោ វេទិតព្ពោ. កថំ? ចក្ខុទ្វារាទីសុ ហិ ឧប្បជ្ជមានានំ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ ចក្ខុរូបអាលោកមនសិការាទយោ បច្ចយា, មហាបករណេ ច ‘‘ហេតុបច្ចយោ អារម្មណបច្ចយោ’’តិអាទិនា នយេន ចតុវីសតិ បច្ចយា វុត្តា. តេសុ ឋបេត្វា វិបាកបច្ចយញ្ច បច្ឆាជាតបច្ចយញ្ច, សេសា កុសលធម្មានំ បច្ចយា ហោន្តិយេវ. តេ សព្ពេបិ ឥធ ហេតូតិ អធិប្បេតា. ឯវមស្ស ឥមិនា ទ្វារវសេន វា បច្ចយវសេន វា អនេកភាវោ វេទិតព្ពោ. ឯវមេតេ សមវាយាទយោ បញ្ច អត្ថា ឥធ សមយសទ្ទេន បរិគ្គហិតាតិ វេទិតព្ពា.

‘កស្មា បន ឯតេសុ យំកិញ្ចិ ឯកំ អបរិគ្គហេត្វា សព្ពេសំ បរិគ្គហោ កតោ’តិ? ‘តេន តេន តស្ស តស្ស អត្ថវិសេសស្ស ទីបនតោ. ឯតេសុ ហិ សមវាយសង្ខាតោ សមយោ អនេកហេតុតោ វុត្តិំ ទីបេតិ. តេន ឯកការណវាទោ បដិសេធិតោ ហោតិ. សមវាយោ ច នាម សាធារណផលនិប្ផាទនេ អញ្ញមញ្ញាបេក្ខោ ហោតិ. តស្មា ‘ឯកោ កត្តា នាម នត្ថី’តិ ឥមម្បិ អត្ថំ ទីបេតិ. សភាវេន ហិ ការណេ សតិ ការណន្តរាបេក្ខា អយុត្តាតិ. ឯវំ ឯកស្ស កស្សចិ ការណស្ស អភាវទីបនេន ‘‘សយំកតំ សុខទុក្ខ’’ន្តិអាទិ បដិសេធិតំ ហោតិ.

តត្ថ សិយា – ‘យំ វុត្តំ អនេកហេតុតោ វុត្តិំ ទីបេតី’តិ, តំ ន យុត្តំ. ‘កិំការណា’?‘អសាមគ្គិយំ អហេតូនំ សាមគ្គិយម្បិ អហេតុភាវាបត្តិតោ’. ‘ន ហិ ឯកស្មិំ អន្ធេ ទដ្ឋុំ អសក្កោន្តេ អន្ធសតំ បស្សតី’តិ. ‘នោ ន យុត្តំ; សាធារណផលនិប្ផាទកត្តេន ហិ ឋិតភាវោ សាមគ្គី; ន អនេកេសំ សមោធានមត្តំ. ន ច អន្ធានំ ទស្សនំ នាម សាធារណផលំ’. ‘កស្មា’?‘អន្ធសតេ សតិបិ តស្ស អភាវតោ. ចក្ខាទីនំ បន តំ សាធារណផលំ, តេសំ ភាវេ ភាវតោ. អសាមគ្គិយំ អហេតូនម្បិ ច សាមគ្គិយំ ហេតុភាវោ សិទ្ធោ. ស្វាយំ អសាមគ្គិយំ ផលាភាវេន, សាមគ្គិយញ្ចស្ស ភាវេន, វេទិតព្ពោ. ចក្ខាទីនញ្ហិ វេកល្លេ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ អភាវោ, អវេកល្លេ ច ភាវោ, បច្ចក្ខសិទ្ធោ លោកស្សា’តិ. អយំ តាវ សមវាយសង្ខាតេន សមយេន អត្ថោ ទីបិតោ.

យោ បនេស អដ្ឋហិ អក្ខណេហិ បរិវជ្ជិតោ នវមោ ខណោ, បតិរូបទេសវាសាទិកោ ច ចតុចក្កសង្ខាតោ ឱកាសដ្ឋេន ខណោ វុត្តោ, សោ មនុស្សត្តពុទ្ធុប្បាទសទ្ធម្មដ្ឋិតិអាទិកំ ខណសាមគ្គិំ វិនា នត្ថិ. មនុស្សត្តាទីនញ្ច កាណកច្ឆបោបមាទីហិ (ម. និ. ៣.២៥២) ទុល្លភភាវោ. ឥតិ ខណស្ស ទុល្លភត្តា សុដ្ឋុតរំ ខណាយត្តំ លោកុត្តរធម្មានំ ឧបការភូតំ កុសលំ ទុល្លភមេវ. ឯវមេតេសុ ខណសង្ខាតោ សមយោ កុសលុប្បត្តិយា ទុល្លភភាវំ ទីបេតិ. ឯវំ ទីបេន្តេន អនេន អធិគតខណានំ ខណាយត្តស្សេវ តស្ស កុសលស្ស អននុដ្ឋានេន មោឃខណំ កុរុមានានំ បមាទវិហារោ បដិសេធិតោ ហោតិ. អយំ ខណសង្ខាតេន សមយេន អត្ថោ ទីបិតោ.

