២. រូបកណ្ឌោ

ឧទ្ទេសវណ្ណនា

ឥទានិ រូបកណ្ឌំ ភាជេត្វា ទស្សេតុំ បុន កតមេ ធម្មា អព្យាកតាតិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ កិញ្ចាបិ ហេដ្ឋា ចិត្តុប្បាទកណ្ឌេ វិបាកាព្យាកតញ្ចេវ កិរិយាព្យាកតញ្ច និស្សេសំ កត្វា ភាជិតំ, រូបាព្យាកតនិព្ពានាព្យាកតានិ បន អកថិតានិ, តានិ កថេតុំ ចតុព្ពិធម្បិ អព្យាកតំ សមោធានេត្វា ទស្សេន្តោ កុសលាកុសលានំ ធម្មានំ វិបាកាតិអាទិមាហ. តត្ថ កុសលាកុសលានន្តិ ចតុភូមកកុសលានញ្ចេវ អកុសលានញ្ច. ឯវំ តាវ វិបាកាព្យាកតំ កុសលវិបាកាកុសលវិបាកវសេន ទ្វីហិ បទេហិ បរិយាទិយិត្វា ទស្សិតំ. យស្មា បន តំ សព្ពម្បិ កាមាវចរំ វា ហោតិ, រូបាវចរាទីសុ វា អញ្ញតរំ, តស្មា ‘កាមាវចរា’តិអាទិនា នយេន តទេវ វិបាកាព្យាកតំ ភូមន្តរវសេន បរិយាទិយិត្វា ទស្សិតំ. យស្មា បន តំ វេទនាក្ខន្ធោបិ ហោតិ…បេ… វិញ្ញាណក្ខន្ធោបិ, តស្មា បុន សម្បយុត្តចតុក្ខន្ធវសេន បរិយាទិយិត្វា ទស្សិតំ.

ឯវំ វិបាកាព្យាកតំ កុសលាកុសលវសេន ភូមន្តរវសេន សម្បយុត្តក្ខន្ធវសេនាតិ តីហិ នយេហិ បរិយាទាយ ទស្សេត្វា, បុន កិរិយាព្យាកតំ ទស្សេន្តោ យេ ច ធម្មា កិរិយាតិអាទិមាហ. តត្ថ ‘កាមាវចរា រូបាវចរា អរូបាវចរា វេទនាក្ខន្ធោ…បេ… វិញ្ញាណក្ខន្ធោ’តិ វត្តព្ពំ ភវេយ្យ. ហេដ្ឋា បន គហិតមេវាតិ នយំ ទស្សេត្វា និស្សជ្ជិតំ. ឥទានិ អវិភត្តំ ទស្សេន្តោ សព្ពញ្ច រូបំ អសង្ខតា ច ធាតូតិ អាហ. តត្ថ ‘សព្ពញ្ច រូប’ន្តិ បទេន បញ្ចវីសតិ រូបានិ ឆន្នវុតិរូបកោដ្ឋាសា និប្បទេសតោ គហិតាតិ វេទិតព្ពា. ‘អសង្ខតា ច ធាតូ’តិ បទេន និព្ពានំ និប្បទេសតោ គហិតន្តិ. ឯត្តាវតា ‘អព្យាកតា ធម្មា’តិ បទំ និដ្ឋិតំ ហោតិ.

៥៨៤. តត្ថ កតមំ សព្ពំ រូបន្តិ ឥទំ កស្មា គហិតំ? ហេដ្ឋា រូបាព្យាកតំ សង្ខេបេន កថិតំ. ឥទានិ តំ ឯកកទុកតិកចតុក្ក…បេ… ឯកាទសកវសេន វិត្ថារតោ ភាជេត្វា ទស្សេតុំ ឥទំ គហិតំ. តស្សត្ថោ – យំ វុត្តំ ‘សព្ពញ្ច រូបំ, អសង្ខតា ច ធាតូ’តិ, តស្មិំ បទទ្វយេ ‘កតមំ សព្ពំ រូបំ នាម’? ឥទានិ តំ ទស្សេន្តោ ចត្តារោ ច មហាភូតាតិអាទិមាហ. តត្ថ ចត្តារោតិ គណនបរិច្ឆេទោ. តេន តេសំ ឩនាធិកភាវំ និវារេតិ. ‘ច’-សទ្ទោ សម្បិណ្ឌនត្ថោ. តេន ន កេវលំ ‘ចត្តារោ មហាភូតាវ’ រូបំ, អញ្ញម្បិ អត្ថីតិ ‘ឧបាទារូបំ’ សម្បិណ្ឌេតិ.

មហាភូតាតិ ឯត្ថ មហន្តបាតុភាវាទីហិ ការណេហិ មហាភូតតា វេទិតព្ពា. ឯតានិ ហិ មហន្តបាតុភាវតោ, មហាភូតសាមញ្ញតោ, មហាបរិហារតោ, មហាវិការតោ, មហន្តភូតត្តា ចាតិ ឥមេហិ ការណេហិ មហាភូតានីតិ វុច្ចន្តិ. តត្ថ ‘មហន្តបាតុភាវតោ’តិ, ឯតានិ ហិ អនុបាទិន្នកសន្តានេបិ ឧបាទិន្នកសន្តានេបិ មហន្តានិ បាតុភូតានិ. តេសំ អនុបាទិន្នកសន្តានេ ឯវំ មហន្តបាតុភាវតា វេទិតព្ពា – ឯកញ្ហិ ចក្កវាឡំ អាយាមតោ ច វិត្ថារតោ ច យោជនានំ ទ្វាទស សតសហស្សានិ តីណិ សហស្សានិ ចត្តារិ សតានិ បញ្ញាសញ្ច យោជនានិ. បរិក្ខេបតោ –

សព្ពំ សតសហស្សានិ, ឆត្តិំស បរិមណ្ឌលំ;

ទស ចេវ សហស្សានិ, អឌ្ឍុឌ្ឍានិ សតានិ ច. (បារា. អដ្ឋ. ១.១; វិសុទ្ធិ. ១.១៣៧);

តត្ថ –

ទុវេ សតសហស្សានិ, ចត្តារិ នហុតានិ ច;

ឯត្តកំ ពហលត្តេន, សង្ខាតាយំ វសុន្ធរា. (បារា. អដ្ឋ. ១.១; វិសុទ្ធិ. ១.១៣៧);

តស្សាយេវ សន្ធារកំ –

ចត្តារិ សតសហស្សានិ, អដ្ឋេវ នហុតានិ ច;

ឯត្តកំ ពហលត្តេន, ជលំ វាតេ បតិដ្ឋិតំ.

តស្សាបិ សន្ធារកោ –

នវសតសហស្សានិ, មាលុតោ នភមុគ្គតោ;

សដ្ឋិ ចេវ សហស្សានិ, ឯសា លោកស្ស សណ្ឋិតិ.

ឯវំ សណ្ឋិតេ ចេត្ថ យោជនានំ –

ចតុរាសីតិសហស្សានិ, អជ្ឈោគាឡ្ហោ មហណ្ណវេ;

អច្ចុគ្គតោ តាវទេវ, សិនេរុ បព្ពតុត្តមោ.

តតោ ឧបឌ្ឍុបឌ្ឍេន, បមាណេន យថាក្កមំ;

អជ្ឈោគាឡ្ហុគ្គតា ទិព្ពា, នានារតនចិត្តិតា.

យុគន្ធរោ ឦសធរោ, ករវីកោ សុទស្សនោ;

នេមិន្ធរោ វិនតកោ, អស្សកណ្ណោ គិរិ ព្រហា.

ឯតេ សត្ត មហាសេលា, សិនេរុស្ស សមន្តតោ;

មហារាជានមាវាសា ទេវយក្ខនិសេវិតា.

យោជនានំ សតានុច្ចោ, ហិមវា បញ្ច បព្ពតោ;

យោជនានំ សហស្សានិ, តីណិ អាយតវិត្ថតោ;

ចតុរាសីតិសហស្សេហិ, កូដេហិ បដិមណ្ឌិតោ.

តិបញ្ចយោជនក្ខន្ធបរិក្ខេបា នគវ្ហយា;

បញ្ញាសយោជនក្ខន្ធសាខាយាមា សមន្តតោ.

សតយោជនវិត្ថិណ្ណា, តាវទេវ ច ឧគ្គតា;

ជម្ពូ យស្សានុភាវេន, ជម្ពុទីបោ បកាសិតោ. (បារា. អដ្ឋ. ១.១; វិសុទ្ធិ. ១.១៣៧);

យញ្ចេតំ ជម្ពុយា បមាណំ តទេវ អសុរានំ ចិត្តបាដលិយា, គរុឡានំ សិម្ពលិរុក្ខស្ស, អបរគោយានេ កទម្ពរុក្ខស្ស, ឧត្តរកុរុម្ហិ កប្បរុក្ខស្ស, បុព្ពវិទេហេ សិរីសស្ស, តាវតិំសេសុ បារិច្ឆត្តកស្សាតិ. តេនាហុ បោរាណា –

បាដលី សិម្ពលី ជម្ពូ, ទេវានំ បារិច្ឆត្តកោ;

កទម្ពោ កប្បរុក្ខោ ច, សិរីសេន ភវតិ សត្តមន្តិ.

ទ្វេអសីតិសហស្សានិ, អជ្ឈោគាឡ្ហោ មហណ្ណវេ;

អច្ចុគ្គតោ តាវទេវ, ចក្កវាឡសិលុច្ចយោ;

បរិក្ខិបិត្វា តំ សព្ពំ, លោកធាតុមយំ ឋិតោតិ.

ឧបាទិន្នកសន្តានេបិ មច្ឆកច្ឆបទេវទានវាទិសរីរវសេន មហន្តានេវ បាតុភូតានិ. វុត្តញ្ហេតំ ភគវតា – ‘‘សន្តិ, ភិក្ខវេ, មហាសមុទ្ទេ យោជនសតិកាបិ អត្តភាវាតិ’’អាទិ.

‘មហាភូតសាមញ្ញតោ’តិ ឯតានិ ហិ យថា មាយាការោ អមណិំយេវ ឧទកំ មណិំ កត្វា ទស្សេតិ, អសុវណ្ណំយេវ លេឌ្ឌុំ សុវណ្ណំ កត្វា ទស្សេតិ, យថា ច សយំ នេវ យក្ខោ ន បក្ខី សមានោ យក្ខភាវម្បិ បក្ខិភាវម្បិ ទស្សេតិ, ឯវមេវ សយំ អនីលានេវ ហុត្វា នីលំ ឧបាទារូបំ ទស្សេន្តិ, អបីតានិ… អលោហិតានិ… អនោទាតានេវ ហុត្វា ឱទាតំ ឧបាទារូបំ ទស្សេន្តីតិ មាយាការមហាភូតសាមញ្ញតោ មហាភូតានិ. យថា ច យក្ខាទីនិ មហាភូតានិ យំ គណ្ហន្តិ នេវ តេសំ តស្ស អន្តោ ន ពហិឋានំ ឧបលព្ភតិ, ន ច តំ និស្សាយ ន តិដ្ឋន្តិ, ឯវមេវ ឯតានិបិ នេវ អញ្ញមញ្ញស្ស អន្តោ ន ពហិ ឋិតានិ ហុត្វា ឧបលព្ភន្តិ, ន ច អញ្ញមញ្ញំ និស្សាយ ន តិដ្ឋន្តីតិ. អចិន្តេយ្យដ្ឋានតាយ យក្ខាទិមហាភូតសាមញ្ញតោបិ មហាភូតានិ.

យថា ច យក្ខិនីសង្ខាតានិ មហាភូតានិ មនាបេហិ វណ្ណសណ្ឋានវិក្ខេបេហិ អត្តនោ ភយានកភាវំ បដិច្ឆាទេត្វា សត្តេ វញ្ចេន្តិ, ឯវមេវ ឯតានិបិ ឥត្ថិបុរិសសរីរាទីសុ មនាបេន ឆវិវណ្ណេន, មនាបេន អង្គបច្ចង្គសណ្ឋានេន, មនាបេន ច ហត្ថបាទង្គុលិភមុកវិក្ខេបេន អត្តនោ កក្ខឡតាទិភេទំ សរសលក្ខណំ បដិច្ឆាទេត្វា ពាលជនំ វញ្ចេន្តិ, អត្តនោ សភាវំ ទដ្ឋុំ ន ទេន្តិ. ឥតិ វញ្ចកដ្ឋេន យក្ខិនីមហាភូតសាមញ្ញតោបិ មហាភូតានិ.

‘មហាបរិហារតោ’តិ មហន្តេហិ បច្ចយេហិ បរិហរិតព្ពតោ. ឯតានិ ហិ ទិវសេ ទិវសេ ឧបនេតព្ពត្តា មហន្តេហិ ឃាសច្ឆាទនាទីហិ ភូតានិ បវត្តានីតិ មហាភូតានិ. មហាបរិហារានិ វា ភូតានីតិ មហាភូតានិ.

‘មហាវិការតោ’តិ ភូតានំ មហាវិការតោ. ឯតានិ ហិ ឧបាទិណ្ណានិបិ អនុបាទិណ្ណានិបិ មហាវិការានិ ហោន្តិ. តត្ថ អនុបាទិណ្ណានំ កប្បវុដ្ឋានេ វិការមហត្តំ បាកដំ ហោតិ, ឧបាទិណ្ណានំ ធាតុក្ខោភកាលេ. តថា ហិ –

ភូមិតោ វុដ្ឋិតា យាវ, ព្រហ្មលោកា វិធាវតិ;

អច្ចិ អច្ចិមតោ លោកេ, ទយ្ហមានម្ហិ តេជសា.

កោដិសតសហស្សេកំ, ចក្កវាឡំ វិលីយតិ;

កុបិតេន យទា លោកោ, សលិលេន វិនស្សតិ.

កោដិសតសហស្សេកំ, ចក្កវាឡំ វិកីរតិ;

វាយោធាតុប្បកោបេន, យទា លោកោ វិនស្សតិ.

បត្ថទ្ធោ ភវតិ កាយោ, ទដ្ឋោ កដ្ឋមុខេន វា;

បថវីធាតុប្បកោបេន, ហោតិ កដ្ឋមុខេវ សោ.

បូតិយោ ភវតិ កាយោ, ទដ្ឋោ បូតិមុខេន វា;

អាបោធាតុប្បកោបេន, ហោតិ បូតិមុខេវ សោ.

