៤. អដ្ឋកថាកណ្ឌោ

តិកអត្ថុទ្ធារវណ្ណនា

១៣៨៤. ឥទានិ និក្ខេបកណ្ឌានន្តរំ ឋបិតស្ស អដ្ឋកថាកណ្ឌស្ស វណ្ណនាក្កមោ អនុប្បត្តោ. កស្មា បនេតំ អដ្ឋកថាកណ្ឌំ នាម ជាតន្តិ? តេបិដកស្ស ពុទ្ធវចនស្ស អត្ថំ ឧទ្ធរិត្វា ឋបិតត្តា. តីសុបិ ហិ បិដកេសុ ធម្មន្តរំ អាគតំ អដ្ឋកថាកណ្ឌេនេវ បរិច្ឆិន្ទិត្វា វិនិច្ឆិតំ សុវិនិច្ឆិតំ នាម ហោតិ. សកលេ អភិធម្មបិដកេ នយមគ្គំ មហាបករណេ បញ្ហុទ្ធារំ គណនចារំ អសល្លក្ខេន្តេនាបិ អដ្ឋកថាកណ្ឌតោយេវ សមានេតុំ វដ្ដតិ.

កុតោ បភវំ បន ឯតន្តិ? សារិបុត្តត្ថេរប្បភវំ. សារិបុត្តត្ថេរោ ហិ ឯកស្ស អត្តនោ សទ្ធិវិហារិកស្ស និក្ខេបកណ្ឌេ អត្ថុទ្ធារំ សល្លក្ខេតុំ អសក្កោន្តស្ស អដ្ឋកថាកណ្ឌំ កថេត្វា អទាសិ. ឥទំ បន មហាអដ្ឋកថាយំ បដិក្ខិបិត្វា ឥទំ វុត្តំ – អភិធម្មោ នាម ន សាវកវិសយោ, ន សាវកគោចរោ; ពុទ្ធវិសយោ ឯស, ពុទ្ធគោចរោ. ធម្មសេនាបតិ បន សទ្ធិវិហារិកេន បុច្ឆិតោ តំ អាទាយ សត្ថុ សន្តិកំ គន្ត្វា សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស កថេសិ. សម្មាសម្ពុទ្ធោ តស្ស ភិក្ខុនោ អដ្ឋកថាកណ្ឌំ កថេត្វា អទាសិ. កថំ? ភគវា ហិ ‘កតមេ ធម្មា កុសលា’តិ បុច្ឆិ. ‘កុសលា ធម្មា នាម កតមេ’តិ សល្លក្ខេសីតិ អត្ថោ. អថស្ស តុណ្ហីភូតស្ស ‘ននុ យំ មយា កតមេ ធម្មា កុសលា? យស្មិំ សមយេ កាមាវចរំ កុសលំ ចិត្តំ ឧប្បន្នំ ហោតីតិអាទិនា នយេន ភូមិភេទតោ កុសលំ ទស្សិតំ, សព្ពម្បិ តំ ចតូសុ ភូមីសុ កុសលំ, ឥមេ ធម្មា កុសលា’តិ ឥមិនា នយេន កណ្ណិកំ កណ្ណិកំ ឃដំ ឃដំ គោច្ឆកំ គោច្ឆកំ កត្វា អត្ថុទ្ធារវសេន កុសលាទិធម្មេ ទស្សេន្តោ កថេត្វា អទាសិ.

តត្ថ ចតូសូតិ កាមាវចររូបាវចរារូបាវចរអបរិយាបន្នាសុ. កុសលន្តិ ផស្សាទិភេទំ កុសលំ. ឥមេ ធម្មា កុសលាតិ ឥមេ សព្ពេបិ តាសុ តាសុ ភូមីសុ វុត្តា ផស្សាទយោ ធម្មា កុសលា នាម.

១៣៨៥. អកុសលានំ បន ភូមិវសេន ភេទាភាវតោ ទ្វាទស អកុសលចិត្តុប្បាទាតិ អាហ. តត្ថ ឧប្បជ្ជតីតិ ឧប្បាទោ. ចិត្តមេវ ឧប្បាទោ ចិត្តុប្បាទោ. ទេសនាសីសមេវ ចេតំ. យថា បន ‘រាជា អាគតោ’តិ វុត្តេ អមច្ចាទីនម្បិ អាគមនំ វុត្តមេវ ហោតិ, ឯវំ ‘ចិត្តុប្បាទា’តិ វុត្តេ តេហិ សម្បយុត្តធម្មាបិ វុត្តាវ ហោន្តីតិ. សព្ពត្ថ ចិត្តុប្បាទគ្គហណេន សសម្បយុត្តធម្មំ ចិត្តំ គហិតន្តិ វេទិតព្ពំ. ឥតោ បរំ ចតូសុ ភូមីសុ វិបាកោតិអាទីនំ សព្ពេសម្បិ តិកទុកភាជនីយបទានំ អត្ថោ, វេទនាត្តិកាទីសុ ច សុខាទីនំ នវត្តព្ពតា ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ បាឡិយត្ថំ វីមំសិត្វា វេទិតព្ពា. វិសេសមត្តមេវ បន វក្ខាម.

១៤២០. តត្ថ បរិត្តារម្មណត្តិកេ តាវ សព្ពោ កាមាវចរស្ស វិបាកោតិ ឯត្ថ ទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណានិ ចក្ខុបសាទាទយោ និស្សាយ និយមេនេវ ឥដ្ឋានិដ្ឋាទិភេទេ រូបសទ្ទគន្ធរសផោដ្ឋព្ពធម្មេ អារព្ភ បវត្តន្តីតិ បរិត្តារម្មណានិ. កុសលាកុសលវិបាកា បន ទ្វេ មនោធាតុយោ ហទយវត្ថុំ និស្សាយ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ អនន្តរា និយមតោ រូបាទីនេវ អារព្ភ បវត្តន្តីតិ បរិត្តារម្មណា. កុសលវិបាកាហេតុកមនោវិញ្ញាណធាតុ សោមនស្សសហគតា បញ្ចទ្វារេ សន្តីរណវសេន ឆសុ ទ្វារេសុ តទារម្មណវសេនាតិ និយមតោ រូបាទីនិ ឆ បរិត្តារម្មណានេវ អារព្ភ បវត្តតីតិ បរិត្តារម្មណា. កុសលាកុសលវិបាកាហេតុកមនោវិញ្ញាណធាតុទ្វយំ បញ្ចទ្វារេ សន្តីរណវសេន ឆសុ ទ្វារេសុ តទារម្មណវសេន និយមតោ រូបាទីនិ ឆ បរិត្តារម្មណានេវ អារព្ភ បវត្តតិ. បដិសន្ធិវសេន បវត្តមានម្បិ បរិត្តំ កម្មំ កម្មនិមិត្តំ គតិនិមិត្តំ វា អារម្មណំ ករោតិ, បវត្តិយំ ភវង្គវសេន, បរិយោសានេ ចុតិវសេន បវត្តមានម្បិ តទេវ អារម្មណំ ករោតីតិ បរិត្តារម្មណំ. អដ្ឋ បន សហេតុកវិបាកចិត្តុប្បាទា ឯត្ថ វុត្តនយេនេវ តទារម្មណវសេន បដិសន្ធិភវង្គចុតិវសេន ច បរិត្តធម្មេយេវ អារព្ភ បវត្តន្តិ. កិរិយមនោធាតុ បញ្ចទ្វារេ រូបាទីនិ អារព្ភ បវត្តតិ. សោមនស្សសហគតាហេតុកកិរិយមនោវិញ្ញាណធាតុ ឆសុ ទ្វារេសុ បច្ចុប្បន្នេ មនោទ្វារេ អតីតានាគតេបិ បរិត្តេ រូបាទិធម្មេយេវ អារព្ភ ខីណាសវានំ បហដ្ឋាការំ កុរុមានា បវត្តតីតិ បរិត្តារម្មណា. ឯវមិមេ បញ្ចវីសតិ ចិត្តុប្បាទា ឯកន្តេនេវ បរិត្តារម្មណាតិ វេទិតព្ពា.

