៣. និក្ខេបកណ្ឌោ

តិកនិក្ខេបកថា

៩៨៥. ឯត្តាវតា កុសលត្តិកោ សព្ពេសំ កុសលាទិធម្មានំ បទភាជននយេន វិត្ថារិតោ ហោតិ. យស្មា បន យ្វាយំ កុសលត្តិកស្ស វិភជននយោ វុត្តោ, សេសតិកទុកានម្បិ ឯសេវ វិភជននយោ ហោតិ – យថា ហិ ឯត្ថ, ឯវំ ‘កតមេ ធម្មា សុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តា? យស្មិំ សមយេ កាមាវចរំ កុសលំ ចិត្តំ ឧប្បន្នំ ហោតិ សោមនស្សសហគតំ ញាណសម្បយុត្តំ រូបារម្មណំ វា…បេ… យេ វា បន តស្មិំ សមយេ អញ្ញេបិ អត្ថិ បដិច្ចសមុប្បន្នា អរូបិនោ ធម្មា ឋបេត្វា វេទនាខន្ធំ, ឥមេ ធម្មា សុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តា’តិអាទិនា អនុក្កមេន សព្ពតិកទុកេសុ សក្កា បណ្ឌិតេហិ វិភាជននយំ សល្លក្ខេតុំ – តស្មា តំ វិត្ថារទេសនំ និក្ខិបិត្វា, អញ្ញេន នាតិសង្ខេបនាតិវិត្ថារនយេន សព្ពតិកទុកធម្មវិភាគំ ទស្សេតុំ កតមេ ធម្មា កុសលាតិ និក្ខេបកណ្ឌំ អារទ្ធំ. ចិត្តុប្បាទកណ្ឌញ្ហិ វិត្ថារទេសនា, អដ្ឋកថាកណ្ឌំ សង្ខេបទេសនា. ឥទំ បន និក្ខេបកណ្ឌំ ចិត្តុប្បាទកណ្ឌំ ឧបាទាយ សង្ខេបោ, អដ្ឋកថាកណ្ឌំ ឧបាទាយ វិត្ថារោតិ សង្ខិត្តវិត្ថារធាតុកំ ហោតិ. តយិទំ, វិត្ថារទេសនំ និក្ខិបិត្វា ទេសិតត្តាបិ, ហេដ្ឋា វុត្តការណវសេនាបិ, និក្ខេបកណ្ឌំ នាមាតិ វេទិតព្ពំ. វុត្តញ្ហេតំ –

មូលតោ ខន្ធតោ ចាបិ, ទ្វារតោ ចាបិ ភូមិតោ;

អត្ថតោ ធម្មតោ ចាបិ, នាមតោ ចាបិ លិង្គតោ;

និក្ខិបិត្វា ទេសិតត្តា, និក្ខេបោតិ បវុច្ចតីតិ.

ឥទញ្ហិ តីណិ កុសលមូលានីតិអាទិនា នយេន មូលតោ និក្ខិបិត្វា ទេសិតំ. តំសម្បយុត្តោ វេទនាក្ខន្ធោតិ ខន្ធតោ. តំសមុដ្ឋានំ កាយកម្មន្តិ ទ្វារតោ. កាយទ្វារប្បវត្តញ្ហិ កម្មំ កាយកម្មន្តិ វុច្ចតិ. សុខភូមិយំ, កាមាវចរេតិ ភូមិតោ និក្ខិបិត្វា ទេសិតំ. តត្ថ តត្ថ អត្ថធម្មនាមលិង្គានំ វសេន ទេសិតត្តា អត្ថាទីហិ និក្ខិបិត្វា ទេសិតំ នាមាតិ វេទិតព្ពំ.

តត្ថ កុសលបទនិទ្ទេសេ តាវ តីណីតិ គណនបរិច្ឆេទោ. កុសលានិ ច តានិ មូលានិ ច, កុសលានំ វា ធម្មានំ ហេតុបច្ចយបភវជនកសមុដ្ឋាននិព្ពត្តកដ្ឋេន មូលានីតិ កុសលមូលានិ. ឯវំ អត្ថវសេន ទស្សេត្វា ឥទានិ នាមវសេន ទស្សេតុំ អលោភោ អទោសោ អមោហោតិ អាហ. ឯត្តាវតា យស្មា មូលេន មុត្តំ កុសលំ នាម នត្ថិ, តស្មា ចតុភូមកកុសលំ តីហិ មូលេហិ បរិយាទិយិត្វា ទស្សេសិ ធម្មរាជា. តំសម្បយុត្តោតិ តេហិ អលោភាទីហិ សម្បយុត្តោ. តត្ថ អលោភេន សម្បយុត្តេ សង្ខារក្ខន្ធេ, អទោសាមោហាបិ អលោភេន សម្បយុត្តសង្ខារក្ខន្ធគណនំយេវ គច្ឆន្តិ. សេសទ្វយវសេន សម្បយោគេបិ ឯសេវ នយោ. ឥតិ ចតុភូមកកុសលំ បុន តំសម្បយុត្តកចតុក្ខន្ធវសេន បរិយាទិយិត្វា ទស្សេសិ ធម្មរាជា. តំសមុដ្ឋានន្តិ តេហិ អលោភាទីហិ សមុដ្ឋិតំ. ឥមិនាបិ នយេន តទេវ ចតុភូមិកកុសលំ តិណ្ណំ កម្មទ្វារានំ វសេន បរិយាទិយិត្វា ទស្សេសិ ធម្មរាជា. ឯវំ តាវ កុសលំ តីសុ ឋានេសុ បរិយាទិយិត្វា ទស្សិតំ.

៩៨៦. អកុសលេបិ ឯសេវ នយោ. ទ្វាទសន្នញ្ហិ អកុសលចិត្តានំ ឯកម្បិ មូលេន មុត្តំ នាម នត្ថីតិ មូលេន បរិយាទិយិត្វា ទស្សេសិ ធម្មរាជា. តំសម្បយុត្តចតុក្ខន្ធតោ ច ឧទ្ធំ អកុសលំ នាម នត្ថីតិ តានេវ ទ្វាទស អកុសលចិត្តានិ ចតុក្ខន្ធវសេន បរិយាទិយិត្វា ទស្សេសិ. ធម្មរាជា កាយកម្មាទិវសេន បន នេសំ បវត្តិសព្ភាវតោ កម្មទ្វារវសេន បរិយាទិយិត្វា ទស្សេសិ ធម្មរាជា. យំ បនេត្ថ តទេកដ្ឋា ច កិលេសាតិអាទិ វុត្តំ, តត្ថ ឯកស្មិំ ចិត្តេ បុគ្គលេ វា ឋិតន្តិ ‘ឯកដ្ឋំ’. តត្ថ ឯកស្មិំ ចិត្តេ ឋិតំ សហជេកដ្ឋំ នាម ហោតិ. ឯកស្មិំ បុគ្គលេ ឋិតំ បហានេកដ្ឋំ នាម. តេន លោភាទិនា អញ្ញេន វា តត្ថ តត្ថ និទ្ទិដ្ឋេន សហ ឯកស្មិំ ឋិតន្តិ តទេកដ្ឋំ. តត្ថ ‘កតមេ ធម្មា សំកិលិដ្ឋសំកិលេសិកា? តីណិ អកុសលមូលានិ – លោភោ ទោសោ មោហោ, តទេកដ្ឋា ច កិលេសា’តិ សំកិលិដ្ឋត្តិកេ; ‘កតមេ ធម្មា ហីនា? តីណិ អកុសលមូលានិ – លោភោ ទោសោ មោហោ, តទេកដ្ឋា ច កិលេសា’តិ ហីនត្តិកេ ‘កតមេ ធម្មា អកុសលា? តីណិ អកុសលមូលានិ – លោភោ ទោសោ មោហោ, តទេកដ្ឋា ច កិលេសា’តិ ឥមស្មិំ កុសលត្តិកេ; ‘កតមេ ធម្មា សំកិលិដ្ឋា? តីណិ អកុសលមូលានិ – លោភោ ទោសោ មោហោ, តទេកដ្ឋា ច កិលេសា’តិ កិលេសគោច្ឆកេ ‘កតមេ ធម្មា សរណា? តីណិ អកុសលមូលានិ – លោភោ ទោសោ មោហោ, តទេកដ្ឋា ច កិលេសាតិ សរណទុកេ’តិ – ឥមេសុ ឯត្តកេសុ ឋានេសុ ‘សហជេកដ្ឋំ’ អាគតំ.

ទស្សនេនបហាតព្ពត្តិកេ បន ‘ឥមានិ តីណិ សំយោជនានិ, តទេកដ្ឋា ច កិលេសា’តិ, ទស្សនេនបហាតព្ពហេតុកត្តិកេបិ ‘ឥមានិ តីណិ សំយោជនានិ, តទេកដ្ឋា ច កិលេសា’តិ, បុន តត្ថេវ តីណិ សំយោជនានិ – សក្កាយទិដ្ឋិ វិចិកិច្ឆា សីលព្ពតបរាមាសោ, ឥមេ ធម្មា ទស្សនេនបហាតព្ពា; តទេកដ្ឋោ លោភោ ទោសោ មោហោ, ឥមេ ធម្មា ទស្សនេនបហាតព្ពហេតូ; តទេកដ្ឋា ច កិលេសា តំសម្បយុត្តោ វេទនាខន្ធោ…បេ… វិញ្ញាណក្ខន្ធោ, តំសមុដ្ឋានំ កាយកម្មំ វចីកម្មំ មនោកម្មំ, ឥមេ ធម្មា ទស្សនេនបហាតព្ពហេតុកាតិ; សម្មប្បធានវិភង្គេ ‘‘តត្ថ កតមេ បាបកា អកុសលា ធម្មា? តីណិ អកុសលមូលានិ – លោភោ ទោសោ មោហោ, តទេកដ្ឋា ច កិលេសា’’តិ (វិភ. ៣៩១) – ឥមេសុ បន ឯត្តកេសុ ឋានេសុ ‘បហានេកដ្ឋំ’ អាគតន្តិ វេទិតព្ពំ.

៩៨៧. អព្យាកតបទនិទ្ទេសោ ឧត្តានត្ថោយេវាតិ. ឥមស្មិំ តិកេ តីណិ លក្ខណានិ តិស្សោ បញ្ញត្តិយោ កសិណុគ្ឃាដិមាកាសំ អជដាកាសំ អាកិញ្ចញ្ញាយតនស្ស អារម្មណំ និរោធសមាបត្តិ ច ន លព្ភតីតិ វុត្តំ.

៩៨៨. វេទនាត្តិកនិទ្ទេសេ សុខភូមិយន្តិ ឯត្ថ យថា តម្ពភូមិ កណ្ហភូមីតិ តម្ពកណ្ហភូមិយោវ វុច្ចន្តិ, ឯវំ សុខម្បិ សុខភូមិ នាម. យថា ឧច្ឆុភូមិ សាលិភូមីតិ ឧច្ឆុសាលីនំ ឧប្បជ្ជនដ្ឋានានិ វុច្ចន្តិ, ឯវំ សុខស្ស ឧប្បជ្ជនដ្ឋានំ ចិត្តម្បិ សុខភូមិ នាម. តំ ឥធ អធិប្បេតំ. យស្មា បន សា កាមាវចរេ វា ហោតិ, រូបាវចរាទីសុ វា, តស្មាស្សា តំ បភេទំ ទស្សេតុំ កាមាវចរេតិអាទិ វុត្តំ. សុខវេទនំ ឋបេត្វាតិ យា សា សុខភូមិយំ សុខវេទនា, តំ ឋបេត្វា. តំសម្បយុត្តោតិ តាយ ឋបិតាយ សុខវេទនាយ សម្បយុត្តោ. សេសបទទ្វយេបិ ឥមិនាវ នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោតិ.

ឥមស្មិំ តិកេ តិស្សោ វេទនា, សព្ពំ រូបំ, និព្ពានន្តិ ឥទម្បិ ន លព្ភតិ. អយញ្ហិ តិកោ កុសលត្តិកេ ច អលព្ភមានេហិ ឥមេហិ ច តីហិ កោដ្ឋាសេហិ មុត្តកោ នាម. ឥតោ បរេសុ បន តិកទុកេសុ បាឡិតោ ច អត្ថតោ ច យំ វត្តព្ពំ សិយា តំ សព្ពំ បទានុក្កមេន មាតិកាកថាយញ្ចេវ កុសលាទីនំ និទ្ទេសេ ច វុត្តមេវ. យំ បន យត្ថ វិសេសមត្តំ តទេវ វក្ខាម.

៩៩១. តត្ថ វិបាកត្តិកេ តាវ កិញ្ចាបិ អរូបធម្មា វិយ រូបធម្មាបិ កម្មសមុដ្ឋានា អត្ថិ, អនារម្មណត្តា បន តេ កម្មសរិក្ខកា ន ហោន្តីតិ សារម្មណា អរូបធម្មាវ កម្មសរិក្ខកត្តា វិបាកាតិ វុត្តា, ពីជសរិក្ខកំ ផលំ វិយ. សាលិពីជស្មិញ្ហិ វបិតេ អង្កុរបត្តាទីសុ និក្ខន្តេសុបិ សាលិផលន្តិ ន វុច្ចតិ. យទា បន សាលិសីសំ បក្កំ ហោតិ បរិណតំ, តទា ពីជសរិក្ខកោ សាលិ ឯវ សាលិផលន្តិ វុច្ចតិ. អង្កុរបត្តាទីនិ បន ពីជជាតានិ ពីជតោ និព្ពត្តានីតិ វុច្ចន្តិ, ឯវមេវ រូបម្បិ កម្មជន្តិ វា ឧបាទិណ្ណន្តិ វា វត្តុំ វដ្ដតិ.

៩៩៤. ឧបាទិណ្ណត្តិកេ កិញ្ចាបិ ខីណាសវស្ស ខន្ធា ‘អម្ហាកំ មាតុលត្ថេរោ អម្ហាកំ ចូឡបិតុត្ថេរោ’តិ វទន្តានំ បរេសំ ឧបាទានស្ស បច្ចយា ហោន្តិ, មគ្គផលនិព្ពានានិ បន អគ្គហិតានិ អបរាមដ្ឋានិ អនុបាទិណ្ណានេវ. តានិ ហិ, យថា ទិវសំ សន្តត្តោ អយោគុឡោ មក្ខិកានំ អភិនិសីទនស្ស បច្ចយោ ន ហោតិ, ឯវមេវ តេជុស្សទត្តា តណ្ហាមានទិដ្ឋិវសេន គហណស្ស បច្ចយា ន ហោន្តិ. តេន វុត្តំ – ឥមេ ធម្មា អនុបាទិណ្ណអនុបាទានិយាតិ.

៩៩៨. អសំកិលិដ្ឋអសំកិលេសិកេសុបិ ឯសេវ នយោ.

១០០០. វិតក្កត្តិកេ វិតក្កសហជាតេន វិចារេន សទ្ធិំ កុសលត្តិកេ អលព្ភមានាវ ន លព្ភន្តិ.

១០០៣. បីតិសហគតត្តិកេ បីតិអាទយោ អត្តនា សហជាតធម្មានំ បីតិសហគតាទិភាវំ ទត្វា សយំ បិដ្ឋិវដ្ដកា ជាតា. ឥមស្មិញ្ហិ តិកេ ទ្វេ ទោមនស្សសហគតចិត្តុប្បាទា ទុក្ខសហគតំ កាយវិញ្ញាណំ ឧបេក្ខាវេទនា រូបំ និព្ពានន្តិ – ឥទម្បិ ន លព្ភតិ. អយញ្ហិ តិកោ កុសលត្តិកេ ច អលព្ភមានេហិ ឥមេហិ ច បញ្ចហិ កោដ្ឋាសេហិ មុត្តកោ នាម.

១០០៦. ទស្សនេនបហាតព្ពត្តិកេ សញ្ញោជនានីតិ ពន្ធនានិ. សក្កាយទិដ្ឋីតិ វិជ្ជមានដ្ឋេន សតិ ខន្ធបញ្ចកសង្ខាតេ កាយេ; សយំ វា សតី តស្មិំ កាយេ ទិដ្ឋីតិ ‘សក្កាយទិដ្ឋិ’. សីលេន សុជ្ឈិតុំ សក្កា, វតេន សុជ្ឈិតុំ សក្កា, សីលវតេហិ សុជ្ឈិតុំ សក្កាតិ គហិតសមាទានំ បន សីលព្ពតបរាមាសោ នាម.

១០០៧. ឥធាតិ ទេសាបទេសេ និបាតោ. ស្វាយំ កត្ថចិ លោកំ ឧបាទាយ វុច្ចតិ. យថាហ – ‘‘ឥធ តថាគតោ លោកេ ឧប្បជ្ជតី’’តិ (ទី. និ. ១.១៨៩). កត្ថចិ សាសនំ. យថាហ – ‘‘ឥធេវ, ភិក្ខវេ, សមណោ ឥធ ទុតិយោ សមណោ’’តិ (ម. និ. ១.១៣៩; អ. និ. ៤.២៤១). កត្ថចិ ឱកាសំ. យថាហ –

‘‘ឥធេវ តិដ្ឋមានស្ស, ទេវភូតស្ស មេ សតោ;

បុនរាយុ ច មេ លទ្ធោ, ឯវំ ជានាហិ មារិសា’’តិ. (ទី. និ. ២.៣៦៩);

កត្ថចិ បទបូរណមត្តមេវ. យថាហ – ‘‘ឥធាហំ, ភិក្ខវេ, ភុត្តាវី អស្សំ បវារិតោ’’តិ (ម. និ. ១.៣០). ឥធ បន លោកំ ឧបាទាយ វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ.

អស្សុតវា បុថុជ្ជនោតិ ឯត្ថ បន ‘អាគមាធិគមាភាវា ញេយ្យោ អស្សុតវា ឥតិ’. យស្ស ហិ ខន្ធធាតុអាយតនបច្ចយាការសតិបដ្ឋានាទីសុ ឧគ្គហបរិបុច្ឆាវិនិច្ឆយរហិតត្តា ទិដ្ឋិបដិសេធកោ នេវ ‘អាគមោ’, បដិបត្តិយា អធិគន្តព្ពស្ស អនធិគតត្តា នេវ ‘អធិគមោ’ អត្ថិ, សោ ‘អាគមាធិគមាភាវា ញេយ្យោ អស្សុតវា ឥតិ’. ស្វាយំ –

បុថូនំ ជននាទីហិ, ការណេហិ បុថុជ្ជនោ;

បុថុជ្ជនន្តោគធត្តា, បុថុវាយំ ជនោ ឥតិ. (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៧; ម. និ. អដ្ឋ. ១.២; អ. និ. អដ្ឋ. ១.១.៥១; បដិ. ម. អដ្ឋ. ២.១.១៣០; ចូឡនិ. អដ្ឋ. ៨៨; នេត្តិ. អដ្ឋ. ៥៦);

សោ ហិ បុថូនំ នានប្បការានំ កិលេសាទីនំ ជននាទីហិ ការណេហិ បុថុជ្ជនោ. យថាហ – ‘‘បុថុ កិលេសេ ជនេន្តីតិ បុថុជ្ជនា. បុថុ អវិហតសក្កាយទិដ្ឋិកាតិ បុថុជ្ជនា. បុថុ សត្ថារានំ មុខុល្លោកិកាតិ បុថុជ្ជនា. បុថុ សព្ពគតីហិ អវុដ្ឋិតាតិ បុថុជ្ជនា. បុថុ នានាភិសង្ខារេ អភិសង្ខរោន្តីតិ បុថុជ្ជនា. បុថុ នានាឱឃេហិ វុយ្ហន្តីតិ បុថុជ្ជនា. បុថុ នានាសន្តាបេហិ សន្តប្បន្តីតិ បុថុជ្ជនា. បុថុ នានាបរិឡាហេហិ បរិឌយ្ហន្តីតិ បុថុជ្ជនា. បុថុ បញ្ចសុ កាមគុណេសុ រត្តា គិទ្ធា គធិតា មុច្ឆិតា អជ្ឈោសន្នា លគ្គា លគ្គិតា បលិពុទ្ធាតិ បុថុជ្ជនា. បុថុ បញ្ចហិ នីវរណេហិ អាវុតា និវុតា ឱវុតា បិហិតា បដិច្ឆន្នា បដិកុជ្ជិតាតិ បុថុជ្ជនា’’តិ (មហានិ. ៩៤). បុថូនំ វា គណនបថមតីតានំ អរិយធម្មបរម្មុខានំ នីចធម្មសមាចារានំ ជនានំ អន្តោគធត្តាបិ បុថុជ្ជនា. បុថុ វា អយំ – វិសុំយេវ សង្ខ្យំ គតោ, វិសំសដ្ឋោ សីលសុតាទិគុណយុត្តេហិ អរិយេហិ – ជនោតិបិ បុថុជ្ជនោ. ឯវមេតេហិ ‘អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ’តិ ទ្វីហិ បទេហិ យេ តេ –

‘‘ទុវេ បុថុជ្ជនា វុត្តា, ពុទ្ធេនាទិច្ចពន្ធុនា;

អន្ធោ បុថុជ្ជនោ ឯកោ, កល្យាណេកោ បុថុជ្ជនោ’’តិ. (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៧; អ. និ. អដ្ឋ. ១.១.៥១; បដិ. ម. អដ្ឋ. ២.១.១៣០; ចូឡនិ. អដ្ឋ. ៨៨);

ទ្វេ បុថុជ្ជនា វុត្តា, តេសុ អន្ធបុថុជ្ជនោ វុត្តោ ហោតីតិ វេទិតព្ពោ.