យោ បនេតស្ស កុសលចិត្តស្ស បវត្តិកាលោ នាម ហោតិ, សោ អតិបរិត្តោ. សា ចស្ស អតិបរិត្តតា ‘‘យថា ច, ភិក្ខវេ, តស្ស បុរិសស្ស ជវោ, យថា ច ចន្ទិមសូរិយានំ ជវោ, យថា ច យា ទេវតា ចន្ទិមសូរិយានំ បុរតោ ធាវន្តិ តាសំ ទេវតានំ ជវោ, តតោ សីឃតរំ អាយុសង្ខារា ខីយន្តី’’តិ (សំ. និ. ២.២២៨) – ឥមស្ស សុត្តស្ស អដ្ឋកថាវសេន វេទិតព្ពា. តត្រ ហិ សោ រូបជីវិតិន្ទ្រិយស្ស តាវ បរិត្តកោ កាលោ វុត្តោ. យាវ បដុប្បន្នំ រូបំ តិដ្ឋតិ តាវ សោឡស ចិត្តានិ ឧប្បជ្ជិត្វា ភិជ្ជន្តិ. ឥតិ តេសំ កាលបរិត្តតាយ ឧបមាបិ នត្ថិ. តេនេវាហ – ‘‘យាវញ្ចិទំ, ភិក្ខវេ, ឧបមាបិ ន សុករា យាវ លហុបរិវត្តំ ចិត្ត’’ន្តិ (អ. និ. ១.៤៨). ឯវមេតេសុ កាលសង្ខាតោ សមយោ កុសលចិត្តប្បវត្តិកាលស្ស អតិបរិត្តតំ ទីបេតិ. ឯវំ ទីបេន្តេន ចានេន អតិបរិត្តកាលតាយ, វិជ្ជុលតោភាសេន មុត្តាវុណនំ វិយ, ទុប្បដិវិជ្ឈមិទំ ចិត្តំ, តស្មា ឯតស្ស បដិវេធេ មហាឧស្សាហោ ច អាទរោ ច កត្តព្ពោតិ ឱវាទោ ទិន្នោ ហោតិ. អយំ កាលសង្ខាតេន សមយេន អត្ថោ ទីបិតោ.

សមូហសង្ខាតោ បន សមយោ អនេកេសំ សហុប្បត្តិំ ទីបេតិ. ផស្សាទីនញ្ហិ ធម្មានំ បុញ្ជោ សមូហោតិ វុត្តោ. តស្មិញ្ច ឧប្បជ្ជមានំ ចិត្តំ សហ តេហិ ធម្មេហិ ឧប្បជ្ជតីតិ អនេកេសំ សហុប្បត្តិ ទីបិតា. ឯវំ ទីបេន្តេន ចានេន ឯកស្សេវ ធម្មស្ស ឧប្បត្តិ បដិសេធិតា ហោតិ. អយំ សមូហសង្ខាតេន សមយេន អត្ថោ ទីបិតោ.

ហេតុសង្ខាតោ បន សមយោ បរាយត្តវុត្តិតំ ទីបេតិ. ‘យស្មិំ សមយេ’តិ ហិ បទស្ស យស្មា ‘យស្មិំ ហេតុម្ហិ សតិ’ ឧប្បន្នំ ហោតីតិ អយមត្ថោ, តស្មា ‘ហេតុម្ហិ សតិ’ បវត្តិតោ បរាយត្តវុត្តិតា ទីបិតា. ឯវំ ទីបេន្តេន ចានេន ធម្មានំ សវសវត្តិតាភិមានោ បដិសេធិតោ ហោតិ. អយំ ហេតុសង្ខាតេន សមយេន អត្ថោ ទីបិតោ.

តត្ថ ‘យស្មិំ សមយេ’តិ កាលសង្ខាតស្ស សមយស្ស វសេន ‘យស្មិំ កាលេ’តិ អត្ថោ; សមូហសង្ខាតស្ស ‘យស្មិំ សមូហេ’តិ. ខណសមវាយហេតុសង្ខាតានំ ‘យស្មិំ ខណេ សតិ, យាយ សាមគ្គិយា សតិ, យម្ហិ ហេតុម្ហិ សតិ’ កាមាវចរំ កុសលំ ចិត្តំ ឧប្បន្នំ ហោតិ, តស្មិំយេវ សតិ ‘ផស្សាទយោបី’តិ អយមត្ថោ វេទិតព្ពោ. អធិករណញ្ហិ កាលសង្ខាតោ សមូហសង្ខាតោ ច សមយោ. តត្ថ វុត្តធម្មានន្តិ អធិករណវសេនេត្ថ ភុម្មំ. ខណសមវាយហេតុសង្ខាតស្ស ច សមយស្ស ភាវេន តេសំ ភាវោ លក្ខីយតីតិ ភាវេនភាវលក្ខណវសេនេត្ថ ភុម្មំ.