១៤២១. វិញ្ញាណញ្ចាយតននេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនធម្មា អត្តនោ អត្តនោ ហេដ្ឋិមំ សមាបត្តិំ អារព្ភ បវត្តនតោ មហគ្គតារម្មណា. ឯវ មគ្គផលធម្មា និព្ពានារម្មណត្តា អប្បមាណារម្មណា.

កុសលតោ ចត្តារោ កិរិយតោ ចត្តារោតិ អដ្ឋ ញាណវិប្បយុត្តចិត្តុប្បាទា សេក្ខបុថុជ្ជនខីណាសវានំ អសក្កច្ចទានបច្ចវេក្ខណធម្មសវនាទីសុ កាមាវចរធម្មេ អារព្ភ បវត្តិកាលេ បរិត្តារម្មណា. អតិបគុណានំ បឋមជ្ឈានាទីនំ បច្ចវេក្ខណកាលេ មហគ្គតារម្មណា. កសិណនិមិត្តាទិបញ្ញត្តិបច្ចវេក្ខណកាលេ នវត្តព្ពារម្មណា. អកុសលតោ ចត្តារោ ទិដ្ឋិគតសម្បយុត្តចិត្តុប្បាទា បញ្ចបណ្ណាសាយ កាមាវចរធម្មានំ ‘សត្តោ សត្តោ’តិ បរាមសនអស្សាទនាភិនន្ទនកាលេ បរិត្តារម្មណា. តេនេវាការេន សត្តវីសតិ មហគ្គតធម្មេ អារព្ភ បវត្តិកាលេ មហគ្គតារម្មណា. បណ្ណត្តិធម្មេ អារព្ភ បវត្តនកាលេ សិយា នវត្តព្ពារម្មណា. ទិដ្ឋិវិប្បយុត្តានំ តេយេវ ធម្មេ អារព្ភ កេវលំ អស្សាទនាភិនន្ទនវសេន, បវត្តិយំ បដិឃសម្បយុត្តានំ ទោមនស្សវសេន, វិចិកិច្ឆាសម្បយុត្តចិត្តុប្បាទស្ស អនិដ្ឋង្គតវសេន, ឧទ្ធច្ចសហគតស្ស វិក្ខេបវសេន អវូបសមវសេន ច បវត្តិយំ បរិត្តមហគ្គតនវត្តព្ពារម្មណតា វេទិតព្ពា. ឯតេសុ បន ឯកធម្មោបិ អប្បមាណេ អារព្ភ បវត្តិតុំ ន សក្កោតិ, តស្មា ន អប្បមាណារម្មណា.

កុសលតោ ចត្តារោ កិរិយតោ ចត្តារោតិ អដ្ឋ ញាណសម្បយុត្តចិត្តុប្បាទា សេក្ខបុថុជ្ជនខីណាសវានំ សក្កច្ចទានបច្ចវេក្ខណធម្មសវនាទីសុ យថាវុត្តប្បការេ ធម្មេ អារព្ភ បវត្តិកាលេ បរិត្តមហគ្គតនវត្តព្ពារម្មណា ហោន្តិ. គោត្រភុកាលេ លោកុត្តរធម្មេ បច្ចវេក្ខណកាលេ ច នេសំ អប្បមាណារម្មណតា វេទិតព្ពា.

យំ បនេតំ រូបាវចរចតុត្ថជ្ឈានំ តំ សព្ពត្ថបាទកចតុត្ថំ អាកាសកសិណចតុត្ថំ អាលោកកសិណចតុត្ថំ ព្រហ្មវិហារចតុត្ថំ អានាបានចតុត្ថំ ឥទ្ធិវិធចតុត្ថំ ទិព្ពសោតចតុត្ថំ ចេតោបរិយញាណចតុត្ថំ យថាកម្មុបគញាណចតុត្ថំ ទិព្ពចក្ខុញាណចតុត្ថំ បុព្ពេនិវាសញាណចតុត្ថំ អនាគតំសញាណចតុត្ថន្តិ កុសលតោបិ កិរិយតោបិ ទ្វាទសវិធំ ហោតិ.

តត្ថ ‘សព្ពត្ថបាទកចតុត្ថំ’ នាម អដ្ឋសុ កសិណេសុ ចតុត្ថជ្ឈានំ. តញ្ហិ វិបស្សនាយបិ បាទកំ ហោតិ, អភិញ្ញានម្បិ, និរោធស្សាបិ, វដ្ដស្សាបិ បាទកំ ហោតិយេវាតិ សព្ពត្ថបាទកន្តិ វុត្តំ. ‘អាកាសកសិណអាលោកកសិណចតុត្ថានិ’ បន វិបស្សនាយបិ អភិញ្ញានម្បិ វដ្ដស្សាបិ បាទកានិ ហោន្តិ, និរោធបាទកានេវ ន ហោន្តិ. ‘ព្រហ្មវិហារអានាបានចតុត្ថានិ’ វិបស្សនាយ ចេវ វដ្ដស្ស ច បាទកានិ ហោន្តិ, អភិញ្ញានំ បន និរោធស្ស ច បាទកានិ ន ហោន្តិ. តត្ថ ទសវិធម្បិ កសិណជ្ឈានំ កសិណបណ្ណត្តិំ អារព្ភ បវត្តត្តា, ព្រហ្មវិហារចតុត្ថំ សត្តបណ្ណត្តិំ អារព្ភ បវត្តត្តា, អានាបានចតុត្ថំ និមិត្តំ អារព្ភ បវត្តត្តា បរិត្តាទិវសេន នវត្តព្ពធម្មារម្មណតោ នវត្តព្ពារម្មណំ នាម ហោតិ.