អរិយានំ អទស្សាវីតិអាទីសុ អរិយាតិ អារកត្តា កិលេសេហិ, អនយេ ន ឥរិយនតោ, អយេ ឥរិយនតោ, សទេវកេន លោកេន ច អរណីយតោ ពុទ្ធា ច បច្ចេកពុទ្ធា ច ពុទ្ធសាវកា ច វុច្ចន្តិ. ពុទ្ធា ឯវ វា ឥធ អរិយា. យថាហ – ‘‘សទេវកេ, ភិក្ខវេ, លោកេ…បេ… តថាគតោ អរិយោតិ វុច្ចតី’’តិ (សំ. និ. ៥.១០៩៨).

សប្បុរិសាតិ ឯត្ថ បន បច្ចេកពុទ្ធា តថាគតសាវកា ច សប្បុរិសាតិ វេទិតព្ពា. តេ ហិ លោកុត្តរគុណយោគេន សោភនា បុរិសាតិ សប្បុរិសា. សព្ពេវ វា ឯតេ ទ្វេធាបិ វុត្តា. ពុទ្ធាបិ ហិ អរិយា ច សប្បុរិសា ច បច្ចេកពុទ្ធា ពុទ្ធសាវកាបិ. យថាហ –

‘‘យោ វេ កតញ្ញូ កតវេទិ ធីរោ,

កល្យាណមិត្តោ ទឡ្ហភត្តិ ច ហោតិ;

ទុខិតស្ស សក្កច្ច ករោតិ កិច្ចំ,

តថាវិធំ សប្បុរិសំ វទន្តី’’តិ. (ជា. ២.១៧.៧៨);

‘កល្យាណមិត្តោ ទឡ្ហភត្តិ ច ហោតី’តិ ឯត្តាវតា ហិ ពុទ្ធសាវកោ វុត្តោ. កតញ្ញុតាទីហិ បច្ចេកពុទ្ធា ពុទ្ធាតិ. ឥទានិ យោ តេសំ អរិយានំ អទស្សនសីលោ, ន ច ទស្សនេ សាធុការី, សោ អរិយានំ អទស្សាវីតិ វេទិតព្ពោ. សោ ចក្ខុនា អទស្សាវី ញាណេន អទស្សាវីតិ ទុវិធោ. តេសុ ញាណេន អទស្សាវី ឥធ អធិប្បេតោ. មំសចក្ខុនា ហិ ទិព្ពចក្ខុនា វា អរិយា ទិដ្ឋាបិ អទិដ្ឋាវ ហោន្តិ, តេសំ ចក្ខូនំ វណ្ណមត្តគ្គហណតោ, ន អរិយភាវគោចរតោ. សោណសិង្គាលាទយោបិ ចក្ខុនា អរិយេ បស្សន្តិ, ន ច តេ អរិយានំ ទស្សាវិនោ.

តត្រិទំ វត្ថុ – ចិត្តលបព្ពតវាសិនោ កិរ ខីណាសវត្ថេរស្ស ឧបដ្ឋាកោ វុឌ្ឍបព្ពជិតោ ឯកទិវសំ ថេរេន សទ្ធិំ បិណ្ឌាយ ចរិត្វា ថេរស្ស បត្តចីវរំ គហេត្វា បិដ្ឋិតោ អាគច្ឆន្តោ ថេរំ បុច្ឆិ – ‘អរិយា នាម ភន្តេ កីទិសា’តិ? ថេរោ អាហ – ‘ឥធេកច្ចោ មហល្លកោ អរិយានំ បត្តចីវរំ គហេត្វា វត្តបដិបត្តិំ កត្វា សហ ចរន្តោបិ នេវ អរិយេ ជានាតិ, ឯវំទុជ្ជានាវុសោ, អរិយា’តិ. ឯវំ វុត្តេបិ សោ នេវ អញ្ញាសិ. តស្មា ន ចក្ខុនា ទស្សនំ ‘ទស្សនំ’, ញាណទស្សនមេវ ‘ទស្សនំ’. យថាហ – ‘‘កិំ តេ វក្កលិ ឥមិនា បូតិកាយេន ទិដ្ឋេន? យោ ខោ, វក្កលិ, ធម្មំ បស្សតិ, សោ មំ បស្សតី’’តិ (សំ. និ. ៣.៨៧). តស្មា ចក្ខុនា បស្សន្តោបិ, ញាណេន អរិយេហិ ទិដ្ឋំ អនិច្ចាទិលក្ខណំ អបស្សន្តោ, អរិយាធិគតញ្ច ធម្មំ អនធិគច្ឆន្តោ, អរិយករធម្មានំ អរិយភាវស្ស ច អទិដ្ឋត្តា, ‘អរិយានំ អទស្សាវី’តិ វេទិតព្ពោ.

អរិយធម្មស្ស អកោវិទោតិ សតិបដ្ឋានាទិភេទេ អរិយធម្មេ អកុសលោ. អរិយធម្មេ អវិនីតោតិ, ឯត្ថ បន

ទុវិធោ វិនយោ នាម, ឯកមេកេត្ថ បញ្ចធា;

អភាវតោ តស្ស អយំ, អវិនីតោតិ វុច្ចតិ.

អយញ្ហិ សំវរវិនយោ បហានវិនយោតិ ទុវិធោ វិនយោ. ឯត្ថ ច ទុវិធេបិ វិនយេ ឯកមេកោ វិនយោ បញ្ចធា ភិជ្ជតិ. សំវរវិនយោបិ ហិ សីលសំវរោ សតិសំវរោ ញាណសំវរោ ខន្តិសំវរោ វីរិយសំវរោតិ បញ្ចវិធោ. បហានវិនយោបិ តទង្គបហានំ វិក្ខម្ភនបហានំ សមុច្ឆេទបហានំ បដិប្បស្សទ្ធិបហានំ និស្សរណបហានន្តិ បញ្ចវិធោ.

តត្ថ ‘‘ឥមិនា បាតិមោក្ខសំវរេន ឧបេតោ ហោតិ សមុបេតោ’’តិ (វិភ. ៥១១) អយំ សីលសំវរោ. ‘‘រក្ខតិ ចក្ខុន្ទ្រិយំ, ចក្ខុន្ទ្រិយេ សំវរំ អាបជ្ជតី’’តិ (ទី. និ. ១.២១៣; ម. និ. ១.២៩៥; សំ. និ. ៤.២៣៩; អ. និ. ៣.១៦) អយំ សតិសំវរោ.

‘‘យានិ សោតានិ លោកស្មិំ, (អជិតាតិ ភគវា)

សតិ តេសំ និវារណំ;

សោតានំ សំវរំ ព្រូមិ,

បញ្ញាយេតេ បិធីយរេ’’តិ. (សុ. និ. ១០៤១) –

អយំ ញាណសំវរោ នាម. ‘‘ខមោ ហោតិ សីតស្ស ឧណ្ហស្សា’’តិ (ម. និ. ១.២៤; អ. និ. ៤.១១៤; ៦.៥៨) អយំ ខន្តិសំវរោ. ‘‘ឧប្បន្នំ កាមវិតក្កំ នាធិវាសេតី’’តិ (ម. និ. ១.២៦; អ. និ. ៤.១១៤; ៦.៥៨) អយំ វីរិយសំវរោ. សព្ពោបិ ចាយំ សំវរោ យថាសកំ សំវរិតព្ពានំ វិនេតព្ពានញ្ច កាយទុច្ចរិតាទីនំ សំវរណតោ សំវរោ, វិនយនតោ វិនយោតិ វុច្ចតិ. ឯវំ តាវ ‘សំវរវិនយោ’ បញ្ចធា ភិជ្ជតីតិ វេទិតព្ពោ.

តថា យំ នាមរូបបរិច្ឆេទាទីសុ វិបស្សនាញាណេសុ បដិបក្ខភាវតោ, ទីបាលោកេនេវ តមស្ស, តេន តេន វិបស្សនាញាណេន តស្ស តស្ស អនត្ថស្ស បហានំ, សេយ្យថិទំ – នាមរូបវវត្ថានេន សក្កាយទិដ្ឋិយា, បច្ចយបរិគ្គហេន អហេតុវិសមហេតុទិដ្ឋីនំ, តស្សេវ អបរភាគេន កង្ខាវិតរណេន កថំកថិភាវស្ស, កលាបសម្មសនេន ‘អហំ មមា’តិ គាហស្ស, មគ្គាមគ្គវវត្ថានេន អមគ្គេ មគ្គសញ្ញាយ, ឧទយទស្សនេន ឧច្ឆេទទិដ្ឋិយា, វយទស្សនេន សស្សតទិដ្ឋិយា, ភយទស្សនេន សភយេ អភយសញ្ញាយ, អាទីនវទស្សនេន អស្សាទសញ្ញាយ, និព្ពិទានុបស្សនាយ អភិរតិសញ្ញាយ, មុច្ចិតុកម្យតាញាណេន អមុច្ចិតុកាមតាយ, ឧបេក្ខាញាណេន អនុបេក្ខាយ, អនុលោមេន ធម្មដ្ឋិតិយំ និព្ពានេ ច បដិលោមភាវស្ស, គោត្រភុនា សង្ខារនិមិត្តគ្គាហស្ស បហានំ, ឯតំ ‘តទង្គបហានំ’ នាម.

យំ បន ឧបចារប្បនាភេទេន សមាធិនា បវត្តិភាវនិវារណតោ, ឃដប្បហារេនេវ ឧទកបិដ្ឋេ សេវាលស្ស, តេសំ តេសំ នីវរណាទិធម្មានំ បហានំ, ឯតំ ‘វិក្ខម្ភនបហានំ’ នាម. ‘‘យំ ចតុន្នំ អរិយមគ្គានំ ភាវិតត្តា តំតំមគ្គវតោ អត្តនោ អត្តនោ សន្តានេ ទិដ្ឋិគតានំ បហានាយា’’តិអាទិនា (ធ. ស. ២៧៧) នយេន វុត្តស្ស សមុទយបក្ខិកស្ស កិលេសគណស្ស អច្ចន្តំ អប្បវត្តិភាវេន បហានំ, ឥទំ ‘សមុច្ឆេទបហានំ’ នាម. យំ បន ផលក្ខណេ បដិប្បស្សទ្ធត្តំ កិលេសានំ, ឯតំ ‘បដិប្បស្សទ្ធិបហានំ’ នាម. យំ សព្ពសង្ខតនិស្សដត្តា បហីនសព្ពសង្ខតំ និព្ពានំ, ឯតំ ‘និស្សរណបហានំ’ នាម. សព្ពម្បិ ចេតំ បហានំ យស្មា ចាគដ្ឋេន បហានំ, វិនយនដ្ឋេន វិនយោ, តស្មា ‘បហានវិនយោ’តិ វុច្ចតិ. តំតំបហានវតោ វា តស្ស តស្ស វិនយស្ស សម្ភវតោបេតំ បហានវិនយោតិ វុច្ចតិ. ឯវំ បហានវិនយោបិ បញ្ចធា ភិជ្ជតីតិ វេទិតព្ពោ.

ឯវមយំ សង្ខេបតោ ទុវិធោ, ភេទតោ ច ទសវិធោ វិនយោ, ភិន្នសំវរត្តា, បហាតព្ពស្ស ច អប្បហីនត្តា, យស្មា ឯតស្ស អស្សុតវតោ បុថុជ្ជនស្ស នត្ថិ, តស្មា អភាវតោ តស្ស, អយំ ‘អវិនីតោ’តិ វុច្ចតីតិ. ឯស នយោ សប្បុរិសានំ អទស្សាវី សប្បុរិសធម្មស្ស អកោវិទោ សប្បុរិសធម្មេ អវិនីតោតិ ឯត្ថាបិ. និន្នានាករណញ្ហេតំ អត្ថតោ. យថាហ – ‘‘យេវ តេ អរិយា តេវ តេ សប្បុរិសា, យេវ តេ សប្បុរិសា តេវ តេ អរិយា. យោ ឯវ សោ អរិយានំ ធម្មោ សោ ឯវ សោ សប្បុរិសានំ ធម្មោ, យោ ឯវ សោ សប្បុរិសានំ ធម្មោ សោ ឯវ សោ អរិយានំ ធម្មោ. យេវ តេ អរិយវិនយា តេវ តេ សប្បុរិសវិនយា, យេវ តេ សប្បុរិសវិនយា តេវ តេ អរិយវិនយា. អរិយេតិ វា សប្បុរិសេតិ វា, អរិយធម្មេតិ វា សប្បុរិសធម្មេតិ វា, អរិយវិនយេតិ វា សប្បុរិសវិនយេតិ វា, ឯសេសេ ឯកេ ឯកដ្ឋេ សមេ សមភាគេ តជ្ជាតេ តញ្ញេវា’’តិ.

រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតីតិ ឥធេកច្ចោ រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ – ‘យំ រូបំ សោ អហំ, យោ អហំ តំ រូប’ន្តិ រូបញ្ច អត្តានញ្ច អទ្វយំ សមនុបស្សតិ. ‘‘សេយ្យថាបិ នាម តេលប្បទីបស្ស ឈាយតោ យា អច្ចិ សោ វណ្ណោ, យោ វណ្ណោ សា អច្ចីតិ អច្ចិញ្ច វណ្ណញ្ច អទ្វយំ សមនុបស្សតិ,’’ ឯវមេវ ឥធេកច្ចោ រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតីតិ ឯវំ រូបំ អត្តាតិ ទិដ្ឋិបស្សនាយ បស្សតិ. រូបវន្តំ វា អត្តានន្តិ ‘អរូបំ អត្តា’តិ គហេត្វា, ឆាយាវន្តំ រុក្ខំ វិយ, តំ រូបវន្តំ សមនុបស្សតិ. អត្តនិ វា រូបន្តិ ‘អរូបមេវ អត្តា’តិ គហេត្វា, បុប្ផម្ហិ គន្ធំ វិយ, អត្តនិ រូបំ សមនុបស្សតិ. រូបស្មិំ វា អត្តានន្តិ ‘អរូបមេវ អត្តា’តិ គហេត្វា, ករណ្ឌកេ មណិំ វិយ, អត្តានំ រូបស្មិំ សមនុបស្សតិ. វេទនាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

តត្ថ ‘រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតី’តិ សុទ្ធរូបមេវ អត្តាតិ កថិតំ. ‘រូបវន្តំ វា អត្តានំ, អត្តនិ វា រូបំ, រូបស្មិំ វា អត្តានំ; វេទនំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ… សញ្ញំ… សង្ខារេ… វិញ្ញាណំ អត្តតោ សមនុបស្សតី’តិ ឥមេសុ សត្តសុ ឋានេសុ ‘អរូបំ អត្តា’តិ កថិតំ. វេទនាវន្តំ វា អត្តានំ, អត្តនិ វា វេទនំ, វេទនាយ វា អត្តានន្តិ ឯវំ ចតូសុ ខន្ធេសុ តិណ្ណំ តិណ្ណំ វសេន ទ្វាទសសុ ឋានេសុ ‘រូបារូបមិស្សកោ អត្តា’ កថិតោ. តត្ថ ‘រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ វេទនំ… សញ្ញំ… សង្ខារេ… វិញ្ញាណំ អត្តតោ សមនុបស្សតី’តិ ឥមេសុ បញ្ចសុ ឋានេសុ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ កថិតា. អវសេសេសុ សស្សតទិដ្ឋិ. ឯវមេត្ថ បន្នរស ភវទិដ្ឋិយោ បញ្ច វិភវទិដ្ឋិយោ ហោន្តិ. តា សព្ពាបិ មគ្គាវរណា, ន សគ្គាវរណា, បឋមមគ្គវជ្ឈាតិ វេទិតព្ពា.

១០០៨. សត្ថរិ កង្ខតីតិ សត្ថុ សរីរេ វា គុណេ វា ឧភយត្ថ វា កង្ខតិ. សរីរេ កង្ខមានោ ‘ទ្វត្តិំសវរលក្ខណបដិមណ្ឌិតំ នាម សរីរំ អត្ថិ នុ ខោ នត្ថី’តិ កង្ខតិ. គុណេ កង្ខមានោ ‘អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នជាននសមត្ថំ សព្ពញ្ញុតញាណំ អត្ថិ នុ ខោ នត្ថី’តិ កង្ខតិ. ឧភយត្ថ កង្ខមានោ ‘អសីតិអនុព្យញ្ជនព្យាមប្បភានុរញ្ជិតាយ សរីរនិប្ផត្តិយា សមន្នាគតោ សព្ពញេយ្យជាននសមត្ថំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ បដិវិជ្ឈិត្វា ឋិតោ លោកតារកោ ពុទ្ធោ នាម អត្ថិ នុ ខោ នត្ថី’តិ កង្ខតិ. អយញ្ហិស្ស អត្តភាវេ គុណេ វា កង្ខនតោ ឧភយត្ថ កង្ខតិ នាម. វិចិកិច្ឆតីតិ អារម្មណំ និច្ឆេតុំ អសក្កោន្តោ កិច្ឆតិ កិលមតិ. នាធិមុច្ចតីតិ តត្ថេវ អធិមោក្ខំ ន លភតិ. ន សម្បសីទតីតិ ចិត្តំ អនាវិលំ កត្វា បសីទិតុំ ន សក្កោតិ, គុណេសុ នប្បសីទតិ.

ធម្មេ កង្ខតីតិអាទីសុ បន ‘កិលេសេ បជហន្តា ចត្តារោ អរិយមគ្គា, បដិប្បស្សទ្ធកិលេសានិ ចត្តារិ សាមញ្ញផលានិ, មគ្គផលានំ អារម្មណបច្ចយភូតំ អមតំ មហានិព្ពានំ នាម អត្ថិ នុ ខោ នត្ថី’តិ កង្ខន្តោបិ ‘អយំ ធម្មោ និយ្យានិកោ នុ ខោ អនិយ្យានិកោ’តិ កង្ខន្តោបិ ធម្មេ កង្ខតិ នាម. ‘ចត្តារោ មគ្គដ្ឋកា ចត្តារោ ផលដ្ឋកាតិ ឥទំ សង្ឃរតនំ អត្ថិ នុ ខោ នត្ថី’តិ កង្ខន្តោបិ, ‘អយំ សង្ឃោ សុប្បដិបន្នោ នុ ខោ ទុប្បដិបន្នោ’តិ កង្ខន្តោបិ, ‘ឯតស្មិំ សង្ឃរតនេ ទិន្នស្ស វិបាកផលំ អត្ថិ នុ ខោ នត្ថី’តិ កង្ខន្តោបិ សង្ឃេ កង្ខតិ នាម. ‘តិស្សោ បន សិក្ខា អត្ថិ នុ ខោ នត្ថី’តិ កង្ខន្តោបិ, ‘តិស្សោ សិក្ខា សិក្ខិតបច្ចយេន អានិសំសោ អត្ថិ នុ ខោ នត្ថី’តិ កង្ខន្តោបិ សិក្ខាយ កង្ខតិ នាម.