កាមាវចរន្តិ ‘‘កតមេ ធម្មា កាមាវចរា? ហេដ្ឋតោ អវីចិនិរយំ ឧបរិតោ បរនិម្មិតវសវត្តិំ បរិយន្តំ កត្វា’’តិអាទិនា (ធ. ស. ១២៨៧) នយេន វុត្តេសុ កាមាវចរធម្មេសុ បរិយាបន្នំ. តត្រាយំ វចនត្ថោ – ឧទ្ទានតោ ទ្វេ កាមា, វត្ថុកាមោ ច កិលេសកាមោ ច. តត្ថ កិលេសកាមោ អត្ថតោ ឆន្ទរាគោវ វត្ថុកាមោ តេភូមកវដ្ដំ. កិលេសកាមោ ចេត្ថ កាមេតីតិ កាមោ; ឥតរោ បន កាមិយតីតិ កាមោ. យស្មិំ បន បទេសេ ទុវិធោបេសោ កាមោ បវត្តិវសេន អវចរតិ, សោ ចតុន្នំ អបាយានំ, មនុស្សានំ, ឆន្នញ្ច ទេវលោកានំ វសេន ឯកាទសវិធោ បទេសោ. កាមោ ឯត្ថ អវចរតីតិ កាមាវចរោ, សសត្ថាវចរោ វិយ. យថា ហិ យស្មិំ បទេសេ សសត្ថា បុរិសា អវចរន្តិ, សោ វិជ្ជមានេសុបិ អញ្ញេសុ ទ្វិបទចតុប្បទេសុ អវចរន្តេសុ, តេសំ អភិលក្ខិតត្តា ‘សសត្ថាវចរោ’ត្វេវ វុច្ចតិ, ឯវំ វិជ្ជមានេសុបិ អញ្ញេសុ រូបាវចរាទីសុ តត្ថ អវចរន្តេសុ, តេសំ អភិលក្ខិតត្តា អយំ បទេសោ ‘កាមាវចរោ’ត្វេវ វុច្ចតិ. ស្វាយំ យថា រូបភវោ រូបំ, ឯវំ ឧត្តរបទលោបំ កត្វា ‘កាមោ’ត្វេវ វុច្ចតិ. ឯវមិទំ ចិត្តំ ឥមស្មិំ ឯកាទសបទេសសង្ខាតេ កាមេ អវចរតីតិ កាមាវចរំ.

កិញ្ចាបិ ហិ ឯតំ រូបារូបភវេសុបិ អវចរតិ, យថា បន សង្គាមេ អវចរណតោ សង្គាមាវចរោតិ លទ្ធនាមកោ នាគោ នគរេ ចរន្តោបិ ‘សង្គាមាវចរោ’ត្វេវ វុច្ចតិ, ថលជលចរា ច បាណា អថលេ អជលេ ច ឋិតាបិ ‘ថលចរា ជលចរា’ត្វេវ វុច្ចន្តិ, ឯវមិទំ អញ្ញត្ថ អវចរន្តម្បិ កាមាវចរមេវាតិ វេទិតព្ពំ. អារម្មណករណវសេន វា ឯត្ថ កាមោ អវចរតីតិបិ កាមាវចរំ. កាមញ្ចេស រូបារូបាវចរេសុបិ អវចរតិ, យថា បន វទតីតិ ‘វច្ឆោ’, មហិយំ សេតីតិ ‘មហិំសោ’តិ វុត្តេ, ន សត្តា យត្តកា វទន្តិ, មហិយំ វា សេន្តិ សព្ពេសំ តំ នាមំ ហោតិ, ឯវំសម្បទមិទំ វេទិតព្ពំ. អបិច កាមភវសង្ខាតេ កាមេ បដិសន្ធិំ អវចារេតីតិបិ កាមាវចរំ.

កុសលន្តិ កុច្ឆិតានំ សលនាទីហិ អត្ថេហិ កុសលំ. អបិច អារោគ្យដ្ឋេន អនវជ្ជដ្ឋេន កោសល្លសម្ភូតដ្ឋេន ច កុសលំ. យថេវ ហិ ‘កច្ចិ នុ ភោតោ កុសល’ន្តិ (ជា. ១.១៥.១៤៦; ២.២០.១២៩) រូបកាយេ អនាតុរតាយ អគេលញ្ញេន និព្យាធិតាយ អារោគ្យដ្ឋេន កុសលំ វុត្តំ, ឯវំ អរូបធម្មេបិ កិលេសាតុរតាយ កិលេសគេលញ្ញស្ស ច កិលេសព្យាធិនោ អភាវេន អារោគ្យដ្ឋេន កុសលំ វេទិតព្ពំ. កិលេសវជ្ជស្ស បន កិលេសទោសស្ស កិលេសទរថស្ស ច អភាវា អនវជ្ជដ្ឋេន កុសលំ. កោសល្លំ វុច្ចតិ បញ្ញា; កោសល្លតោ សម្ភូតត្តា កោសល្លសម្ភូតដ្ឋេន កុសលំ.

‘ញាណសម្បយុត្តំ’ តាវ ឯវំ ហោតុ; ញាណវិប្បយុត្តំ កថន្តិ. តម្បិ រុឡ្ហីសទ្ទេន កុសលមេវ. យថា ហិ តាលបណ្ណេហិ អកត្វា កិលញ្ជាទីហិ កតម្បិ តំសរិក្ខត្តា រុឡ្ហីសទ្ទេន តាលវណ្ដន្ត្វេវ វុច្ចតិ, ឯវំ ‘ញាណវិប្បយុត្ត’ម្បិ កុសលន្ត្វេវ វេទិតព្ពំ. និប្បរិយាយេន បន ‘ញាណសម្បយុត្តំ’ អារោគ្យដ្ឋេន អនវជ្ជដ្ឋេន កោសល្លសម្ភូតដ្ឋេនាតិ តិវិធេនបិ កុសលន្តិ នាមំ លភតិ, ញាណវិប្បយុត្តំ ទុវិធេនេវ. ឥតិ យញ្ច ជាតកបរិយាយេន យញ្ច ពាហិតិកសុត្តបរិយាយេន យញ្ច អភិធម្មបរិយាយេន កុសលំ កថិតំ សព្ពំ តំ តីហិបិ អត្ថេហិ ឥមស្មិំ ចិត្តេ លព្ភតិ.