‘ឥទ្ធិវិធចតុត្ថំ’ បរិត្តមហគ្គតារម្មណំ ហោតិ. កថំ? តញ្ហិ យទា កាយំ ចិត្តសន្និស្សិតំ កត្វា អទិស្សមានេន កាយេន គន្តុកាមោ ចិត្តវសេន កាយំ បរិណាមេតិ, មហគ្គតចិត្តេ សមោទហតិ, សមារោបេតិ, តទា ឧបយោគលទ្ធំ អារម្មណំ ហោតីតិ កត្វា រូបកាយារម្មណតោ បរិត្តារម្មណំ ហោតិ. យទា ចិត្តំ កាយសន្និស្សិតំ កត្វា ទិស្សមានេន កាយេន គន្តុកាមោ កាយវសេន ចិត្តំ បរិណាមេតិ, បាទកជ្ឈានចិត្តំ រូបកាយេ សមោទហតិ, សមារោបេតិ, តទា ឧបយោគលទ្ធំ អារម្មណំ ហោតីតិ កត្វា មហគ្គតចិត្តារម្មណតោ មហគ្គតារម្មណំ ហោតិ.

‘ទិព្ពសោតចតុត្ថំ’ សទ្ទំ អារព្ភ បវត្តត្តា ឯកន្តបរិត្តារម្មណមេវ. ‘ចេតោបរិយញាណចតុត្ថំ’ បរិត្តមហគ្គតអប្បមាណារម្មណំ ហោតិ. កថំ? តញ្ហិ បរេសំ កាមាវចរចិត្តជាននកាលេ បរិត្តារម្មណំ ហោតិ, រូបាវចរារូបាវចរចិត្តជាននកាលេ មហគ្គតារម្មណំ, មគ្គផលជាននកាលេ អប្បមាណារម្មណំ ហោតិ. ឯត្ថ ច បុថុជ្ជនោ សោតាបន្នស្ស ចិត្តំ ន ជានាតិ, សោតាបន្នោ វា សកទាគាមិស្សាតិ ឯវំ យាវ អរហតោ នេតព្ពំ. អរហា បន សព្ពេសំ ចិត្តំ ជានាតិ. អញ្ញោបិ ច ឧបរិមោ ហេដ្ឋិមស្សាតិ អយំ វិសេសោ វេទិតព្ពោ. ‘យថាកម្មុបគញាណចតុត្ថំ’ កាមាវចរកម្មជាននកាលេ បរិត្តារម្មណំ ហោតិ, រូបាវចរារូបាវចរកម្មជាននកាលេ មហគ្គតារម្មណំ.

‘ទិព្ពចក្ខុញាណចតុត្ថំ’ រូបារម្មណត្តា ឯកន្តបរិត្តារម្មណមេវ. ‘បុព្ពេនិវាសញាណចតុត្ថំ’ បរិត្តមហគ្គតអប្បមាណនវត្តព្ពារម្មណំ ហោតិ. កថំ? តញ្ហិ កាមាវចរក្ខន្ធានុស្សរណកាលេ បរិត្តារម្មណំ ហោតិ. រូបាវចរារូបាវចរក្ខន្ធានុស្សរណកាលេ មហគ្គតារម្មណំ. អតីតេ អត្តនា វា បរេហិ វា ភាវិតមគ្គំ សច្ឆិកតផលញ្ច អនុស្សរណកាលេ អប្បមាណារម្មណំ. អតីតេ ពុទ្ធា មគ្គំ ភាវយិំសុ, ផលំ សច្ឆាកំសុ, និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពាយិំសូតិ ឆិន្នវដុមកានុស្សរណវសេន មគ្គផលនិព្ពានបច្ចវេក្ខណតោបិ អប្បមាណារម្មណំ. អតីតេ ‘វិបស្សី នាម ភគវា’ អហោសិ. តស្ស ‘ពន្ធុមតី នាម នគរំ អហោសិ, ពន្ធុមា នាម រាជា បិតា, ពន្ធុមតី នាម មាតា’តិអាទិនា នយេន នាមគោត្តបថវីនិមិត្តាទិអនុស្សរណកាលេ នវត្តព្ពារម្មណំ ហោតិ.

‘អនាគតំសញាណចតុត្ថេ’បិ ឯសេវ នយោ. តម្បិ អយំ អនាគតេ ‘កាមាវចរេ និព្ពត្តិស្សតី’តិ ជាននកាលេ បរិត្តារម្មណំ ហោតិ. ‘រូបាវចរេ វា អរូបាវចរេ វា និព្ពត្តិស្សតី’តិ ជាននកាលេ មហគ្គតារម្មណំ. ‘មគ្គំ ភាវេស្សតិ ផលំ សច្ឆិករិស្សតិ’ ‘និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពាយិស្សតី’តិ ជាននកាលេ អប្បមាណារម្មណំ. អនាគតេ ‘‘មេត្តេយ្យោ នាម ភគវា ឧប្បជ្ជិស្សតិ, សុព្រហ្មា នាមស្ស ព្រាហ្មណោ បិតា ភវិស្សតិ, ព្រហ្មវតី នាម ព្រាហ្មណី មាតា ភវិស្សតី’’តិអាទិនា នយេន នាមគោត្តជាននកាលេ នវត្តព្ពារម្មណំ ហោតិ.

អរូបាវចរចតុត្ថំ បន អាសវានំ ខយចតុត្ថញ្ច បាឡិយំ អាគតដ្ឋានេយេវ កថេស្សាមិ. កិរិយាហេតុកមនោវិញ្ញាណធាតុ ឧបេក្ខាសហគតា សព្ពេសម្បិ ឯតេសំ កុសលាកុសលកិរិយចិត្តានំ បុរេចារិកា. តស្សា តេសុ វុត្តនយេនេវ អារម្មណភេទោ វេទិតព្ពោ. បញ្ចទ្វារេ បន វោដ្ឋព្ពនវសេន បវត្តិយំ ឯកន្តបរិត្តារម្មណាវ ហោតិ. រូបាវចរតិកចតុក្កជ្ឈានាទីនិ បរិត្តាទិភាវេន នវត្តព្ពធម្មំ អារព្ភ បវត្តិតោ នវត្តព្ពារម្មណានិ. ឯត្ថ ហិ រូបាវចរានិ បថវីកសិណាទីសុ បវត្តន្តិ, អាកាសានញ្ចាយតនំ ឧគ្ឃាដិមាកាសេ, អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ វិញ្ញាណាបគមេតិ.