សន្តត្តោ ភវតិ កាយោ, ទដ្ឋោ អគ្គិមុខេន វា;

តេជោធាតុប្បកោបេន, ហោតិ អគ្គិមុខេវ សោ.

សញ្ឆិន្នោ ភវតិ កាយោ, ទដ្ឋោ សត្ថមុខេន វា;

វាយោធាតុប្បកោបេន, ហោតិ សត្ថមុខេវ សោ. (សំ. និ. អដ្ឋ. ៣.៤.២៣៨);

ឥតិ មហាវិការានិ ភូតានីតិ មហាភូតានិ.

‘មហន្តភូតត្តា ចា’តិ ឯតានិ ហិ មហន្តានិ មហតា វាយាមេន បរិគ្គហេតព្ពត្តា, ភូតានិ វិជ្ជមានត្តាតិ, មហន្តភូតត្តា ច មហាភូតានិ. ឯវំ មហន្តបាតុភាវាទីហិ ការណេហិ មហាភូតានិ.

ចតុន្នញ្ច មហាភូតានំ ឧបាទាយ រូបន្តិ ឧបយោគត្ថេ សាមិវចនំ. ចត្តារិ មហាភូតានិ ឧបាទាយ, និស្សាយ, អមុញ្ចិត្វា បវត្តរូបន្តិ អត្ថោ. ឥទំ វុច្ចតិ សព្ពំ រូបន្តិ ឥទំ ចត្តារិ មហាភូតានិ, បទបដិបាដិយា និទ្ទិដ្ឋានិ តេវីសតិ ឧបាទារូបានីតិ, សត្តវីសតិប្បភេទំ សព្ពំ រូបំ នាម.

ឯកវិធរូបសង្គហោ

ឥទានិ តំ វិត្ថារតោ ទស្សេតុំ ឯកវិធាទីហិ ឯកាទសហិ សង្គហេហិ មាតិកំ ឋបេន្តោ សព្ពំ រូបំ ន ហេតូតិអាទិមាហ.

តត្ថ ‘សព្ពំ រូប’ន្តិ ឥទំ បទំ ‘សព្ពំ រូបំ ន ហេតុ’ ‘សព្ពំ រូបំ អហេតុក’ន្តិ ឯវំ សព្ពបទេហិ សទ្ធិំ យោជេតព្ពំ. សព្ពានេវ ចេតានិ ‘ន ហេតូ’តិអាទីនិ តេចត្តាលីសបទានិ ឧទ្ទិដ្ឋានិ. តេសុ បដិបាដិយា ចត្តាលីសបទានិ មាតិកតោ គហេត្វា ឋបិតានិ, អវសានេ តីណិ មាតិកាមុត្តកានីតិ. ឯវំ តាវ បឋមេ សង្គហេ បាឡិវវត្ថានមេវ វេទិតព្ពំ. តថា ទុតិយសង្គហាទីសុ.

ទុវិធរូបសង្គហោ

តត្រាយំ នយោ – ទុតិយសង្គហេ តាវ សតំ ចត្តារោ ច ទុកា. តត្ថ អត្ថិ រូបំ ឧបាទា, អត្ថិ រូបំ នោឧបាទាតិអាទយោ អាទិម្ហិ ចុទ្ទស ទុកា អញ្ញមញ្ញសម្ពន្ធាភាវតោ បកិណ្ណកទុកា នាម. តតោ អត្ថិ រូបំ ចក្ខុសម្ផស្សស្ស វត្ថូតិអាទយោ បញ្ចវីសតិ ទុកា វត្ថុអវត្ថុឧបបរិក្ខណវសេន បវត្តត្តា វត្ថុទុកា នាម. តតោ អត្ថិ រូបំ ចក្ខុសម្ផស្សស្ស អារម្មណន្តិអាទយោ បញ្ចវីសតិ អារម្មណានារម្មណឧបបរិក្ខណវសេន បវត្តត្តា អារម្មណទុកា នាម. តតោ អត្ថិ រូបំ ចក្ខាយតនន្តិ អាទយោ ទស អាយតនានាយតនឧបបរិក្ខណវសេន បវត្តត្តា អាយតនទុកា នាម. តតោ អត្ថិ រូបំ ចក្ខុធាតូតិអាទយោ ទស ធាតុអធាតុឧបបរិក្ខណវសេន បវត្តត្តា ធាតុទុកា នាម. តតោ អត្ថិ រូបំ ចក្ខុន្ទ្រិយន្តិអាទយោ អដ្ឋ ឥន្ទ្រិយានិន្ទ្រិយឧបបរិក្ខណវសេន បវត្តត្តា ឥន្ទ្រិយទុកា នាម. តតោ អត្ថិ រូបំ កាយវិញ្ញត្តីតិអាទយោ ទ្វាទស សុខុមាសុខុមរូបឧបបរិក្ខណវសេន បវត្តត្តា សុខុមរូបទុកា នាមាតិ. ឥទំ ទុតិយសង្គហេ បាឡិវវត្ថានំ.

តិវិធរូបសង្គហោ

៥៨៥. តតិយសង្គហេ សតំ តីណិ ច តិកានិ. តត្ថ ទុតិយសង្គហេ វុត្តេសុ ចុទ្ទសសុ បកិណ្ណកទុកេសុ ឯកំ អជ្ឈត្តិកទុកំ សេសេហិ តេរសហិ យោជេត្វា យំ តំ រូបំ អជ្ឈត្តិកំ តំ ឧបាទា; យំ តំ រូបំ ពាហិរំ តំ អត្ថិ ឧបាទា, អត្ថិ នោឧបាទាតិអាទិនា នយេន ឋបិតា តេរស បកិណ្ណកតិកា នាម. តតោ តមេវ ទុកំ សេសទុកេហិ សទ្ធិំ យោជេត្វា យំ តំ រូបំ ពាហិរំ តំ ចក្ខុសម្ផស្សស្ស ន វត្ថុ, យំ តំ រូបំ អជ្ឈត្តិកំ តំ អត្ថិ ចក្ខុសម្ផស្សស្ស វត្ថុ, អត្ថិ ចក្ខុសម្ផស្សស្ស ន វត្ថូតិអាទិនា នយេន សេសតិកា ឋបិតា. តេសំ នាមញ្ច គណនា ច តេសំយេវ វត្ថុទុកាទីនំ វសេន វេទិតព្ពាតិ. ឥទំ តតិយសង្គហេ បាឡិវវត្ថានំ.

ចតុព្ពិធាទិរូបសង្គហា

៥៨៦. ចតុត្ថសង្គហេ ទ្វាវីសតិ ចតុក្កា. តត្ថ សព្ពបច្ឆិមោ អត្ថិ រូបំ ឧបាទា អត្ថិ រូបំ នោឧបាទាតិ ឯវំ ឥធ វុត្តំ មាតិកំ អនាមសិត្វា ឋបិតោ. ឥតរេ បន អាមសិត្វា ឋបិតា. កថំ? យេ តាវ ឥធ ទុវិធសង្គហេ បកិណ្ណកេសុ អាទិតោ តយោ ទុកា, តេសុ ឯកេកំ គហេត្វា យំ តំ រូបំ ឧបាទា តំ អត្ថិ ឧបាទិណ្ណំ, អត្ថិ អនុបាទិណ្ណន្តិអាទិនា នយេន បញ្ចហិ បញ្ចហិ ទុកេហិ សទ្ធិំ យោជេត្វា ទុកត្តយមូលកា អាទិម្ហិ បញ្ចទស ចតុក្កា ឋបិតា.

ឥទានិ យោ យំ ចតុក្កោ សនិទស្សនទុកោ សោ យស្មា យំ តំ រូបំ សនិទស្សនំ តំ អត្ថិ សប្បដិឃំ, អត្ថិ អប្បដិឃន្តិអាទិនា នយេន បរេហិ វា, អត្ថិ ឧបាទា អត្ថិ នោឧបាទាតិអាទិនា នយេន បុរិមេហិ វា, ទុកេហិ សទ្ធិំ អត្ថាភាវតោ កមាភាវតោ វិសេសាភាវតោ ច យោគំ ន គច្ឆតិ. សនិទស្សនញ្ហិ ‘អប្បដិឃំ’ នាម, ‘នោ ឧបាទា’ វា នត្ថីតិ អត្ថាភាវតោ យោគំ ន គច្ឆតិ. ‘ឧបាទិណ្ណំ បន អនុបាទិណ្ណញ្ច អត្ថិ តំ កមាភាវា យោគំ ន គច្ឆតិ. សព្ពទុកា ហិ បច្ឆិមបច្ឆិមេហេវ សទ្ធិំ យោជិតា. អយមេត្ថ កមោ. បុរិមេហិ បន សទ្ធិំ កមាភាវោតិ. ‘សតិ អត្ថេ កមាភាវោ អការណំ. តស្មា ឧបាទិណ្ណបទាទីហិ សទ្ធិំ យោជេតព្ពោ’តិ ចេ – ន, វិសេសាភាវា; ឧបាទិណ្ណបទាទីនិ ហិ ឥមិនា សទ្ធិំ យោជិតានិ. តត្ថ ‘ឧបាទិណ្ណំ វា សនិទស្សនំ, សនិទស្សនំ វា ឧបាទិណ្ណ’ន្តិ វុត្តេ វិសេសោ នត្ថីតិ វិសេសាភាវាបិ យោគំ ន គច្ឆតិ. តស្មា តំ ចតុត្ថទុកំ អនាមសិត្វា, តតោ បរេហិ អត្ថិ រូបំ សប្បដិឃន្តិអាទីហិ តីហិ ទុកេហិ សទ្ធិំ ‘យំ តំ រូបំ សប្បដិឃំ តំ អត្ថិ ឥន្ទ្រិយំ, អត្ថិ ន ឥន្ទ្រិយំ, យំ តំ រូបំ អប្បដិឃំ តំ អត្ថិ ឥន្ទ្រិយំ, អត្ថិ ន ឥន្ទ្រិយ’ន្តិអាទិនា នយេន យុជ្ជមានេ ទ្វេ ទ្វេ ទុកេ យោជេត្វា ឆ ចតុក្កា ឋបិតា.

យថា ចាយំ ចតុត្ថទុកោ យោគំ ន គច្ឆតិ, តថា តេន សទ្ធិំ អាទិទុកោបិ. កស្មា? អនុបាទារូបស្ស ឯកន្តេន អនិទស្សនត្តា. សោ ហិ យំ តំ រូបំ នោឧបាទា តំ អត្ថិ សនិទស្សនំ, អត្ថិ អនិទស្សនន្តិ – ឯវំ ចតុត្ថេន ទុកេន សទ្ធិំ យោជិយមានោ យោគំ ន គច្ឆតិ. តស្មា តំ អតិក្កមិត្វា បញ្ចមេន សហ យោជិតោ. ឯវំ យោ យេន សទ្ធិំ យោគំ គច្ឆតិ, យោ ច ន គច្ឆតិ សោ វេទិតព្ពោតិ. ឥទំ ចតុត្ថសង្គហេ បាឡិវវត្ថានំ. ឥតោ បរេ បន បញ្ចវិធសង្គហាទយោ សត្ត សង្គហា អសម្មិស្សា ឯវ. ឯវំ សកលាយបិ មាតិកាយ បាឡិវវត្ថានំ វេទិតព្ពំ.

រូបវិភត្តិឯកកនិទ្ទេសវណ្ណនា

៥៩៤. ឥទានិ តស្សា អត្ថំ ភាជេត្វា ទស្សេតុំ សព្ពំ រូបំ ន ហេតុមេវាតិអាទិ អារទ្ធំ. កស្មា បនេត្ថ ‘កតមំ តំ សព្ពំ រូបំ ន ហេតូ’តិ បុច្ឆា ន កតាតិ? ភេទាភាវតោ. យថា ហិ ទុកាទីសុ ‘ឧបាទារូប’ម្បិ អត្ថិ ‘នោឧបាទារូប’ម្បិ, ឯវមិធ ហេតុ ន ហេតូតិបិ សហេតុកមហេតុកន្តិបិ ភេទោ នត្ថិ, តស្មា បុច្ឆំ អកត្វាវ វិភត្តំ. តត្ថ ‘សព្ព’ន្តិ សកលំ, និរវសេសំ. ‘រូប’ន្តិ អយមស្ស សីតាទីហិ រុប្បនភាវទីបនោ សាមញ្ញលក្ខណនិទ្ទេសោ. ន ហេតុមេវាតិ សាធារណហេតុបដិក្ខេបនិទ្ទេសោ.

តត្ថ ហេតុហេតុ បច្ចយហេតុ ឧត្តមហេតុ សាធារណហេតូតិ ចតុព្ពិធោ ហេតុ. តេសុ ‘តយោ កុសលហេតូ, តយោ អកុសលហេតូ, តយោ អព្យាកតហេតូ’តិ (ធ. ស. ១០៥៩) អយំ ‘ហេតុហេតុ’ នាម. ‘‘ចត្តារោ ខោ, ភិក្ខុ, មហាភូតា ហេតុ, ចត្តារោ មហាភូតា បច្ចយោ រូបក្ខន្ធស្ស បញ្ញាបនាយា’’តិ (ម. និ. ៣.៨៥; សំ. និ. ៣.៨២) អយំ ‘បច្ចយហេតុ’ នាម. ‘‘កុសលាកុសលំ អត្តនោ វិបាកដ្ឋានេ, ឧត្តមំ ឥដ្ឋារម្មណំ កុសលវិបាកដ្ឋានេ, ឧត្តមំ អនិដ្ឋារម្មណំ អកុសលវិបាកដ្ឋានេ’’តិ អយំ ‘ឧត្តមហេតុ’ នាម. យថាហ – ‘អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នានំ កម្មសមាទានានំ ឋានសោ ហេតុសោ វិបាកំ យថាភូតំ បជានាតី’តិ (ម. និ. ១.១៤៨; វិភ. ៨១០; បាដិ. ម. ២.៤៤), ‘‘ឯសេវ ហេតុ ឯស បច្ចយោ សង្ខារានំ យទិទំ អវិជ្ជា’’តិ អវិជ្ជា សង្ខារានំ សាធារណហេតុ ហុត្វា បច្ចយដ្ឋំ ផរតីតិ អយំ ‘សាធារណហេតុ’ នាម. យថា ហិ បថវីរសោ អាបោរសោ ច មធុរស្សាបិ អមធុរស្សាបិ បច្ចយោ, ឯវំ អវិជ្ជា កុសលសង្ខារានម្បិ អកុសលសង្ខារានម្បិ សាធារណបច្ចយោ ហោតិ. ឥមស្មិំ បនត្ថេ ‘ហេតុហេតុ’ អធិប្បេតោ. ឥតិ ‘ហេតូ ធម្មា ន ហេតូ ធម្មា’តិ (ធ. ស. ទុកមាតិកា ១) មាតិកាយ អាគតំ ហេតុភាវំ រូបស្ស និយមេត្វា បដិក្ខិបន្តោ ‘ន ហេតុមេវា’តិ អាហ. ឥមិនា នយេន សព្ពបទេសុ បដិក្ខេបនិទ្ទេសោ ច អប្បដិក្ខេបនិទ្ទេសោ ច វេទិតព្ពោ. វចនត្ថោ បន សព្ពបទានំ មាតិកាវណ្ណនាយំ វុត្តោយេវ.