តទេតំ លក្ខណាទិវសេន អនវជ្ជសុខវិបាកលក្ខណំ, អកុសលវិទ្ធំសនរសំ, វោទានបច្ចុបដ្ឋានំ, យោនិសោមនសិការបទដ្ឋានំ. អវជ្ជបដិបក្ខត្តា វា អនវជ្ជលក្ខណមេវ កុសលំ, វោទានភាវរសំ, ឥដ្ឋវិបាកបច្ចុបដ្ឋានំ, យថាវុត្តបទដ្ឋានមេវ. លក្ខណាទីសុ ហិ តេសំ តេសំ ធម្មានំ សភាវោ វា សាមញ្ញំ វា លក្ខណំ នាម. កិច្ចំ វា សម្បត្តិ វា រសោ នាម. ឧបដ្ឋានាការោ វា ផលំ វា បច្ចុបដ្ឋានំ នាម. អាសន្នការណំ បទដ្ឋានំ នាម. ឥតិ យត្ថ យត្ថ លក្ខណាទីនិ វក្ខាម តត្ថ តត្ថ ឥមិនាវ នយេន តេសំ នានត្តំ វេទិតព្ពំ.

ចិត្តន្តិ អារម្មណំ ចិន្តេតីតិ ចិត្តំ; វិជានាតីតិ អត្ថោ. យស្មា វា ‘ចិត្ត’ន្តិ សព្ពចិត្តសាធារណោ ឯស សទ្ទោ, តស្មា យទេត្ថ លោកិយកុសលាកុសលកិរិយចិត្តំ, តំ ជវនវីថិវសេន អត្តនោ សន្តានំ ចិនោតីតិ ចិត្តំ. វិបាកំ កម្មកិលេសេហិ ចិតន្តិ ចិត្តំ. អបិច សព្ពម្បិ យថានុរូបតោ ចិត្តតាយ ចិត្តំ. ចិត្តករណតាយ ចិត្តន្តិ ឯវម្បេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. តត្ថ យស្មា អញ្ញទេវ សរាគំ ចិត្តំ, អញ្ញំ សទោសំ, អញ្ញំ សមោហំ; អញ្ញំ កាមាវចរំ, អញ្ញំ រូបាវចរាទិភេទំ; អញ្ញំ រូបារម្មណំ, អញ្ញំ សទ្ទាទិអារម្មណំ; រូបារម្មណេសុ ចាបិ អញ្ញំ នីលារម្មណំ, អញ្ញំ បីតាទិអារម្មណំ; សទ្ទាទិអារម្មណេសុបិ ឯសេវ នយោ; សព្ពេសុបិ ចេតេសុ អញ្ញំ ហីនំ អញ្ញំ មជ្ឈិមំ អញ្ញំ បណីតំ; ហីនាទីសុបិ អញ្ញំ ឆន្ទាធិបតេយ្យំ, អញ្ញំ វីរិយាធិបតេយ្យំ អញ្ញំ ចិត្តាធិបតេយ្យំ, អញ្ញំ វីមំសាធិបតេយ្យំ, តស្មា អស្ស ឥមេសំ សម្បយុត្តភូមិអារម្មណហីនមជ្ឈិមបណីតាធិបតីនំ វសេន ចិត្តតា វេទិតព្ពា. កាមញ្ចេត្ថ ឯកមេវ ឯវំ ចិត្តំ ន ហោតិ, ចិត្តានំ បន អន្តោគធត្តា ឯតេសុ យំកិញ្ចិ ឯកម្បិ ចិត្តតាយ ចិត្តន្តិ វត្តុំ វដ្ដតិ. ឯវំ តាវ ចិត្តតាយ ចិត្តំ.

កថំ ចិត្តករណតាយាតិ? លោកស្មិញ្ហិ ចិត្តកម្មតោ ឧត្តរិ អញ្ញំ ចិត្តំ នាម នត្ថិ. តស្មិម្បិ ចរណំ នាម ចិត្តំ អតិចិត្តមេវ ហោតិ. តំ ករោន្តានំ ចិត្តការានំ ‘ឯវំវិធានិ ឯត្ថ រូបានិ កាតព្ពានី’តិ ចិត្តសញ្ញា ឧប្បជ្ជតិ. តាយ ចិត្តសញ្ញាយ លេខាគហនរញ្ជនឧជ្ជោតនវត្តនាទិនិប្ផាទិកា ចិត្តកិរិយា ឧប្បជ្ជន្តិ, តតោ ចរណសង្ខាតេ ចិត្តេ អញ្ញតរំ វិចិត្តរូបំ និប្ផជ្ជតិ. តតោ ‘ឥមស្ស រូបស្ស ឧបរិ ឥទំ ហោតុ, ហេដ្ឋា ឥទំ, ឧភយបស្សេ ឥទ’ន្តិ ចិន្តេត្វា យថាចិន្តិតេន កមេន សេសចិត្តរូបនិប្ផាទនំ ហោតិ, ឯវំ យំកិញ្ចិ លោកេ វិចិត្តំ សិប្បជាតំ សព្ពំ តំ ចិត្តេនេវ ករិយតិ, ឯវំ ឥមាយ ករណវិចិត្តតាយ តស្ស តស្ស ចិត្តស្ស និប្ផាទកំ ចិត្តម្បិ តថេវ ចិត្តំ ហោតិ. យថាចិន្តិតស្ស វា អនវសេសស្ស អនិប្ផជ្ជនតោ តតោបិ ចិត្តមេវ ចិត្តតរំ. តេនាហ ភគវា –

‘‘ទិដ្ឋំ វោ, ភិក្ខវេ, ចរណំ នាម ចិត្តន្តិ? ‘ឯវំ, ភន្តេ’. តម្បិ ខោ, ភិក្ខវេ, ចរណំ នាម ចិត្តំ ចិត្តេនេវ ចិន្តិតំ. តេនបិ ខោ, ភិក្ខវេ, ចរណេន ចិត្តេន ចិត្តំយេវ ចិត្តតរ’’ន្តិ (សំ. និ. ៣.១០០).