១៤២៩. មគ្គារម្មណត្តិកេ អាទិម្ហិ វុត្តា អដ្ឋ ញាណសម្បយុត្តចិត្តុប្បាទា សេក្ខាសេក្ខានំ អត្តនា បដិវិទ្ធមគ្គានំ បច្ចវេក្ខណកាលេ មគ្គារម្មណា, មគ្គេន បន អសហជាតត្តា ន មគ្គហេតុកា, អត្តនា បដិវិទ្ធមគ្គំ គរុំ កត្វា បច្ចវេក្ខណកាលេ អារម្មណាធិបតិវសេន មគ្គាធិបតិនោ, អញ្ញធម្មារម្មណកាលេ ន វត្តព្ពា មគ្គារម្មណាតិបិ មគ្គាធិបតិនោតិបិ. ចត្តារោ អរិយមគ្គា មគ្គសង្ខាតស្ស មគ្គសម្បយុត្តស្ស វា ហេតុនោ អត្ថិតាយ ឯកន្តតោ មគ្គហេតុកាវ. វីរិយំ បន វីមំសំ វា ជេដ្ឋកំ កត្វា មគ្គភាវនាកាលេ សហជាតាធិបតិនា សិយា មគ្គាធិបតិនោ, ឆន្ទចិត្តានំ អញ្ញតរជេដ្ឋកកាលេ សិយា ន វត្តព្ពា មគ្គាធិបតិនោតិ.

ទ្វាទសវិធេ រូបាវចរចតុត្ថជ្ឈានេ សព្ពត្ថបាទកចតុត្ថាទីនិ នវ ឈានានិ នេវ មគ្គារម្មណានិ ន មគ្គហេតុកានិ ន មគ្គាធិបតីនិ. ចេតោបរិយញាណបុព្ពេនិវាសញាណអនាគតំសញាណចតុត្ថានិ បន អរិយានំ មគ្គចិត្តជាននកាលេ មគ្គារម្មណានិ ហោន្តិ, មគ្គេន បន អសហជាតត្តា ន មគ្គហេតុកានិ, មគ្គំ គរុំ កត្វា អប្បវត្តិតោ ន មគ្គាធិបតីនិ. កស្មា បនេតានិ ន មគ្គំ គរុំ ករោន្តីតិ? អត្តនោ មហគ្គតតាយ. យថា ហិ រាជានំ សព្ពោ លោកោ គរុំ ករោតិ, មាតាបិតរោ បន ន ករោន្តិ. ន ហិ តេ រាជានំ ទិស្វា អាសនា វុដ្ឋហន្តិ, ន អញ្ជលិកម្មាទីនិ ករោន្តិ, ទហរកាលេ វោហរិតនយេនេវ វោហរន្តិ. ឯវមេតានិបិ អត្តនោ មហគ្គតតាយ ន មគ្គំ គរុំ ករោន្តិ.

កិរិយាហេតុកមនោវិញ្ញាណធាតុបិ អរិយានំ មគ្គបច្ចវេក្ខណកាលេ បច្ចវេក្ខណបុរេចារិកត្តា មគ្គារម្មណា ហោតិ, មគ្គេន អសហជាតត្តា បន ន មគ្គហេតុកា, មគ្គំ គរុំ កត្វា អប្បវត្តិតោ ន មគ្គាធិបតិ. កស្មា គរុំ ន ករោតីតិ? អត្តនោ អហេតុកតាយ ហីនតាយ ជឡតាយ. យថា ហិ រាជានំ សព្ពោ លោកោ គរុំ ករោតិ, អត្តនោ បរិជនា បន ខុជ្ជវាមនកចេដកាទយោ អត្តនោ អញ្ញាណតាយ បណ្ឌិតមនុស្សា វិយ នាតិគរុំ ករោន្តិ, ឯវមេវ ឥទម្បិ ចិត្តំ អត្តនោ អហេតុកតាយ ហីនតាយ ជឡតាយ មគ្គំ គរុំ ន ករោតិ.

ញាណវិប្បយុត្តកុសលាទីនិ ញាណាភាវេន ចេវ លោកិយធម្មារម្មណតាយ ច មគ្គារម្មណាទិភាវំ ន លភន្តិ, នវត្តព្ពារម្មណានេវ ហោន្តីតិ វេទិតព្ពានីតិ.

១៤៣២. អតីតារម្មណត្តិកេ វិញ្ញាណញ្ចាយតននេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនធម្មា ហេដ្ឋា អតីតសមាបត្តិំ អារព្ភ បវត្តិតា ឯកន្តេន អតីតារម្មណាវ.

១៤៣៣. និយោគា អនាគតារម្មណា នត្ថីតិ និយមេន បាដិយេក្កំ ចិត្តំ អនាគតារម្មណំ នាម នត្ថិ. ននុ ច អនាគតំសញាណំ ឯកន្តេន អនាគតារម្មណំ, ចេតោបរិយញាណម្បិ អនាគតំ អារព្ភ បវត្តតីតិ? នោ ន បវត្តតិ. បាដិយេក្កំ បន ឯតំ ឯកំ ចិត្តំ នាម នត្ថិ. រូបាវចរចតុត្ថជ្ឈានេន សង្គហិតត្តា អញ្ញេហិ មហគ្គតចិត្តេហិ មិស្សកំ ហោតិ. តេន វុត្តំ ‘និយោគា អនាគតារម្មណា នត្ថី’តិ.

១៤៣៤. ទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណានិ, តិស្សោ មនោធាតុយោ ច បច្ចុប្បន្នេសុ រូបាទីសុ បវត្តិតោ បច្ចុប្បន្នារម្មណា នាម. ទស ចិត្តុប្បាទាតិ ឯត្ថ អដ្ឋ តាវ សហេតុកា ទេវមនុស្សានំ បដិសន្ធិគ្គហណកាលេ កម្មំ វា កម្មនិមិត្តំ វា អារព្ភ បវត្តិយំ អតីតារម្មណា. ភវង្គចុតិកាលេសុបិ ឯសេវ នយោ. គតិនិមិត្តំ បន អារព្ភ បដិសន្ធិគ្គហណកាលេ តតោ បរំ ភវង្គកាលេ ច បច្ចុប្បន្នារម្មណា. តថា បញ្ចទ្វារេ តទារម្មណវសេន បវត្តិយំ. មនោទ្វារេ បន អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នារម្មណានំ ជវនានំ អារម្មណំ គហេត្វា បវត្តិតោ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នារម្មណា. ‘កុសលវិបាកាហេតុកឧបេក្ខាសហគតមនោវិញ្ញាណធាតុយ’ម្បិ ឯសេវ នយោ. កេវលញ្ហិ សា មនុស្សេសុ ជច្ចន្ធាទីនំ បដិសន្ធិ ហោតិ. បញ្ចទ្វារេ ច សន្តីរណវសេនាបិ បច្ចុប្បន្នារម្មណា ហោតីតិ អយមេត្ថ វិសេសោ. ‘សោមនស្សសហគតា’ បន បញ្ចទ្វារេ សន្តីរណវសេន តទារម្មណវសេន ច បច្ចុប្បន្នារម្មណា ហោតិ. មនោទ្វារេ តទារម្មណវសេន សហេតុកវិបាកា វិយ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នារម្មណាតិ វេទិតព្ពា.