សប្បច្ចយមេវាតិ ឯត្ថ បន កម្មសមុដ្ឋានំ កម្មបច្ចយមេវ ហោតិ, អាហារសមុដ្ឋានាទីនិ អាហារាទិបច្ចយានេវាតិ ឯវំ រូបស្សេវ វុត្តចតុបច្ចយវសេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. រូបមេវាតិ ‘រូបិនោ ធម្មា អរូបិនោ ធម្មា’តិ មាតិកាយ វុត្តំ អរូបីភាវំ បដិក្ខិបតិ. ឧប្បន្នំ ឆហិ វិញ្ញាណេហីតិ បច្ចុប្បន្នរូបមេវ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីហិ ឆហិ វេទិតព្ពំ. និយាមោ បន ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនិ សន្ធាយ គហិតោ. ន ហិ តានិ អតីតានាគតំ វិជានន្តិ. មនោវិញ្ញាណំ បន អតីតម្បិ អនាគតម្បិ វិជានាតិ. តំ ឥមស្មិំ បញ្ចវិញ្ញាណសោតេ បតិតត្តា សោតបតិតមេវ ហុត្វា គតំ. ហុត្វា អភាវដ្ឋេន បន អនិច្ចមេវ. ជរាយ អភិភវិតព្ពធម្មកត្តា ជរាភិភូតមេវ. យស្មា វា រូបកាយេ ជរា បាកដា ហោតិ, តស្មាបិ ‘ជរាភិភូតមេវា’តិ វុត្តំ.

ឯវំ ឯកវិធេន រូបសង្គហោតិ ឯត្ថ ‘វិធា’-សទ្ទោ មានសណ្ឋានកោដ្ឋាសេសុ ទិស្សតិ. ‘‘សេយ្យោហមស្មីតិ វិធា, សទិសោហមស្មីតិ វិធា’’តិអាទីសុ (វិភ. ៩៦២) ហិ មានោ វិធា នាម. ‘‘កថំវិធំ សីលវន្តំ វទន្តិ, កថំវិធំ បញ្ញវន្តំ វទន្តី’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ១.៩៥) សណ្ឋានំ. ‘កថំវិធ’ន្តិ ហិ បទស្ស កថំសណ្ឋានន្តិ អត្ថោ. ‘‘ឯកវិធេន ញាណវត្ថុំ ទុវិធេន ញាណវត្ថូ’’តិអាទីសុ (វិភ. ៧៥១-៧៥២) កោដ្ឋាសោ វិធា នាម. ឥធាបិ កោដ្ឋាសោវ អធិប្បេតោ.

សង្គហសទ្ទោបិ សជាតិសញ្ជាតិកិរិយាគណនវសេន ចតុព្ពិធោ. តត្ថ ‘‘សព្ពេ ខត្តិយា អាគច្ឆន្តុ, សព្ពេ ព្រាហ្មណា សព្ពេ វេស្សា សព្ពេ សុទ្ទា អាគច្ឆន្តុ’’, ‘‘យា ចាវុសោ វិសាខ, សម្មាវាចា, យោ ច សម្មាកម្មន្តោ, យោ ច សម្មាអាជីវោ – ឥមេ ធម្មា សីលក្ខន្ធេ សង្គហិតា’’តិ (ម. និ. ១.៤៦២) អយំ ‘សជាតិសង្គហោ’ នាម. ‘ឯកជាតិកា អាគច្ឆន្តូ’តិ វុត្តដ្ឋានេ វិយ ហិ ឥធ សព្ពេ ជាតិយា ឯកសង្គហំ គតា. ‘‘សព្ពេ កោសលកា អាគច្ឆន្តុ, សព្ពេ មាគធកា, សព្ពេ ភារុកច្ឆកា អាគច្ឆន្តុ’’, ‘‘យោ ចាវុសោ វិសាខ, សម្មាវាយាមោ, យា ច សម្មាសតិ, យោ ច សម្មាសមាធិ – ឥមេ ធម្មា សមាធិក្ខន្ធេ សង្គហិតា’’តិ អយំ ‘សញ្ជាតិសង្គហោ’ នាម. ឯកដ្ឋានេ ជាតា សំវុទ្ធា អាគច្ឆន្តូតិ វុត្តដ្ឋានេ វិយ ហិ ឥធ សព្ពេ សញ្ជាតិដ្ឋានេន និវុត្ថោកាសេន ឯកសង្គហំ គតា. ‘‘សព្ពេ ហត្ថារោហា អាគច្ឆន្តុ, សព្ពេ អស្សារោហា, សព្ពេ រថិកា អាគច្ឆន្តុ’’, ‘‘យា ចាវុសោ វិសាខ, សម្មាទិដ្ឋិ, យោ ច សម្មាសង្កប្បោ – ឥមេ ធម្មា បញ្ញាក្ខន្ធេ សង្គហិតា’’តិ (ម. និ. ១.៤៦២) អយំ ‘កិរិយាសង្គហោ’ នាម. សព្ពេវ ហេតេ អត្តនោ កិរិយាករណេន ឯកសង្គហំ គតា. ‘‘ចក្ខាយតនំ កតមក្ខន្ធគណនំ គច្ឆតិ? ចក្ខាយតនំ រូបក្ខន្ធគណនំ គច្ឆតិ. ហញ្ចិ ចក្ខាយតនំ រូបក្ខន្ធគណនំ គច្ឆតិ, តេន វត រេ វត្តព្ពេ – ចក្ខាយតនំ រូបក្ខន្ធេន សង្គហិត’’ន្តិ (កថា. ៤៧១), អយំ ‘គណនសង្គហោ’ នាម. អយមិធ អធិប្បេតោ. ឯកកោដ្ឋាសេន រូបគណនាតិ អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ. ឯស នយោ សព្ពត្ថ.

ទុកនិទ្ទេសវណ្ណនា

ឧបាទាភាជនីយកថា

៥៩៥. ឥទានិ ទុវិធសង្គហាទីសុ ‘អត្ថិ រូបំ ឧបាទា, អត្ថិ រូបំ នោឧបាទា’តិ ឯវំ ភេទសព្ភាវតោ បុច្ឆាបុព្ពង្គមំ បទភាជនំ ទស្សេន្តោ កតមំ តំ រូបំ ឧបាទាតិអាទិមាហ. តត្ថ ឧបាទិយតីតិ ‘ឧបាទា’; មហាភូតានិ គហេត្វា, អមុញ្ចិត្វា, តានិ និស្សាយ បវត្តតីតិ អត្ថោ. ឥទានិ តំ បភេទតោ ទស្សេន្តោ ចក្ខាយតនន្តិអាទិមាហ.

៥៩៦. ឯវំ តេវីសតិវិធំ ឧបាទារូបំ សង្ខេបតោ ឧទ្ទិសិត្វា បុន តទេវ វិត្ថារតោ និទ្ទិសន្តោ កតមំ តំ រូបំ ចក្ខាយតនន្តិអាទិមាហ. តត្ថ ទុវិធំ ចក្ខុ – មំសចក្ខុ បញ្ញាចក្ខុ ច. ឯតេសុ ‘ពុទ្ធចក្ខុ សមន្តចក្ខុ ញាណចក្ខុ ទិព្ពចក្ខុ ធម្មចក្ខូ’តិ បញ្ចវិធំ បញ្ញាចក្ខុ. តត្ថ ‘‘អទ្ទសំ ខោ អហំ, ភិក្ខវេ, ពុទ្ធចក្ខុនា លោកំ វោលោកេន្តោ សត្តេ អប្បរជក្ខេ…បេ… ទុវិញ្ញាបយេ’’តិ (ម. និ. ១.២៨៣) ឥទំ ពុទ្ធចក្ខុ នាម. ‘‘សមន្តចក្ខុ វុច្ចតិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណ’’ន្តិ ឥទំ សមន្តចក្ខុ នាម. ‘‘ចក្ខុំ ឧទបាទិ ញាណំ ឧទបាទី’’តិ (សំ. និ. ៥.១០៨១; មហាវ. ១៥) ឥទំ ញាណចក្ខុ នាម. ‘‘អទ្ទសំ ខោ អហំ, ភិក្ខវេ, ទិព្ពេន ចក្ខុនា វិសុទ្ធេនា’’តិ (ម. និ. ១.២៨៤) ឥទំ ទិព្ពចក្ខុ នាម. ‘‘តស្មិំ យេវាសនេ វិរជំ វីតមលំ ធម្មចក្ខុំ ឧទបាទី’’តិ (ម. និ. ២.៣៩៥) ឥទំ ហេដ្ឋិមមគ្គត្តយសង្ខាតំ ញាណំ ធម្មចក្ខុ នាម.

មំសចក្ខុបិ បសាទចក្ខុ សសម្ភារចក្ខូតិ ទុវិធំ ហោតិ. តត្ថ យោយំ អក្ខិកូបកេ បតិដ្ឋិតោ ហេដ្ឋា អក្ខិកូបកដ្ឋិកេន, ឧបរិ ភមុកដ្ឋិកេន, ឧភតោ អក្ខិកូដេហិ, អន្តោ មត្ថលុង្គេន, ពហិទ្ធា អក្ខិលោមេហិ បរិច្ឆិន្នោ មំសបិណ្ឌោ. សង្ខេបតោ ‘ចតស្សោ ធាតុយោ, វណ្ណោ គន្ធោ រសោ ឱជា, សម្ភវោ សណ្ឋានំ, ជីវិតំ ភាវោ កាយបសាទោ ចក្ខុបសាទោ’តិ ចុទ្ទសសម្ភារោ. វិត្ថារតោ ‘ចតស្សោ ធាតុយោ, តំសន្និស្សិតវណ្ណគន្ធរសឱជាសណ្ឋានសម្ភវា ចា’តិ ឥមានិ ទស ចតុសមុដ្ឋានិកត្តា ចត្តាលីសំ ហោន្តិ. ជីវិតំ ភាវោ កាយបសាទោ ចក្ខុបសាទោតិ ចត្តារិ ឯកន្តកម្មសមុដ្ឋានានេវាតិ ឥមេសំ ចតុចត្តាលីសាយ រូបានំ វសេន ចតុចត្តាលីសសម្ភារោ. យំ លោកោ សេតំ ចក្ខុំ បុថុលំ វិសដំ វិត្ថិណ្ណំ ‘ចក្ខុ’ន្តិ សញ្ជានន្តោ ន ចក្ខុំ សញ្ជានាតិ, វត្ថុំ ចក្ខុតោ សញ្ជានាតិ, សោ មំសបិណ្ឌោ អក្ខិកូបេ បតិដ្ឋិតោ, ន្ហារុសុត្តកេន មត្ថលុង្គេ អាពទ្ធោ, យត្ថ សេតម្បិ អត្ថិ, កណ្ហម្បិ លោហិតកម្បិ, បថវីបិ អាបោបិ តេជោបិ វាយោបិ, យំ សេម្ហូស្សទត្តា សេតំ, បិត្តុស្សទត្តា កណ្ហំ, រុហិរុស្សទត្តា លោហិតកំ, បថវុស្សទត្តា បត្ថិណ្ណំ ហោតិ, អាបុស្សទត្តា បគ្ឃរតិ, តេជុស្សទត្តា បរិទយ្ហតិ, វាយុស្សទត្តា សម្ភមតិ, ឥទំ សសម្ភារចក្ខុ នាម.

យោ បនេត្ថ សិតោ ឯត្ថ បដិពទ្ធោ ចតុន្នំ មហាភូតានំ ឧបាទាយ បសាទោ, ឥទំ បសាទចក្ខុ នាម. តទេតំ តស្ស សសម្ភារចក្ខុនោ សេតមណ្ឌលបរិក្ខិត្តស្ស កណ្ហមណ្ឌលស្ស មជ្ឈេ, អភិមុខេ ឋិតានំ សរីរសណ្ឋានុប្បត្តិទេសភូតេ ទិដ្ឋិមណ្ឌលេ, សត្តសុ បិចុបដលេសុ អាសិត្តតេលំ បិចុបដលានិ វិយ, សត្តក្ខិបដលានិ ព្យាបេត្វា, ធារណន្ហាបនមណ្ឌនពីជនកិច្ចាហិ ចតូហិ ធាតីហិ ខត្តិយកុមារោ វិយ, សន្ធារណអាពន្ធនបរិបាចនសមុទីរណកិច្ចាហិ ចតូហិ ធាតូហិ កតូបការំ, ឧតុចិត្តាហារេហិ ឧបត្ថម្ភិយមានំ, អាយុនា អនុបាលិយមានំ, វណ្ណគន្ធរសាទីហិ បរិវុតំ, បមាណតោ ឩកាសិរមត្តំ, ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ យថារហំ វត្ថុទ្វារភាវំ សាធយមានំ តិដ្ឋតិ. វុត្តម្បិ ចេតំ ធម្មសេនាបតិនា –

‘‘យេន ចក្ខុប្បសាទេន, រូបានិ មនុបស្សតិ;

បរិត្តំ សុខុមំ ឯតំ, ឩកាសិរសមូបម’’ន្តិ.