បុព្ពន្តោ វុច្ចតិ អតីតានិ ខន្ធធាតាយតនានិ. អបរន្តោ អនាគតានិ. តត្ថ អតីតេសុ ខន្ធាទីសុ ‘អតីតានិ នុ ខោ, ន នុ ខោ’តិ កង្ខន្តោ បុព្ពន្តេ កង្ខតិ នាម. អនាគតេសុ ‘អនាគតានិ នុ ខោ, ន នុ ខោ’តិ កង្ខន្តោ អបរន្តេ កង្ខតិ នាម. ឧភយត្ថ កង្ខន្តោ បុព្ពន្តាបរន្តេ កង្ខតិ នាម. ‘ទ្វាទសបទិកំ បច្ចយវដ្ដំ អត្ថិ នុ ខោ នត្ថី’តិ កង្ខន្តោ ឥទប្បច្ចយតាបដិច្ចសមុប្បន្នេសុ ធម្មេសុ កង្ខតិ នាម. តត្រាយំ វចនត្ថោ – ឥមេសំ ជរាមរណាទីនំ បច្ចយា ‘ឥទប្បច្ចយា’. ឥទប្បច្ចយានំ ភាវោ ‘ឥទប្បច្ចយតា’. ឥទប្បច្ចយា ឯវ វា ‘ឥទប្បច្ចយតា’; ជាតិអាទីនមេតំ អធិវចនំ. ជាតិអាទីសុ តំ តំ បដិច្ច អាគម្ម សមុប្បន្នាតិ ‘បដិច្ចសមុប្បន្នា’. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ឥទប្បច្ចយតាយ ច បដិច្ចសមុប្បន្នេសុ ច ធម្មេសុ កង្ខតីតិ.

១០០៩. សីលេនាតិ គោសីលាទិនា. វតេនាតិ គោវតាទិនាវ. សីលព្ពតេនាតិ តទុភយេន. សុទ្ធីតិ កិលេសសុទ្ធិ; បរមត្ថសុទ្ធិភូតំ វា និព្ពានមេវ. តទេកដ្ឋាតិ ឥធ បហានេកដ្ឋំ ធុរំ. ឥមិស្សា ច បាឡិយា ទិដ្ឋិកិលេសោ វិចិកិច្ឆាកិលេសោតិ ទ្វេយេវ អាគតា. លោភោ ទោសោ មោហោ មានោ ថិនំ ឧទ្ធច្ចំ អហិរិកំ អនោត្តប្បន្តិ ឥមេ បន អដ្ឋ អនាគតា. អាហរិត្វា បន ទីបេតព្ពា. ឯត្ថ ហិ ទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆាសុ បហីយមានាសុ អបាយគមនីយោ លោភោ ទោសោ មោហោ មានោ ថិនំ ឧទ្ធច្ចំ អហិរិកំ អនោត្តប្បន្តិ សព្ពេបិមេ បហានេកដ្ឋា ហុត្វា បហីយន្តិ. សហជេកដ្ឋំ បន អាហរិត្វា ទីបេតព្ពំ. សោតាបត្តិមគ្គេន ហិ ចត្តារិ ទិដ្ឋិសហគតានិ វិចិកិច្ឆាសហគតញ្ចាតិ បញ្ច ចិត្តានិ បហីយន្តិ. តត្ថ ទ្វីសុ អសង្ខារិកទិដ្ឋិចិត្តេសុ បហីយន្តេសុ តេហិ សហជាតោ លោភោ មោហោ ឧទ្ធច្ចំ អហិរិកំ អនោត្តប្បន្តិ ឥមេ កិលេសា សហជេកដ្ឋវសេន បហីយន្តិ. សេសទិដ្ឋិកិលេសោ ច វិចិកិច្ឆាកិលេសោ ច បហានេកដ្ឋវសេន បហីយន្តិ. ទិដ្ឋិគតសម្បយុត្តសសង្ខារិកចិត្តេសុបិ បហីយន្តេសុ តេហិ សហជាតោ លោភោ មោហោ ថិនំ ឧទ្ធច្ចំ អហិរិកំ អនោត្តប្បន្តិ ឥមេ កិលេសា សហជេកដ្ឋវសេន បហីយន្តិ. សេសទិដ្ឋិកិលេសោ ច វិចិកិច្ឆាកិលេសោ ច បហានេកដ្ឋវសេន បហីយន្តិ. ឯវំ បហានេកដ្ឋស្មិំយេវ សហជេកដ្ឋំ លព្ភតីតិ ឥទំ សហជេកដ្ឋំ អាហរិត្វា ទីបយិំសុ.

តំសម្បយុត្តោតិ តេហិ តទេកដ្ឋេហិ អដ្ឋហិ កិលេសេហិ សម្បយុត្តោ. វិនិព្ភោគំ វា កត្វា តេន លោភេន តេន ទោសេនាតិ ឯវំ ឯកេកេន សម្បយុត្តតា ទីបេតព្ពា. តត្ថ លោភេ គហិតេ, មោហោ មានោ ថិនំ ឧទ្ធច្ចំ អហិរិកំ អនោត្តប្បន្តិ អយំ សង្ខារក្ខន្ធេ កិលេសគណោ លោភសម្បយុត្តោ នាម. ទោសេ គហិតេ, មោហោ ថិនំ ឧទ្ធច្ចំ អហិរិកំ អនោត្តប្បន្តិ អយំ កិលេសគណោ ទោសសម្បយុត្តោ នាម. មោហេ គហិតេ, លោភោ ទោសោ មានោ ថិនំ ឧទ្ធច្ចំ អហិរិកំ អនោត្តប្បន្តិ អយំ កិលេសគណោ មោហសម្បយុត្តោ នាម. មានេ គហិតេ, តេន សហុប្បន្នោ លោភោ មោហោ ថិនំ ឧទ្ធច្ចំ អហិរិកំ អនោត្តប្បន្តិ អយំ កិលេសគណោ មានសម្បយុត្តោ នាម. ឥមិនា ឧបាយេន តេន ថិនេន តេន ឧទ្ធច្ចេន តេន អហិរិកេន តេន អនោត្តប្បេន សម្បយុត្តោ តំសម្បយុត្តោតិ យោជនា កាតព្ពា. តំសមុដ្ឋានន្តិ តេន លោភេន…បេ… តេន អនោត្តប្បេន សមុដ្ឋិតន្តិ អត្ថោ.

ឥមេ ធម្មា ទស្សនេន បហាតព្ពាតិ ឯត្ថ ទស្សនំ នាម សោតាបត្តិមគ្គោ; តេន បហាតព្ពាតិ អត្ថោ. ‘កស្មា បន សោតាបត្តិមគ្គោ ទស្សនំ នាម ជាតោ’តិ? ‘បឋមំ និព្ពានទស្សនតោ’. ‘ននុ គោត្រភុ បឋមតរំ បស្សតី’តិ? ‘នោ ន បស្សតិ; ទិស្វាបិ កត្តព្ពកិច្ចំ បន ន ករោតិ, សំយោជនានំ អប្បហានតោ. តស្មា បស្សតី’តិ ន វត្តព្ពោ. យត្ថ កត្ថចិ រាជានំ ទិស្វាបិ បណ្ណាការំ ទត្វា កិច្ចនិប្ផត្តិយា អទិដ្ឋត្តា ‘អជ្ជាបិ រាជានំ ន បស្សាមី’តិ វទន្តោ ចេត្ថ ជានបទបុរិសោ និទស្សនំ.

១០១១. អវសេសោ លោភោតិ ទស្សនេន បហីនាវសេសោ. លោភោ ទោសមោហេសុបិ ឯសេវ នយោ. ទស្សនេន ហិ អបាយគមនីយាវ បហីនា. តេហិ បន អញ្ញេ ទស្សេតុំ ឥទំ វុត្តំ. ‘តទេកដ្ឋា’តិ តេហិ បាឡិយំ អាគតេហិ តីហិ កិលេសេហិ សម្បយោគតោបិ បហានតោបិ ឯកដ្ឋា បញ្ច កិលេសា. នេវ ទស្សនេន ន ភាវនាយាតិ ឥទំ សំយោជនាទីនំ វិយ តេហិ មគ្គេហិ អប្បហាតព្ពតំ សន្ធាយ វុត្តំ. យំ បន ‘‘សោតាបត្តិមគ្គញាណេន អភិសង្ខារវិញ្ញាណស្ស និរោធេន សត្ត ភវេ ឋបេត្វា អនមតគ្គេ សំសារវដ្ដេ យេ ឧប្បជ្ជេយ្យុំ, នាមញ្ច រូបញ្ច ឯត្ថេតេ និរុជ្ឈន្តី’’តិអាទិនា នយេន កុសលាទីនម្បិ បហានំ អនុញ្ញាតំ, តំ តេសំ មគ្គានំ អភាវិតត្តា យេ ឧប្បជ្ជេយ្យុំ, តេ ឧបនិស្សយបច្ចយានំ កិលេសានំ បហីនត្តា បហីនាតិ ឥមំ បរិយាយំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

១០១៣. ទស្សនេនបហាតព្ពហេតុកត្តិកេ ឥមេ ធម្មា ទស្សនេន បហាតព្ពហេតុកាតិ និដ្ឋបេត្វា, បុន ‘តីណិ សំយោជនានី’តិអាទិ បហាតព្ពេ ទស្សេត្វា, តទេកដ្ឋភាវេន ហេតូ ចេវ សហេតុកេ ច ទស្សេតុំ វុត្តំ. តត្ថ ‘កិញ្ចាបិ ទស្សនេន បហាតព្ពេសុ ហេតូសុ លោភសហគតោ មោហោ លោភេន សហេតុកោ ហោតិ, ទោសសហគតោ មោហោ ទោសេន, លោភទោសា ច មោហេនាតិ បហាតព្ពហេតុកបទេបេតេ សង្គហំ គច្ឆន្តិ, វិចិកិច្ឆាសហគតោ បន មោហោ អញ្ញស្ស សម្បយុត្តហេតុនោ អភាវេន ហេតុយេវ, ន សហេតុកោតិ តស្ស បហានំ ទស្សេតុំ ឥមេ ធម្មា ទស្សនេន បហាតព្ពហេតូ’តិ វុត្តំ.

១០១៨. ទុតិយបទេ ឧទ្ធច្ចសហគតស្ស មោហស្ស បហានំ ទស្សេតុំ ឥមេ ធម្មា ភាវនាយ បហាតព្ពហេតូតិ វុត្តំ. សោ ហិ អត្តនា សម្បយុត្តធម្មេ សហេតុកេ កត្វា បិដ្ឋិវដ្ដកោ ជាតោ, វិចិកិច្ឆាសហគតោ វិយ អញ្ញស្ស សម្បយុត្តហេតុនោ អភាវា បហាតព្ពហេតុកបទំ ន ភជតិ. តតិយបទេ អវសេសា អកុសលាតិ បុន អកុសលគ្គហណំ វិចិកិច្ឆុទ្ធច្ចសហគតានំ មោហានំ សង្គហត្ថំ កតំ. តេ ហិ សម្បយុត្តហេតុនោ អភាវា បហាតព្ពហេតុកា នាម ន ហោន្តិ.

១០២៩. បរិត្តារម្មណត្តិកេ អារព្ភាតិ អារម្មណំ កត្វា. សយញ្ហិ បរិត្តា វា ហោន្តុ មហគ្គតា វា, បរិត្តធម្មេ អារម្មណំ កត្វា ឧប្បន្នា បរិត្តារម្មណា, មហគ្គតេ អារម្មណំ កត្វា ឧប្បន្នា មហគ្គតារម្មណា, អប្បមាណេ អារម្មណំ កត្វា ឧប្បន្នា អប្បមាណារម្មណា. តេ បន បរិត្តាបិ ហោន្តិ មហគ្គតាបិ អប្បមាណាបិ.

១០៣៥. មិច្ឆត្តត្តិកេ អានន្តរិកានីតិ អនន្តរាយេន ផលទាយកានិ; មាតុឃាតកកម្មាទីនមេតំ អធិវចនំ. តេសុ ហិ ឯកស្មិម្បិ កម្មេ កតេ តំ បដិពាហិត្វា អញ្ញំ កម្មំ អត្តនោ វិបាកស្ស ឱកាសំ កាតុំ ន សក្កោតិ. សិនេរុប្បមាណេបិ ហិ សុវណ្ណថូបេ កត្វា ចក្កវាឡមត្តំ វា រតនមយបាការំ វិហារំ ការេត្វា តំ បូរេត្វា និសិន្នស្ស ពុទ្ធប្បមុខស្ស សង្ឃស្ស យាវជីវំ ចត្តារោ បច្ចយេ ទទតោបិ តំ កម្មំ ឯតេសំ កម្មានំ វិបាកំ បដិពាហេតុំ ន សក្កោតិ ឯវ. យា ច មិច្ឆាទិដ្ឋិ និយតាតិ អហេតុកវាទអកិរិយវាទនត្ថិកវាទេសុ អញ្ញតរា. តញ្ហិ គហេត្វា ឋិតំ បុគ្គលំ ពុទ្ធសតម្បិ ពុទ្ធសហស្សម្បិ ពោធេតុំ ន សក្កោតិ.

១០៣៨. មគ្គារម្មណត្តិកេ អរិយមគ្គំ អារព្ភាតិ លោកុត្តរមគ្គំ អារម្មណំ កត្វា. តេ បន បរិត្តាបិ ហោន្តិ មហគ្គតាបិ.

១០៣៩. មគ្គហេតុកនិទ្ទេសេ បឋមនយេន បច្ចយដ្ឋេន ហេតុនា មគ្គសម្បយុត្តានំ ខន្ធានំ សហេតុកភាវោ ទស្សិតោ. ទុតិយនយេន មគ្គភូតេន សម្មាទិដ្ឋិសង្ខាតេន ហេតុនា សេសមគ្គង្គានំ សហេតុកភាវោ ទស្សិតោ. តតិយនយេន មគ្គេ ឧប្បន្នហេតូហិ សម្មាទិដ្ឋិយា សហេតុកភាវោ ទស្សិតោតិ វេទិតព្ពោ.

១០៤០. អធិបតិំ ករិត្វាតិ អារម្មណាធិបតិំ កត្វា. តេ ច ខោ បរិត្តធម្មាវ ហោន្តិ. អរិយសាវកានញ្ហិ អត្តនោ មគ្គំ គរុំ កត្វា បច្ចវេក្ខណកាលេ អារម្មណាធិបតិ លព្ភតិ. ចេតោបរិយញាណេន បន អរិយសាវកោ បរស្ស មគ្គំ បច្ចវេក្ខមានោ គរុំ ករោន្តោបិ អត្តនា បដិវិទ្ធមគ្គំ វិយ គរុំ ន ករោតិ. ‘យមកបាដិហារិយំ ករោន្តំ តថាគតំ ទិស្វា តស្ស មគ្គំ គរុំ ករោតិ ន ករោតី’តិ? ករោតិ, ន បន អត្តនោ មគ្គំ វិយ. អរហា ន កិញ្ចិ ធម្មំ គរុំ ករោតិ ឋបេត្វា មគ្គំ ផលំ និព្ពានន្តិ. ឯត្ថាបិ អយមេវត្ថោ. វីមំសាធិបតេយ្យន្តិ ឥទំ សហជាតាធិបតិំ ទស្សេតុំ វុត្តំ. ឆន្ទញ្ហិ ជេដ្ឋកំ កត្វា មគ្គំ ភាវេន្តស្ស ឆន្ទោ អធិបតិ នាម ហោតិ, ន មគ្គោ. សេសធម្មាបិ ឆន្ទាធិបតិនោ នាម ហោន្តិ, ន មគ្គាធិបតិនោ. ចិត្តេបិ ឯសេវ នយោ. វីមំសំ បន ជេដ្ឋកំ កត្វា មគ្គំ ភាវេន្តស្ស វីមំសាធិបតិ ចេវ ហោតិ មគ្គោ ចាតិ. សេសធម្មា មគ្គាធិបតិនោ នាម ហោន្តិ. វីរិយេបិ ឯសេវ នយោ.

១០៤១. ឧប្បន្នត្តិកនិទ្ទេសេ ជាតាតិ និព្ពត្តា, បដិលទ្ធត្តភាវា. ភូតាតិអាទីនិ តេសំយេវ វេវចនានិ. ជាតា ឯវ ហិ ភាវប្បត្តិយា ភូតា. បច្ចយសំយោគេ ជាតត្តា សញ្ជាតា. និព្ពត្តិលក្ខណប្បត្តត្តា និព្ពត្តា. ឧបសគ្គេន បន បទំ វឌ្ឍេត្វា អភិនិព្ពត្តាតិ វុត្តា. បាកដីភូតាតិ បាតុភូតា. បុព្ពន្តតោ ឧទ្ធំ បន្នាតិ ឧប្បន្នា. ឧបសគ្គេន បទំ វឌ្ឍេត្វា សមុប្បន្នាតិ វុត្តា. និព្ពត្តដ្ឋេនេវ ឧទ្ធំ ឋិតាតិ ឧដ្ឋិតា. បច្ចយសំយោគេ ឧដ្ឋិតាតិ សមុដ្ឋិតា. បុន ឧប្បន្នាតិវចនេ ការណំ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. ឧប្បន្នំសេន សង្គហិតាតិ ឧប្បន្នកោដ្ឋាសេន គណនំ គតា. រូបំ វេទនា សញ្ញា សង្ខារា វិញ្ញាណន្តិ ឥទំ នេសំ សភាវទស្សនំ. ទុតិយបទនិទ្ទេសោ វុត្តបដិសេធនយេន វេទិតព្ពោ. តតិយបទនិទ្ទេសោ ឧត្តានត្ថោយេវ.

អយំ បន តិកោ ទ្វិន្នំ អទ្ធានំ វសេន បូរេត្វា ទស្សិតោ. លទ្ធោកាសស្ស ហិ កម្មស្ស វិបាកោ ទុវិធោ – ខណប្បត្តោ, ច អប្បត្តោ ច. តត្ថ ‘ខណប្បត្តោ’ ឧប្បន្នោ នាម. ‘អប្បត្តោ’ ចិត្តានន្តរេ វា ឧប្បជ្ជតុ, កប្បសតសហស្សាតិក្កមេ វា. ធុវបច្ចយដ្ឋេន នត្ថិ នាម ន ហោតិ, ឧប្បាទិនោ ធម្មា នាម ជាតោ. យថា ហិ – ‘‘តិដ្ឋតេវ សាយំ, បោដ្ឋបាទ, អរូបី អត្តា សញ្ញាមយោ. អថ ឥមស្ស បុរិសស្ស អញ្ញា ច សញ្ញា ឧប្បជ្ជន្តិ អញ្ញា ច សញ្ញា និរុជ្ឈន្តី’’តិ (ទី. និ. ១.៤១៩). ឯត្ថ អារុប្បេ កាមាវចរសញ្ញាបវត្តិកាលេ កិញ្ចាបិ មូលភវង្គសញ្ញា និរុទ្ធា កាមាវចរសញ្ញាយ បន និរុទ្ធកាលេ អវស្សំ សា ឧប្បជ្ជិស្សតីតិ អរូបសង្ខាតោ អត្តា នត្ថីតិ សង្ខ្យំ អគន្ត្វា ‘តិដ្ឋតេវ’ នាមាតិ ជាតោ. ឯវមេវ លទ្ធោកាសស្ស កម្មស្ស វិបាកោ ទុវិធោ…បេ… ធុវបច្ចយដ្ឋេន នត្ថិ នាម ន ហោតិ, ឧប្បាទិនោ ធម្មា នាម ជាតោ.

យទិ បន អាយូហិតំ កុសលាកុសលកម្មំ សព្ពំ វិបាកំ ទទេយ្យ, អញ្ញស្ស ឱកាសោ ន ភវេយ្យ. តំ បន ទុវិធំ ហោតិ – ធុវវិបាកំ, អធុវវិបាកញ្ច. តត្ថ បញ្ច អានន្តរិយកម្មានិ, អដ្ឋ សមាបត្តិយោ, ចត្តារោ អរិយមគ្គាតិ ឯតំ ‘ធុវវិបាកំ’ នាម. តំ បន ខណប្បត្តម្បិ អត្ថិ, អប្បត្តម្បិ. តត្ថ ‘ខណប្បត្តំ’ ឧប្បន្នំ នាម. ‘អប្បត្តំ’ អនុប្បន្នំ នាម. តស្ស វិបាកោ ចិត្តានន្តរេ វា ឧប្បជ្ជតុ កប្បសតសហស្សាតិក្កមេ វា. ធុវបច្ចយដ្ឋេន អនុប្បន្នំ នាម ន ហោតិ, ឧប្បាទិនោ ធម្មា នាម ជាតំ. មេត្តេយ្យពោធិសត្តស្ស មគ្គោ អនុប្បន្នោ នាម, ផលំ ឧប្បាទិនោ ធម្មាយេវ នាម ជាតំ.