‘អកុសលវិបាកាហេតុកមនោវិញ្ញាណធាតុ’ បន កុសលវិបាកាយ ឧបេក្ខាសហគតាហេតុកាយ សមានគតិកា ឯវ. កេវលញ្ហិ សា អាបាយិកានំ បដិសន្ធិភវង្គចុតិវសេន បវត្តតីតិ អយមេត្ថ វិសេសោ. ‘កិរិយាហេតុកមនោវិញ្ញាណធាតុ’ សោមនស្សសហគតា ខីណាសវានំ បញ្ចទ្វារេ បហដ្ឋាការំ កុរុមានា បច្ចុប្បន្នារម្មណា ហោតិ. មនោទ្វារេ អតីតាទិភេទេ ធម្មេ អារព្ភ ហសិតុប្បាទវសេន បវត្តិយំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នារម្មណា ហោតិ.

កាមាវចរកុសលន្តិអាទីសុ កុសលតោ តាវ ចត្តារោ ញាណសម្បយុត្តចិត្តុប្បាទា. សេក្ខបុថុជ្ជនានំ អតីតាទិភេទានិ ខន្ធធាតុអាយតនានិ សម្មសន្តានំ បច្ចវេក្ខន្តានំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នារម្មណា ហោន្តិ. បណ្ណត្តិនិព្ពានបច្ចវេក្ខណេ នវត្តព្ពារម្មណា. ញាណវិប្បយុត្តេសុបិ ឯសេវ នយោ. កេវលញ្ហិ តេហិ មគ្គផលនិព្ពានបច្ចវេក្ខណា នត្ថិ. អយមេវេត្ថ វិសេសោ.

អកុសលតោ ចត្តារោ ទិដ្ឋិសម្បយុត្តចិត្តុប្បាទា អតីតាទិភេទានំ ខន្ធធាតុអាយតនានំ អស្សាទនាភិនន្ទនបរាមាសកាលេ អតីតាទិអារម្មណា ហោន្តិ. បណ្ណត្តិំ អារព្ភ អស្សាទេន្តស្ស អភិនន្ទន្តស្ស ‘សត្តោ សត្តោ’តិ បរាមសិត្វា គណ្ហន្តស្ស នវត្តព្ពារម្មណា ហោន្តិ. ទិដ្ឋិវិប្បយុត្តេសុបិ ឯសេវ នយោ. កេវលញ្ហិ តេហិ បរាមាសគ្គហណំ នត្ថិ. ទ្វេ បដិឃសម្បយុត្តចិត្តុប្បាទា អតីតាទិភេទេ ធម្មេ អារព្ភ ទោមនស្សិតានំ អតីតាទិអារម្មណា, បណ្ណត្តិំ អារព្ភ ទោមនស្សិតានំ នវត្តព្ពារម្មណា. វិចិកិច្ឆុទ្ធច្ចសម្បយុត្តា តេសុ ឯវ ធម្មេសុ អនិដ្ឋង្គតភាវេន ចេវ ឧទ្ធតភាវេន ច បវត្តិយំ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្ននវត្តព្ពារម្មណា. កិរិយតោ អដ្ឋ សហេតុកចិត្តុប្បាទា កុសលចិត្តុប្បាទគតិកា ឯវ. កិរិយាហេតុកមនោវិញ្ញាណធាតុ ឧបេក្ខាសហគតា បញ្ចទ្វារេ វោដ្ឋព្ពនវសេន បវត្តិយំ បច្ចុប្បន្នារម្មណាវ. មនោទ្វារេ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នារម្មណានញ្ចេវ បណ្ណត្តិនិព្ពានារម្មណានញ្ច ជវនានំ បុរេចារិកកាលេ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្ននវត្តព្ពារម្មណា.

យថាវុត្តប្បភេទេ រូបាវចរជ្ឈានេ សព្ពត្ថបាទកចតុត្ថំ អាកាសកសិណចតុត្ថំ អាលោកកសិណចតុត្ថំ ព្រហ្មវិហារចតុត្ថំ អានាបានចតុត្ថន្តិ ឥមានិ បញ្ច នវត្តព្ពារម្មណានេវ. ‘ឥទ្ធិវិធចតុត្ថំ’ កាយវសេន ចិត្តំ បរិណាមេន្តស្ស អតីតបាទកជ្ឈានចិត្តំ អារព្ភ បវត្តនតោ អតីតារម្មណំ. មហាធាតុនិធានេ មហាកស្សបត្ថេរាទីនំ វិយ អនាគតំ អធិដ្ឋហន្តានំ អនាគតារម្មណំ ហោតិ. មហាកស្សបត្ថេរោ កិរ មហាធាតុនិធានំ ករោន្តោ អនាគតេ អដ្ឋារសវស្សាធិកានិ ទ្វេ វស្សសតានិ ឥមេ គន្ធា មា សុស្សិំសុ, បុប្ផានិ មា មិលាយិំសុ, ទីបា មា និព្ពាយិំសូតិ អធិដ្ឋហិ. សព្ពំ តថេវ អហោសិ. អស្សគុត្តត្ថេរោ វត្តនិយសេនាសនេ ភិក្ខុសង្ឃំ សុក្ខភត្តំ ភុញ្ជមានំ ទិស្វា ‘ឧទកសោណ្ឌិ ទិវសេ ទិវសេ, បុរេភត្តំ ទធិរសា ហោតូ’តិ អធិដ្ឋហិ. បុរេភត្តំ គហិតំ ទធិរសំ ហោតិ បច្ឆាភត្តេ បាកតិកមេវ. កាយំ បន ចិត្តសន្និស្សិតំ កត្វា អទិស្សមានេន កាយេន គមនកាលេ, អញ្ញស្ស វា បាដិហារិយស្ស ករណកាលេ, កាយំ អារព្ភ បវត្តត្តា បច្ចុប្បន្នារម្មណំ ហោតិ.

‘ទិព្ពសោតចតុត្ថំ’ វិជ្ជមានសទ្ទមេវ អារព្ភ បវត្តិតោ បច្ចុប្បន្នារម្មណំ ហោតិ. ចេតោបរិយញាណចតុត្ថំ អតីតេ សត្តទិវសព្ភន្តរេ អនាគតេ សត្តទិវសព្ភន្តរេ បរេសំ ចិត្តំ ជានន្តស្ស អតីតារម្មណំ អនាគតារម្មណញ្ច ហោតិ. សត្តទិវសាតិក្កមេ បន តំ ជានិតុំ ន សក្កោតិ. អតីតានាគតំសញាណានញ្ហិ ឯស វិសយោ. ន ឯតស្ស បច្ចុប្បន្នជាននកាលេ បន បច្ចុប្បន្នារម្មណំ ហោតិ.