តថា យទេតំ ទេវមនុស្សនិរយតិរច្ឆានភេទាសុ គតីសុ កម្មលិង្គសញ្ញាវោហារាទិភេទំ អជ្ឈត្តិកំ ចិត្តំ តម្បិ ចិត្តកតមេវ. កាយកម្មាទិភេទញ្ហិ ទានសីលវិហិំសាសាឋេយ្យាទិនយប្បវត្តំ កុសលាកុសលកម្មំ ចិត្តនិប្ផាទិតំ កម្មនានត្តំ. កម្មនានត្តេនេវ ច តាសុ តាសុ គតីសុ ហត្ថបាទកណ្ណឧទរគីវាមុខាទិសណ្ឋានភិន្នំ លិង្គនានត្តំ. លិង្គនានត្តតោ យថាគហិតសណ្ឋានវសេន ‘អយំ ឥត្ថី អយំ បុរិសោ’តិ ឧប្បជ្ជមានាយ សញ្ញាយ សញ្ញានានត្តំ. សញ្ញានានត្តតោ សញ្ញានុរូបេន ‘ឥត្ថី’តិ វា ‘បុរិសោ’តិ វា វោហរន្តានំ វោហារនានត្តំ. វោហារនានត្តវសេន បន យស្មា ‘ឥត្ថី ភវិស្សាមិ បុរិសោ ភវិស្សាមិ, ខត្តិយោ ភវិស្សាមិ ព្រាហ្មណោ ភវិស្សាមី’តិ ឯវំ តស្ស តស្ស អត្តភាវស្ស ជនកំ កម្មំ ករីយតិ, តស្មា វោហារនានត្តតោ កម្មនានត្តំ. តំ បនេតំ កម្មនានត្តំ យថាបត្ថិតំ ភវំ និព្ពត្តេន្តំ យស្មា គតិវសេន និព្ពត្តេតិ តស្មា កម្មនានត្តតោ គតិនានត្តំ. កម្មនានត្តេនេវ ច តេសំ តេសំ សត្តានំ តស្សា តស្សា គតិយា អបាទកទ្វិបាទកាទិតា, តស្សា តស្សា ឧបបត្តិយា ឧច្ចនីចាទិតា, តស្មិំ តស្មិំ អត្តភាវេ សុវណ្ណទុព្ពណ្ណាទិតា, លោកធម្មេសុ លាភាលាភាទិតា ច បញ្ញាយតិ. តស្មា សព្ពមេតំ ទេវមនុស្សនិរយតិរច្ឆានភេទាសុ គតីសុ កម្មលិង្គសញ្ញាវោហារាទិភេទំ អជ្ឈត្តិកំ ចិត្តំ ចិត្តេនេវ កតន្តិ វេទិតព្ពំ. ស្វាយមត្ថោ ឥមស្ស សង្គីតិអនារុឡ្ហស្ស សុត្តស្ស វសេន វេទិតព្ពោ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘កម្មនានត្តបុថុត្តប្បភេទវវត្ថានវសេន លិង្គនានត្តបុថុត្តប្បភេទវវត្ថានំ ភវតិ, លិង្គនានត្តបុថុត្តប្បភេទវវត្ថានវសេន សញ្ញានានត្តបុថុត្តប្បភេទវវត្ថានំ ភវតិ, សញ្ញានានត្តបុថុត្តប្បភេទវវត្ថានវសេន វោហារនានត្តបុថុត្តប្បភេទវវត្ថានំ ភវតិ, វោហារនានត្តបុថុត្តប្បភេទវវត្ថានវសេន កម្មនានត្តបុថុត្តប្បភេទវវត្ថានំ ភវតិ. កម្មនានាករណំ បដិច្ច សត្តានំ គតិយា នានាករណំ បញ្ញាយតិ – អបទា ទ្វិបទា ចតុប្បទា ពហុប្បទា, រូបិនោ អរូបិនោ, សញ្ញិនោ អសញ្ញិនោ នេវសញ្ញីនាសញ្ញិនោ. កម្មនានាករណំ បដិច្ច សត្តានំ ឧបបត្តិយា នានាករណំ បញ្ញាយតិ – ឧច្ចនីចតា ហីនបណីតតា សុគតទុគ្គតតា. កម្មនានាករណំ បដិច្ច សត្តានំ អត្តភាវេ នានាករណំ បញ្ញាយតិ – សុវណ្ណទុព្ពណ្ណតា សុជាតទុជ្ជាតតា សុសណ្ឋិតទុស្សណ្ឋិតតា. កម្មនានាករណំ បដិច្ច សត្តានំ លោកធម្មេ នានាករណំ បញ្ញាយតិ – លាភាលាភេ យសាយសេ និន្ទាបសំសាយំ សុខទុក្ខេ’’តិ.

អបរម្បិ វុត្តំ –

កម្មតោ លិង្គតោ ចេវ, លិង្គសញ្ញា បវត្តរេ;

សញ្ញាតោ ភេទំ គច្ឆន្តិ, ឥត្ថាយំ បុរិសោតិ វា.