ចក្ខុ ច តំ អាយតនញ្ចាតិ ចក្ខាយតនំ. យំ ចក្ខុ ចតុន្នំ មហាភូតានំ ឧបាទាយ បសាទោតិ ឥធាបិ ឧបយោគត្ថេយេវ សាមិវចនំ; ចត្តារិ មហាភូតានិ ឧបាទិយិត្វា បវត្តប្បសាទោតិ អត្ថោ. ឥមិនា បសាទចក្ខុមេវ គណ្ហាតិ, សេសចក្ខុំ បដិក្ខិបតិ. យំ បន ឥន្ទ្រិយគោចរសុត្តេ ‘‘ឯកំ មហាភូតំ ឧបាទាយ បសាទោ បថវីធាតុយា តីហិ មហាភូតេហិ សង្គហិតោ អាបោធាតុយា ច តេជោធាតុយា ច វាយោធាតុយា ច,’’ ចតុបរិវត្តសុត្តេ ‘‘ទ្វិន្នំ មហាភូតានំ ឧបាទាយ បសាទោ បថវីធាតុយា ច អាបោធាតុយា ច ទ្វីហិ មហាភូតេហិ សង្គហិតោ តេជោធាតុយា ច វាយោធាតុយា ចា’’តិ វុត្តំ, តំ បរិយាយេន វុត្តំ. អយញ្ហិ សុត្តន្តិកកថា នាម បរិយាយទេសនា. យោ ច ចតុន្នំ មហាភូតានំ ឧបាទាយ បសាទោ សោ តេសុ ឯកេកស្សាបិ ទិន្នំ ទ្វិន្នម្បិ បសាទោយេវាតិ ឥមិនា បរិយាយេន តត្ថ ទេសនា អាគតា. អភិធម្មោ បន និប្បរិយាយទេសនា នាម. តស្មា ឥធ ‘ចតុន្នំ មហាភូតានំ ឧបាទាយ បសាទោ’តិ វុត្តំ.

‘អយំ មេ អត្តា’តិ ពាលជនេន បរិគ្គហិតត្តា អត្តភាវោ វុច្ចតិ សរីរម្បិ ខន្ធបញ្ចកម្បិ. តស្មិំ បរិយាបន្នោ តន្និស្សិតោតិ អត្តភាវបរិយាបន្នោ ចក្ខុវិញ្ញាណេន បស្សិតុំ ន សក្កាតិ អនិទស្សនោ. បដិឃដ្ដនានិឃំសោ ឯត្ថ ជាយតីតិ សប្បដិឃោ.

យេនាតិអាទីសុ អយំ សង្ខេបត្ថោ – យេន ករណភូតេន ចក្ខុនា អយំ សត្តោ ឥទំ វុត្តប្បការំ រូបំ អតីតេ បស្សិ វា, វត្តមានេ បស្សតិ វា, អនាគតេ បស្សិស្សតិ វា, សចស្ស អបរិភិន្នំ ចក្ខុ ភវេយ្យ, អថានេន អាបាថគតំ រូបំ បស្សេ វា, អតីតំ វា រូបំ អតីតេន ចក្ខុនា បស្សិ, បច្ចុប្បន្នំ បច្ចុប្បន្នេន បស្សតិ, អនាគតំ អនាគតេន បស្សិស្សតិ, សចេ តំ រូបំ ចក្ខុស្ស អាបាថំ អាគច្ឆេយ្យ ចក្ខុនា តំ រូបំ បស្សេយ្យាតិ ឥទមេត្ថ បរិកប្បវចនំ. ទស្សនបរិណាយកដ្ឋេន ចក្ខុំបេតំ, សញ្ជាតិសមោសរណដ្ឋេន ចក្ខាយតនំបេតំ, សុញ្ញតភាវនិស្សត្តដ្ឋេន ចក្ខុធាតុបេសា. ទស្សនលក្ខណេ ឥន្ទដ្ឋំ ការេតីតិ ចក្ខុន្ទ្រិយំបេតំ. លុជ្ជនបលុជ្ជនដ្ឋេន លោកោបេសោ. វឡញ្ជនដ្ឋេន ទ្វារាបេសា. អបូរណីយដ្ឋេន សមុទ្ទោបេសោ. បរិសុទ្ធដ្ឋេន បណ្ឌរំបេតំ. ផស្សាទីនំ អភិជាយនដ្ឋេន ខេត្តំបេតំ. តេសំយេវ បតិដ្ឋានដ្ឋេន វត្ថុំបេតំ. សមវិសមំ ទស្សេន្តំ អត្តភាវំ នេតីតិ នេត្តំបេតំ. តេនេវដ្ឋេន នយនំបេតំ. សក្កាយបរិយាបន្នដ្ឋេន ឱរិមំ តីរំបេតំ. ពហុសាធារណដ្ឋេន អស្សាមិកដ្ឋេន ច សុញ្ញោ គាមោបេសោតិ.

ឯត្តាវតា ‘បស្សិ វា’តិអាទីហិ ចតូហិ បទេហិ ចក្ខុំបេតន្តិអាទីនិ ចុទ្ទស នាមានិ យោជេត្វា ចក្ខាយតនស្ស ចត្តារោ វវត្ថាបននយា វុត្តាតិ វេទិតព្ពា. កថំ? ឯត្ថ ហិ យេន ចក្ខុនា អនិទស្សនេន សប្បដិឃេន រូបំ សនិទស្សនំ សប្បដិឃំ បស្សិ វា ចក្ខុំបេតំ…បេ… សុញ្ញោ គាមោបេសោ, ឥទំ តំ រូបំ ចក្ខាយតនន្តិ អយមេកោ នយោ. ឯវំ សេសាបិ វេទិតព្ពា.

៥៩៧. ឥទានិ យស្មា វិជ្ជុនិច្ឆរណាទិកាលេសុ អនោលោកេតុកាមស្សាបិ រូបំ ចក្ខុបសាទំ ឃដ្ដេតិ, តស្មា តំ អាការំ ទស្សេតុំ ទុតិយោ និទ្ទេសវារោ អារទ្ធោ. តត្ថ យម្ហិ ចក្ខុម្ហីតិ យម្ហិ អធិករណភូតេ ចក្ខុម្ហិ. រូបន្តិ បច្ចត្តវចនមេតំ. តត្ថ បដិហញ្ញិ វាតិ អតីតត្ថោ. បដិហញ្ញតិ វាតិ បច្ចុប្បន្នត្ថោ. បដិហញ្ញិស្សតិ វាតិ អនាគតត្ថោ. បដិហញ្ញេ វាតិ វិកប្បនត្ថោ. អតីតញ្ហិ រូបំ អតីតេ ចក្ខុស្មិំ បដិហញ្ញិ នាម. បច្ចុប្បន្នំ បច្ចុប្បន្នេ បដិហញ្ញតិ នាម. អនាគតំ អនាគតេ បដិហញ្ញិស្សតិ នាម. សចេ តំ រូបំ ចក្ខុស្ស អាបាថំ អាគច្ឆេយ្យ, ចក្ខុម្ហិ បដិហញ្ញេយ្យ តំ រូបន្តិ អយមេត្ថ បរិកប្បោ. អត្ថតោ បន បសាទំ ឃដ្ដយមានមេវ រូបំ បដិហញ្ញតិ នាម. ឥធាបិ បុរិមនយេនេវ ចត្តារោ វវត្ថាបននយា វេទិតព្ពា.

៥៩៨. ឥទានិ យស្មា អត្តនោ ឥច្ឆាយ ឱលោកេតុកាមស្ស រូបេ ចក្ខុំ ឧបសំហរតោ ចក្ខុ រូបស្មិំ បដិហញ្ញតិ, តស្មា តំ អាការំ ទស្សេតុំ តតិយោ និទ្ទេសវារោ អារទ្ធោ. សោ អត្ថតោ បាកដោយេវ. ឯត្ថ បន ចក្ខុ អារម្មណំ សម្បដិច្ឆមានមេវ រូបម្ហិ បដិហញ្ញតិ នាម. ឥធាបិ បុរិមនយេនេវ ចត្តារោ វវត្ថាបននយា វេទិតព្ពា.

៥៩៩. ឥតោ បរំ ផស្សបញ្ចមកានំ ឧប្បត្តិទស្សនវសេន បញ្ច, តេសំយេវ អារម្មណបដិពទ្ធឧប្បត្តិទស្សនវសេន បញ្ចាតិ, ទស វារា ទស្សិតា. តត្ថ ចក្ខុំ និស្សាយាតិ ចក្ខុំ និស្សាយ, បច្ចយំ កត្វា. រូបំ អារព្ភាតិ រូបារម្មណំ អាគម្ម, សន្ធាយ, បដិច្ច. ឥមិនា ចក្ខុបសាទវត្ថុកានំ ផស្សាទីនំ បុរេជាតបច្ចយេន ចក្ខុទ្វារជវនវីថិបរិយាបន្នានំ អារម្មណាធិបតិអារម្មណូបនិស្សយបច្ចយេហិ រូបស្ស បច្ចយភាវោ ទស្សិតោ. ឥតរេសុ បញ្ចសុ វារេសុ រូបំ អារម្មណមស្សាតិ រូបារម្មណោតិ ឯវំ អារម្មណបច្ចយមត្តេនេវ បច្ចយភាវោ ទស្សិតោ. យថា បន បុរិមេសុ តីសុ, ឯវំ ឥមេសុបិ ទសសុ វារេសុ ចត្តារោ ចត្តារោ វវត្ថាបននយា វេទិតព្ពា. ឯវំ កតមំ តំ រូបំ ចក្ខាយតនន្តិ បុច្ឆាយ ឧទ្ធដំ ចក្ខុំ ‘ឥទំ ត’ន្តិ នានប្បការតោ ទស្សេតុំ, បុរិមា តយោ, ឥមេ ទសាតិ, តេរស និទ្ទេសវារា ទស្សិតា. ឯកេកស្មិញ្ចេត្ថ ចតុន្នំ ចតុន្នំ វវត្ថាបននយានំ អាគតត្តា ទ្វិបញ្ញាសាយ នយេហិ បដិមណ្ឌេត្វាវ ទស្សិតាតិ វេទិតព្ពា.

៦០០. ឥតោ បរេសុ សោតាយតនាទិនិទ្ទេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. វិសេសមត្តំ បនេត្ថ ឯវំ វេទិតព្ពំ – សុណាតីតិ សោតំ. តំ សសម្ភារសោតពិលស្ស អន្តោ តនុតម្ពលោមាចិតេ អង្គុលិវេធកសណ្ឋានេ បទេសេ វុត្តប្បការាហិ ធាតូហិ កតូបការំ, ឧតុចិត្តាហារេហិ ឧបត្ថម្ភិយមានំ, អាយុនា អនុបាលិយមានំ, វណ្ណាទីហិ បរិវុតំ សោតវិញ្ញាណាទីនំ យថារហំ វត្ថុទ្វារភាវំ សាធយមានំ តិដ្ឋតិ.

ឃាយតីតិ ឃានំ. តំ សសម្ភារឃានពិលស្ស អន្តោ អជប្បទសណ្ឋានេ បទេសេ យថាវុត្តប្បការឧបការុបត្ថម្ភនានុបាលនបរិវារំ ហុត្វា ឃានវិញ្ញាណាទីនំ យថារហំ វត្ថុទ្វារភាវំ សាធយមានំ តិដ្ឋតិ.

សាយនដ្ឋេន ជិវ្ហា. សា សសម្ភារជិវ្ហាមជ្ឈស្ស ឧបរិ ឧប្បលទលគ្គសណ្ឋានេ បទេសេ យថាវុត្តប្បការឧបការុបត្ថម្ភនានុបាលនបរិវារា ហុត្វា ជិវ្ហាវិញ្ញាណាទីនំ យថារហំ វត្ថុទ្វារភាវំ សាធយមានា តិដ្ឋតិ.

យាវតា បន ឥមស្មិំ កាយេ ឧបាទិណ្ណករូបំ នាម អត្ថិ, សព្ពត្ថ កាយាយតនំ, កប្បាសបដលេ ស្នេហោ វិយ, យថាវុត្តប្បការឧបការុបត្ថម្ភនានុបាលនបរិវារមេវ ហុត្វា កាយវិញ្ញាណាទីនំ យថារហំ វត្ថុទ្វារភាវំ សាធយមានំ តិដ្ឋតិ. អយមេត្ថ វិសេសោ. សេសោ បាឡិប្បភេទោ ច អត្ថោ ច ចក្ខុនិទ្ទេសេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. កេវលញ្ហិ ឥធ ចក្ខុបទស្ស ឋានេ សោតបទាទីនិ, រូបបទស្ស ឋានេ សទ្ទបទាទីនិ, បស្សីតិ អាទីនំ ឋានេ សុណីតិអាទិបទានិ ច អាគតានិ. ‘នេត្តំបេតំ, នយនំបេត’ន្តិ ឥមស្ស ច បទទ្វយស្ស អភាវា ទ្វាទស ទ្វាទស នាមានិ ហោន្តិ. សេសំ សព្ពត្ថ វុត្តសទិសមេវ.

តត្ថ សិយា – យទិ យាវតា ឥមស្មិំ កាយេ ឧបាទិណ្ណករូបំ នាម អត្ថិ, សព្ពត្ថ កាយាយតនំ, កប្បាសបដលេ ស្នេហោ វិយ. ‘ឯវំ សន្តេ លក្ខណសម្មិស្សតា អាបជ្ជតី’តិ. ‘នាបជ្ជតី’តិ. ‘កស្មា’? ‘អញ្ញស្ស អញ្ញត្ថ អភាវតោ’. ‘យទិ ឯវំ, ន សព្ពត្ថ កាយាយតន’ន្តិ? ‘នេវ បរមត្ថតោ សព្ពត្ថ. វិនិព្ភុជិត្វា បនស្ស នានាករណំ បញ្ញាបេតុំ ន សក្កា, តស្មា ឯវំ វុត្តំ. យថា ហិ រូបរសាទយោ, វាលិកាចុណ្ណានិ វិយ, វិវេចេតុំ អសក្កុណេយ្យតាយ អញ្ញមញ្ញព្យាបិនោតិ វុច្ចន្តិ, ន ច បរមត្ថតោ រូបេ រសោ អត្ថិ. យទិ សិយា រូបគ្គហណេនេវ រសគ្គហណំ គច្ឆេយ្យ. ឯវំ កាយាយតនម្បិ បរមត្ថតោ នេវ សព្ពត្ថ អត្ថិ, ន ច សព្ពត្ថ នត្ថិ, វិវេចេតុំ អសក្កុណេយ្យតាយាតិ. ឯវមេត្ថ ន លក្ខណសម្មិស្សតា អាបជ្ជតីតិ វេទិតព្ពា’.