១០៤៤. អតីតត្តិកនិទ្ទេសេ អតីតាតិ ខណត្តយំ អតិក្កន្តា. និរុទ្ធាតិ និរោធប្បត្តា. វិគតាតិ វិភវំ គតា, វិគច្ឆិតា វា. វិបរិណតាតិ បកតិវិជហនេន វិបរិណាមំ គតា. និរោធសង្ខាតំ អត្ថំ គតាតិ អត្ថង្គតា. អព្ភត្ថង្គតាតិ ឧបសគ្គេន បទំ វឌ្ឍិតំ. ឧប្បជ្ជិត្វា វិគតាតិ និព្ពត្តិត្វា វិគច្ឆិតា. បុន អតីតវចនេ ការណំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ. បរតោ អនាគតាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. អតីតំសេន សង្គហិតាតិ អតីតកោដ្ឋាសេន គណនំ គតា. កតមេ តេតិ? រូបំ វេទនា សញ្ញា សង្ខារា វិញ្ញាណំ. បរតោ អនាគតាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

១០៤៧. អតីតារម្មណត្តិកនិទ្ទេសេ អតីតេ ធម្មេ អារព្ភាតិអាទីសុ បរិត្តមហគ្គតាវ ធម្មា វេទិតព្ពា. តេ ហិ អតីតាទីនិ អារព្ភ ឧប្បជ្ជន្តិ.

១០៥០. អជ្ឈត្តត្តិកនិទ្ទេសេ តេសំ តេសន្តិ បទទ្វយេន សព្ពសត្តេ បរិយាទិយតិ. អជ្ឈត្តំ បច្ចត្តន្តិ ឧភយំ និយកជ្ឈត្តាធិវចនំ. និយតាតិ អត្តនិ ជាតា. បាដិបុគ្គលិកាតិ បាដិយេក្កស្ស បាដិយេក្កស្ស បុគ្គលស្ស សន្តកា. ឧបាទិណ្ណាតិ សរីរដ្ឋកា. តេ ហិ កម្មនិព្ពត្តា វា ហោន្តុ មា វា, អាទិន្នគហិតបរាមដ្ឋវសេន បន ឥធ ឧបាទិណ្ណាតិ វុត្តា.

១០៥១. បរសត្តានន្តិ អត្តានំ ឋបេត្វា អវសេសសត្តានំ. បរបុគ្គលានន្តិ តស្សេវ វេវចនំ. សេសំ ហេដ្ឋា វុត្តសទិសមេវ. តទុភយន្តិ តំ ឧភយំ.

១០៥៣. អជ្ឈត្តារម្មណត្តិកស្ស បឋមបទេ បរិត្តមហគ្គតា ធម្មា វេទិតព្ពា. ទុតិយេ អប្បមាណាបិ. តតិយេ បរិត្តមហគ្គតាវ. អប្បមាណា បន កាលេន ពហិទ្ធា កាលេន អជ្ឈត្តំ អារម្មណំ ន ករោន្តិ. សនិទស្សនត្តិកនិទ្ទេសោ ឧត្តានោយេវាតិ.

ទុកនិក្ខេបកថា

១០៦២. ទុកេសុ អទោសនិទ្ទេសេ មេត្តាយនវសេន មេត្តិ. មេត្តាការោ មេត្តាយនា. មេត្តាយ អយិតស្ស មេត្តាសមង្គិនោ ចិត្តស្ស ភាវោ មេត្តាយិតត្តំ. អនុទយតីតិ អនុទ្ទា, រក្ខតីតិ អត្ថោ. អនុទ្ទាការោ អនុទ្ទាយនា. អនុទ្ទាយិតស្ស ភាវោ អនុទ្ទាយិតត្តំ. ហិតស្ស ឯសនវសេន ហិតេសិតា. អនុកម្បនវសេន អនុកម្បា. សព្ពេហិបិ ឥមេហិ បទេហិ ឧបចារប្បនាប្បត្តា មេត្តាវ វុត្តា. សេសបទេហិ លោកិយលោកុត្តរោ អទោសោ កថិតោ.

១០៦៣. អមោហនិទ្ទេសេ ទុក្ខេ ញាណន្តិ ទុក្ខសច្ចេ បញ្ញា. ទុក្ខសមុទយេតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯត្ថ ច ទុក្ខេ ញាណំ សវនសម្មសនបដិវេធបច្ចវេក្ខណាសុ វត្តតិ. តថា ទុក្ខសមុទយេ. និរោធេ បន សវនបដិវេធបច្ចវេក្ខណាសុ ឯវ. តថា បដិបទាយ. បុព្ពន្តេតិ អតីតកោដ្ឋាសេ. អបរន្តេតិ អនាគតកោដ្ឋាសេ. បុព្ពន្តាបរន្តេតិ តទុភយេ. ឥទប្បច្ចយតាបដិច្ចសមុប្បន្នេសុ ធម្មេសុ ញាណន្តិ អយំ បច្ចយោ, ឥទំ បច្ចយុប្បន្នំ, ឥទំ បដិច្ច ឥទំ និព្ពត្តន្តិ, ឯវំ បច្ចយេសុ ច បច្ចយុប្បន្នធម្មេសុ ច ញាណំ.

១០៦៥. លោភនិទ្ទេសេបិ ហេដ្ឋា អនាគតានំ បទានំ អយមត្ថោ – រញ្ជនវសេន រាគោ. ពលវរញ្ជនដ្ឋេន សារាគោ. វិសយេសុ សត្តានំ អនុនយនតោ អនុនយោ. អនុរុជ្ឈតីតិ អនុរោធោ, កាមេតីតិ អត្ថោ. យត្ថ កត្ថចិ ភវេ សត្តា ឯតាយ នន្ទន្តិ, សយំ វា នន្ទតីតិ នន្ទី. នន្ទី ច សា រញ្ជនដ្ឋេន រាគោ ចាតិ នន្ទីរាគោ. តត្ថ ឯកស្មិំ អារម្មណេ សកិំ ឧប្បន្នា តណ្ហា ‘នន្ទី’. បុនប្បុនំ ឧប្បជ្ជមានា ‘នន្ទីរាគោ’តិ វុច្ចតិ. ចិត្តស្ស សារាគោតិ យោ ហេដ្ឋា ពលវរញ្ជនដ្ឋេន សារាគោតិ វុត្តោ, សោ ន សត្តស្ស, ចិត្តស្សេវ សារាគោតិ អត្ថោ.

ឥច្ឆន្តិ ឯតាយ អារម្មណានីតិ ឥច្ឆា. ពហលកិលេសភាវេន មុច្ឆន្តិ ឯតាយ បាណិនោតិ មុច្ឆា. គិលិត្វា បរិនិដ្ឋបេត្វា គហណវសេន អជ្ឈោសានំ. ឥមិនា សត្តា គិជ្ឈន្តិ, គេធំ អាបជ្ជន្តីតិ គេធោ; ពហលដ្ឋេន វា គេធោ. ‘‘គេធំ វា បវនសណ្ឌ’’ន្តិ ហិ ពហលដ្ឋេនេវ វុត្តំ. អនន្តរបទំ ឧបសគ្គវសេន វឌ្ឍិតំ. សព្ពតោភាគេន វា គេធោតិ បលិគេធោ. សញ្ជន្តិ ឯតេនាតិ សង្គោ; លគ្គនដ្ឋេន វា សង្គោ. ឱសីទនដ្ឋេន បង្កោ. អាកឌ្ឍនវសេន ឯជា. ‘‘ឯជា ឥមំ បុរិសំ បរិកឌ្ឍតិ តស្ស តស្សេវ ភវស្ស អភិនិព្ពត្តិយា’’តិ ហិ វុត្តំ. វញ្ចនដ្ឋេន មាយា. វដ្ដស្មិំ សត្តានំ ជននដ្ឋេន ជនិកា. ‘‘តណ្ហា ជនេតិ បុរិសំ ចិត្តមស្ស វិធាវតី’’តិ (សំ. និ. ១.៥៥-៥៧) ហិ វុត្តំ. វដ្ដស្មិំ សត្តេ ទុក្ខេន សំយោជយមានា ជនេតីតិ សញ្ជននី. ឃដនដ្ឋេន សិព្ពិនី. អយញ្ហិ វដ្ដស្មិំ សត្តេ ចុតិបដិសន្ធិវសេន សិព្ពតិ ឃដេតិ, តុន្នការោ វិយ បិលោតិកាយ បិលោតិកំ; តស្មា ឃដនដ្ឋេន សិព្ពិនីតិ វុត្តា. អនេកប្បការំ វិសយជាលំ តណ្ហាវិប្ផន្ទិតនិវេសសង្ខាតំ វា ជាលមស្សា អត្ថីតិ ជាលិនី.

អាកឌ្ឍនដ្ឋេន សីឃសោតា សរិតា វិយាតិ សរិតា. អល្លដ្ឋេន វា សរិតា. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘សរិតានិ សិនេហិតានិ ច សោមនស្សានិ ភវន្តិ ជន្តុនោ’’តិ (ធ. ប. ៣៤១). អល្លានិ ចេវ សិនិទ្ធានិ ចាតិ អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ. វិសតាតិ វិសត្តិកា. វិសដាតិ វិសត្តិកា. វិសាលាតិ វិសត្តិកា. វិសក្កតីតិ វិសត្តិកា. វិសំវាទិកាតិ វិសត្តិកា. វិសំហរតីតិ វិសត្តិកា. វិសមូលាតិ វិសត្តិកា. វិសផលាតិ វិសត្តិកា. វិសបរិភោគាតិ វិសត្តិកា. វិសតា វា បន សា តណ្ហា រូបេ សទ្ទេ គន្ធេ រសេ ផោដ្ឋព្ពេ ធម្មេ កុលេ គណេ វិត្ថតាតិ វិសត្តិកា (មហានិ. ៣). អនយព្យសនបាបនដ្ឋេន កុម្មានុពន្ធសុត្តកំ វិយាតិ សុត្តំ. វុត្តញ្ហេតំ – ‘‘សុត្តកន្តិ ខោ, ភិក្ខវេ, នន្ទីរាគស្សេតំ អធិវចន’’ន្តិ (សំ. និ. ២.១៥៩). រូបាទីសុ វិត្ថតដ្ឋេន វិសដា. តស្ស តស្ស បដិលាភត្ថាយ សត្តេ អាយូហាបេតីតិ អាយូហិនី. ឧក្កណ្ឋិតុំ អប្បទានតោ សហាយដ្ឋេន ទុតិយា. អយញ្ហិ សត្តានំ វដ្ដស្មិំ ឧក្កណ្ឋិតុំ ន ទេតិ, គតគតដ្ឋានេ បិយសហាយោ វិយ អភិរមាបេតិ. តេន វុត្តំ –

‘‘តណ្ហាទុតិយោ បុរិសោ, ទីឃមទ្ធាន សំសរំ;

ឥត្ថភាវញ្ញថាភាវំ, សំសារំ នាតិវត្តតី’’តិ. (អ. និ. ៤.៩; ឥតិវុ. ១៥; មហានិ. ១៩១; ចូឡនិ. បារាយនានុគីតិគាថានិទ្ទេស ១០៧);

បណិធានកវសេន បណិធិ. ភវនេត្តីតិ ភវរជ្ជុ. ឯតាយ ហិ សត្តា, រជ្ជុយា គីវាយ ពទ្ធា គោណា វិយ, ឥច្ឆិតិច្ឆិតដ្ឋានំ និយ្យន្តិ. តំ តំ អារម្មណំ វនតិ ភជតិ អល្លីយតីតិ វនំ. វនតិ យាចតីតិ វា វនំ. វនថោតិ ព្យញ្ជនេន បទំ វឌ្ឍិតំ. អនត្ថទុក្ខានំ វា សមុដ្ឋាបនដ្ឋេន គហនដ្ឋេន ច វនំ វិយាតិ ‘វនំ’; ពលវតណ្ហាយេតំ នាមំ. គហនតរដ្ឋេន បន តតោ ពលវតរោ ‘វនថោ’ នាម. តេន វុត្តំ –

‘‘វនំ ឆិន្ទថ មា រុក្ខំ, វនតោ ជាយតេ ភយំ;

ឆេត្វា វនញ្ច វនថញ្ច, និព្ពនា ហោថ ភិក្ខវោ’’តិ. (ធ. ប. ២៨៣);

សន្ថវនវសេន សន្ថវោ; សំសគ្គោតិ អត្ថោ. សោ ទុវិធោ – តណ្ហាសន្ថវោ មិត្តសន្ថវោ ច. តេសុ ឥធ តណ្ហាសន្ថវោ អធិប្បេតោ. សិនេហវសេន សិនេហោ. អាលយករណវសេន អបេក្ខតីតិ អបេក្ខា. វុត្តម្បិ ចេតំ – ‘‘ឥមានិ តេ ទេវ ចតុរាសីតិនគរសហស្សានិ កុសាវតីរាជធានីបមុខានិ. ឯត្ថ ទេវ ឆន្ទំ ជនេហិ, ជីវិតេ អបេក្ខំ ករោហី’’តិ (ទី. និ. ២.២៦៦). អាលយំ ករោហីតិ អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ. បាដិយេក្កេ បាដិយេក្កេ អារម្មណេ ពន្ធតីតិ បដិពន្ធុ. ញាតកដ្ឋេន វា បាដិយេក្កោ ពន្ធូតិបិ បដិពន្ធុ. និច្ចសន្និស្សិតដ្ឋេន ហិ សត្តានំ តណ្ហាសមោ ពន្ធុ នាម នត្ថិ.

អារម្មណានំ អសនតោ អាសា. អជ្ឈោត្ថរណតោ ចេវ តិត្តិំ អនុបគន្ត្វាវ បរិភុញ្ជនតោ ចាតិ អត្ថោ. អាសិសនវសេន អាសិសនា. អាសិសិតស្ស ភាវោ អាសិសិតត្តំ. ឥទានិ តស្សា បវត្តិដ្ឋានំ ទស្សេតុំ រូបាសាតិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អាសិសនវសេន អាសាតិ អាសាយ អត្ថំ គហេត្វា រូបេ អាសា រូបាសាតិ ឯវំ នវបិ បទានិ វេទិតព្ពានិ. ឯត្ថ ច បុរិមានិ បញ្ច បញ្ចកាមគុណវសេន វុត្តានិ. បរិក្ខារលោភវសេន ឆដ្ឋំ. តំ វិសេសតោ បព្ពជិតានំ. តតោ បរានិ តីណិ អតិត្តិយវត្ថុវសេន គហដ្ឋានំ. ន ហិ តេសំ ធនបុត្តជីវិតេហិ អញ្ញំ បិយតរំ អត្ថិ. ‘ឯតំ មយ្ហំ ឯតំ មយ្ហ’ន្តិ វា ‘អសុកេន មេ ឥទំ ទិន្នំ ឥទំ ទិន្ន’ន្តិ វា ឯវំ សត្តេ ជប្បាបេតីតិ ជប្បា. បរតោ ទ្វេ បទានិ ឧបសគ្គេន វឌ្ឍិតានិ. តតោ បរំ អញ្ញេនាការេន វិភជិតុំ អារទ្ធត្តា បុន ជប្បាតិ វុត្តំ. ជប្បនាការោ ជប្បនា. ជប្បិតស្ស ភាវោ ជប្បិតត្តំ. បុនប្បុនំ វិសយេ លុម្បតិ អាកឌ្ឍតីតិ លោលុបោ. លោលុបស្ស ភាវោ លោលុប្បំ. លោលុប្បាការោ លោលុប្បាយនា. លោលុប្បសមង្គិនោ ភាវោ លោលុប្បាយិតត្តំ.

បុច្ឆញ្ជិកតាតិ យាយ តណ្ហាយ លាភដ្ឋានេសុ, បុច្ឆំ ចាលយមានា សុនខា វិយ, កម្បមានា វិចរន្តិ, តំ តស្សា កម្បនតណ្ហាយ នាមំ. សាធុ មនាបមនាបេ វិសយេ កាមេតីតិ សាធុកាមោ. តស្ស ភាវោ សាធុកម្យតា. មាតា មាតុច្ឆាតិអាទិកេ អយុត្តដ្ឋានេ រាគោតិ អធម្មរាគោ. យុត្តដ្ឋានេបិ ពលវា ហុត្វា ឧប្បន្នលោភោ វិសមលោភោ. ‘‘រាគោ វិសម’’ន្តិអាទិវចនតោ (វិភ. ៩២៤) វា យុត្តដ្ឋានេ វា អយុត្តដ្ឋានេ វា ឧប្បន្នោ ឆន្ទរាគោ អធម្មដ្ឋេន ‘អធម្មរាគោ’, វិសមដ្ឋេន ‘វិសមលោភោ’តិ វេទិតព្ពោ.

អារម្មណានំ និកាមនវសេន និកន្តិ. និកាមនាការោ និកាមនា. បត្ថនាវសេន បត្ថនា. បិហាយនវសេន បិហនា. សុដ្ឋុ បត្ថនា សម្បត្ថនា. បញ្ចសុ កាមគុណេសុ តណ្ហា កាមតណ្ហា. រូបារូបភវេ តណ្ហា ភវតណ្ហា. ឧច្ឆេទសង្ខាតេ វិភវេ តណ្ហា វិភវតណ្ហា. សុទ្ធេ រូបភវស្មិំយេវ តណ្ហា រូបតណ្ហា. អរូបភវេ តណ្ហា អរូបតណ្ហា. ឧច្ឆេទទិដ្ឋិសហគតោ រាគោ ទិដ្ឋិរាគោ. និរោធេ តណ្ហា និរោធតណ្ហា. រូបេ តណ្ហា រូបតណ្ហា. សទ្ទេ តណ្ហា សទ្ទតណ្ហា. គន្ធតណ្ហាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ឱឃាទយោ វុត្តត្ថាវ.

កុសលធម្មេ អាវរតីតិ អាវរណំ. ឆាទនវសេន ឆាទនំ. សត្តេ វដ្ដស្មិំ ពន្ធតីតិ ពន្ធនំ. ចិត្តំ ឧបគន្ត្វា កិលិស្សតិ សំកិលិដ្ឋំ ករោតីតិ ឧបក្កិលេសោ. ថាមគតដ្ឋេន អនុសេតីតិ អនុសយោ. ឧប្បជ្ជមានា ចិត្តំ បរិយុដ្ឋាតីតិ បរិយុដ្ឋានំ; ឧប្បជ្ជិតុំ អប្បទានេន កុសលចារំ គណ្ហាតីតិ អត្ថោ. ‘‘ចោរា មគ្គេ បរិយុដ្ឋិំសុ ធុត្តា មគ្គេ បរិយុដ្ឋិំសូ’’តិអាទីសុ (ចូឡវ. ៤៣០) ហិ មគ្គំ គណ្ហិំសូតិ អត្ថោ. ឯវមិធាបិ គហណដ្ឋេន បរិយុដ្ឋានំ វេទិតព្ពំ. បលិវេឋនដ្ឋេន លតា វិយាតិ លតា. ‘‘លតា ឧព្ភិជ្ជ តិដ្ឋតី’’តិ (ធ. ប. ៣៤០) អាគតដ្ឋានេបិ អយំ តណ្ហា លតាតិ វុត្តា. វិវិធានិ វត្ថូនិ ឥច្ឆតីតិ វេវិច្ឆំ. វដ្ដទុក្ខស្ស មូលន្តិ ទុក្ខមូលំ. តស្សេវ ទុក្ខស្ស និទានន្តិ ទុក្ខនិទានំ. តំ ទុក្ខំ ឥតោ បភវតីតិ ទុក្ខប្បភវោ. ពន្ធនដ្ឋេន បាសោ វិយាតិ បាសោ. មារស្ស បាសោ មារបាសោ. ទុរុគ្គិលនដ្ឋេន ពឡិសំ វិយាតិ ពឡិសំ. មារស្ស ពឡិសំ មារពឡិសំ. តណ្ហាភិភូតា មារស្ស វិសយំ នាតិក្កមន្តិ, តេសំ ឧបរិ មារោ វសំ វត្តេតីតិ ឥមិនា បរិយាយេន មារស្ស វិសយោតិ មារវិសយោ. សន្ទនដ្ឋេន តណ្ហាវ នទី តណ្ហានទី. អជ្ឈោត្ថរណដ្ឋេន តណ្ហាវ ជាលំ តណ្ហាជាលំ. យថា សុនខា គទ្ទុលពទ្ធា យទិច្ឆកំ នីយន្តិ, ឯវំ តណ្ហាពទ្ធា សត្តាបីតិ ទឡ្ហពន្ធនដ្ឋេន គទ្ទុលំ វិយាតិ គទ្ទុលំ. តណ្ហាវ គទ្ទុលំ តណ្ហាគទ្ទុលំ. ទុប្បូរណដ្ឋេន តណ្ហាវ សមុទ្ទោ តណ្ហាសមុទ្ទោ.