‘‘កម្មុនា វត្តតេ លោកោ, កម្មុនា វត្តតេ បជា;

កម្មនិពន្ធនា សត្តា, រថស្សាណីវ យាយតោ’’. (ម. និ. ២.៤៦០; សុ. និ. ៦៥៩);

កម្មេន កិត្តិំ លភតេ បសំសំ,

កម្មេន ជានិញ្ច វធញ្ច ពន្ធំ;

តំ កម្មនានាករណំ វិទិត្វា,

កស្មា វទេ នត្ថិ កម្មន្តិ លោកេ. (កថា. ៧៨៥);

‘‘កម្មស្សកា មាណវ សត្តា កម្មទាយាទា កម្មយោនី កម្មពន្ធូ កម្មបដិសរណា; កម្មំ សត្តេ វិភជតិ យទិទំ ហីនប្បណីតតាយា’’តិ (ម. និ. ៣.២៨៩).

ឯវំ ឥមាយ ករណចិត្តតាយបិ ចិត្តស្ស ចិត្តតា វេទិតព្ពា. សព្ពានិបិ ហិ ឯតានិ វិចិត្រានិ ចិត្តេនេវ កតានិ. អលទ្ធោកាសស្ស បន ចិត្តស្ស យំ វា បន អវសេសបច្ចយវិកលំ តស្ស ឯកច្ចចិត្តករណាភាវតោ យទេតំ ចិត្តេន កតំ អជ្ឈត្តិកំ ចិត្តំ វុត្តំ, តតោបិ ចិត្តមេវ ចិត្តតរំ. តេនាហ ភគវា –

‘‘នាហំ, ភិក្ខវេ, អញ្ញំ ឯកនិកាយម្បិ សមនុបស្សាមិ ឯវំ ចិត្តំ យថយិទំ, ភិក្ខវេ, តិរច្ឆានគតា បាណា… តេហិបិ ខោ, ភិក្ខវេ, តិរច្ឆានគតេហិ បាណេហិ ចិត្តំយេវ ចិត្តតរ’’ន្តិ (សំ. និ. ៣.១០០).

ឧប្បន្នំ ហោតីតិ ឯត្ថ វត្តមានភូតាបគតោកាសកតភូមិលទ្ធវសេន ឧប្បន្នំ នាម អនេកប្បភេទំ. តត្ថ សព្ពម្បិ ឧប្បាទជរាភង្គសមង្គីសង្ខាតំ វត្តមានុប្បន្នំ នាម. អារម្មណរសំ អនុភវិត្វា និរុទ្ធំ, អនុភូតាបគតសង្ខាតំ កុសលាកុសលំ, ឧប្បាទាទិត្តយំ អនុប្បត្វា និរុទ្ធំ, ភូតាបគតសង្ខាតំ, សេសសង្ខតញ្ច ភូតាបគតុប្បន្នំ នាម. ‘‘យានិស្ស តានិ បុព្ពេ កតានិ កម្មានី’’តិ (ម. និ. ៣.២៤៨) ឯវមាទិនា នយេន វុត្តំ កម្មំ អតីតម្បិ សមានំ, អញ្ញំ វិបាកំ បដិពាហិត្វា អត្តនោ វិបាកស្សោកាសំ កត្វា ឋិតត្តា, តថា កតោកាសញ្ច វិបាកំ អនុប្បន្នម្បិ សមានំ ឯវំ កតេ ឱកាសេ ឯកន្តេន ឧប្បជ្ជនតោ ឱកាសកតុប្បន្នំ នាម. តាសុ តាសុ ភូមីសុ អសមូហតំ អកុសលំ ភូមិលទ្ធុប្បន្នំ នាម. ឯត្ថ ច ភូមិយា ភូមិលទ្ធស្ស ច នានត្តំ វេទិតព្ពំ. ភូមីតិ វិបស្សនាយ អារម្មណភូតា តេភូមកា បញ្ចក្ខន្ធា. ភូមិលទ្ធំ នាម តេសុ ខន្ធេសុ ឧប្បត្តារហំ កិលេសជាតំ. តេន ហេសា ភូមិ លទ្ធា នាម ហោតិ, តស្មា ភូមិលទ្ធន្តិ វុច្ចតិ. ឯវមេតេសុ ចតូសុ ឧប្បន្នេសុ ឥធ ‘វត្តមានុប្បន្នំ’ អធិប្បេតំ.