អបិច លក្ខណាទិវវត្ថាបនតោបេតេសំ អសម្មិស្សតា វេទិតព្ពា – ឯតេសុ ហិ រូបាភិឃាតារហភូតប្បសាទលក្ខណំ ទដ្ឋុកាមតានិទានកម្មសមុដ្ឋានភូតប្បសាទលក្ខណំ វា ចក្ខុ, រូបេសុ អាវិញ្ឆនរសំ, ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស អាធារភាវបច្ចុបដ្ឋានំ, ទដ្ឋុកាមតានិទានកម្មជភូតបទដ្ឋានំ.

សទ្ទាភិឃាតារហភូតប្បសាទលក្ខណំ សោតុកាមតានិទានកម្មសមុដ្ឋានភូតប្បសាទលក្ខណំ វា សោតំ, សទ្ទេសុ អាវិញ្ឆនរសំ, សោតវិញ្ញាណស្ស អាធារភាវបច្ចុបដ្ឋានំ, សោតុកាមតានិទានកម្មជភូតបទដ្ឋានំ.

គន្ធាភិឃាតារហភូតប្បសាទលក្ខណំ ឃាយិតុកាមតានិទានកម្មសមុដ្ឋានភូតប្បសាទលក្ខណំ វា ឃានំ, គន្ធេសុ អាវិញ្ឆនរសំ, ឃានវិញ្ញាណស្ស អាធារភាវបច្ចុបដ្ឋានំ ឃាយិតុកាមតានិទានកម្មជភូតបទដ្ឋានំ.

រសាភិឃាតារហភូតប្បសាទលក្ខណា សាយិតុកាមតានិទានកម្មសមុដ្ឋានភូតប្បសាទលក្ខណា វា ជិវ្ហា, រសេសុ អាវិញ្ឆនរសា, ជិវ្ហាវិញ្ញាណស្ស អាធារភាវបច្ចុបដ្ឋានា, សាយិតុកាមតានិទានកម្មជភូតបទដ្ឋានា.

ផោដ្ឋព្ពាភិឃាតារហភូតប្បសាទលក្ខណោ ផុសិតុកាមតានិទានកម្មសមុដ្ឋានភូតប្បសាទលក្ខណោ វា កាយោ, ផោដ្ឋព្ពេសុ អាវិញ្ឆនរសោ, កាយវិញ្ញាណស្ស អាធារភាវបច្ចុបដ្ឋានោ, ផុសិតុកាមតានិទានកម្មជភូតបទដ្ឋានោ.

កេចិ បន ‘តេជាធិកានំ ភូតានំ បសាទោ ចក្ខុ, វាយុបថវីអាបាធិកានំ ភូតានំ បសាទា សោតឃានជិវ្ហា, កាយោ សព្ពេស’ន្តិ វទន្តិ. អបរេ ‘តេជាធិកានំ បសាទោ ចក្ខុ, វិវរវាយុអាបបថវាធិកានំ បសាទា សោតឃានជិវ្ហាកាយា’តិ វទន្តិ. តេ វត្តព្ពា – ‘សុត្តំ អាហរថា’តិ. អទ្ធា សុត្តមេវ ន ទក្ខិស្សន្តិ. កេចិ បនេត្ថ ‘តេជាទីនំ គុណេហិ រូបាទីហិ អនុគ្គយ្ហភាវតោ’តិ ការណំ វទន្តិ. តេ ច វត្តព្ពា – ‘កោ បនេវមាហ – រូបាទយោ តេជាទីនំ គុណា’តិ? អវិនិព្ភោគេសុ ហិ រូបេសុ ‘អយំ ឥមស្ស គុណោ, អយំ ឥមស្ស គុណោ’តិ ន លព្ភា វត្តុំ. អថាបិ វទេយ្យុំ – ‘យថា តេសុ តេសុ សម្ភារេសុ តស្ស តស្ស ភូតស្ស អធិកតាយ បថវីអាទីនំ សន្ធារណាទីនិ កិច្ចានិ ឥច្ឆថ, ឯវំ តេជាទិអធិកេសុ សម្ភារេសុ រូបាទីនំ អធិកភាវទស្សនតោ ឥច្ឆិតព្ពមេតំ រូបាទយោ តេសំ គុណា’តិ. តេ វត្តព្ពា – ឥច្ឆេយ្យាម, យទិ អាបាធិកស្ស អាសវស្ស គន្ធតោ បថវីអធិកេ កប្បាសេ គន្ធោ អធិកតរោ សិយា, តេជាធិកស្ស ច ឧណ្ហោទកស្ស វណ្ណតោបិ សីតូទកស្ស វណ្ណោ បរិហាយេថ. យស្មា បនេតំ ឧភយម្បិ នត្ថិ, តស្មា បហាយេថេតំ ឯតេសំ និស្សយភូតានំ វិសេសកប្បនំ, យថា អវិសេសេបិ ឯកកលាបេ ភូតានំ រូបរសាទយោ អញ្ញមញ្ញំ វិសទិសា ហោន្តិ, ឯវំ ចក្ខុបសាទាទយោ, អវិជ្ជមានេបិ អញ្ញស្មិំ វិសេសការណេតិ គហេតព្ពមេតំ.

កិំ បន តំ យំ អញ្ញមញ្ញស្ស អសាធារណំ? កម្មមេវ នេសំ វិសេសការណំ. តស្មា កម្មវិសេសតោ ឯតេសំ វិសេសោ, ន ភូតវិសេសតោ. ភូតវិសេសេ ហិ សតិ បសាទោវ នុប្បជ្ជតិ. សមានានញ្ហិ បសាទោ, ន វិសមានានន្តិ បោរាណា. ឯវំ កម្មេវិសសតោ វិសេសវន្តេសុ ច ឯតេសុ ចក្ខុសោតានិ អសម្បត្តវិសយគ្គាហកានិ អត្តនោ និស្សយំ អនល្លីននិស្សយេ ឯវ វិសយេ វិញ្ញាណហេតុត្តា. ឃានជិវ្ហាកាយា សម្បត្តវិសយគ្គាហកា, និស្សយវសេន ចេវ សយញ្ច អត្តនោ និស្សយំ អល្លីនេយេវ វិសយេ វិញ្ញាណហេតុត្តា.

អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘អាបាថគតត្តាវ អារម្មណំ សម្បត្តំ នាម. ចន្ទមណ្ឌលសូរិយមណ្ឌលានញ្ហិ ទ្វាចត្តាលីសយោជនសហស្សមត្ថកេ ឋិតានំ វណ្ណោ ចក្ខុបសាទំ ឃដ្ដេតិ. សោ ទូរេ ឋត្វា បញ្ញាយមានោបិ សម្បត្តោយេវ នាម. តំគោចរត្តា ចក្ខុ សម្បត្តគោចរមេវ នាម. ទូរេ រុក្ខំ ឆិន្ទន្តានម្បិ, រជកានញ្ច វត្ថំ ធោវន្តានំ ទូរតោវ កាយវិការោ បញ្ញាយតិ. សទ្ទោ បន ធាតុបរម្បរាយ អាគន្ត្វា សោតំ ឃដ្ដេត្វា សណិកំ វវត្ថានំ គច្ឆតី’’តិ វុត្តំ.

តត្ថ កិញ្ចាបិ អាបាថគតត្តា អារម្មណំ សម្បត្តន្តិ វុត្តំ, ចន្ទមណ្ឌលាទិវណ្ណោ បន ចក្ខុំ អសម្បត្តោ ទូរេ ឋិតោវ បញ្ញាយតិ. សទ្ទោបិ សចេ សណិកំ អាគច្ឆេយ្យ, ទូរេ ឧប្បន្នោ ចិរេន សុយ្យេយ្យ, បរម្បរឃដ្ដនាយ ច អាគន្ត្វា សោតំ ឃដ្ដេន្តោ អសុកទិសាយ នាមាតិ ន បញ្ញាយេយ្យ. តស្មា អសម្បត្តគោចរានេវ តានិ.

អហិអាទិសមានានិ ចេតានិ. យថា ហិ អហិ នាម ពហិ សិត្តសម្មដ្ឋដ្ឋានេ នាភិរមតិ, សង្ការដ្ឋានតិណបណ្ណគហនវម្មិកានិយេវ បន បវិសិត្វា និបន្នកាលេ អភិរមតិ, ឯកគ្គតំ អាបជ្ជតិ, ឯវមេវ ចក្ខុបេតំ វិសមជ្ឈាសយំ មដ្ឋេសុ សុវណ្ណភិត្តិអាទីសុ នាភិរមតិ, ឱលោកេតុម្បិ ន ឥច្ឆតិ, រូបចិត្តបុប្ផលតាទិចិត្តេសុយេវ បន អភិរមតិ. តាទិសេសុ ហិ ឋានេសុ ចក្ខុម្ហិ អប្បហោន្តេ មុខម្បិ វិវរិត្វា ឱលោកេតុកាមា ហោន្តិ.

សុសុមារោបិ ពហិ និក្ខន្តោ គហេតព្ពំ ន បស្សតិ, អក្ខីនិ និម្មីលេត្វាវ ចរតិ. យទា បន ព្យាមសតមត្តំ ឧទកំ ឱគាហិត្វា ពិលំ បវិសិត្វា និបន្នោ ហោតិ, តទា តស្ស ចិត្តំ ឯកគ្គំ ហោតិ សុខំ សុបតិ, ឯវមេវ សោតំ តម្បេ ពិលជ្ឈាសយំ អាកាសសន្និស្សិតំ កណ្ណច្ឆិទ្ទកូបកេយេវ អជ្ឈាសយំ ករោតិ. កណ្ណច្ឆិទ្ទាកាសោយេវ តស្ស សទ្ទសវនេ បច្ចយោ ហោតិ. អជដាកាសោបិ វដ្ដតិយេវ. អន្តោលេណស្មិញ្ហិ សជ្ឈាយេ ករិយមានេ ន លេណច្ឆទនំ ភិន្ទិត្វា សទ្ទោ ពហិ និក្ខមតិ, ទ្វារវាតបានច្ឆិទ្ទេហិ បន និក្ខមិត្វា ធាតុបរម្បរាយេវ ឃដ្ដេន្តោ គន្ត្វា សោតបសាទំ ឃដ្ដេតិ. អថ តស្មិំ កាលេ ‘អសុកោ នាម សជ្ឈាយតី’តិ លេណបិដ្ឋេ និសិន្នា ជានន្តិ.

ឯវំ សន្តេ សម្បត្តគោចរតា ហោតិ. ‘កិំ បនេតំ សម្បត្តគោចរ’ន្តិ? ‘អាម, សម្បត្តគោចរំ’. ‘យទិ ឯវំ, ទូរេ ភេរីអាទីសុ វជ្ជមានេសុ ទូរេ សទ្ទោតិ ជាននំ ន ភវេយ្យា’តិ? ‘នោ ន ភវតិ. សោតបសាទស្មិញ្ហិ ឃដ្ដិតេ ទូរេ សទ្ទោ អាសន្នេ សទ្ទោ, បរតីរេ ឱរិមតីរេតិ តថា តថា ជាននាការោ ហោតិ. ធម្មតា ឯសា’តិ. ‘កិំ ឯតាយ ធម្មតាយ? យតោ យតោ ឆិទ្ទំ តតោ តតោ សវនំ ហោតិ, ចន្ទិមសូរិយាទីនំ ទស្សនំ វិយាតិ អសម្បត្តគោចរមេវេតំ’.

បក្ខីបិ រុក្ខេ វា ភូមិយំ វា ន រមតិ. យទា បន ឯកំ វា ទ្វេ វា លេឌ្ឌុបាតេ អតិក្កម្ម អជដាកាសំ បក្ខន្ទោ ហោតិ, តទា ឯកគ្គចិត្តតំ អាបជ្ជតិ, ឯវមេវ ឃានម្បិ អាកាសជ្ឈាសយំ វាតូបនិស្សយគន្ធគោចរំ. តថា ហិ គាវោ នវវុដ្ឋេ ទេវេ ភូមិយំ ឃាយិត្វា ឃាយិត្វា អាកាសាភិមុខា ហុត្វា វាតំ អាកឌ្ឍន្តិ. អង្គុលីហិ គន្ធបិណ្ឌំ គហេត្វាបិ ច ឧបសិង្ឃនកាលេ វាតំ អនាកឌ្ឍន្តោ នេវ តស្ស គន្ធំ ជានាតិ.

កុក្កុរោបិ ពហិ វិចរន្តោ ខេមដ្ឋានំ ន បស្សតិ លេឌ្ឌុបហារាទីហិ ឧបទ្ទុតោ ហោតិ. អន្តោគាមំ បវិសិត្វា ឧទ្ធនដ្ឋានេ ឆារិកំ ព្យូហិត្វា និបន្នស្ស បន ផាសុកំ ហោតិ, ឯវមេវ ជិវ្ហាបិ គាមជ្ឈាសយា អាបោសន្និស្សិតរសារម្មណា. តថា ហិ តិយាមរត្តិំ សមណធម្មំ កត្វាបិ បាតោវ បត្តចីវរមាទាយ គាមោ បវិសិតព្ពោ ហោតិ. សុក្ខខាទនីយស្ស ច ន សក្កា ខេឡេន អតេមិតស្ស រសំ ជានិតុំ.

សិង្គាលោបិ ពហិ ចរន្តោ រតិំ ន វិន្ទតិ, អាមកសុសានេ មនុស្សមំសំ ខាទិត្វា និបន្នស្សេវ បនស្ស ផាសុកំ ហោតិ, ឯវមេវ កាយោបិ ឧបាទិណ្ណកជ្ឈាសយោ បថវីនិស្សិតផោដ្ឋព្ពារម្មណោ. តថា ហិ អញ្ញំ ឧបាទិណ្ណកំ អលភមានា សត្តា អត្តនោវ ហត្ថតលេ សីសំ កត្វា និបជ្ជន្តិ. អជ្ឈត្តិកពាហិរា ចស្ស បថវី អារម្មណគ្គហណេ បច្ចយោ ហោតិ. សុសន្ថតស្សបិ ហិ សយនស្ស, ហត្ថេ ឋបិតានម្បិ វា ផលានំ, ន សក្កា អនិសីទន្តេន វា អនិប្បីឡេន្តេន វា ថទ្ធមុទុភាវោ ជានិតុន្តិ. អជ្ឈត្តិកពាហិរាបថវី ឯតស្ស កាយបសាទស្ស ផោដ្ឋព្ពជាននេ បច្ចយោ ហោតិ. ឯវំ លក្ខណាទិវវត្ថានតោបេតេសំ អសម្មិស្សតា វេទិតព្ពា. អញ្ញេយេវ ហិ ចក្ខុបសាទស្ស លក្ខណរសបច្ចុបដ្ឋានបទដ្ឋានគោចរជ្ឈាសយនិស្សយា អញ្ញេ សោតបសាទាទីនន្តិ អសម្មិស្សានេវ ចក្ខាយតនាទីនិ.