១០៦៦. ទោសនិទ្ទេសេ អនត្ថំ មេ អចរីតិ អវុឌ្ឍិំ មេ អកាសិ. ឥមិនា ឧបាយេន សព្ពបទេសុ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. អដ្ឋានេ វា បន អាឃាតោតិ អការណេ កោបោ – ឯកច្ចោ ហិ ‘ទេវោ អតិវស្សតី’តិ កុប្បតិ, ‘ន វស្សតី’តិ កុប្បតិ, ‘សូរិយោ តប្បតី’តិ កុប្បតិ, ‘ន តប្បតី’តិ កុប្បតិ, វាតេ វាយន្តេបិ កុប្បតិ, អវាយន្តេបិ កុប្បតិ, សម្មជ្ជិតុំ អសក្កោន្តោ ពោធិបណ្ណានំ កុប្បតិ, ចីវរំ បារុបិតុំ អសក្កោន្តោ វាតស្ស កុប្បតិ, ឧបក្ខលិត្វា ខាណុកស្ស កុប្បតិ ឥទំ សន្ធាយ វុត្តំ – អដ្ឋានេ វា បន អាឃាតោ ជាយតីតិ. តត្ថ ហេដ្ឋា នវសុ ឋានេសុ សត្តេ អារព្ភ ឧប្បន្នត្តា កម្មបថភេទោ ហោតិ. អដ្ឋានាឃាតោ បន សង្ខារេសុ ឧប្បន្នោ កម្មបថភេទំ ន ករោតិ. ចិត្តំ អាឃាតេន្តោ ឧប្បន្នោតិ ចិត្តស្ស អាឃាតោ. តតោ ពលវតរោ បដិឃាតោ. បដិហញ្ញនវសេន បដិឃំ. បដិវិរុជ្ឈតីតិ បដិវិរោធោ. កុប្បនវសេន កោបោ. បកោបោ សម្បកោបោតិ ឧបសគ្គេន បទំ វឌ្ឍិតំ. ទុស្សនវសេន ទោសោ. បទោសោ សម្បទោសោតិ ឧបសគ្គេន បទំ វឌ្ឍិតំ. ចិត្តស្ស ព្យាបត្តីតិ ចិត្តស្ស វិបន្នតា, វិបរិវត្តនាការោ. មនំ បទូសយមានោ ឧប្បជ្ជតីតិ មនោបទោសោ. កុជ្ឈនវសេន កោធោ. កុជ្ឈនាការោ កុជ្ឈនា. កុជ្ឈិតស្ស ភាវោ កុជ្ឈិតត្តំ.

ឥទានិ អកុសលនិទ្ទេសេ វុត្តនយំ ទស្សេតុំ ទោសោ ទុស្សនាតិអាទិ វុត្តំ. តស្មា ‘‘យោ ឯវរូបោ ចិត្តស្ស អាឃាតោ…បេ… កុជ្ឈិតត្ត’’ន្តិ ច ឥធ វុត្តោ, ‘‘ទោសោ ទុស្សនា’’តិអាទិនា នយេន ហេដ្ឋា វុត្តោ, អយំ វុច្ចតិ ទោសោតិ. ឯវមេត្ថ យោជនា កាតព្ពា. ឯវញ្ហិ សតិ បុនរុត្តិទោសោ បដិសេធិតោ ហោតិ. មោហនិទ្ទេសោ អមោហនិទ្ទេសេ វុត្តបដិបក្ខនយេន វេទិតព្ពោ. សព្ពាការេន បនេស វិភង្គដ្ឋកថាយំ អាវិ ភវិស្សតិ.

១០៧៩. តេហិ ធម្មេហិ យេ ធម្មា សហេតុកាតិ តេហិ ហេតុធម្មេហិ យេ អញ្ញេ ហេតុធម្មា វា នហេតុធម្មា វា តេ សហេតុកា. អហេតុកបទេបិ ឯសេវ នយោ. ឯត្ថ ច ហេតុ ហេតុយេវ ច ហោតិ, តិណ្ណំ វា ទ្វិន្នំ វា ឯកតោ ឧប្បត្តិយំ សហេតុកោ ច. វិចិកិច្ឆុទ្ធច្ចសហគតោ បន មោហោ ហេតុ អហេតុកោ. ហេតុសម្បយុត្តទុកនិទ្ទេសេបិ ឯសេវ នយោ.

១០៩១. សង្ខតទុកនិទ្ទេសេ បុរិមទុកេ វុត្តំ អសង្ខតធាតុំ សន្ធាយ យោ ឯវ សោ ធម្មោតិ ឯកវចននិទ្ទេសោ កតោ. បុរិមទុកេ បន ពហុវចនវសេន បុច្ឆាយ ឧទ្ធដត្តា ឥមេ ធម្មា អប្បច្ចយាតិ បុច្ឆានុសន្ធិនយេន ពហុវចនំ កតំ. ឥមេ ធម្មា សនិទស្សនាតិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

១១០១. កេនចិ វិញ្ញេយ្យទុកនិទ្ទេសេ ចក្ខុវិញ្ញេយ្យាតិ ចក្ខុវិញ្ញាណេន វិជានិតព្ពា. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯត្ថ ច កេនចិ វិញ្ញេយ្យាតិ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីសុ កេនចិ ឯកេន ចក្ខុវិញ្ញាណេន វា សោតវិញ្ញាណេន វា វិជានិតព្ពា. កេនចិ ន វិញ្ញេយ្យាតិ តេនេវ ចក្ខុវិញ្ញាណេន វា សោតវិញ្ញាណេន វា ន វិជានិតព្ពា. ‘ឯវំ សន្តេ ទ្វិន្នម្បិ បទានំ អត្ថនានត្តតោ ទុកោ ហោតី’តិ ហេដ្ឋា វុត្តត្តា ‘យេ តេ ធម្មា ចក្ខុវិញ្ញេយ្យា ន តេ ធម្មា សោតវិញ្ញេយ្យា’តិ អយំ ទុកោ ន ហោតិ. រូបំ បន ចក្ខុវិញ្ញេយ្យំ សទ្ទោ ន ចក្ខុវិញ្ញេយ្យោតិ ឥមមត្ថំ គហេត្វា ‘យេ តេ ធម្មា ចក្ខុវិញ្ញេយ្យា ន តេ ធម្មា សោតវិញ្ញេយ្យា, យេ វា បន តេ ធម្មា សោតវិញ្ញេយ្យា ន តេ ធម្មា ចក្ខុវិញ្ញេយ្យា’តិ អយមេកោ ទុកោតិ វេទិតព្ពោ. ឯវំ ឯកេកឥន្ទ្រិយមូលកេ ចត្តារោ ចត្តារោ កត្វា វីសតិ ទុកា វិភត្តាតិ វេទិតព្ពា.

កិំ បន ‘មនោវិញ្ញាណេន កេនចិ វិញ្ញេយ្យា កេនចិ ន វិញ្ញេយ្យា’ នត្ថិ? តេនេត្ថ ទុកា ន វុត្តាតិ? នោ នត្ថិ, វវត្ថានាភាវតោ បន ន វុត្តា. ន ហិ, យថា ចក្ខុវិញ្ញាណេន អវិញ្ញេយ្យា ឯវាតិ វវត្ថានំ អត្ថិ, ឯវំ មនោវិញ្ញាណេនាបីតិ វវត្ថានាភាវតោ ឯត្ថ ទុកា ន វុត្តា. មនោវិញ្ញាណេន បន កេនចិ វិញ្ញេយ្យា ចេវ អវិញ្ញេយ្យា ចាតិ អយមត្ថោ អត្ថិ. តស្មា សោ អវុត្តោបិ យថាលាភវសេន វេទិតព្ពោ. មនោវិញ្ញាណន្តិ ហិ សង្ខ្យំ គតេហិ កាមាវចរធម្មេហិ កាមាវចរធម្មា ឯវ តាវ កេហិចិ វិញ្ញេយ្យា កេហិចិ អវិញ្ញេយ្យា. តេហិយេវ រូបាវចរាទិធម្មាបិ កេហិចិ វិញ្ញេយ្យា កេហិចិ អវិញ្ញេយ្យា. រូបាវចរេហិបិ កាមាវចរា កេហិចិ វិញ្ញេយ្យា កេហិចិ អវិញ្ញេយ្យា. តេហេវ រូបាវចរាទយោបិ កេហិចិ វិញ្ញេយ្យា កេហិចិ អវិញ្ញេយ្យា. អរូបាវចរេហិ បន កាមាវចរា រូបាវចរា អបរិយាបន្នា ច នេវ វិញ្ញេយ្យា. អរូបាវចរា បន កេហិចិ វិញ្ញេយ្យា កេហិចិ អវិញ្ញេយ្យា. តេបិ ច កេចិទេវ វិញ្ញេយ្យា កេចិ អវិញ្ញេយ្យា. អបរិយាបន្នេហិ កាមាវចរាទយោ នេវ វិញ្ញេយ្យា. អបរិយាបន្នា បន និព្ពានេន អវិញ្ញេយ្យត្តា កេហិចិ វិញ្ញេយ្យា កេហិចិ អវិញ្ញេយ្យា. តេបិ ច មគ្គផលានំ អវិញ្ញេយ្យត្តា កេចិទេវ វិញ្ញេយ្យា កេចិ អវិញ្ញេយ្យាតិ.

១១០២. អាសវនិទ្ទេសេ បញ្ចកាមគុណិកោ រាគោ កាមាសវោ នាម. រូបារូបភវេសុ ឆន្ទរាគោ ឈាននិកន្តិ សស្សតទិដ្ឋិសហជាតោ រាគោ ភវវសេន បត្ថនា ភវាសវោ នាម. ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិយោ ទិដ្ឋាសវោ នាម. អដ្ឋសុ ឋានេសុ អញ្ញាណំ អវិជ្ជាសវោ នាម. តត្ថ តត្ថ អាគតេសុ បន អាសវេសុ អសម្មោហត្ថំ ឯកវិធាទិភេទោ វេទិតព្ពោ. អត្ថតោ ហេតេ ចិរបារិវាសិយដ្ឋេន អាសវាតិ ឯវំ ឯកវិធាវ ហោន្តិ. វិនយេ បន ‘‘ទិដ្ឋធម្មិកានំ អាសវានំ សំវរាយ សម្បរាយិកានំ អាសវានំ បដិឃាតាយា’’តិ (បារា. ៣៩) ទុវិធេន អាគតា. សុត្តន្តេ សឡាយតនេ តាវ ‘‘តយោមេ, អាវុសោ, អាសវា – កាមាសវោ ភវាសវោ អវិជ្ជាសវោ’’តិ (សំ. និ. ៤.៣២១) តិវិធេន អាគតា. និព្ពេធិកបរិយាយេ ‘‘អត្ថិ, ភិក្ខវេ, អាសវា និរយគមនីយា, អត្ថិ អាសវា តិរច្ឆានយោនិគមនីយា, អត្ថិ អាសវា បេត្តិវិសយគមនីយា, អត្ថិ អាសវា មនុស្សលោកគមនីយា, អត្ថិ អាសវា ទេវលោកគមនីយា’’តិ (អ. និ. ៦.៦៣) បញ្ចវិធេន អាគតា. ឆក្កនិបាតេ អាហុនេយ្យសុត្តេ – ‘‘អត្ថិ អាសវា សំវរា បហាតព្ពា, អត្ថិ អាសវា បដិសេវនា បហាតព្ពា, អត្ថិ អាសវា អធិវាសនា បហាតព្ពា, អត្ថិ អាសវា បរិវជ្ជនា បហាតព្ពា, អត្ថិ អាសវា វិនោទនា បហាតព្ពា, អត្ថិ អាសវា ភាវនា បហាតព្ពា’’តិ (អ. និ. ៦.៥៨) ឆព្ពិធេន អាគតា. សព្ពាសវបរិយាយេ (ម. និ. ១.១៤ អាទយោ) ‘ទស្សនបហាតព្ពេហិ’ សទ្ធិំ សត្តវិធេន អាគតា. ឥធ បនេតេ កាមាសវាទិភេទតោ ចតុព្ពិធេន អាគតា. តត្រាយំ វចនត្ថោ – បញ្ចកាមគុណសង្ខាតេ កាមេ អាសវោ ‘កាមាសវោ’. រូបារូបសង្ខាតេ កម្មតោ ច ឧបបត្តិតោ ច ទុវិធេបិ ភវេ អាសវោ ‘ភវាសវោ’. ទិដ្ឋិ ឯវ អាសវោ ‘ទិដ្ឋាសវោ’. អវិជ្ជាវ អាសវោ ‘អវិជ្ជាសវោ’.

១១០៣. កាមេសូតិ បញ្ចសុ កាមគុណេសុ. កាមច្ឆន្ទោតិ កាមសង្ខាតោ ឆន្ទោ, ន កត្តុកម្យតាឆន្ទោ, ន ធម្មច្ឆន្ទោ. កាមនវសេន រជ្ជនវសេន ច កាមោយេវ រាគោ កាមរាគោ. កាមនវសេន នន្ទនវសេន ច កាមោវ នន្ទីតិ កាមនន្ទី. ឯវំ សព្ពត្ថ កាមត្ថំ វិទិត្វា តណ្ហាយនដ្ឋេន កាមតណ្ហា, សិនេហនដ្ឋេន កាមសិនេហោ, បរិឌយ្ហនដ្ឋេន កាមបរិឡាហោ, មុច្ឆនដ្ឋេន កាមមុច្ឆា, គិលិត្វា បរិនិដ្ឋាបនដ្ឋេន កាមជ្ឈោសានន្តិ វេទិតព្ពំ. អយំ វុច្ចតីតិ អយំ អដ្ឋហិ បទេហិ វិភត្តោ កាមាសវោ នាម វុច្ចតិ.

១១០៤. ភវេសុ ភវឆន្ទោតិ រូបារូបភវេសុ ភវបត្ថនាវសេនេវ បវត្តោ ឆន្ទោ ‘ភវឆន្ទោ’. សេសបទានិបិ ឥមិនាវ នយេន វេទិតព្ពានិ.

១១០៥. សស្សតោ លោកោតិ វាតិអាទីហិ ទសហាការេហិ ទិដ្ឋិប្បភេទោវ វុត្តោ. តត្ថ សស្សតោ លោកោតិ ឯត្ថ ខន្ធបញ្ចកំ លោកោតិ គហេត្វា ‘អយំ លោកោ និច្ចោ ធុវោ សព្ពកាលិកោ’តិ គណ្ហន្តស្ស ‘សស្សត’ន្តិ គហណាការប្បវត្តា ទិដ្ឋិ. អសស្សតោតិ តមេវ លោកំ ‘ឧច្ឆិជ្ជតិ វិនស្សតី’តិ គណ្ហន្តស្ស ឧច្ឆេទគហណាការប្បវត្តា ទិដ្ឋិ. អន្តវាតិ បរិត្តកសិណលាភិនោ ‘សុប្បមត្តេ វា សរាវមត្តេ វា’ កសិណេ សមាបន្នស្ស អន្តោសមាបត្តិយំ បវត្តិតរូបារូបធម្មេ លោកោតិ ច កសិណបរិច្ឆេទន្តេន ច ‘អន្តវា’តិ គណ្ហន្តស្ស ‘អន្តវា លោកោ’តិ គហណាការប្បវត្តា ទិដ្ឋិ. សា សស្សតទិដ្ឋិបិ ហោតិ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិបិ. វិបុលកសិណលាភិនោ បន តស្មិំ កសិណេ សមាបន្នស្ស អន្តោសមាបត្តិយំ បវត្តិតរូបារូបធម្មេ លោកោតិ ច កសិណបរិច្ឆេទន្តេន ច ‘អនន្តោ’តិ គណ្ហន្តស្ស ‘អនន្តវា លោកោ’តិ គហណាការប្បវត្តា ទិដ្ឋិ. សា សស្សតទិដ្ឋិបិ ហោតិ, ឧច្ឆេទទិដ្ឋិបិ.

តំ ជីវំ តំ សរីរន្តិ ភេទនធម្មស្ស សរីរស្សេវ ‘ជីវ’ន្តិ គហិតត្តា សរីរេ ឧច្ឆិជ្ជមានេ ‘ជីវម្បិ ឧច្ឆិជ្ជតី’តិ ឧច្ឆេទគហណាការប្បវត្តា ទិដ្ឋិ. ទុតិយបទេ សរីរតោ អញ្ញស្ស ជីវស្ស គហិតត្តា សរីរេ ឧច្ឆិជ្ជមានេបិ ‘ជីវំ ន ឧច្ឆិជ្ជតី’តិ សស្សតគហណាការប្បវត្តា ទិដ្ឋិ. ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណាតិអាទីសុ សត្តោ តថាគតោ នាម. សោ បរំ មរណា ហោតីតិ គណ្ហតោ បឋមា សស្សតទិដ្ឋិ. ន ហោតីតិ គណ្ហតោ ទុតិយា ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ. ហោតិ ច ន ច ហោតីតិ គណ្ហតោ តតិយា ឯកច្ចសស្សតទិដ្ឋិ. នេវ ហោតិ ន នហោតីតិ គណ្ហតោ ចតុត្ថា អមរាវិក្ខេបទិដ្ឋិ. ឥមេ ធម្មា អាសវាតិ ឥមេ កាមាសវញ្ច ភវាសវញ្ច រាគវសេន ឯកតោ កត្វា, សង្ខេបតោ តយោ, វិត្ថារតោ ចត្តារោ ធម្មា អាសវា នាម.

យោ បន ព្រហ្មានំ វិមានកប្បរុក្ខអាភរណេសុ ឆន្ទរាគោ ឧប្បជ្ជតិ, សោ កាមាសវោ ហោតិ ន ហោតីតិ? ន ហោតិ. កស្មា? បញ្ចកាមគុណិកស្ស រាគស្ស ឥធេវ បហីនត្តា. ហេតុគោច្ឆកំ បន បត្វា លោភោ ហេតុ នាម ហោតិ. គន្ថគោច្ឆកំ បត្វា អភិជ្ឈាកាយគន្ថោ នាម. កិលេសគោច្ឆកំ បត្វា លោភោ កិលេសោ នាម ហោតិ. ទិដ្ឋិសហជាតោ បន រាគោ កាមាសវោ ហោតិ ន ហោតីតិ? ន ហោតិ; ទិដ្ឋិរាគោ នាម ហោតិ. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘ទិដ្ឋិរាគរត្តេ បុរិសបុគ្គលេ ទិន្នទានំ ន មហប្ផលំ ហោតិ, ន មហានិសំស’’ន្តិ (បដិ. ម. ១.១២៩).

ឥមេ បន អាសវេ កិលេសបដិបាដិយាបិ អាហរិតុំ វដ្ដតិ, មគ្គបដិបាដិយាបិ. កិលេសបដិបាដិយា កាមាសវោ អនាគាមិមគ្គេន បហីយតិ, ភវាសវោ អរហត្តមគ្គេន, ទិដ្ឋាសវោ សោតាបត្តិមគ្គេន, អវិជ្ជាសវោ អរហត្តមគ្គេន. មគ្គបដិបាដិយា សោតាបត្តិមគ្គេន ទិដ្ឋាសវោ បហីយតិ, អនាគាមិមគ្គេន កាមាសវោ, អរហត្តមគ្គេន ភវាសវោ អវិជ្ជាសវោ ចាតិ.