តត្រាយំ វចនត្ថោ – បុព្ពន្តតោ ឧទ្ធំ ឧប្បាទាទិអភិមុខំ បន្នន្តិ ឧប្បន្នំ. ‘ឧប្បន្ន’-សទ្ទោ បនេស អតីតេ បដិលទ្ធេ សមុដ្ឋិតេ អវិក្ខម្ភិតេ អសមុច្ឆិន្នេ ខណត្តយគតេតិ អនេកេសុ អត្ថេសុ ទិស្សតិ. អយញ្ហិ ‘‘តេន ខោ បន, ភិក្ខវេ, សមយេន កកុសន្ធោ ភគវា អរហំ សម្មាសម្ពុទ្ធោ លោកេ ឧប្បន្នោ’’តិ (សំ. និ. ២.១៤៣) ឯត្ថ អតីតេ អាគតោ. ‘‘អាយស្មតោ អានន្ទស្ស អតិរេកចីវរំ ឧប្បន្នំ ហោតី’’តិ (បារា. ៤៦១) ឯត្ថ បដិលទ្ធេ. ‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, ឧប្បន្នំ មហាមេឃំ តមេនំ មហាវាតោ អន្តរាយេវ អន្តរធាបេតី’’តិ (សំ. និ. ៥.១៥៧) ឯត្ថ សមុដ្ឋិតេ. ‘‘ឧប្បន្នំ គមិយចិត្តំ ទុប្បដិវិនោទនីយំ (អ. និ. ៥.១៦០; បរិ. ៣២៥); ឧប្បន្នុប្បន្នេ បាបកេ អកុសលេ ធម្មេ ឋានសោ អន្តរធាបេតី’’តិ (បារា. ១៦៥) ឯត្ថ អវិក្ខម្ភិតេ. ‘‘អរិយំ អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ ភាវេន្តោ ពហុលីករោន្តោ ឧប្បន្នុប្បន្នេ បាបកេ អកុសលេ ធម្មេ ឋានសោ អន្តរាយេវ អន្តរធាបេតី’’តិ (សំ. និ. ៥.១៥៦-១៥៧) ឯត្ថ អសមុច្ឆិន្នេ. ‘‘ឧប្បជ្ជមានំ ឧប្បន្នន្តិ? អាមន្តា’’តិ (យម. ២.ចិត្តយមក.៨១) ឯត្ថ ខណត្តយគតេ. ស្វាយមិធាបិ ខណត្តយគតេវ ទដ្ឋព្ពោ. តស្មា ‘ឧប្បន្នំ ហោតី’តិ ឯត្ថ ខណត្តយគតំ ហោតិ, វត្តមានំ ហោតិ, បច្ចុប្បន្នំ ហោតីតិ. អយំ សង្ខេបត្ថោ.

ចិត្តំ ឧប្បន្នំ ហោតីតិ ចេតំ ទេសនាសីសមេវ. ន បន ចិត្តំ ឯកកមេវ ឧប្បជ្ជតិ. តស្មា យថា រាជា អាគតោតិ វុត្តេ ន បរិសំ បហាយ ឯកកោវ អាគតោ, រាជបរិសាយ បន សទ្ធិំយេវ អាគតោតិ បញ្ញាយតិ, ឯវមិទម្បិ បរោបណ្ណាសកុសលធម្មេហិ សទ្ធិំយេវ ឧប្បន្នន្តិ វេទិតព្ពំ. បុព្ពង្គមដ្ឋេន បន ‘‘ចិត្តំ ឧប្បន្នំ ហោតិ’’ច្ចេវ វុត្តំ.

លោកិយធម្មញ្ហិ បត្វា ចិត្តំ ជេដ្ឋកំ ចិត្តំ ធុរំ ចិត្តំ បុព្ពង្គមំ ហោតិ. លោកុត្តរធម្មំ បត្វា បញ្ញា ជេដ្ឋិកា បញ្ញា ធុរា បញ្ញា បុព្ពង្គមា. តេនេវ ភគវា វិនយបរិយាយំ បត្វា បញ្ហំ បុច្ឆន្តោ ‘កិំផស្សោសិ, កិំវេទនោសិ, កិំសញ្ញោសិ, កិំចេតនោសី’តិ អបុច្ឆិត្វា ‘‘កិំចិត្តោ ត្វំ ភិក្ខូ’’តិ ចិត្តមេវ ធុរំ កត្វា បុច្ឆតិ. ‘‘អថេយ្យចិត្តោ អហំ ភគវា’’តិ ច វុត្តេ ‘អនាបត្តិ អថេយ្យផស្សស្សា’តិអាទីនិ អវត្វា ‘‘អនាបត្តិ ភិក្ខុ អថេយ្យចិត្តស្សា’’តិ វទតិ.

ន កេវលញ្ច វិនយបរិយាយំ, អញ្ញម្បិ លោកិយទេសនំ ទេសេន្តោ ចិត្តមេវ ធុរំ កត្វា ទេសេតិ. យថាហ – ‘‘យេ កេចិ, ភិក្ខវេ, ធម្មា អកុសលា អកុសលភាគិយា អកុសលបក្ខិកា សព្ពេតេ មនោបុព្ពង្គមា. មនោ តេសំ ធម្មានំ បឋមំ ឧប្បជ្ជតិ’’ (អ. និ. ១.៥៦).

‘‘មនោបុព្ពង្គមា ធម្មា, មនោសេដ្ឋា មនោមយា;

មនសា ចេ បទុដ្ឋេន, ភាសតិ វា ករោតិ វា;

តតោ នំ ទុក្ខមន្វេតិ, ចក្កំវ វហតោ បទំ.

‘‘មនោបុព្ពង្គមា ធម្មា, មនោសេដ្ឋា មនោមយា;

មនសា ចេ បសន្នេន, ភាសតិ វា ករោតិ វា;

តតោ នំ សុខមន្វេតិ, ឆាយាវ អនបាយិនី’’. (ធ. ប. ១,២);

‘‘ចិត្តេន នីយតិ លោកោ, ចិត្តេន បរិកស្សតិ;

ចិត្តស្ស ឯកធម្មស្ស, សព្ពេវ វសមន្វគូ’’. (សំ. និ. ១.៦២);

‘‘ចិត្តសំកិលេសា, ភិក្ខវេ, សត្តា សំកិលិស្សន្តិ ចិត្តវោទានា វិសុជ្ឈន្តិ’’ (សំ. និ. ៣.១០០);

‘‘បភស្សរមិទំ, ភិក្ខវេ, ចិត្តំ, តញ្ច ខោ អាគន្តុកេហិ ឧបក្កិលេសេហិ ឧបក្កិលិដ្ឋំ’’ (អ. និ. ១.៤៩);