អបិច នេសំ អសម្មិស្សតាយ អយំ ឧបមាបិ វេទិតព្ពា – យថា ហិ បញ្ចវណ្ណានំ ធជានំ ឧស្សាបិតានំ កិញ្ចាបិ ឆាយា ឯកាពទ្ធា វិយ ហោតិ, តស្ស តស្ស បន អញ្ញមញ្ញំ អសម្មិស្សាវ យថា ច បញ្ចវណ្ណេន កប្បាសេន វដ្ដិំ កត្វា ទីបេ ជាលិតេ កិញ្ចាបិ ជាលា ឯកាពទ្ធា វិយ ហោតិ, តស្ស តស្ស បន អំសុនោ បាដិយេក្កា បាដិយេក្កា ជាលា អសម្មិស្សា ឯវ, ឯវមេវ កិញ្ចាបិ ឥមានិ បញ្ចាយតនានិ ឯកស្មិំ អត្តភាវេ សមោសដានិ អញ្ញមញ្ញំ បន អសម្មិស្សានេវ. ន កេវលញ្ច ឥមានេវ បញ្ច, សេសរូបានិបិ អសម្មិស្សានេវ. ឥមស្មិញ្ហិ សរីរេ ហេដ្ឋិមកាយោ មជ្ឈិមកាយោ ឧបរិមកាយោតិ តយោ កោដ្ឋាសា. តត្ថ នាភិតោ បដ្ឋាយ ហេដ្ឋា ហេដ្ឋិមកាយោ នាម. តស្មិំ កាយទសកំ, ភាវទសកំ, អាហារសមុដ្ឋានានិ អដ្ឋ, ឧតុសមុដ្ឋានានិ អដ្ឋ, ចិត្តសមុដ្ឋានានិ អដ្ឋាតិ ចតុចត្តាលីស រូបានិ. នាភិតោ ឧទ្ធំ យាវ គលវាដកា មជ្ឈិមកាយោ នាម. តត្ថ ច កាយទសកំ, ភាវទសកំ, វត្ថុទសកំ, អាហារសមុដ្ឋានាទីនិ តីណិ អដ្ឋកានីតិ ចតុបញ្ញាស រូបានិ. គលវាដកតោ ឧទ្ធំ ឧបរិមកាយោ នាម. តត្ថ ចក្ខុទសកំ, សោតទសកំ, ឃានទសកំ, ជិវ្ហាទសកំ, កាយទសកំ, ភាវទសកំ, អាហារសមុដ្ឋានាទីនិ តីណិ អដ្ឋកានីតិ ចតុរាសីតិ រូបានិ.

តត្ថ ចក្ខុបសាទស្ស បច្ចយានិ ចត្តារិ មហាភូតានិ, វណ្ណោ គន្ធោ រសោ ឱជា, ជីវិតិន្ទ្រិយំ ចក្ខុបសាទោតិ ឥទំ ឯកន្តតោ អវិនិភុត្តានំ ទសន្នំ និប្ផន្នរូបានំ វសេន ចក្ខុទសកំ នាម. ឥមិនា នយេន សេសានិបិ វេទិតព្ពានិ. តេសុ ហេដ្ឋិមកាយេ រូបំ មជ្ឈិមកាយឧបរិមកាយរូបេហិ សទ្ធិំ អសម្មិស្សំ. សេសកាយទ្វយេបិ រូបំ ឥតរេហិ សទ្ធិំ អសម្មិស្សមេវ. យថា ហិ សាយន្ហសមយេ បព្ពតច្ឆាយា ច រុក្ខច្ឆាយា ច កិញ្ចាបិ ឯកាពទ្ធា វិយ ហោន្តិ អញ្ញមញ្ញំ បន អសម្មិស្សាវ ឯវំ ឥមេសុបិ កាយេសុ ចតុចត្តាលីស ចតុបញ្ញាស ចតុរាសីតិ រូបានិ ច កិញ្ចាបិ ឯកាពទ្ធានិ វិយ ហោន្តិ, អញ្ញមញ្ញំ បន អសម្មិស្សានេវាតិ.

៦១៦. រូបាយតននិទ្ទេសេ វណ្ណោវ វណ្ណនិភា; និភាតីតិ វា និភា. ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស បាកដា ហោតីតិ អត្ថោ. វណ្ណោវ និភា វណ្ណនិភា. សទ្ធិំ និទស្សនេន សនិទស្សនំ, ចក្ខុវិញ្ញាណេន បស្សិតព្ពន្តិ អត្ថោ. សទ្ធិំ បដិឃេន សប្បដិឃំ, បដិឃដ្ដននិឃំសជនកន្តិ អត្ថោ. នីលាទីសុ ឧមាបុប្ផសមានំ នីលំ, កណិការបុប្ផសមានំ បីតកំ, ពន្ធុជីវកបុប្ផសមានំ លោហិតកំ, ឱសធិតារកសមានំ ឱទាតំ. ឈាមង្គារសមានំ កាឡកំ, មន្ទរត្តំ សិន្ទុវារករវីរមកុឡសមានំ មញ្ជិដ្ឋកំ. ‘‘ហរិត្តចហេមវណ្ណកាមំសុមុខបក្កមា’’តិ (ជា. ១.១៥.១៣៣) ឯត្ថ បន កិញ្ចាបិ ‘ហរី’តិ សុវណ្ណំ វុត្តំ, បរតោ បនស្ស ជាតរូបគ្គហណេន គហិតត្តា ឥធ សាមំ ហរិ នាម. ឥមានិ សត្ត វត្ថុំ អនាមសិត្វា សភាវេនេវ ទស្សិតានិ.

ហរិវណ្ណន្តិ ហរិតសទ្ទលវណ្ណំ. អម្ពង្កុរវណ្ណន្តិ អម្ពង្កុរេន សមានវណ្ណំ. ឥមានិ ទ្វេ វត្ថុំ អាមសិត្វា ទស្សិតានិ. ទីឃាទីនិ ទ្វាទស វោហារតោ ទស្សិតានិ. សោ ច នេសំ វោហារោ ឧបនិធាយសិទ្ធោ ចេវ សន្និវេសសិទ្ធោ ច. ទីឃាទីនិ ហិ អញ្ញមញ្ញំ ឧបនិធាយសិទ្ធានិ, វដ្ដាទីនិ សន្និវេសវិសេសេន. តត្ថ រស្សំ ឧបនិធាយ តតោ ឧច្ចតរំ ទីឃំ, តំ ឧបនិធាយ តតោ នីចតរំ រស្សំ. ថូលំ ឧបនិធាយ តតោ ខុទ្ទកតរំ អណុំ, តំ ឧបនិធាយ តតោ មហន្តតរំ ថូលំ. ចក្កសណ្ឋានំ វដ្ដំ, កុក្កុដណ្ឌសណ្ឋានំ បរិមណ្ឌលំ. ចតូហិ អំសេហិ យុត្តំ ចតុរំសំ. ឆឡំសាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. និន្នន្តិ ឱនតំ, ថលន្តិ ឧន្នតំ.

តត្ថ យស្មា ទីឃាទីនិ ផុសិត្វា សក្កា ជានិតុំ, នីលាទីនិ បនេវំ ន សក្កា, តស្មា ន និប្បរិយាយេន ទីឃំ រូបាយតនំ; តថា រស្សាទីនិ. តំ តំ និស្សាយ បន តថា តថា ឋិតំ ទីឃំ រស្សន្តិ តេន តេន វោហារេន រូបាយតនមេវេត្ថ ភាសិតន្តិ វេទិតព្ពំ. ឆាយា អាតបោតិ ឥទំ អញ្ញមញ្ញបរិច្ឆិន្នំ; តថា អាលោកោ អន្ធការោ ច. អព្ភា មហិកាតិអាទីនិ ចត្តារិ វត្ថុនាវ ទស្សិតានិ. តត្ថ ‘អព្ភា’តិ វលាហកោ. ‘មហិកា’តិ ហិមំ. ឥមេហិ ចតូហិ អព្ភាទីនំ វណ្ណា ទស្សិតា. ចន្ទមណ្ឌលស្ស វណ្ណនិភាតិអាទីហិ តេសំ តេសំ បភាវណ្ណា ទស្សិតា.

តត្ថ ចន្ទមណ្ឌលាទីនំ វត្ថូនំ ឯវំ វិសេសោ វេទិតព្ពោ – មណិមយំ រជតបដិច្ឆន្នំ ឯកូនបញ្ញាសយោជនាយាមវិត្ថារំ ចន្ទស្ស ទេវបុត្តស្ស វិមានំ ចន្ទមណ្ឌលំ នាម. សោវណ្ណមយំ ផលិកបដិច្ឆន្នំ សមបណ្ណាសយោជនាយាមវិត្ថារំ សូរិយស្ស ទេវបុត្តស្ស វិមានំ សូរិយមណ្ឌលំ នាម. សត្តរតនមយានិ សត្តដ្ឋទសទ្វាទសយោជនាយាមវិត្ថារានិ តេសំ តេសំ ទេវបុត្តានំ វិមានានិ តារករូបានិ នាម.

តត្ថ ហេដ្ឋា ចន្ទោ, សូរិយោ ឧបរិ, ឧភិន្នមន្តរំ យោជនំ ហោតិ. ចន្ទស្ស ហេដ្ឋិមន្តតោ សូរិយស្ស ឧបរិមន្តោ យោជនសតំ ហោតិ. ទ្វីសុ បស្សេសុ នក្ខត្តតារកា គច្ឆន្តិ. ឯតេសុ បន តីសុ ចន្ទោ ទន្ធគមនោ, សូរិយោ សីឃគមនោ, នក្ខត្តតារកា សព្ពសីឃគមនា. កាលេន ចន្ទិមសូរិយានំ បុរតោ ហោន្តិ កាលេន បច្ឆា.

អាទាសមណ្ឌលន្តិ កំសមយំ. មណីតិ ឋបេត្វា វេឡុរិយំ សេសោ ជោតិរសាទិអនេកប្បភេទោ. សង្ខោតិ សាមុទ្ទិកោ; មុត្តា សាមុទ្ទិកាបិ, សេសាបិ. វេឡុរិយោតិ វេឡុវណ្ណមណិ. ជាតរូបំ វុច្ចតិ សត្ថុវណ្ណោ. សត្ថា ហិ សុវណ្ណវណ្ណោ, សុវណ្ណម្បិ សត្ថុវណ្ណំ. រជតំ វុច្ចតិ កហាបណោ – លោហមាសកោ ទារុមាសកោ ជតុមាសកោ, យេ ‘វោហារំ គច្ឆន្តី’តិ (បារា. ៥៨៤) វុត្តំ តំ សព្ពម្បិ ឥធ គហិតំ.

យំ វា បនញ្ញម្បីតិ ឥមិនា បាឡិអាគតំ ឋបេត្វា សេសំ តដ្ដិកបិលោតិកកណ្ណិកវណ្ណាទិភេទំ រូបំ គហិតំ. តញ្ហិ សព្ពំ យេវាបនកេសុ បវិដ្ឋំ.

ឯវមេតំ នីលាទិនា ភេទេន ភិន្នម្បិ រូបំ សព្ពំ លក្ខណាទីហិ អភិន្នមេវ. សព្ពញ្ហេតំ ចក្ខុបដិហននលក្ខណំ រូបំ, ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស វិសយភាវរសំ, តស្សេវ គោចរបច្ចុបដ្ឋានំ, ចតុមហាភូតបទដ្ឋានំ. យថា ចេតំ តថា សព្ពានិបិ ឧបាទារូបានិ. យត្ថ បន វិសេសោ អត្ថិ តត្ថ វក្ខាម. សេសមេត្ថ ចក្ខាយតននិទ្ទេសេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. កេវលញ្ហិ តត្ថ ចក្ខុបុព្ពង្គមោ និទ្ទេសោ ឥធ រូបបុព្ពង្គមោ. តត្ថ ‘ចក្ខុំ បេត’ន្តិអាទីនិ ចុទ្ទស នាមានិ, ឥធ ‘រូបំបេត’ន្តិអាទីនិ តីណិ. សេសំ តាទិសមេវ. យថា ហិ ចតូហិ ចតូហិ នយេហិ បដិមណ្ឌេត្វា ចក្ខុំ វវត្ថាបេតុំ តេរស វារា វុត្តា, ឥធាបិ តេ តថេវ វុត្តាតិ.

៦២០. សទ្ទាយតននិទ្ទេសេ ភេរិសទ្ទោតិ មហាភេរីបហដភេរីនំ សទ្ទោ. មុទិង្គសង្ខបណវសទ្ទាបិ មុទិង្គាទិបច្ចយា សទ្ទា. គីតសង្ខាតោ សទ្ទោ គីតសទ្ទោ. វុត្តាវសេសានំ វីណាទីនំ តន្តិពទ្ធានំ សទ្ទោ វាទិតសទ្ទោ. សម្មសទ្ទោតិ កំសតាលកដ្ឋតាលសទ្ទោ. បាណិសទ្ទោតិ បាណិប្បហារសទ្ទោ. សត្តានំ និគ្ឃោសសទ្ទោតិ ពហូនំ សន្និបតិតានំ អបញ្ញាយមានបទព្យញ្ជននិគ្ឃោសសទ្ទោ. ធាតូនំ សន្និឃាតសទ្ទោតិ រុក្ខានំ អញ្ញមញ្ញនិឃំសនឃណ្ដិកាកោដនាទិសទ្ទោ. វាតស្ស វាយតោ សទ្ទោ វាតសទ្ទោ. ឧទកស្ស សន្ទមានស្ស វា បដិហតស្ស វា សទ្ទោ ឧទកសទ្ទោ. មនុស្សានំ សល្លាបាទិសទ្ទោ មនុស្សសទ្ទោ. តំ ឋបេត្វា សេសោ សព្ពោបិ អមនុស្សសទ្ទោ. ឥមិនា បទទ្វយេន សព្ពោបិ សទ្ទោ បរិយាទិន្នោ. ឯវំ សន្តេបិ វំសផាលនបិលោតិកផាលនាទីសុ បវត្តោ បាឡិយំ អនាគតសទ្ទោ យេវាបនកដ្ឋានំ បវិដ្ឋោតិ វេទិតព្ពោ.