១១២១. សំយោជនេសុ មាននិទ្ទេសេ សេយ្យោហមស្មីតិ មានោតិ ឧត្តមដ្ឋេន ‘អហំ សេយ្យោ’តិ ឯវំ ឧប្បន្នមានោ. សទិសោហមស្មីតិ មានោតិ សមសមដ្ឋេន ‘អហំ សទិសោ’តិ ឯវំ ឧប្បន្នមានោ. ហីនោហមស្មីតិ មានោតិ លាមកដ្ឋេន ‘អហំ ហីនោ’តិ ឯវំ ឧប្បន្នមានោ. ឯវំ សេយ្យមានោ សទិសមានោ ហីនមានោតិ ឥមេ តយោ មានា តិណ្ណំ ជនានំ ឧប្បជ្ជន្តិ. សេយ្យស្សាបិ ហិ ‘អហំ សេយ្យោ សទិសោ ហីនោ’តិ តយោ មានា ឧប្បជ្ជន្តិ. សទិសស្សាបិ, ហីនស្សាបិ. តត្ថ សេយ្យស្ស សេយ្យមានោវ យាថាវមានោ, ឥតរេ ទ្វេ អយាថាវមានា. សទិសស្ស សទិសមានោវ…បេ… ហីនស្ស ហីនមានោវ យាថាវមានោ, ឥតរេ ទ្វេ អយាថាវមានា. ឥមិនា កិំ កថិតំ? ឯកស្ស តយោ មានា ឧប្បជ្ជន្តីតិ កថិតំ. ខុទ្ទកវត្ថុកេ បន បឋមកមានភាជនីយេ ឯកោ មានោ តិណ្ណំ ជនានំ ឧប្បជ្ជតីតិ កថិតោ.

មានករណវសេន មានោ. មញ្ញនា មញ្ញិតត្តន្តិ អាការភាវនិទ្ទេសា. ឧស្សិតដ្ឋេន ឧន្នតិ. យស្សុប្បជ្ជតិ តំ បុគ្គលំ ឧន្នាមេតិ, ឧក្ខិបិត្វា ឋបេតីតិ ឧន្នមោ. សមុស្សិតដ្ឋេន ធជោ. ឧក្ខិបនដ្ឋេន ចិត្តំ សម្បគ្គណ្ហាតីតិ សម្បគ្គាហោ. កេតុ វុច្ចតិ ពហូសុ ធជេសុ អច្ចុគ្គតធជោ. មានោបិ បុនប្បុនំ ឧប្បជ្ជមានោ អបរាបរេ ឧបាទាយ អច្ចុគ្គតដ្ឋេន កេតុ វិយាតិ ‘កេតុ’. កេតុំ ឥច្ឆតីតិ កេតុកម្យំ, តស្ស ភាវោ កេតុកម្យតា. សា បន ចិត្តស្ស, ន អត្តនោ. តេន វុត្តំ – ‘កេតុកម្យតា ចិត្តស្សា’តិ. មានសម្បយុត្តញ្ហិ ចិត្តំ កេតុំ ឥច្ឆតិ. តស្ស ច ភាវោ កេតុកម្យតា; កេតុសង្ខាតោ មានោតិ.

១១២៦. ឥស្សានិទ្ទេសេ យា បរលាភសក្ការគរុការមាននវន្ទនបូជនាសុ ឥស្សាតិ យា ឯតេសុ បរេសំ លាភាទីសុ ‘កិំ ឥមិនា ឥមេស’ន្តិ បរសម្បត្តិខិយ្យនលក្ខណា ឥស្សា. តត្ថ លាភោតិ ចីវរាទីនំ ចតុន្នំ បច្ចយានំ បដិលាភោ. ឥស្សុកី ហិ បុគ្គលោ បរស្ស តំ លាភំ ខិយ្យតិ, ‘កិំ ឥមស្ស ឥមិនា’តិ ន ឥច្ឆតិ. សក្ការោតិ តេសំយេវ បច្ចយានំ សុកតានំ សុន្ទរានំ បដិលាភោ. គរុការោតិ គរុកិរិយា, ភារិយករណំ. មាននន្តិ មនេន បិយករណំ. វន្ទនន្តិ បញ្ចបតិដ្ឋិតេន វន្ទនំ. បូជនាតិ គន្ធមាលាទីហិ បូជនា. ឥស្សាយនវសេន ឥស្សា. ឥស្សាការោ ឥស្សាយនា. ឥស្សាយិតភាវោ ឥស្សាយិតត្តំ. ឧសូយាទីនិ ឥស្សាទិវេវចនានិ.

ឥមិស្សា បន ឥស្សាយ ខិយ្យនលក្ខណំ អាគារិកេនាបិ អនាគារិកេនាបិ ទីបេតព្ពំ. អាគារិកោ ហិ ឯកច្ចោ កសិវណិជ្ជាទីសុ អញ្ញតរេន អាជីវេន អត្តនោ បុរិសការំ និស្សាយ ភទ្ទកំ យានំ វា វាហនំ វា រតនំ វា លភតិ. អបរោ តស្ស អលាភត្ថិកោ តេន លាភេន ន តុស្សតិ. ‘កទា នុ ខោ ឯស ឥមាយ សម្បត្តិយា បរិហាយិត្វា កបណោ ហុត្វា ចរិស្សតី’តិ ចិន្តេត្វា ឯកេន ការណេន តស្មិំ តាយ សម្បត្តិយា បរិហីនេ អត្តមនោ ហោតិ. អនាគារិកោបិ ឯកោ ឥស្សាមនកោ អញ្ញំ អត្តនោ សុតបរិយត្តិអាទីនិ និស្សាយ ឧប្បន្នលាភាទិសម្បត្តិំ ទិស្វា ‘កទា នុ ខោ ឯសោ ឥមេហិ លាភាទីហិ បរិហាយិស្សតី’តិ ចិន្តេត្វា, យទា តំ ឯកេន ការណេន បរិហីនំ បស្សតិ, តទា អត្តមនោ ហោតិ. ឯវំ បរសម្បត្តិខិយ្យនលក្ខណា ‘ឥស្សា’តិ វេទិតព្ពា.

១១២៧. មច្ឆរិយនិទ្ទេសេ វត្ថុតោ មច្ឆរិយទស្សនត្ថំ ‘បញ្ច មច្ឆរិយានិ អាវាសមច្ឆរិយ’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អាវាសេ មច្ឆរិយំ អាវាសមច្ឆរិយំ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ.

អាវាសោ នាម សកលារាមោបិ បរិវេណម្បិ ឯកោវរកោបិ រត្តិដ្ឋានទិវាដ្ឋានាទីនិបិ. តេសុ វសន្តា សុខំ វសន្តិ បច្ចយេ លភន្តិ. ឯកោ ភិក្ខុ វត្តសម្បន្នស្សេវ បេសលស្ស ភិក្ខុនោ តត្ថ អាគមនំ ន ឥច្ឆតិ. អាគតោបិ ‘ខិប្បំ គច្ឆតូ’តិ ចិន្តេតិ. ឥទំ ‘អាវាសមច្ឆរិយំ’ នាម. ភណ្ឌនការកាទីនំ បន តត្ថ វាសំ អនិច្ឆតោ អាវាសមច្ឆរិយំ នាម ន ហោតិ.

កុលន្តិ ឧបដ្ឋាកកុលម្បិ ញាតិកុលម្បិ. តត្ថ អញ្ញស្ស ឧបសង្កមនំ អនិច្ឆតោ កុលមច្ឆរិយំ ហោតិ. បាបបុគ្គលស្ស បន ឧបសង្កមនំ អនិច្ឆន្តោបិ មច្ឆរី នាម ន ហោតិ. សោ ហិ តេសំ បសាទភេទាយ បដិបជ្ជតិ. បសាទំ រក្ខិតុំ សមត្ថស្សេវ បន ភិក្ខុនោ តត្ថ ឧបសង្កមនំ អនិច្ឆន្តោ មច្ឆរី នាម ហោតិ.

លាភោតិ ចតុបច្ចយលាភោវ. តំ អញ្ញស្មិំ សីលវន្តេយេវ លភន្តេ ‘មា លភតូ’តិ ចិន្តេន្តស្ស លាភមច្ឆរិយំ ហោតិ. យោ បន សទ្ធាទេយ្យំ វិនិបាតេតិ, អបរិភោគទុប្បរិភោគាទិវសេន វិនាសេតិ, បូតិភាវំ គច្ឆន្តម្បិ អញ្ញស្ស ន ទេតិ, តំ ទិស្វា ‘សចេ ឥមំ ឯស ន លភេយ្យ, អញ្ញោ សីលវា លភេយ្យ, បរិភោគំ គច្ឆេយ្យា’តិ ចិន្តេន្តស្ស មច្ឆរិយំ នាម នត្ថិ.

វណ្ណោ នាម សរីរវណ្ណោបិ គុណវណ្ណោបិ. តត្ថ សរីរវណ្ណេ មច្ឆរិបុគ្គលោ ‘បរោ បាសាទិកោ រូបវា’តិ វុត្តេ តំ ន កថេតុកាមោ ហោតិ. គុណវណ្ណមច្ឆរី សីលេន ធុតង្គេន បដិបទាយ អាចារេន វណ្ណំ ន កថេតុកាមោ ហោតិ.

ធម្មោតិ បរិយត្តិធម្មោ ច បដិវេធធម្មោ ច. តត្ថ អរិយសាវកា បដិវេធធម្មំ ន មច្ឆរាយន្តិ, អត្តនា បដិវិទ្ធធម្មេ សទេវកស្ស លោកស្ស បដិវេធំ ឥច្ឆន្តិ. តំ បន បដិវេធំ ‘បរេ ជានន្តូ’តិ ឥច្ឆន្តិ. តន្តិធម្មេយេវ បន ធម្មមច្ឆរិយំ នាម ហោតិ. តេន សមន្នាគតោ បុគ្គលោ យំ គុឡ្ហំ គន្ថំ វា កថាមគ្គំ វា ជានាតិ តំ អញ្ញំ ន ជានាបេតុកាមោ ហោតិ. យោ បន បុគ្គលំ ឧបបរិក្ខិត្វា ធម្មានុគ្គហេន, ធម្មំ វា ឧបបរិក្ខិត្វា បុគ្គលានុគ្គហេន ន ទេតិ, អយំ ធម្មមច្ឆរី នាម ន ហោតិ.

តត្ថ ឯកច្ចោ បុគ្គលោ លោលោ ហោតិ, កាលេន សមណោ ហោតិ, កាលេន ព្រាហ្មណោ, កាលេន និគណ្ឋោ. យោ ហិ ភិក្ខុ ‘អយំ បុគ្គលោ បវេណិអាគតំ តន្តិំ សណ្ហំ សុខុមំ ធម្មន្តរំ ភិន្ទិត្វា អាលុឡិស្សតី’តិ ន ទេតិ, អយំ បុគ្គលំ ឧបបរិក្ខិត្វា ធម្មានុគ្គហេន ន ទេតិ នាម. យោ បន ‘អយំ ធម្មោ សណ្ហោ សុខុមោ, សចាយំ បុគ្គលោ គណ្ហិស្សតិ អញ្ញំ ព្យាករិត្វា អត្តានំ អាវិកត្វា នស្សិស្សតី’តិ ន ទេតិ, អយំ ធម្មំ ឧបបរិក្ខិត្វា បុគ្គលានុគ្គហេន ន ទេតិ នាម. យោ បន ‘សចាយំ ឥមំ ធម្មំ គណ្ហិស្សតិ, អម្ហាកំ សមយំ ភិន្ទិតុំ សមត្ថោ ភវិស្សតី’តិ ន ទេតិ, អយំ ធម្មមច្ឆរី នាម ហោតិ.

ឥមេសុ បញ្ចសុ មច្ឆរិយេសុ អាវាសមច្ឆរិយេន តាវ យក្ខោ វា បេតោ វា ហុត្វា តស្សេវ អាវាសស្ស សង្ការំ សីសេន ឧក្ខិបិត្វា វិចរតិ. កុលមច្ឆរិយេន តស្មិំ កុលេ អញ្ញេសំ ទានមាននាទីនិ ករោន្តេ ទិស្វា ‘ភិន្នំ វតិទំ កុលំ មមា’តិ ចិន្តយតោ លោហិតម្បិ មុខតោ ឧគ្គច្ឆតិ, កុច្ឆិវិរេចនម្បិ ហោតិ, អន្តានិបិ ខណ្ឌាខណ្ឌានិ ហុត្វា និក្ខមន្តិ. លាភមច្ឆរិយេន សង្ឃស្ស វា គណស្ស វា សន្តកេ លាភេ មច្ឆរាយិត្វា បុគ្គលិកបរិភោគំ វិយ បរិភុញ្ជិត្វា យក្ខោ វា បេតោ វា មហាអជគរោ វា ហុត្វា និព្ពត្តតិ. សរីរវណ្ណគុណវណ្ណមច្ឆរេន បរិយត្តិធម្មមច្ឆរិយេន ច អត្តនោវ វណ្ណំ វណ្ណេតិ, បរេសំ វណ្ណេ ‘កិំ វណ្ណោ ឯសោ’តិ តំ តំ ទោសំ វទន្តោ បរិយត្តិធម្មញ្ច កស្សចិ កិញ្ចិ អទេន្តោ ទុព្ពណ្ណោ ចេវ ឯឡមូគោ ច ហោតិ.

អបិច អាវាសមច្ឆរិយេន លោហគេហេ បច្ចតិ. កុលមច្ឆរិយេន អប្បលាភោ ហោតិ. លាភមច្ឆរិយេន គូថនិរយេ និព្ពត្តតិ. វណ្ណមច្ឆរិយេន ភវេ ភវេ និព្ពត្តស្ស វណ្ណោ នាម ន ហោតិ. ធម្មមច្ឆរិយេន កុក្កុឡនិរយេ និព្ពត្តតីតិ.

មច្ឆរាយនវសេន មច្ឆេរំ. មច្ឆរាយនាការោ មច្ឆរាយនា. មច្ឆរេន អយិតស្ស មច្ឆេរសមង្គិនោ ភាវោ មច្ឆរាយិតត្តំ. ‘មយ្ហមេវ ហោន្តុ មា អញ្ញស្សា’តិ សព្ពាបិ អត្តនោ សម្បត្តិយោ ព្យាបេតុំ ន ឥច្ឆតីតិ វិវិច្ឆោ. វិវិច្ឆស្ស ភាវោ វេវិច្ឆំ, មុទុមច្ឆរិយស្សេតំ នាមំ. កទរិយោ វុច្ចតិ អនាទរោ. តស្ស ភាវោ កទរិយំ. ថទ្ធមច្ឆរិយស្សេតំ នាមំ. តេន ហិ សមន្នាគតោ បុគ្គលោ បរម្បិ បរេសំ ទទមានំ និវារេតិ. វុត្តម្បិ ចេតំ –

កទរិយោ បាបសង្កប្បោ, មិច្ឆាទិដ្ឋិ អនាទរោ;

ទទមានំ និវារេតិ, យាចមានាន ភោជនន្តិ. (សំ. និ. ១.១៣២);

យាចកេ ទិស្វា កដុកភាវេន ចិត្តំ អញ្ចតិ សង្កោចេតីតិ កដុកញ្ចុកោ. តស្ស ភាវោ កដុកញ្ចុកតា. អបរោ នយោ – កដុកញ្ចុកតា វុច្ចតិ កដច្ឆុគ្គាហោ. សមតិត្តិកបុណ្ណាយ ហិ ឧក្ខលិយា ភត្តំ គណ្ហន្តោ សព្ពតោភាគេន សង្កុដិតេន អគ្គកដច្ឆុនា គណ្ហាតិ, បូរេត្វា គហេតុំ ន សក្កោតិ; ឯវំ មច្ឆរិបុគ្គលស្ស ចិត្តំ សង្កុចតិ. តស្មិំ សង្កុចិតេ កាយោបិ តថេវ សង្កុចតិ, បដិកុដតិ, បដិនិវត្តតិ, ន សម្បសារិយតីតិ មច្ឆេរំ ‘កដុកញ្ចុកតា’តិ វុត្តំ.

អគ្គហិតត្តំ ចិត្តស្សាតិ បរេសំ ឧបការករណេ ទានាទិនា អាការេន យថា ន សម្បសារិយតិ, ឯវំ អាវរិត្វា គហិតភាវោ ចិត្តស្ស. យស្មា បន មច្ឆរិបុគ្គលោ អត្តនោ សន្តកំ បរេសំ អទាតុកាមោ ហោតិ បរសន្តកំ គណ្ហិតុកាមោ, តស្មា ‘ឥទំ អច្ឆរិយំ មយ្ហមេវ ហោតុ, មា អញ្ញស្សា’តិ បវត្តិវសេនស្ស អត្តសម្បត្តិនិគូហនលក្ខណតា អត្តសម្បត្តិគ្គហណលក្ខណតា វា វេទិតព្ពា. សេសំ ឥមស្មិំ គោច្ឆកេ ឧត្តានត្ថមេវ.

ឥមានិ បន សំយោជនានិ កិលេសបដិបាដិយាបិ អាហរិតុំ វដ្ដតិ មគ្គបដិបាដិយាបិ. កិលេសបដិបាដិយា កាមរាគបដិឃសំយោជនានិ អនាគាមិមគ្គេន បហីយន្តិ, មានសំយោជនំ អរហត្តមគ្គេន, ទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆាសីលព្ពតបរាមាសា សោតាបត្តិមគ្គេន, ភវរាគសំយោជនំ អរហត្តមគ្គេន, ឥស្សាមច្ឆរិយានិ សោតាបត្តិមគ្គេន, អវិជ្ជា អរហត្តមគ្គេន. មគ្គបដិបាដិយា ទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆាសីលព្ពតបរាមាសឥស្សាមច្ឆរិយានិ សោតាបត្តិមគ្គេន បហីយន្តិ, កាមរាគបដិឃា អនាគាមិមគ្គេន, មានភវរាគអវិជ្ជា អរហត្តមគ្គេនាតិ.

១១៤០. គន្ថគោច្ឆកេ នាមកាយំ គន្ថេតិ, ចុតិបដិសន្ធិវសេន វដ្ដស្មិំ ឃដេតីតិ កាយគន្ថោ. សព្ពញ្ញុភាសិតម្បិ បដិក្ខិបិត្វា សស្សតោ លោកោ ឥទមេវ សច្ចំ មោឃមញ្ញន្តិ ឥមិនា អាការេន អភិនិវិសតីតិ ឥទំសច្ចាភិនិវេសោ. យស្មា បន អភិជ្ឈាកាមរាគានំ វិសេសោ អត្ថិ, តស្មា អភិជ្ឈាកាយគន្ថស្ស បទភាជនេ ‘‘យោ កាមេសុ កាមច្ឆន្ទោ កាមរាគោ’’តិ អវត្វា យោ រាគោ សារាគោតិអាទិ វុត្តំ. ឥមិនា យំ ហេដ្ឋា វុត្តំ ‘ព្រហ្មានំ វិមានាទីសុ ឆន្ទរាគោ កាមាសវោ ន ហោតិ, គន្ថគោច្ឆកំ បត្វា អភិជ្ឈាកាយគន្ថោ ហោតី’តិ តំ សុវុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. បរតោ កិលេសគោច្ឆកេបិ ឯសេវ នយោ. ឋបេត្វា សីលព្ពតបរាមាសន្តិ ឥទំ យស្មា សីលព្ពតបរាមាសោ ‘ឥទមេវ សច្ច’ន្តិអាទិនា អាការេន នាភិនិវិសតិ, ‘សីលេន សុទ្ធី’តិអាទិនា ឯវ បន អភិនិវិសតិ, តស្មា មិច្ឆាទិដ្ឋិភូតម្បិ តំ បដិក្ខិបន្តោ ‘ឋបេត្វា’តិ អាហ.