បច្ចុប្បន្នញ្ច នាមេតំ តិវិធំ – ខណបច្ចុប្បន្នំ សន្តតិបច្ចុប្បន្នំ អទ្ធាបច្ចុប្បន្នញ្ច. តត្ថ ឧប្បាទដ្ឋិតិភង្គប្បត្តំ ‘ខណបច្ចុប្បន្នំ’. ឯកទ្វិសន្តតិវារបរិយាបន្នំ ‘សន្តតិបច្ចុប្បន្នំ’. តត្ថ អន្ធការេ និសីទិត្វា អាលោកដ្ឋានំ គតស្ស ន តាវ អារម្មណំ បាកដំ ហោតិ; យាវ បន តំ បាកដំ ហោតិ, ឯត្ថន្តរេ ឯកទ្វិសន្តតិវារា វេទិតព្ពា. អាលោកដ្ឋានេ វិចរិត្វា ឱវរកំ បវិដ្ឋស្សាបិ ន តាវ សហសា រូបំ បាកដំ ហោតិ; យាវ តំ បាកដំ ហោតិ, ឯត្ថន្តរេ ឯកទ្វិសន្តតិវារា វេទិតព្ពា. ទូរេ ឋត្វា បន រជកានំ ហត្ថវិការំ ឃណ្ឌិភេរីអាទិអាកោដនវិការញ្ច ទិស្វាបិ ន តាវ សទ្ទំ សុណាតិ; យាវ បន តំ សុណាតិ, ឯតស្មិម្បិ អន្តរេ ឯកទ្វិសន្តតិវារា វេទិតព្ពា. ឯវំ តាវ មជ្ឈិមភាណកា. សំយុត្តភាណកា បន ‘រូបសន្តតិ អរូបសន្តតី’តិ ទ្វេ សន្តតិយោ វត្វា, ‘ឧទកំ អក្កមិត្វា គតស្ស យាវ តីរេ អក្កន្តឧទកលេខា ន វិប្បសីទតិ, អទ្ធានតោ អាគតស្ស យាវ កាយេ ឧសុមភាវោ ន វូបសម្មតិ, អាតបា អាគន្ត្វា គព្ភំ បវិដ្ឋស្ស យាវ អន្ធការភាវោ ន វិគច្ឆតិ, អន្តោគព្ភេ កម្មដ្ឋានំ មនសិករិត្វា ទិវា វាតបានំ វិវរិត្វា ឱលោកេន្តស្ស យាវ អក្ខីនំ ផន្ទនភាវោ ន វូបសម្មតិ, អយំ រូបសន្តតិ នាម; ទ្វេ តយោ ជវនវារា អរូបសន្តតិ នាមា’តិ វត្វា ‘តទុភយម្បិ សន្តតិបច្ចុប្បន្នំ នាមា’តិ វទន្តិ.

ឯកភវបរិច្ឆិន្នំ បន អទ្ធាបច្ចុប្បន្នំ នាម. យំ សន្ធាយ ភទ្ទេករត្តសុត្តេ ‘‘យោ ចាវុសោ, មនោ យេ ច ធម្មា ឧភយមេតំ បច្ចុប្បន្នំ. តស្មិំ ចេ បច្ចុប្បន្នេ ឆន្ទរាគបដិពទ្ធំ ហោតិ វិញ្ញាណំ, ឆន្ទរាគបដិពទ្ធត្តា វិញ្ញាណស្ស តទភិនន្ទតិ, តទភិនន្ទន្តោ បច្ចុប្បន្នេសុ ធម្មេសុ សំហីរតី’’តិ (ម. និ. ៣.២៨៤) វុត្តំ. សន្តតិបច្ចុប្បន្នញ្ចេត្ថ អដ្ឋកថាសុ អាគតំ. អទ្ធាបច្ចុប្បន្នំ សុត្តេ.

តត្ថ កេចិ ‘ខណបច្ចុប្បន្នំ ចិត្តំ ចេតោបរិយញាណស្ស អារម្មណំ ហោតី’តិ វទន្តិ. កិំការណា? យស្មា ឥទ្ធិមស្ស ច បរស្ស ច ឯកក្ខណេ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតីតិ. ឥទញ្ច នេសំ ឱបម្មំ – យថា អាកាសេ ខិត្តេ បុប្ផមុដ្ឋិម្ហិ អវស្សំ ឯកំ បុប្ផំ ឯកស្ស វណ្ដំ បដិវិជ្ឈតិ វណ្ដេន វណ្ដំ បដិវិជ្ឈតិ, ឯវំ បរស្ស ចិត្តំ ជានិស្សាមីតិ រាសិវសេន មហាជនស្ស ចិត្តេ អាវជ្ជិតេ អវស្សំ ឯកស្ស ចិត្តំ ឯកេន ចិត្តេន ឧប្បាទក្ខណេ វា ឋិតិក្ខណេ វា ភង្គក្ខណេ វា បដិវិជ្ឈតីតិ. តំ បន វស្សសតម្បិ វស្សសហស្សម្បិ អាវជ្ជន្តោ យេន ចិត្តេន អាវជ្ជេតិ, យេន ច ជានាតិ តេសំ ទ្វិន្នំ សហដ្ឋានាភាវតោ អាវជ្ជនជវនានញ្ច អនិដ្ឋេ ឋានេ នានារម្មណភាវប្បត្តិទោសតោ អយុត្តន្តិ អដ្ឋកថាសុ បដិក្ខិត្តំ. សន្តតិបច្ចុប្បន្នំ បន អទ្ធាបច្ចុប្បន្នញ្ច អារម្មណំ ហោតីតិ វេទិតព្ពំ.

តត្ថ យំ វត្តមានជវនវីថិតោ អតីតានាគតវសេន ទ្វិតិជវនវីថិបរិមាណកាលេ បរស្ស ចិត្តំ, តំ សព្ពម្បិ សន្តតិបច្ចុប្បន្នំ នាម. អទ្ធាបច្ចុប្បន្នំ បន ជវនវារេន ទីបេតព្ពន្តិ យំ អដ្ឋកថាយំ វុត្តំ តំ សុវុត្តំ. តត្រាយំ ទីបនា – ឥទ្ធិមា បរស្ស ចិត្តំ ជានិតុកាមោ អាវជ្ជេតិ. អាវជ្ជនំ ខណបច្ចុប្បន្នំ អារម្មណំ កត្វា តេនេវ សហ និរុជ្ឈតិ. តតោ ចត្តារិ បញ្ច ជវនានិ យេសំ បច្ឆិមំ ឥទ្ធិចិត្តំ, សេសានិ កាមាវចរានិ. តេសំ សព្ពេសម្បិ តទេវ និរុទ្ធំ ចិត្តមារម្មណំ ហោតិ. ន ច តានិ នានារម្មណានិ ហោន្តិ. អទ្ធាបច្ចុប្បន្នវសេន បច្ចុប្បន្នារម្មណត្តា ឯការម្មណានិ. ឯការម្មណត្តេបិ ច ឥទ្ធិចិត្តមេវ បរស្ស ចិត្តំ បជានាតិ, ន ឥតរានិ; យថា ចក្ខុទ្វារេ ចក្ខុវិញ្ញាណមេវ រូបំ បស្សតិ, ន ឥតរានីតិ. ឥតិ ឥទំ សន្តតិបច្ចុប្បន្នស្ស ចេវ អទ្ធាបច្ចុប្បន្នស្ស ច វសេន បច្ចុប្បន្នារម្មណំ ហោតិ. យស្មា វា សន្តតិបច្ចុប្បន្នម្បិ អទ្ធាបច្ចុប្បន្នេយេវ បតតិ, តស្មា អទ្ធាបច្ចុប្បន្នវសេនេតំ បច្ចុប្បន្នារម្មណន្តិ វេទិតព្ពំ.