ឯវមយំ ភេរីសទ្ទាទិនា ភេទេន ភិន្នោបិ សទ្ទោ លក្ខណាទីហិ អភិន្នោយេវ. សព្ពោបិ ហេស សោតបដិហននលក្ខណោ សទ្ទោ សោតវិញ្ញាណស្ស វិសយភាវរសោ, តស្សេវ គោចរបច្ចុបដ្ឋានោ. សេសំ ចក្ខាយតននិទ្ទេសេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. ឥធាបិ ហិ ចតូហិ ចតូហិ នយេហិ បដិមណ្ឌិតា តេរស វារា វុត្តា. តេសំ អត្ថោ សក្កា វុត្តនយេនេវ ជានិតុន្តិ ន វិត្ថារិតោ.

៦២៤. គន្ធាយតននិទ្ទេសេ មូលគន្ធោតិ យំ កិញ្ចិ មូលំ បដិច្ច និព្ពត្តោ គន្ធោ. សារគន្ធាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. អសិទ្ធទុសិទ្ធានំ ឌាកាទីនំ គន្ធោ អាមកគន្ធោ. មច្ឆសកលិកាបូតិមំសសំកិលិដ្ឋសប្បិអាទីនំ គន្ធោ វិស្សគន្ធោ. សុគន្ធោតិ ឥដ្ឋគន្ធោ. ទុគ្គន្ធោតិ អនិដ្ឋគន្ធោ. ឥមិនា បទទ្វយេន សព្ពោបិ គន្ធោ បរិយាទិន្នោ. ឯវំ សន្តេបិ កណ្ណកគន្ធបិលោតិកគន្ធាទយោ បាឡិយំ អនាគតា សព្ពេបិ គន្ធា យេវាបនកដ្ឋានំ បវិដ្ឋាតិ វេទិតព្ពា.

ឯវមយំ មូលគន្ធាទិនា ភេទេន ភិន្នោបិ គន្ធោ លក្ខណាទីហិ អភិន្នោយេវ. សព្ពោបិ ហេស ឃានបដិហននលក្ខណោ គន្ធោ, ឃានវិញ្ញាណស្ស វិសយភាវរសោ, តស្សេវ គោចរបច្ចុបដ្ឋានោ. សេសំ ចក្ខាយតននិទ្ទេសេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. ឥធាបិ ហិ តថេវ ទ្វិបញ្ញាសនយបដិមណ្ឌិតា តេរស វារា វុត្តា. តេ អត្ថតោ បាកដាយេវ.

៦២៨. រសាយតននិទ្ទេសេ មូលរសោតិ យំកិញ្ចិ មូលំ បដិច្ច និព្ពត្តរសោ. ខន្ធរសាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. អម្ពិលន្តិ តក្កម្ពិលាទិ. មធុរន្តិ ឯកន្តតោ គោសប្បិអាទិ. មធុ បន កសាវយុត្តំ ចិរនិក្ខិត្តំ កសាវំ ហោតិ. ផាណិតំ ខារិយុត្តំ ចិរនិក្ខិត្តំ ខារិយំ ហោតិ. សប្បិ បន ចិរនិក្ខិត្តំ វណ្ណគន្ធេ ជហន្តម្បិ រសំ ន ជហតីតិ តទេវ ឯកន្តមធុរំ. តិត្តកន្តិ និម្ពបណ្ណាទិ. កដុកន្តិ សិង្គិវេរមរិចាទិ. លោណិកន្តិ សាមុទ្ទិកលោណាទិ. ខារិកន្តិ វាតិង្គណកឡីរាទិ. លម្ពិលន្តិ ពទរាមលកកបិដ្ឋសាលវាទិ. កសាវន្តិ ហរិតកាទិ. ឥមេ សព្ពេបិ រសា វត្ថុវសេន វុត្តា. តំតំវត្ថុតោ បនេត្ថ រសោវ អម្ពិលាទីហិ នាមេហិ វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ. សាទូតិ ឥដ្ឋរសោ, អសាទូតិ អនិដ្ឋរសោ. ឥមិនា បទទ្វយេន សព្ពោបិ រសោ បរិយាទិន្នោ. ឯវំ សន្តេបិ លេឌ្ឌុរសភិត្តិរសបិលោតិករសាទយោ បាឡិយំ អនាគតា សព្ពេបិ រសា យេវាបនកដ្ឋានំ បវិដ្ឋាតិ វេទិតព្ពា.

ឯវមយំ មូលរសាទិនាភេទេន ភិន្នោបិ រសោ លក្ខណាទីហិ អភិន្នោយេវ. សព្ពោបិ ហេស ជិវ្ហាបដិហននលក្ខណោ រសោ, ជិវ្ហាវិញ្ញាណស្ស វិសយភាវរសោ, តស្សេវ គោចរបច្ចុបដ្ឋានោ. សេសំ ចក្ខាយតននិទ្ទេសេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. ឥធាបិ ហិ តថេវ ទ្វិបញ្ញាសនយបដិមណ្ឌិតា តេរស វារា វុត្តា.

៦៣២. ឥត្ថិន្ទ្រិយនិទ្ទេសេ យន្តិ ករណវចនំ. យេន ការណេន ឥត្ថិយា ឥត្ថិលិង្គាទីនិ ហោន្តីតិ អយមេត្ថ អត្ថោ. តត្ថ ‘លិង្គ’ន្តិ សណ្ឋានំ. ឥត្ថិយា ហិ ហត្ថបាទគីវាឧរាទីនំ សណ្ឋានំ ន បុរិសស្ស វិយ ហោតិ. ឥត្ថីនញ្ហិ ហេដ្ឋិមកាយោ វិសទោ ហោតិ, ឧបរិមកាយោ អវិសទោ. ហត្ថបាទា ខុទ្ទកា, មុខំ ខុទ្ទកំ. និមិត្តន្តិ សញ្ជាននំ. ឥត្ថីនញ្ហិ ឧរមំសំ អវិសទំ ហោតិ, មុខំ និម្មស្សុទាឋិកំ. កេសពន្ធវត្ថគ្គហណម្បិ ន បុរិសានំ វិយ ហោតិ. កុត្តន្តិ កិរិយា. ឥត្ថិយោ ហិ ទហរកាលេ សុប្បកមុសលកេហិ កីឡន្តិ, ចិត្តធីតលិកាយ កីឡន្តិ, មត្តិកវាកេន សុត្តកំ នាម កន្តន្តិ. អាកប្បោតិ គមនាទិអាការោ. ឥត្ថិយោ ហិ គច្ឆមានា អវិសទា គច្ឆន្តិ, តិដ្ឋមានា និបជ្ជមានា និសីទមានា ខាទមានា ភុញ្ជមានា អវិសទា ភុញ្ជន្តិ. បុរិសម្បិ ហិ អវិសទំ ទិស្វា មាតុគាមោ វិយ គច្ឆតិ តិដ្ឋតិ និបជ្ជតិ និសីទតិ ខាទតិ ភុញ្ជតីតិ វទន្តិ.

ឥត្ថត្តំ ឥត្ថិភាវោតិ ឧភយម្បិ ឯកត្ថំ; ឥត្ថិសភាវោតិ អត្ថោ. អយំ កម្មជោ បដិសន្ធិសមុដ្ឋិតោ. ឥត្ថិលិង្គាទីនិ បន ឥត្ថិន្ទ្រិយំ បដិច្ច បវត្តេ សមុដ្ឋិតានិ. យថា ហិ ពីជេ សតិ, ពីជំ បដិច្ច, ពីជបច្ចយា រុក្ខោ វឌ្ឍិត្វា សាខាវិដបសម្បន្នោ ហុត្វា អាកាសំ បូរេត្វា តិដ្ឋតិ, ឯវមេវ ឥត្ថិភាវសង្ខាតេ ឥត្ថិន្ទ្រិយេ សតិ ឥត្ថិលិង្គាទីនិ ហោន្តិ. ពីជំ វិយ ហិ ឥត្ថិន្ទ្រិយំ, ពីជំ បដិច្ច វឌ្ឍិត្វា អាកាសំ បូរេត្វា ឋិតរុក្ខោ វិយ ឥត្ថិន្ទ្រិយំ បដិច្ច ឥត្ថិលិង្គាទីនិ បវត្តេ សមុដ្ឋហន្តិ. តត្ថ ឥត្ថិន្ទ្រិយំ ន ចក្ខុវិញ្ញេយ្យំ, មនោវិញ្ញេយ្យមេវ. ឥត្ថិលិង្គាទីនិ ចក្ខុវិញ្ញេយ្យានិបិ មនោវិញ្ញេយ្យានិបិ.

ឥទំ តំ រូបំ ឥត្ថិន្ទ្រិយន្តិ ឥទំ តំ រូបំ, យថា ចក្ខុន្ទ្រិយាទីនិ បុរិសស្សាបិ ហោន្តិ, ន ឯវំ; និយមតោ បន ឥត្ថិយា ឯវ ឥន្ទ្រិយំ ‘ឥត្ថិន្ទ្រិយំ’.

៦៣៣. បុរិសិន្ទ្រិយេបិ ឯសេវ នយោ. បុរិសលិង្គាទីនិ បន ឥត្ថិលិង្គាទីនំ បដិបក្ខតោ វេទិតព្ពានិ. បុរិសស្ស ហិ ហត្ថបាទគីវាឧរាទីនំ សណ្ឋានំ ន ឥត្ថិយា វិយ ហោតិ. បុរិសានញ្ហិ ឧបរិមកាយោ វិសទោ ហោតិ ហេដ្ឋិមកាយោ អវិសទោ, ហត្ថបាទា មហន្តា, មុខំ មហន្តំ, ឧរមំសំ វិសទំ, មស្សុទាឋិកា ឧប្បជ្ជន្តិ. កេសពន្ធនវត្ថគ្គហណំ ន ឥត្ថីនំ វិយ ហោតិ. ទហរកាលេ រថនង្គលាទីហិ កីឡន្តិ, វាលិកបាឡិំ កត្វា វាបិំ នាម ខនន្តិ, គមនាទីនិ វិសទានិ ហោន្តិ. ឥត្ថិម្បិ គមនាទីនិ វិសទានិ កុរុមានំ ទិស្វា ‘បុរិសោ វិយ គច្ឆតី’តិអាទីនិ វទន្តិ. សេសំ ឥត្ថិន្ទ្រិយេ វុត្តសទិសមេវ.

តត្ថ ឥត្ថិភាវលក្ខណំ ឥត្ថិន្ទ្រិយំ, ឥត្ថីតិ បកាសនរសំ, ឥត្ថិលិង្គនិមិត្តកុត្តាកប្បានំ ការណភាវបច្ចុបដ្ឋានំ. បុរិសភាវលក្ខណំ បុរិសិន្ទ្រិយំ, បុរិសោតិ បកាសនរសំ, បុរិសលិង្គនិមិត្តកុត្តាកប្បានំ ការណភាវបច្ចុបដ្ឋានំ. ឧភយម្បេតំ បឋមកប្បិកានំ បវត្តេ សមុដ្ឋាតិ. អបរភាគេ បដិសន្ធិយំ. បដិសន្ធិសមុដ្ឋិតម្បិ បវត្តេ ចលតិ បរិវត្តតិ.

យថាហ –

‘‘តេន ខោ បន សមយេន អញ្ញតរស្ស ភិក្ខុនោ ឥត្ថិលិង្គំ បាតុភូតំ ហោតិ. តេន ខោ បន សមយេន អញ្ញតរិស្សា ភិក្ខុនិយា បុរិសលិង្គំ បាតុភូតំ ហោតី’’តិ (បារា. ៦៩).

ឥមេសុ បន ទ្វីសុ បុរិសលិង្គំ ឧត្តមំ, ឥត្ថិលិង្គំ ហីនំ. តស្មា បុរិសលិង្គំ ពលវអកុសលេន អន្តរធាយតិ, ឥត្ថិលិង្គំ ទុព្ពលកុសលេន បតិដ្ឋាតិ. ឥត្ថិលិង្គំ បន អន្តរធាយន្តំ ទុព្ពលអកុសលេន អន្តរធាយតិ, បុរិសលិង្គំ ពលវកុសលេន បតិដ្ឋាតិ. ឯវំ ឧភយម្បិ អកុសលេន អន្តរធាយតិ, កុសលេន បតិដ្ឋាតីតិ វេទិតព្ពំ.

ឧភតោព្យញ្ជនកស្ស បន កិំ ឯកំ ឥន្ទ្រិយំ ឧទាហុ ទ្វេតិ? ឯកំ. តញ្ច ខោ ឥត្ថិឧភតោព្យញ្ជនកស្ស ឥត្ថិន្ទ្រិយំ, បុរិសឧភតោព្យញ្ជនកស្ស បុរិសិន្ទ្រិយំ. ‘ឯវំ សន្តេ ទុតិយព្យញ្ជនកស្ស អភាវោ អាបជ្ជតិ. ឥន្ទ្រិយញ្ហិ ព្យញ្ជនការណំ វុត្តំ. តញ្ចស្ស នត្ថី’តិ? ‘ន តស្ស ឥន្ទ្រិយំ ព្យញ្ជនការណំ’. ‘កស្មា’? ‘សទា អភាវតោ. ឥត្ថិឧភតោព្យញ្ជនកស្ស ហិ យទា ឥត្ថិយា រាគចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, តទាវ បុរិសព្យញ្ជនំ បាកដំ ហោតិ, ឥត្ថិព្យញ្ជនំ បដិច្ឆន្នំ គុឡ្ហំ ហោតិ. តថា ឥតរស្ស ឥតរំ.

យទិ ច តេសំ ឥន្ទ្រិយំ ទុតិយព្យញ្ជនការណំ ភវេយ្យ, សទាបិ ព្យញ្ជនទ្វយំ តិដ្ឋេយ្យ. ន បន តិដ្ឋតិ. តស្មា វេទិតព្ពមេតំ ន តស្ស តំ ព្យញ្ជនការណំ. កម្មសហាយំ បន រាគចិត្តមេវេត្ថ ការណំ. យស្មា ចស្ស ឯកមេវ ឥន្ទ្រិយំ ហោតិ, តស្មា ឥត្ថិឧភតោព្យញ្ជនកោ សយម្បិ គព្ភំ គណ្ហាតិ, បរម្បិ គណ្ហាបេតិ. បុរិសឧភតោព្យញ្ជនកោ បរំ គព្ភំ គណ្ហាបេតិ, សយំ បន ន គណ្ហាតីតិ.