១១៦២. នីវរណគោច្ឆកស្ស ថិនមិទ្ធនិទ្ទេសេ ចិត្តស្ស អកល្លតាតិ ចិត្តស្ស គិលានភាវោ. គិលានោ ហិ អកល្លកោតិ វុច្ចតិ. វិនយេបិ វុត្តំ – ‘‘នាហំ, ភន្តេ, អកល្លកោ’’តិ (បារា. ១៥១). អកម្មញ្ញតាតិ ចិត្តគេលញ្ញសង្ខាតោវ អកម្មញ្ញតាការោ. ឱលីយនាតិ ឱលីយនាការោ. ឥរិយាបថិកចិត្តញ្ហិ ឥរិយាបថំ សន្ធារេតុំ អសក្កោន្តំ, រុក្ខេ វគ្គុលិ វិយ, ខីលេ លគ្គិតផាណិតវារកោ វិយ ច, ឱលីយតិ. តស្ស តំ អាការំ សន្ធាយ ឱលីយនាតិ វុត្តំ. ទុតិយបទំ ឧបសគ្គវសេន វឌ្ឍិតំ. លីនន្តិ អវិប្ផារិកតាយ បដិកុដិតំ. ឥតរេ ទ្វេ អាការភាវនិទ្ទេសា. ថិនន្តិ សប្បិបិណ្ឌោ វិយ អវិប្ផារិកតាយ ឃនភាវេន ឋិតំ. ថិយនាតិ អាការនិទ្ទេសោ. ថិយិតភាវោ ថិយិតត្តំ, អវិប្ផារវសេនេវ ថទ្ធតាតិ អត្ថោ.

១១៦៣. កាយស្សាតិ ខន្ធត្តយសង្ខាតស្ស នាមកាយស្ស. អកល្លតា អកម្មញ្ញតាតិ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវ. មេឃោ វិយ អាកាសំ កាយំ ឱនយ្ហតីតិ ឱនាហោ. សព្ពតោភាគេន ឱនាហោ បរិយោនាហោ. អព្ភន្តរេ សមោរុន្ធតីតិ អន្តោសមោរោធោ. យថា ហិ នគរេ រុន្ធិត្វា គហិតេ មនុស្សា ពហិ និក្ខមិតុំ ន លភន្តិ, ឯវម្បិ មិទ្ធេន សមោរុទ្ធា ធម្មា វិប្ផារវសេន និក្ខមិតុំ ន លភន្តិ. តស្មា អន្តោសមោរោធោតិ វុត្តំ. មេធតីតិ មិទ្ធំ; អកម្មញ្ញភាវេន វិហិំសតីតិ អត្ថោ. សុបន្តិ តេនាតិ សោប្បំ. អក្ខិទលាទីនំ បចលភាវំ ករោតីតិ បចលាយិកា. សុបនា សុបិតត្តន្តិ អាការភាវនិទ្ទេសា. យំ បន តេសំ បុរតោ សោប្បបទំ តស្ស បុនវចនេ ការណំ វុត្តមេវ. ឥទំ វុច្ចតិ ថិនមិទ្ធនីវរណន្តិ ឥទំ ថិនញ្ច មិទ្ធញ្ច ឯកតោ កត្វា អាវរណដ្ឋេន ថិនមិទ្ធនីវរណន្តិ វុច្ចតិ. យំ យេភុយ្យេន សេក្ខបុថុជ្ជនានំ និទ្ទាយ បុព្ពភាគអបរភាគេសុ ឧប្បជ្ជតិ តំ អរហត្តមគ្គេន សមុច្ឆិជ្ជតិ. ខីណាសវានំ បន ករជកាយស្ស ទុព្ពលភាវេន ភវង្គោតរណំ ហោតិ, តស្មិំ អសម្មិស្សេ វត្តមានេ តេ សុបន្តិ, សា នេសំ និទ្ទា នាម ហោតិ. តេនាហ ភគវា – ‘‘អភិជានាមិ ខោ បនាហំ, អគ្គិវេស្សន, គិម្ហានំ បច្ឆិមេ មាសេ ចតុគ្គុណំ សង្ឃាដិំ បញ្ញបេត្វា ទក្ខិណេន បស្សេន សតោ សម្បជានោ និទ្ទំ ឱក្កមិតា’’តិ (ម. និ. ១.៣៨៧). ឯវរូបោ បនាយំ ករជកាយស្ស ទុព្ពលភាវោ ន មគ្គវជ្ឈោ, ឧបាទិន្នកេបិ អនុបាទិន្នកេបិ លព្ភតិ. ឧបាទិន្នកេ លព្ភមានោ យទា ខីណាសវោ ទីឃមគ្គំ គតោ ហោតិ, អញ្ញតរំ វា បន កម្មំ កត្វា កិលន្តោ, ឯវរូបេ កាលេ លព្ភតិ. អនុបាទិន្នកេ លព្ភមានោ បណ្ណបុប្ផេសុ លព្ភតិ. ឯកច្ចានញ្ហិ រុក្ខានំ បណ្ណានិ សូរិយាតបេន បសារិយន្តិ រត្តិំ បដិកុដន្តិ, បទុមបុប្ផាទីនិ សូរិយាតបេន បុប្ផន្តិ, រត្តិំ បុន បដិកុដន្តិ. ឥទំ បន មិទ្ធំ អកុសលត្តា ខីណាសវានំ ន ហោតីតិ.

តត្ថ សិយា – ‘‘ន មិទ្ធំ អកុសលំ. កស្មា? រូបត្តា. រូបញ្ហិ អព្យាកតំ. ឥទញ្ច រូបំ. តេនេវេត្ថ ‘កាយស្ស អកល្លតា អកម្មញ្ញតា’តិ កាយគ្គហណំ កត’’ន្តិ. យទិ ‘កាយស្សា’តិ វុត្តមត្តេនេវេតំ រូបំ, កាយបស្សទ្ធាទយោបិ ធម្មា រូបមេវ ភវេយ្យុំ. ‘សុខញ្ច កាយេន បដិសំវេទេតិ’ (ធ. ស. ១៦៣; ទី. និ. ១.២៣០) ‘កាយេន ចេវ បរមសច្ចំ សច្ឆិករោតី’តិ (ម. និ. ២.១៨៣; អ. និ. ៤.១១៣) សុខបដិសំវេទនបរមត្ថសច្ចសច្ឆិករណានិបិ រូបកាយេនេវ សិយុំ. តស្មា ន វត្តព្ពមេតំ ‘រូបំ មិទ្ធ’ន្តិ. នាមកាយោ ហេត្ថ កាយោ នាម. យទិ នាមកាយោ, អថ កស្មា ‘សោប្បំ បចលាយិកា’តិ វុត្តំ? ន ហិ នាមកាយោ សុបតិ, ន ច បចលាយតីតិ. ‘លិង្គាទីនិ វិយ ឥន្ទ្រិយស្ស, តស្ស ផលត្តា. យថា ហិ ‘ឥត្ថិលិង្គំ ឥត្ថិនិមិត្តំ ឥត្ថិកុត្តំ ឥត្ថាកប្បោ’តិ ឥមានិ លិង្គាទីនិ ឥត្ថិន្ទ្រិយស្ស ផលត្តា វុត្តានិ, ឯវំ ឥមស្សាបិ នាមកាយគេលញ្ញសង្ខាតស្ស មិទ្ធស្ស ផលត្តា សោប្បាទីនិ វុត្តានិ. មិទ្ធេ ហិ សតិ តានិ ហោន្តីតិ. ផលូបចារេន, មិទ្ធំ អរូបម្បិ សមានំ ‘សោប្បំ បចលាយិកា សុបនា សុបិតត្ត’ន្តិ វុត្តំ.

‘អក្ខិទលាទីនំ បចលភាវំ ករោតីតិ បចលាយិកា’តិ វចនត្ថេនាបិ ចាយមត្ថោ សាធិតោយេវាតិ ន រូបំ មិទ្ធំ. ឱនាហាទីហិបិ ចស្ស អរូបភាវោ ទីបិតោយេវ. ន ហិ រូបំ នាមកាយស្ស ‘ឱនាហោ បរិយោនាហោ អន្តោសមោរោធោ’ ហោតីតិ. ‘ននុ ច ឥមិនាវ ការណេនេតំ រូបំ? ន ហិ អរូបំ កស្សចិ ឱនាហោ, ន បរិយោនាហោ, ន អន្តោសមោរោធោ ហោតី’តិ. យទិ ឯវំ, អាវរណម្បិ ន ភវេយ្យ. តស្មា. យថា កាមច្ឆន្ទាទយោ អរូបធម្មា អាវរណដ្ឋេន នីវរណា, ឯវំ ឥមស្សាបិ ឱនាហនាទិអត្ថេន ឱនាហាទិតា វេទិតព្ពា. អបិច ‘‘បញ្ច នីវរណេ បហាយ ចេតសោ ឧបក្កិលេសេ បញ្ញាយ ទុព្ពលីករណេ’’តិ (ទី. និ. ២.១៤៦; សំ. និ. ៥.២៣៣) វចនតោបេតំ អរូបំ. ន ហិ រូបំ ចិត្តុបក្កិលេសោ, ន បញ្ញាយ ទុព្ពលីករណំ ហោតីតិ.

កស្មា ន ហោតិ? ននុ វុត្តំ –

‘‘សន្តិ, ភិក្ខវេ, ឯកេ សមណព្រាហ្មណា សុរំ បិវន្តិ មេរយំ, សុរាមេរយបានា អប្បដិវិរតា, អយំ, ភិក្ខវេ, បឋមោ សមណព្រាហ្មណានំ ឧបក្កិលេសោ’’តិ (អ. និ. ៤.៥០).

អបរម្បិ វុត្តំ ‘‘ឆ ខោមេ, គហបតិបុត្ត, អាទីនវា សុរាមេរយមជ្ជបមាទដ្ឋានានុយោគេ – សន្ទិដ្ឋិកា ធនជានិ, កលហប្បវឌ្ឍនី, រោគានំ អាយតនំ, អកិត្តិសញ្ជននី, កោបីននិទំសនី, បញ្ញាយ ទុព្ពលីករណីត្វេវ ឆដ្ឋំ បទំ ភវតី’’តិ (ទី. និ. ៣.២៤៨). បច្ចក្ខតោបិ ចេតំ សិទ្ធមេវ. យថា មជ្ជេ ឧទរគតេ, ចិត្តំ សំកិលិស្សតិ, បញ្ញា ទុព្ពលា ហោតិ, តស្មា មជ្ជំ វិយ មិទ្ធម្បិ ចិត្តសំកិលេសោ ចេវ បញ្ញាយ ទុព្ពលីករណញ្ច សិយាតិ. ន, បច្ចយនិទ្ទេសតោ. យទិ ហិ មជ្ជំ សំកិលេសោ ភវេយ្យ, សោ ‘‘ឥមេ បញ្ច នីវរណេ បហាយ ចេតសោ ឧបក្កិលេសេ’’តិ (ម. និ. ១.២៩៧) វា, ‘‘ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, បញ្ចិមេ ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសា, យេហិ ឧបក្កិលេសេហិ ឧបក្កិលិដ្ឋំ ចិត្តំ ន ចេវ មុទុ ហោតិ, ន ច កម្មនិយំ, ន ច បភស្សរំ, បភង្គុ ច, ន ច សម្មា សមាធិយតិ អាសវានំ ខយាយ. កតមេ បញ្ច? កាមច្ឆន្ទោ, ភិក្ខវេ, ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសោ’’តិ (សំ. និ. ៥.២១៤) វា, ‘‘កតមេ ច, ភិក្ខវេ, ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសា? អភិជ្ឈា វិសមលោភោ ចិត្តស្ស ឧបក្កិលេសោ’’តិ (ម. និ. ១.៧១) វា – ឯវមាទីសុ ឧបក្កិលេសនិទ្ទេសេសុ និទ្ទេសំ អាគច្ឆេយ្យ. យស្មា បន តស្មិំ បីតេ ឧបក្កិលេសា ឧប្បជ្ជន្តិ យេ ចិត្តសំកិលេសា ចេវ បញ្ញាយ ច ទុព្ពលីករណា ហោន្តិ, តស្មា តំ តេសំ បច្ចយត្តា បច្ចយនិទ្ទេសតោ ឯវំ វុត្តំ. មិទ្ធំ បន សយមេវ ចិត្តស្ស សំកិលេសោ ចេវ បញ្ញាយ ទុព្ពលីករណញ្ចាតិ អរូបមេវ មិទ្ធំ.

កិញ្ច ភិយ្យោ? សម្បយោគវចនតោ. ‘‘ថិនមិទ្ធនីវរណំ អវិជ្ជានីវរណេន នីវរណញ្ចេវ នីវរណសម្បយុត្តញ្ចា’’តិ (ធ. ស. ១១៧៦) ហិ វុត្តំ. តស្មា សម្បយោគវចនតោ នយិទំ រូបំ. ន ហិ រូបំ សម្បយុត្តសង្ខ្យំ លភតីតិ. អថាបិ សិយា – ‘យថាលាភវសេនេតំ វុត្តំ. យថា ហិ ‘‘សិប្បិសម្ពុកម្បិ សក្ខរកថលម្បិ មច្ឆគុម្ពម្បិ ចរន្តម្បិ តិដ្ឋន្តម្បី’’តិ (ទី. និ. ១.២៤៩; ម. និ. ១.៤៣៣) ឯវំ ឯកតោ កត្វា យថាលាភវសេន វុត្តំ. សក្ខរកថលញ្ហិ តិដ្ឋតិ យេវ ន ចរតិ, ឥតរទ្វយំ តិដ្ឋតិបិ ចរតិបិ. ឯវមិធាបិ មិទ្ធំ នីវរណមេវ, ន សម្បយុត្តំ, ថិនំ នីវរណម្បិ សម្បយុត្តម្បីតិ សព្ពំ ឯកតោ កត្វា យថាលាភវសេន ‘‘នីវរណញ្ចេវ នីវរណសម្បយុត្តញ្ចា’’តិ វុត្តំ. មិទ្ធំ បន យថា សក្ខរកថលំ តិដ្ឋតេវ ន ចរតិ, ឯវំ នីវរណមេវ, ន សម្បយុត្តំ. តស្មា រូបមេវ មិទ្ធន្តិ. ន, រូបភាវាសិទ្ធិតោ. សក្ខរកថលញ្ហិ ន ចរតីតិ វិនាបិ សុត្តេន សិទ្ធំ. តស្មា តត្ថ យថាលាភវសេនត្ថោ ហោតុ. មិទ្ធំ បន រូបន្តិ អសិទ្ធមេតំ. ន សក្កា តស្ស ឥមិនា សុត្តេន រូបភាវោ សាធេតុន្តិ មិទ្ធស្ស រូបភាវាសិទ្ធិតោ ន ឥទំ យថាលាភវសេន វុត្តន្តិ អរូបមេវ មិទ្ធំ.

កិញ្ច ភិយ្យោ? ‘ចត្តត្តា’តិអាទិវចនតោ. វិភង្គស្មិញ្ហិ ‘‘វិគតថិនមិទ្ធោតិ តស្ស ថិនមិទ្ធស្ស ចត្តត្តា វន្តត្តា មុត្តត្តា បហីនត្តា បដិនិស្សដ្ឋត្តា, តេន វុច្ចតិ វិគតថិនមិទ្ធោ’’តិ (វិភ. ៥៤៧) ច, ‘‘ឥទំ ចិត្តំ ឥមម្ហា ថិនមិទ្ធា សោធេតិ វិសោធេតិ បរិសោធេតិ មោចេតិ វិមោចេតិ បរិមោចេតិ, តេន វុច្ចតិ ថិនមិទ្ធា ចិត្តំ បរិសោធេតិ’’ ចាតិ (វិភ. ៥៥១) – ឯវំ ‘ចត្តត្តា’តិអាទិ វុត្តំ. ន ច ‘រូបំ’ ឯវំ វុច្ចតិ, តស្មាបិ អរូបមេវ មិទ្ធន្តិ. ន, ចិត្តជស្សាសម្ភវវចនតោ. តិវិធញ្ហិ មិទ្ធំ – ចិត្តជំ ឧតុជំ អាហារជញ្ច. តស្មា យំ តត្ថ ចិត្តជំ តស្ស វិភង្គេ ឈានចិត្តេហិ អសម្ភវោ វុត្តោ, ន អរូបភាវោ សាធិតោតិ រូបមេវ មិទ្ធន្តិ. ន, រូបភាវាសិទ្ធិតោវ. មិទ្ធស្ស ហិ រូបភាវេ សិទ្ធេ សក្កា ឯតំ លទ្ធុំ. តត្ថ ចិត្តជស្សាសម្ភវោ វុត្តោ. សោ ឯវ ច ន សិជ្ឈតីតិ អរូបមេវ មិទ្ធំ.

កិញ្ច ភិយ្យោ? បហានវចនតោ. ភគវតា ហិ ‘‘ឆ, ភិក្ខវេ, ធម្មេ បហាយ ភព្ពោ បឋមជ្ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរិតុំ; កតមេ ឆ? កាមច្ឆន្ទំ, ព្យាបាទំ, ថិនមិទ្ធំ, ឧទ្ធច្ចំ, កក្កុច្ចំ, វិចិកិច្ឆំ; កាមេសុ ខោ បនស្ស អាទីនវោ សម្មបញ្ញាយ សុទិដ្ឋោ ហោតី’’តិ (អ. និ. ៦.៧៣) ច, ‘‘ឥមេ បញ្ច នីវរណេ បហាយ ពលវតិយា បញ្ញាយ អត្តត្ថំ វា បរត្ថំ វា ញស្សតី’’តិ (អ. និ. ៥.៥១) ច អាទីសុ មិទ្ធស្សាបិ បហានំ វុត្តំ. ន ច រូបំ បហាតព្ពំ. យថាហ – ‘‘រូបក្ខន្ធោ អភិញ្ញេយ្យោ, បរិញ្ញេយ្យោ, ន បហាតព្ពោ, ន ភាវេតព្ពោ ន សច្ឆិកាតព្ពោ’’តិ (វិភ. ១០៣១) ឥមស្សាបិ បហានវចនតោ អរូបមេវ មិទ្ធន្តិ. ន, រូបស្សាបិ បហានវចនតោ. ‘‘រូបំ, ភិក្ខវេ, ន តុម្ហាកំ, តំ បជហថា’’តិ (ម. និ. ១.២៤៧; សំ. និ. ៣.៣៣). ឯត្ថ ហិ រូបស្សាបិ បហានំ វុត្តមេវ. តស្មា អការណមេតន្តិ. ន, អញ្ញថា វុត្តត្តា. តស្មិញ្ហិ សុត្តេ ‘‘យោ, ភិក្ខវេ, រូបេ ឆន្ទរាគវិនយោ តំ តត្ថ បហាន’’ន្តិ (សំ. និ. ៣.២៥) ឯវំ ឆន្ទរាគប្បហានវសេន រូបស្ស បហានំ វុត្តំ, ន យថា ‘‘ឆ ធម្មេ បហាយ បញ្ច នីវរណេ បហាយា’’តិ ឯវំ បហាតព្ពមេវ វុត្តន្តិ, អញ្ញថា វុត្តត្តា, ន រូបំ មិទ្ធំ. តស្មា យានេតានិ ‘‘សោ ឥមេ បញ្ច នីវរណេ បហាយ ចេតសោ ឧបក្កិលេសេ’’តិអាទីនិ សុត្តានិ វុត្តានិ, ឯតេហិ ចេវ អញ្ញេហិ ច សុត្តេហិ អរូបមេវ មិទ្ធន្តិ វេទិតព្ពំ. តថា ហិ –

‘‘បញ្ចិមេ, ភិក្ខវេ, អាវរណា នីវរណា ចេតសោ អជ្ឈារុហា បញ្ញាយ ទុព្ពលីករណា. កតមេ បញ្ច? កាមច្ឆន្ទោ, ភិក្ខវេ, អាវរណោ នីវរណោ…បេ… ថិនមិទ្ធំ, ភិក្ខវេ, អាវរណំ នីវរណំ ចេតសោ អជ្ឈារុហំ បញ្ញាយ ទុព្ពលីករណ’’ន្តិ (សំ. និ. ៥.២២០) ច, ‘‘ថិនមិទ្ធនីវរណំ, ភិក្ខវេ, អន្ធករណំ អចក្ខុករណំ អញ្ញាណករណំ បញ្ញានិរោធិកំ វិឃាតបក្ខិកំ អនិព្ពានសំវត្តនិក’’ន្តិ (សំ. និ. ៥.២២១) ច, ‘‘ឯវមេវ ខោ, ព្រាហ្មណ, យស្មិំ សមយេ ថិនមិទ្ធបរិយុដ្ឋិតេន ចេតសា វិហរតិ ថិនមិទ្ធបរេតេនា’’តិ (សំ. និ. ៥.២៣៦) ច, ‘‘អយោនិសោ, ភិក្ខវេ, មនសិករោតោ អនុប្បន្នោ ចេវ កាមច្ឆន្ទោ ឧប្បជ្ជតិ…បេ… អនុប្បន្នញ្ចេវ ថិនមិទ្ធំ ឧប្បជ្ជតី’’តិ (សំ. និ. ៥.២១៦) ច, ‘‘កេវលោហាយំ, ភិក្ខវេ, អកុសលរាសិ យទិទំ បញ្ច នីវរណា’’តិ (សំ. និ. ៥.៣៧១) ច –

ឯវមាទីនិ ច អនេកានិ ឯតស្ស អរូបភាវជោតកានេវ សុត្តានិ វុត្តានិ. យស្មា ចេតំ អរូបំ តស្មា អារុប្បេបិ ឧប្បជ្ជតិ. វុត្តញ្ហេតំ មហាបករណេ បដ្ឋានេ – ‘‘នីវរណំ ធម្មំ បដិច្ច នីវរណោ ធម្មោ ឧប្បជ្ជតិ, ន បុរេជាតបច្ចយា’’តិ ឯតស្ស វិភង្គេ ‘‘អារុប្បេ កាមច្ឆន្ទនីវរណំ បដិច្ច ថិនមិទ្ធំ… ឧទ្ធច្ចំ អវិជ្ជានីវរណ’’ន្តិ (បដ្ឋា. ៣.៨.៨) សព្ពំ វិត្ថារេតព្ពំ. តស្មា សន្និដ្ឋានមេត្ថ គន្តព្ពំ អរូបមេវ មិទ្ធន្តិ.