‘បុព្ពេនិវាសញាណចតុត្ថំ’ នាមគោត្តានុស្សរណេ និព្ពាននិមិត្តបច្ចវេក្ខណេ ច នវត្តព្ពារម្មណំ, សេសកាលេ អតីតារម្មណមេវ. យថាកម្មុបគញាណចតុត្ថម្បិ អតីតារម្មណមេវ. តត្ថ កិញ្ចាបិ បុព្ពេនិវាសចេតោបរិយញាណានិបិ អតីតារម្មណានិ ហោន្តិ, អថ ខោ តេសំ បុព្ពេនិវាសញាណស្ស អតីតក្ខន្ធា ខន្ធបដិពទ្ធញ្ច កិញ្ចិ អនារម្មណំ នាម នត្ថិ. តញ្ហិ អតីតក្ខន្ធខន្ធបដិពទ្ធេសុ ធម្មេសុ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណសមគតិកំ ហោតិ. ចេតោបរិយញាណស្ស ច សត្តទិវសព្ភន្តរាតីតំ ចិត្តមេវ អារម្មណំ. តញ្ហិ អញ្ញំ ខន្ធំ វា ខន្ធបដិពទ្ធំ វា ន ជានាតិ, មគ្គសម្បយុត្តចិត្តារម្មណត្តា បន បរិយាយតោ មគ្គារម្មណន្តិ វុត្តំ. យថាកម្មុបគញាណស្ស ច អតីតចេតនាមត្តមេវារម្មណន្តិ. អយំ វិសេសោ វេទិតព្ពោ. អយមេត្ថ អដ្ឋកថានយោ. យស្មា បន ‘‘កុសលា ខន្ធា ឥទ្ធិវិធញាណស្ស ចេតោបរិយញាណស្ស បុព្ពេនិវាសានុស្សតិញាណស្ស យថាកម្មុបគញាណស្ស អនាគតំសញាណស្ស អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.៤០៤) បដ្ឋានេ វុត្តំ, តស្មា ចត្តារោបិ ខន្ធា ចេតោបរិយញាណយថាកម្មុបគញាណានំ អារម្មណំ ហោន្តិ. តត្រាបិ យថាកម្មុបគញាណស្ស កុសលាកុសលា ឯវាតិ.

‘ទិព្ពចក្ខុញាណចតុត្ថំ’ វិជ្ជមានវណ្ណារម្មណត្តា បច្ចុប្បន្នារម្មណមេវ. អនាគតំសញាណចតុត្ថំ អនាគតារម្មណមេវ. តញ្ហិ អនាគតក្ខន្ធខន្ធបដិពទ្ធេសុ ធម្មេសុ បុព្ពេនិវាសញាណំ វិយ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណសមគតិកំ ហោតិ. តត្ថ កិញ្ចាបិ ចេតោបរិយញាណម្បិ អនាគតារម្មណំ ហោតិ, តំ បន សត្តទិវសព្ភន្តរេ ឧប្បជ្ជនកចិត្តមេវ អារម្មណំ ករោតិ. ឥទំ អនាគតេ កប្បសតសហស្សេ ឧប្បជ្ជនកចិត្តម្បិ ខន្ធេបិ ខន្ធបដិពទ្ធម្បិ. រូបាវចរតិកចតុក្កជ្ឈានាទីនិ អតីតានាគតបច្ចុប្បន្នេសុ ឯកធម្មម្បិ អារព្ភ អប្បវត្តិតោ ឯកន្តនវត្តព្ពារម្មណានេវាតិ វេទិតព្ពានិ.

១៤៣៥. អជ្ឈត្តត្តិកេ អនិន្ទ្រិយពទ្ធរូបញ្ច និព្ពានញ្ច ពហិទ្ធាតិ ឥទំ យថា ឥន្ទ្រិយពទ្ធំ បរបុគ្គលសន្តានេ ពហិទ្ធាតិ វុច្ចមានម្បិ តស្ស អត្តនោ សន្តានបរិយាបន្នត្តា និយកជ្ឈត្តំ ហោតិ, ឯវំ ន កេនចិ បរិយាយេន អជ្ឈត្តំ ហោតីតិ និយកជ្ឈត្តបរិយាយស្ស អភាវេន ពហិទ្ធាតិ វុត្តំ, ន និយកជ្ឈត្តមត្តស្ស អសម្ភវតោ. និយកជ្ឈត្តមត្តស្ស បន អសម្ភវមត្តំ សន្ធាយ អជ្ឈត្តារម្មណត្តិកេ ពហិទ្ធារម្មណតា វុត្តា. អជ្ឈត្តធម្មាបគមមត្តតោវ អាកិញ្ចញ្ញាយតនារម្មណស្ស អជ្ឈត្តភាវម្បិ ពហិទ្ធាភាវម្បិ អជ្ឈត្តពហិទ្ធាភាវម្បិ អននុជានិត្វា អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ ន វត្តព្ពំ អជ្ឈត្តារម្មណន្តិបីតិអាទិ វុត្តំ.

តត្ថ ន កេវលំ តទេវ នវត្តព្ពារម្មណំ, តស្ស បន អាវជ្ជនម្បិ, ឧបចារចិត្តានិបិ, តស្សារម្មណស្ស បច្ចវេក្ខណចិត្តានិបិ, តស្សេវ អស្សាទនាទិវសេន បវត្តានិ អកុសលចិត្តានិបិ នវត្តព្ពារម្មណានេវាតិ. តានិ បន តស្មិំ វុត្តេ វុត្តានេវ ហោន្តីតិ វិសុំ ន វុត្តានិ. កថំ វុត្តានេវ ហោន្តីតិ? ឯតញ្ហិ អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ, យញ្ច តស្ស បុរេចារិកំ អាវជ្ជនឧបចារាទិវសេន បវត្តំ, តេន សហ ឯការម្មណំ ភវេយ្យ. តំ សព្ពំ អតីតារម្មណត្តិកេ ‘កាមាវចរកុសលំ, អកុសលំ, កិរិយតោ នវ ចិត្តុប្បាទា, រូបាវចរចតុត្ថជ្ឈាន’ន្តិ ឯវំ វុត្តានំ ឯតេសំ ចិត្តុប្បាទានំ ‘សិយា ន វត្តព្ពា អតីតារម្មណាតិបី’តិអាទិនា នយេន នវត្តព្ពារម្មណភាវស្ស អនុញ្ញាតត្តា, អាកិញ្ចញ្ញាយតនស្ស ច ‘អាកិញ្ចញ្ញាយតនំ, ចត្តារោ មគ្គា អបរិយាបន្នា, ចត្តារិ ច សាមញ្ញផលានិ, ឥមេ ធម្មា ន វត្តព្ពា អតីតារម្មណាតិបី’តិ ឯវំ ឯកន្តេន នវត្តព្ពារម្មណត្តវចនតោ នវត្តព្ពារម្មណន្តិ វុត្តំ. ឥទានិ តំ អជ្ឈត្តារម្មណត្តិកេ ឯកម្បិ វុច្ចមានំ យស្មា ហេដ្ឋា តេន សហ ឯការម្មណភាវម្បិ សន្ធាយ កាមាវចរកុសលាទីនំ នវត្តព្ពារម្មណតា វុត្តា, តស្មា ឥធាបិ តេសំ នវត្តព្ពារម្មណភាវំ ទីបេតិ. កោ ហិ តេន សហ ឯការម្មណានំ នវត្តព្ពារម្មណភាវេ អន្តរាយោតិ? ឯវំ តស្មិំ វុត្តេ ‘វុត្តានេវ ហោន្តី’តិ វេទិតព្ពានិ. សេសមេត្ថ អជ្ឈត្តារម្មណត្តិកេ បាឡិតោ ឧត្តានមេវ.