៦៣៤. ជីវិតិន្ទ្រិយនិទ្ទេសេ យំ វត្តព្ពំ តំ ហេដ្ឋា អរូបជីវិតិន្ទ្រិយេ វុត្តមេវ. កេវលញ្ហិ តត្ថ យោ តេសំ អរូបីនំ ធម្មានន្តិ វុត្តំ, ឥធ រូបជីវិតិន្ទ្រិយត្តា យោ តេសំ រូបីនំ ធម្មានន្តិ អយមេវ វិសេសោ. លក្ខណាទីនិ បនស្ស ឯវំ វេទិតព្ពានិ – សហជាតរូបានុបាលនលក្ខណំ ជីវិតិន្ទ្រិយំ, តេសំ បវត្តនរសំ, តេសំ យេវ ឋបនបច្ចុបដ្ឋានំ, យាបយិតព្ពភូតបទដ្ឋានន្តិ.

៦៣៥. កាយវិញ្ញត្តិនិទ្ទេសេ កាយវិញ្ញត្តីតិ ឯត្ថ តាវ កាយេន អត្តនោ ភាវំ វិញ្ញាបេន្តានំ តិរច្ឆានេហិបិ បុរិសានំ, បុរិសេហិ វា តិរច្ឆានានម្បិ កាយគហណានុសារេន គហិតាយ ឯតាយ ភាវោ វិញ្ញាយតីតិ ‘វិញ្ញត្តិ’. សយំ កាយគហណានុសារេន វិញ្ញាយតីតិបិ ‘វិញ្ញត្តិ’. ‘‘កាយេន សំវរោ សាធូ’’តិអាទីសុ (ធ. ប. ៣៦១) អាគតោ ចោបនសង្ខាតោ កាយោវ វិញ្ញត្តិ ‘កាយវិញ្ញត្តិ’. កាយវិប្ផន្ទនេន អធិប្បាយវិញ្ញាបនហេតុត្តា, សយញ្ច តថា វិញ្ញេយ្យត្តា កាយេន វិញ្ញត្តីតិបិ ‘កាយវិញ្ញត្តិ’.

កុសលចិត្តស្ស វាតិអាទីសុ អដ្ឋហិ កាមាវចរេហិ អភិញ្ញាចិត្តេន ចាតិ នវហិ កុសលចិត្តេហិ កុសលចិត្តស្ស វា, ទ្វាទសហិបិ អកុសលចិត្តេហិ អកុសលចិត្តស្ស វា, អដ្ឋហិ មហាកិរិយេហិ ទ្វីហិ អហេតុកកិរិយេហិ អភិញ្ញាប្បត្តេន ឯកេន រូបាវចរកិរិយេនាតិ ឯកាទសហិ កិរិយចិត្តេហិ អព្យាកតចិត្តស្ស វា. ឥតោ អញ្ញានិ ហិ ចិត្តានិ វិញ្ញត្តិំ ន ជនេន្តិ. សេក្ខាសេក្ខបុថុជ្ជនានំ បន ឯត្តកេហេវ ចិត្តេហិ វិញ្ញត្តិ ហោតីតិ ឯតេសំ កុសលាទីនំ វសេន តីហិ បទេហិ ‘ហេតុតោ’ ទស្សិតា.

ឥទានិ ឆហិ បទេហិ ‘ផលតោ’ ទស្សេតុំ អភិក្កមន្តស្ស វាតិអាទិ វុត្តំ. អភិក្កមាទយោ ហិ វិញ្ញត្តិវសេន បវត្តត្តា វិញ្ញត្តិផលំ នាម. តត្ថ ‘អភិក្កមន្តស្សា’តិ បុរតោ កាយំ អភិហរន្តស្ស. បដិក្កមន្តស្សាតិ បច្ឆតោ បច្ចាហរន្តស្ស. អាលោកេន្តស្សាតិ ឧជុកំ បេក្ខន្តស្ស. វិលោកេន្តស្សាតិ ឥតោ ចិតោ ច បេក្ខន្តស្ស. សមិញ្ជេន្តស្សាតិ សន្ធយោ សង្កោចេន្តស្ស. បសារេន្តស្សាតិ សន្ធយោ បដិបណាមេន្តស្ស.

ឥទានិ ឆហិ បទេហិ ‘សភាវតោ’ ទស្សេតុំ កាយស្ស ថម្ភនាតិ អាទិ វុត្តំ. តត្ថ ‘កាយស្សា’តិ សរីរស្ស. កាយំ ថម្ភេត្វា ថទ្ធំ ករោតីតិ ថម្ភនា. តមេវ ឧបសគ្គេន វឌ្ឍេត្វា សន្ថម្ភនាតិ អាហ. ពលវតរា វា ថម្ភនា ‘សន្ថម្ភនា’. សន្ថម្ភិតត្តន្តិ សន្ថម្ភិតភាវោ. វិញ្ញាបនវសេន វិញ្ញត្តិ. វិញ្ញាបនាតិ វិញ្ញាបនាការោ. វិញ្ញាបិតភាវោ វិញ្ញាបិតត្តំ. សេសមេត្ថ យំ វត្តព្ពំ តំ ហេដ្ឋា ទ្វារកថាយំ វុត្តមេវ. តថា វចីវិញ្ញត្តិយំ.

៦៣៦. វចីវិញ្ញត្តីតិបទស្ស បន និទ្ទេសបទានញ្ច អត្ថោ តត្ថ ន វុត្តោ, សោ ឯវំ វេទិតព្ពោ – វាចាយ អត្តនោ ភាវំ វិញ្ញាបេន្តានំ តិរច្ឆានេហិបិ បុរិសានំ, បុរិសេហិ វា តិរច្ឆានានម្បិ, វចីគហណានុសារេន គហិតាយ ឯតាយ ភាវោ វិញ្ញាយតីតិ វិញ្ញត្តិ. សយញ្ច វចីគហណានុសារេន វិញ្ញាយតីតិបិ វិញ្ញត្តិ. ‘‘សាធុ វាចាយ សំវរោ’’តិអាទីសុ (ធ. ប. ៣៦១) អាគតា ចោបនសង្ខាតា វចី ឯវ វិញ្ញត្តិ ‘វចីវិញ្ញត្តិ’. វចីឃោសេន អធិប្បាយវិញ្ញាបនហេតុត្តា សយញ្ច តថាវិញ្ញេយ្យត្តា វាចាយ វិញ្ញត្តីតិបិ ‘វចីវិញ្ញត្តិ’. វាចា គិរាតិអាទីសុ វុច្ចតីតិ ‘វាចា’. គិរិយតីតិ ‘គិរា’. ព្យប្បថោតិ វាក្យភេទោ. វាក្យញ្ច តំ បថោ ច អត្ថំ ញាតុកាមានំ ញាបេតុកាមានញ្ចាតិបិ ‘ព្យប្បថោ’. ឧទីរិយតីតិ ឧទីរណំ. ឃុស្សតីតិ ឃោសោ. ករិយតីតិ កម្មំ. ឃោសោវ កម្មំ ឃោសកម្មំ. នានប្បការេហិ កតោ ឃោសោតិ អត្ថោ. វចិយា ភេទោ វចីភេទោ. សោ បន ‘ន ភង្គោ, បភេទគតា វាចា ឯវា’តិ ញាបនត្ថំ វាចា វចីភេទោតិ វុត្តំ. ឥមេហិ សព្ពេហិបិ បទេហិ ‘សទ្ទវាចាវ’ ទស្សិតា. ឥទានិ តាយ វាចាយ សទ្ធិំ យោជេត្វា ហេដ្ឋា វុត្តត្ថានំ វិញ្ញត្តិអាទីនំ បទានំ វសេន តីហាការេហិ សភាវតោ តំ ទស្សេតុំ យា តាយ វាចាយ វិញ្ញត្តីតិអាទិ វុត្តំ. តំ ហេដ្ឋា វុត្តនយត្តា ឧត្តានត្ថមេវ.

ឥទានិ វិញ្ញត្តិសមុដ្ឋាបកចិត្តេសុ អសម្មោហត្ថំ ទ្វត្តិំស ឆព្ពីស ឯកូនវីសតិ សោឡស បច្ឆិមានីតិ ឥទំ បកិណ្ណកំ វេទិតព្ពំ – ទ្វត្តិំស ចិត្តានិ ហិ រូបំ សមុដ្ឋាបេន្តិ, ឥរិយាបថម្បិ ឧបត្ថម្ភេន្តិ, ទុវិធម្បិ វិញ្ញត្តិំ ជនេន្តិ. ឆព្ពីសតិ វិញ្ញត្តិមេវ ន ជនេន្តិ, ឥតរទ្វយំ ករោន្តិ. ឯកូនវីសតិ រូបមេវ សមុដ្ឋាបេន្តិ, ឥតរទ្វយំ ន ករោន្តិ. សោឡស ឥមេសុ តីសុ ឯកម្បិ ន ករោន្តិ.

តត្ថ ទ្វត្តិំសាតិ ហេដ្ឋា វុត្តានេវ កាមាវចរតោ អដ្ឋ កុសលានិ, ទ្វាទស អកុសលានិ, កិរិយតោ ទស ចិត្តានិ, សេក្ខបុថុជ្ជនានំ អភិញ្ញាចិត្តំ, ខីណាសវានំ អភិញ្ញាចិត្តន្តិ. ឆព្ពីសាតិ រូបាវចរតោ បញ្ច កុសលានិ, បញ្ច កិរិយានិ, អរូបាវចរតោ ចត្តារិ កុសលានិ, ចត្តារិ កិរិយានិ, ចត្តារិ មគ្គចិត្តានិ, ចត្តារិ ផលចិត្តានីតិ. ឯកូនវីសតីតិ កាមាវចរកុសលវិបាកតោ ឯកាទស, អកុសលវិបាកតោ ទ្វេ, កិរិយតោ កិរិយមនោធាតុ, រូបាវចរតោ បញ្ច វិបាកចិត្តានីតិ. សោឡសាតិ ទ្វេ បញ្ចវិញ្ញាណានិ, សព្ពសត្តានំ បដិសន្ធិចិត្តំ, ខីណាសវានំ ចុតិចិត្តំ, អរូបេ ចត្តារិ វិបាកចិត្តានីតិ. ឥមានិ សោឡស រូបិរិយាបថវិញ្ញត្តីសុ ឯកម្បិ ន ករោន្តិ. អញ្ញានិបិ ពហូនិ អរូបេ ឧប្បន្នានិ អនោកាសគតត្តា រូបំ ន សមុដ្ឋាបេន្តិ. ន តានេវ, កាយវចីវិញ្ញត្តិយោបិ.

៦៣៧. អាកាសធាតុនិទ្ទេសេ ន កស្សតិ, ន និកស្សតិ, កសិតុំ វា ឆិន្ទិតុំ វា ភិន្ទិតុំ វា ន សក្កាតិ អាកាសោ. អាកាសោវ អាកាសគតំ, ខេឡគតាទិ វិយ. អាកាសោតិ វា គតន្តិ ‘អាកាសគតំ’. ន ហញ្ញតីតិ អឃំ, អឃដ្ដនីយន្តិ អត្ថោ. អឃមេវ អឃគតំ. ឆិទ្ទដ្ឋេន វិវរោ. វិវរោវ វិវរគតំ. អសម្ផុដ្ឋំ ចតូហិ មហាភូតេហីតិ ឯតេហិ អសម្ផុដ្ឋំ និជ្ជដាកាសំវ កថិតំ. លក្ខណាទិតោ បន រូបបរិច្ឆេទលក្ខណា អាកាសធាតុ, រូបបរិយន្តប្បកាសនរសា, រូបមរិយាទបច្ចុបដ្ឋានា អសម្ផុដ្ឋភាវឆិទ្ទវិវរភាវបច្ចុបដ្ឋានា វា, បរិច្ឆិន្នរូបបទដ្ឋានា, យាយ បរិច្ឆិន្នេសុ រូបេសុ ‘ឥទមិតោ ឧទ្ធំ អធោ តិរិយ’ន្តិ ច ហោតិ.

៦៣៨. ឥតោ បរេ រូបស្សលហុតាទីនំ និទ្ទេសា ចិត្តស្សលហុតាទីសុ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពា. លក្ខណាទិតោ បនេត្ថ អទន្ធតាលក្ខណា រូបស្ស លហុតា, រូបានំ គរុភាវវិនោទនរសា, លហុបរិវត្តិតាបច្ចុបដ្ឋានា, លហុរូបបទដ្ឋានា. អថទ្ធតាលក្ខណា រូបស្ស មុទុតា, រូបានំ ថទ្ធភាវវិនោទនរសា, សព្ពកិរិយាសុ អវិរោធិតាបច្ចុបដ្ឋានា, មុទុរូបបទដ្ឋានា. សរីរកិរិយានុកូលកម្មញ្ញភាវលក្ខណា រូបស្ស កម្មញ្ញតា, អកម្មញ្ញតាវិនោទនរសា, អទុព្ពលភាវបច្ចុបដ្ឋានា, កម្មញ្ញរូបបទដ្ឋានា.

ឯតា បន តិស្សោ ន អញ្ញមញ្ញំ វិជហន្តិ. ឯវំ សន្តេបិ យោ អរោគិនោ វិយ រូបានំ លហុភាវោ, អទន្ធតាលហុបរិវត្តិប្បការោ, រូបទន្ធត្តករធាតុក្ខោភបដិបក្ខបច្ចយសមុដ្ឋានោ, សោ រូបវិការោ ‘រូបស្សលហុតា’. យោ សុបរិមទ្ទិតចម្មស្សេវ រូបានំ មុទុភាវោ សព្ពកិរិយាវិសេសេសុ សរសវត្តនភាវោ វសវត្តនភាវមទ្ទវប្បការោ រូបថទ្ធត្តករធាតុក្ខោភបដិបក្ខបច្ចយសមុដ្ឋានោ, សោ រូបវិការោ ‘រូបស្ស មុទុតា’. យោ បន សុធន្តសុវណ្ណស្សេវ រូបានំ កម្មញ្ញភាវោ សរីរកិរិយានុកូលភាវប្បការោ សរីរកិរិយានំ អននុកូលករធាតុក្ខោភបដិបក្ខបច្ចយសមុដ្ឋានោ, សោ រូបវិការោ ‘រូបស្ស កម្មញ្ញតា’តិ. ឯវមេតាសំ វិសេសោ វេទិតព្ពោ.