១១៦៦. កុក្កុច្ចនិទ្ទេសេ អកប្បិយេ កប្បិយសញ្ញិតាតិអាទីនិ មូលតោ កុក្កុច្ចទស្សនត្ថំ វុត្តានិ. ឯវំសញ្ញិតាយ ហិ កតេ វីតិកម្មេ, និដ្ឋិតេ វត្ថុជ្ឈាចារេ, បុន សញ្ជាតសតិនោបិ ‘ទុដ្ឋុ មយា កត’ន្តិ ឯវំ អនុតប្បមានស្ស បច្ឆានុតាបវសេនេតំ ឧប្បជ្ជតិ. តេន តំ មូលតោ ទស្សេតុំ ‘អកប្បិយេ កប្បិយសញ្ញិតា’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អកប្បិយភោជនំ កប្បិយសញ្ញី ហុត្វា បរិភុញ្ជតិ, អកប្បិយមំសំ កប្បិយមំសសញ្ញី ហុត្វា, អច្ឆមំសំ សូករមំសន្តិ, ទីបិមំសំ វា មិគមំសន្តិ ខាទតិ; កាលេ វីតិវត្តេ កាលសញ្ញាយ, បវារេត្វា អប្បវារិតសញ្ញាយ, បត្តស្មិំ រជេ បតិតេ បដិគ្គហិតសញ្ញាយ ភុញ្ជតិ – ឯវំ ‘អកប្បិយេ កប្បិយសញ្ញាយ’ វីតិក្កមំ ករោតិ នាម. សូករមំសំ បន អច្ឆមំសសញ្ញាយ ខាទមានោ, កាលេ ច វិកាលសញ្ញាយ ភុញ្ជមានោ ‘កប្បិយេ អកប្បិយសញ្ញិតាយ’ វីតិក្កមំ ករោតិ នាម. អនវជ្ជំ បន កិញ្ចិទេវ វជ្ជសញ្ញិតាយ, វជ្ជញ្ច អនវជ្ជសញ្ញិតាយ ករោន្តោ ‘អនវជ្ជេ វជ្ជសញ្ញាយ វជ្ជេ ច អនវជ្ជសញ្ញាយ’ វីតិក្កមំ ករោតិ នាម. យស្មា បនេតំ ‘‘អកតំ វត មេ កល្យាណំ, អកតំ កុសលំ, អកតំ ភីរុត្តាណំ, កតំ បាបំ, កតំ លុទ្ទំ, កតំ កិព្ពិស’’ន្តិ ឯវំ អនវជ្ជេ វជ្ជសញ្ញិតាយបិ កតេ វីតិក្កមេ ឧប្បជ្ជតិ, តស្មាស្ស អញ្ញម្បិ វត្ថុំ អនុជានន្តោ យំ ឯវរូបន្តិអាទិមាហ.

តត្ថ កុក្កុច្ចបទំ វុត្តត្ថមេវ. កុក្កុច្ចាយនាការោ កុក្កុច្ចាយនា. កុក្កុច្ចេន អយិតស្ស ភាវោ កុក្កុច្ចាយិតត្តំ. ចេតសោ វិប្បដិសារោតិ ឯត្ថ កតាកតស្ស សាវជ្ជានវជ្ជស្ស វា អភិមុខគមនំ ‘វិប្បដិសារោ’ នាម. យស្មា បន សោ កតំ វា បាបំ អកតំ ន ករោតិ, អកតំ វា កល្យាណំ កតំ ន ករោតិ, តស្មា វិរូបោ កុច្ឆិតោ វា បដិសារោតិ ‘វិប្បដិសារោ’. សោ បន ចេតសោ, ន សត្តស្សាតិ ញាបនត្ថំ ‘ចេតសោ’ វិប្បដិសារោតិ វុត្តំ. អយមស្ស សភាវនិទ្ទេសោ. ឧប្បជ្ជមានំ បន កុក្កុច្ចំ អារគ្គមិវ កំសបត្តំ មនំ វិលិខមានមេវ ឧប្បជ្ជតិ, តស្មា មនោវិលេខោតិ វុត្តំ. អយមស្ស កិច្ចនិទ្ទេសោ. យំ បន វិនយេ ‘‘អថ ខោ អាយស្មា សារិបុត្តោ ភគវតា បដិក្ខិត្តំ អនុវសិត្វា អនុវសិត្វា អាវសថបិណ្ឌំ បរិភុញ្ជិតុ’’ន្តិ កុក្កុច្ចាយន្តោ ន បដិគ្គហេសីតិ (បាចិ. ២០៤) កុក្កុច្ចំ អាគតំ, ន តំ នីវរណំ. ន ហិ អរហតោ ‘ទុដ្ឋុ មយា ឥទំ កត’ន្តិ ឯវំ អនុតាបោ អត្ថិ. នីវរណបតិរូបកំ បនេតំ ‘កប្បតិ ន កប្បតី’តិ វីមំសនសង្ខាតំ វិនយកុក្កុច្ចំ នាម.

១១៧៦. ‘‘កតមេ ធម្មា នីវរណា ចេវ នីវរណសម្បយុត្តា ចា’’តិ បទស្ស និទ្ទេសេ យស្មា ថិនមិទ្ធំ អញ្ញមញ្ញំ ន វិជហតិ, តស្មា ថិនមិទ្ធនីវរណំ អវិជ្ជានីវរណេន នីវរណញ្ចេវ នីវរណសម្បយុត្តញ្ចាតិ អភិន្ទិត្វា វុត្តំ. យស្មា បន ឧទ្ធច្ចេ សតិបិ កុក្កុច្ចស្ស អភាវា កុក្កុច្ចេន វិនាបិ ឧទ្ធច្ចំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្មា តំ ភិន្ទិត្វា វុត្តំ. យញ្ច យេន សម្បយោគំ ន គច្ឆតិ, តំ ន យោជិតន្តិ វេទិតព្ពំ.

ឥមេ បន នីវរណេ កិលេសបដិបាដិយាបិ អាហរិតុំ វដ្ដតិ មគ្គបដិបាដិយាបិ. កិលេសបដិបាដិយា កាមច្ឆន្ទព្យាបាទា អនាគាមិមគ្គេន បហីយន្តិ, ថិនមិទ្ធុទ្ធច្ចានិ អរហត្តមគ្គេន, កុក្កុច្ចវិចិកិច្ឆា សោតាបត្តិមគ្គេន, អវិជ្ជា អរហត្តមគ្គេន. មគ្គបដិបាដិយា សោតាបត្តិមគ្គេន កុក្កុច្ចវិចិកិច្ឆា បហីយន្តិ, អនាគាមិមគ្គេន កាមច្ឆន្ទព្យាបាទា, អរហត្តមគ្គេន ថិនមិទ្ធុទ្ធច្ចាវិជ្ជាតិ.

១១៨២. បរាមាសគោច្ឆកេ តេ ធម្មេ ឋបេត្វាតិ បុច្ឆាសភាគេន ពហុវចនំ កតំ.

១២១៩. ឧបាទាននិទ្ទេសេ វត្ថុសង្ខាតំ កាមំ ឧបាទិយតីតិ កាមុបាទានំ កាមោ ច សោ ឧបាទានញ្ចាតិបិ កាមុបាទានំ. ឧបាទានន្តិ ទឡ្ហគ្គហណំ. ទឡ្ហត្ថោ ហិ ឯត្ថ ឧបសទ្ទោ ឧបាយាសឧបកដ្ឋាទីសុ វិយ. តថា ទិដ្ឋិ ច សា ឧបាទានញ្ចាតិ ទិដ្ឋុបាទានំ. ទិដ្ឋិំ ឧបាទិយតីតិ ទិដ្ឋុបាទានំ. ‘សស្សតោ អត្តា ច លោកោ ចា’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.៣១) ហិ បុរិមទិដ្ឋិំ ឧត្តរទិដ្ឋិ ឧបាទិយហិ. តថា សីលព្ពតំ ឧបាទិយតីតិ សីលព្ពតុបាទានំ. សីលព្ពតញ្ច តំ ឧបាទានញ្ចាតិបិ សីលព្ពតុបាទានំ. គោសីលគោវតាទីនិ ហិ ‘ឯវំ សុទ្ធី’តិ អភិនិវេសតោ សយមេវ ឧបាទានានិ. តថា, វទន្តិ ឯតេនាតិ ‘វាទោ’; ឧបាទិយន្តិ ឯតេនាតិ ‘ឧបាទានំ’. កិំ វទន្តិ, ឧបាទិយន្តិ វា? អត្តានំ. អត្តនោ វាទុបាទានំ អត្តវាទុបាទានំ; ‘អត្តវាទមត្តមេវ វា អត្តា’តិ ឧបាទិយន្តិ ឯតេនាតិ អត្តវាទុបាទានំ.

១២២០. យោ កាមេសុ កាមច្ឆន្ទោតិ ឯត្ថាបិ វត្ថុកាមាវ អនវសេសតោ កាមាតិ អធិប្បេតា. តស្មា វត្ថុកាមេសុ កាមច្ឆន្ទោ ឥធ កាមុបាទានន្តិ អនាគាមិនោបិ តំ សិទ្ធំ ហោតិ. បញ្ចកាមគុណវត្ថុកោ បនស្ស កាមរាគោវ នត្ថីតិ.

១២២១. ទិដ្ឋុបាទាននិទ្ទេសេ នត្ថិ ទិន្នន្តិ. ទិន្នំ នាម អត្ថិ, សក្កា កស្សចិ កិញ្ចិ ទាតុន្តិ ជានាតិ; ទិន្នស្ស បន ផលំ វិបាកោ នត្ថីតិ គណ្ហាតិ. នត្ថិ យិដ្ឋន្តិ. យិដ្ឋំ វុច្ចតិ មហាយាគោ. តំ យជិតុំ សក្កាតិ ជានាតិ; យិដ្ឋស្ស បន ផលំ វិបាកោ នត្ថីតិ គណ្ហាតិ. នត្ថិ ហុតន្តិ អាហុនបាហុនមង្គលកិរិយា. តំ កាតុំ សក្កាតិ ជានាតិ; តស្ស បន ផលំ វិបាកោ នត្ថីតិ គណ្ហាតិ. នត្ថិ, សុកតទុក្កដានន្តិ ឯត្ថ ទស កុសលកម្មបថា សុកតកម្មានិ នាម. ទស អកុសលកម្មបថា ទុក្កដកម្មានិ នាម. តេសំ អត្ថិភាវំ ជានាតិ ផលំ វិបាកោ បន នត្ថីតិ គណ្ហាតិ. នត្ថិ អយំ លោកោតិ បរលោកេ ឋិតោ ឥមំ លោកំ នត្ថីតិ គណ្ហាតិ. នត្ថិ បរលោកោតិ ឥធ លោកេ ឋិតោ បរលោកំ នត្ថីតិ គណ្ហាតិ. នត្ថិ មាតា នត្ថិ បិតាតិ មាតាបិតូនំ អត្ថិភាវំ ជានាតិ, តេសុ កតបច្ចយេន កោចិ ផលំ វិបាកោ នត្ថីតិ គណ្ហាតិ. នត្ថិ សត្តា ឱបបាតិកាតិ ចវនកឧបបជ្ជនកា សត្តា នត្ថីតិ គណ្ហាតិ. សម្មគ្គតា សម្មា បដិបន្នាតិ អនុលោមបដិបទំ បដិបន្នា ធម្មិកសមណព្រាហ្មណា លោកស្មិំ នត្ថីតិ គណ្ហាតិ. យេ ឥមញ្ច លោកំ បរញ្ច លោកំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា បវេទេន្តីតិ ឥមញ្ច លោកំ បរញ្ច លោកំ អត្តនាវ អភិវិសិដ្ឋេន ញាណេន ញត្វា បវេទនសមត្ថោ សព្ពញ្ញូ ពុទ្ធោ នាម នត្ថីតិ គណ្ហាតិ.

ឥមានិ បន ឧបាទានានិ កិលេសបដិបាដិយាបិ អាហរិតុំ វដ្ដតិ មគ្គបដិបាដិយាបិ. កិលេសបដិបាដិយា កាមុបាទានំ ចតូហិ មគ្គេហិ បហីយតិ, សេសានិ តីណិ សោតាបត្តិមគ្គេន. មគ្គបដិបាដិយា សោតាបត្តិមគ្គេន ទិដ្ឋុបាទានាទីនិ បហីយន្តិ, ចតូហិ មគ្គេហិ កាមុបាទានន្តិ.

១២៣៥. កិលេសគោច្ឆកេ កិលេសា ឯវ កិលេសវត្ថូនិ. វសន្តិ វា ឯត្ថ អខីណាសវា សត្តា លោភាទីសុ បតិដ្ឋិតត្តាតិ ‘វត្ថូនិ’. កិលេសា ច តេ តប្បតិដ្ឋានំ សត្តានំ វត្ថូនិ ចាតិ ‘កិលេសវត្ថូនិ’. យស្មា ចេត្ថ អនន្តរបច្ចយាទិភាវេន ឧប្បជ្ជមានា កិលេសាបិ វសន្តិ ឯវ នាម, តស្មា កិលេសានំ វត្ថូនីតិបិ ‘កិលេសវត្ថូនិ’.

១២៣៦. តត្ថ កតមោ លោភោ? យោ រាគោ សារាគោតិ អយំ បន លោភោ ហេតុគោច្ឆកេ គន្ថគោច្ឆកេ ឥមស្មិំ កិលេសគោច្ឆកេតិ តីសុ ឋានេសុ អតិរេកបទសតេន និទ្ទិដ្ឋោ. អាសវសំយោជនឱឃយោគនីវរណឧបាទានគោច្ឆកេសុ អដ្ឋហិ អដ្ឋហិ បទេហិ និទ្ទិដ្ឋោ. ស្វាយំ អតិរេកបទសតេន និទ្ទិដ្ឋដ្ឋានេបិ អដ្ឋហិ អដ្ឋហិ បទេហិ និទ្ទិដ្ឋដ្ឋានេបិ និប្បទេសតោវ គហិតោតិ វេទិតព្ពោ. តេសុ ហេតុគន្ថនីវរណឧបាទានកិលេសគោច្ឆកេសុ ចតុមគ្គវជ្ឈា តណ្ហា ឯកេនេវ កោដ្ឋាសេន ឋិតា. អាសវសំយោជនឱឃយោគេសុ ចតុមគ្គវជ្ឈាបិ ទ្វេ កោដ្ឋាសា ហុត្វា ឋិតា. កថំ? អាសវេសុ កាមាសវោ ភវាសវោតិ, សំយោជនេសុ កាមរាគសំយោជនំ ភវរាគសំយោជនន្តិ, ឱឃេសុ កាមោឃោ ភវោឃោតិ, យោគេសុ កាមយោគោ ភវយោគោតិ.

ឥមានិ បន កិលេសវត្ថូនិ កិលេសបដិបាដិយាបិ អាហរិតុំ វដ្ដតិ មគ្គបដិបាដិយាបិ. កិលេសបដិបាដិយា លោភោ ចតូហិ មគ្គេហិ បហីយតិ, ទោសោ អនាគាមិមគ្គេន, មោហមានា អរហត្តមគ្គេន, ទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆា សោតាបត្តិមគ្គេន, ថិនាទីនិ អរហត្តមគ្គេន. មគ្គបដិបាដិយា សោតាបត្តិមគ្គេន ទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆា បហីយន្តិ, អនាគាមិមគ្គេន ទោសោ, អរហត្តមគ្គេន សេសា សត្តាតិ.

១២៨៧. កាមាវចរនិទ្ទេសេ ហេដ្ឋតោតិ ហេដ្ឋាភាគេន. អវីចិនិរយន្តិ វា អគ្គិជាលានំ វា សត្តានំ វា ទុក្ខវេទនាយ វីចិ, អន្តរំ, ឆិទ្ទំ ឯត្ថ នត្ថីតិ អវីចិ. សុខសង្ខាតោ អយោ ឯត្ថ នត្ថីតិ និរយោ. និរតិអត្ថេនបិ និរស្សាទត្ថេនបិ និរយោ. បរិយន្តំ ករិត្វាតិ តំ អវីចិសង្ខាតំ និរយំ អន្តំ កត្វា. ឧបរិតោតិ ឧបរិភាគេន. បរនិម្មិតវសវត្តិទេវេតិ បរនិម្មិតេសុ កាមេសុ វសំ វត្តនតោ ឯវំលទ្ធវោហារេ ទេវេ. អន្តោ ករិត្វាតិ អន្តោ បក្ខិបិត្វា. យំ ឯតស្មិំ អន្តរេតិ យេ ឯតស្មិំ ឱកាសេ. ឯត្ថាវចរាតិ ឥមិនា យស្មា ឯតស្មិំ អន្តរេ អញ្ញេបិ ចរន្តិ កទាចិ កត្ថចិ សម្ភវតោ, តស្មា តេសំ អសង្គណ្ហនត្ថំ ‘អវចរា’តិ វុត្តំ. តេន យេ ឯតស្មិំ អន្តរេ ឱគាឡ្ហា ហុត្វា ចរន្តិ សព្ពត្ថ សទា ច សម្ភវតោ, អធោភាគេ ចរន្តិ អវីចិនិរយស្ស ហេដ្ឋា ភូតុបាទាយបវត្តិភាវេន, តេសំ សង្គហោ កតោ ហោតិ. តេ ហិ អវគាឡ្ហាវ ចរន្តិ, អធោភាគេវ ចរន្តីតិ អវចរា. ឯត្ថ បរិយាបន្នាតិ ឥមិនា បន យស្មា ឯតេ ឯត្ថាវចរា អញ្ញត្ថាបិ អវចរន្តិ, ន បន តត្ថ បរិយាបន្នា ហោន្តិ, តស្មា តេសំ អញ្ញត្ថាបិ អវចរន្តានំ បរិគ្គហោ កតោ ហោតិ. ឥទានិ តេ ឯត្ថ បរិយាបន្នធម្មេ រាសិសុញ្ញតបច្ចយភាវតោ ចេវ សភាវតោ ច ទស្សេន្តោ ខន្ធាតិអាទិមាហ.

១២៨៩. រូបាវចរនិទ្ទេសេ ព្រហ្មលោកន្តិ បឋមជ្ឈានភូមិសង្ខាតំ ព្រហ្មដ្ឋានំ. សេសមេត្ថ កាមាវចរនិទ្ទេសេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. សមាបន្នស្ស វាតិអាទីសុ បឋមបទេន កុសលជ្ឈានំ វុត្តំ, ទុតិយេន វិបាកជ្ឈានំ, វុត្តំ តតិយេន កិរិយជ្ឈានំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.