‘‘ចិត្តេ, គហបតិ, អរក្ខិតេ កាយកម្មម្បិ អរក្ខិតំ ហោតិ, វចីកម្មម្បិ អរក្ខិតំ ហោតិ, មនោកម្មម្បិ អរក្ខិតំ ហោតិ; ចិត្តេ, គហបតិ, រក្ខិតេ…បេ… ចិត្តេ, គហបតិ, ព្យាបន្នេ…បេ… ចិត្តេ, គហបតិ, អព្យាបន្នេ…បេ… ចិត្តេ, គហបតិ, អវស្សុតេ…បេ… ចិត្តេ, គហបតិ, អនវស្សុតេ កាយកម្មម្បិ អនវស្សុតំ ហោតិ, វចីកម្មម្បិ អនវស្សុតំ ហោតិ, មនោកម្មម្បិ អនវស្សុតំ ហោតី’’តិ (អ. និ. ៣.១១០).

ឯវំ លោកិយធម្មំ បត្វា ចិត្តំ ជេដ្ឋកំ ហោតិ, ចិត្តំ ធុរំ ហោតិ, ចិត្តំ បុព្ពង្គមំ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ. ឥមេសុ បន សុត្តេសុ ឯកំ វា ទ្វេ វា អគ្គហេត្វា សុត្តានុរក្ខណត្ថាយ សព្ពានិបិ គហិតានីតិ វេទិតព្ពានិ.

លោកុត្តរធម្មំ បុច្ឆន្តោ បន ‘កតរផស្សំ អធិគតោសិ, កតរវេទនំ កតរសញ្ញំ កតរចេតនំ កតរចិត្ត’ន្តិ អបុច្ឆិត្វា, ‘កតរបញ្ញំ ត្វំ ភិក្ខុ អធិគតោ’សិ, ‘កិំ បឋមំ មគ្គបញ្ញំ, ឧទាហុ ទុតិយំ…បេ… តតិយំ…បេ… ចតុត្ថំ មគ្គបញ្ញំ អធិគតោ’តិ បញ្ញំ ជេដ្ឋិកំ បញ្ញំ ធុរំ កត្វា បុច្ឆតិ. បញ្ញុត្តរា សព្ពេ កុសលា ធម្មា ន បរិហាយន្តិ. បញ្ញា បន កិមត្ថិយា (ម. និ. ១.៤៥១)? ‘‘បញ្ញវតោ, ភិក្ខវេ, អរិយសាវកស្ស តទន្វយា សទ្ធា សណ្ឋាតិ, តទន្វយំ វីរិយំ សណ្ឋាតិ, តទន្វយា សតិ សណ្ឋាតិ, តទន្វយោ សមាធិ សណ្ឋាតី’’តិ (សំ. និ. ៥.៥១៥) ឯវមាទីនិ បនេត្ថ សុត្តានិ ទដ្ឋព្ពានិ. ឥតិ លោកុត្តរធម្មំ បត្វា បញ្ញា ជេដ្ឋិកា ហោតិ បញ្ញា ធុរា បញ្ញា បុព្ពង្គមាតិ វេទិតព្ពា. អយំ បន លោកិយទេសនា. តស្មា ចិត្តំ ធុរំ កត្វា ទេសេន្តោ ‘‘ចិត្តំ ឧប្បន្នំ ហោតី’’តិ អាហ.

សោមនស្សសហគតន្តិ សាតមធុរវេទយិតសង្ខាតេន សោមនស្សេន សហ ឯកុប្បាទាទិភាវំ គតំ. អយំ បន ‘សហគត’-សទ្ទោ តព្ភាវេ វោកិណ្ណេ និស្សយេ អារម្មណេ សំសដ្ឋេតិ ឥមេសុ អត្ថេសុ ទិស្សតិ. តត្ថ ‘‘យាយំ តណ្ហា បោនោព្ភវិកា នន្ទិរាគសហគតា’’តិ (វិភ. ២០៣) តព្ភាវេ វេទិតព្ពោ; នន្ទិរាគភូតាតិ អត្ថោ. ‘‘យា, ភិក្ខវេ, វីមំសា កោសជ្ជសហគតា កោសជ្ជសម្បយុត្តា’’តិ (សំ. និ. ៥.៨៣២) វោកិណ្ណេ វេទិតព្ពោ; អន្តរន្តរា ឧប្បជ្ជមានេន កោសជ្ជេន វោកិណ្ណាតិ អយមេត្ថ អត្ថោ. ‘‘អដ្ឋិកសញ្ញាសហគតំ សតិសម្ពោជ្ឈង្គំ ភាវេតី’’តិ (សំ. និ. ៥.២៣៨) និស្សយេ វេទិតព្ពោ; អដ្ឋិកសញ្ញំ និស្សាយ អដ្ឋិកសញ្ញំ ភាវេត្វា បដិលទ្ធន្តិ អត្ថោ. ‘‘លាភី ហោតិ រូបសហគតានំ វា សមាបត្តីនំ អរូបសហគតានំ វា’’តិ (បុ. ប. ៣-៥) អារម្មណេ; វេទិតព្ពោ រូបារូបារម្មណានន្តិ អត្ថោ. ‘‘ឥទំ សុខំ ឥមាយ បីតិយា សហគតំ ហោតិ សហជាតំ សំសដ្ឋំ សម្បយុត្ត’’ន្តិ (វិភ. ៥៧៨) សំសដ្ឋេ. ឥមស្មិម្បិ បទេ អយមេវត្ថោ អធិប្បេតោ. សោមនស្សសំសដ្ឋញ្ហិ ឥធ សោមនស្សសហគតន្តិ វុត្តំ.