អារម្មណវិភាគេ បន វិញ្ញាណញ្ចាយតនំ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនន្តិ ឥមេសំ តាវ កុសលវិបាកកិរិយវសេន ឆន្នំ ចិត្តុប្បាទានំ អត្តនោ សន្តានសម្ពន្ធំ ហេដ្ឋិមសមាបត្តិំ អារព្ភ បវត្តិតោ អជ្ឈត្តារម្មណតា វេទិតព្ពា. ឯត្ថ ច កិរិយអាកាសានញ្ចាយតនំ កិរិយវិញ្ញាណញ្ចាយតនស្សេវ អារម្មណំ ហោតិ, ន ឥតរស្ស. កស្មា? អាកាសានញ្ចាយតនកិរិយសមង្គិនោ កុសលស្ស វា វិបាកស្ស វា វិញ្ញាណញ្ចាយតនស្ស អភាវតោ. កុសលំ បន កុសលវិបាកកិរិយានំ តិណ្ណម្បិ អារម្មណំ ហោតិ. កស្មា? អាកាសានញ្ចាយតនកុសលំ និព្ពត្តេត្វា ឋិតស្ស តតោ ឧទ្ធំ តិវិធស្សបិ វិញ្ញាណញ្ចាយតនស្ស ឧប្បត្តិសម្ភវតោ. វិបាកំ បន ន កស្សចិ អារម្មណំ ហោតិ. កស្មា? វិបាកតោ វុដ្ឋហិត្វា ចិត្តស្ស អភិនីហារាសម្ភវតោ. នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនស្ស អារម្មណករណេបិ ឯសេវ នយោ. រូបាវចរត្តិកចតុក្កជ្ឈានាទីនំ សព្ពេសម្បិ និយកជ្ឈត្តតោ ពហិទ្ធាភាវេន ពហិទ្ធាភូតានិ បថវីកសិណាទីនិ អារព្ភ បវត្តិតោ ពហិទ្ធារម្មណតា វេទិតព្ពា.

សព្ពេវ កាមាវចរា កុសលាកុសលាព្យាកតា ធម្មា, រូបាវចរំ ចតុត្ថំ ឈានន្តិ ឯត្ថ កុសលតោ តាវ ចត្តារោ ញាណសម្បយុត្តចិត្តុប្បាទា អត្តនោ ខន្ធាទីនិ បច្ចវេក្ខន្តស្ស អជ្ឈត្តារម្មណា. បរេសំ ខន្ធាទិបច្ចវេក្ខណេ បណ្ណត្តិនិព្ពានបច្ចវេក្ខណេ ច ពហិទ្ធារម្មណា. តទុភយវសេន អជ្ឈត្តពហិទ្ធារម្មណា. ញាណវិប្បយុត្តេសុបិ ឯសេវ នយោ. កេវលញ្ហិ តេសំ និព្ពានបច្ចវេក្ខណំ នត្ថិ. អកុសលតោ ចត្តារោ ទិដ្ឋិសម្បយុត្តចិត្តុប្បាទា អត្តនោ ខន្ធាទីនំ អស្សាទនាភិនន្ទនបរាមាសគហណកាលេ អជ្ឈត្តារម្មណា, បរស្ស ខន្ធាទីសុ ចេវ អនិន្ទ្រិយពទ្ធរូបកសិណាទីសុ ច តថេវ បវត្តិកាលេ ពហិទ្ធារម្មណា, តទុភយវសេន អជ្ឈត្តពហិទ្ធារម្មណា. ទិដ្ឋិវិប្បយុត្តេសុបិ ឯសេវ នយោ. កេវលញ្ហិ តេសំ បរាមាសគហណំ នត្ថិ. ទ្វេបិ បដិឃសម្បយុត្តា អត្តនោ ខន្ធាទីសុ ទោមនស្សិតស្ស អជ្ឈត្តារម្មណា, បរស្ស ខន្ធាទីសុ ចេវ អនិន្ទ្រិយពទ្ធរូបបណ្ណត្តីសុ ច ពហិទ្ធារម្មណា, តទុភយវសេន អជ្ឈត្តពហិទ្ធារម្មណា. វិចិកិច្ឆុទ្ធច្ចសម្បយុត្តានម្បិ វុត្តបការេសុ ធម្មេសុ វិចិកិច្ឆនផន្ទនភាវវសេន បវត្តិយំ អជ្ឈត្តាទិអារម្មណតា វេទិតព្ពា.

ទ្វិបញ្ចវិញ្ញាណានិ, តិស្សោ ច មនោធាតុយោតិ, ឥមេ តេរស ចិត្តុប្បាទា អត្តនោ រូបាទីនិ អារព្ភ បវត្តិយំ អជ្ឈត្តារម្មណា, បរស្ស រូបាទីសុ បវត្តា ពហិទ្ធារម្មណា, តទុភយវសេន អជ្ឈត្តពហិទ្ធារម្មណា. សោមនស្សសហគតអហេតុកវិបាកមនោវិញ្ញាណធាតុ បញ្ចទ្វារេ សន្តីរណតទារម្មណវសេន អត្តនោ បញ្ច រូបាទិធម្មេ, មនោទ្វារេ តទារម្មណវសេនេវ អញ្ញេបិ អជ្ឈត្តិកេ កាមាវចរធម្មេ អារព្ភ បវត្តិយំ អជ្ឈត្តារម្មណា, បរេសំ ធម្មេសុ បវត្តមានា ពហិទ្ធារម្មណា, ឧភយវសេន អជ្ឈត្តពហិទ្ធារម្មណា. ឧបេក្ខាសហគតវិបាកាហេតុកមនោវិញ្ញាណធាតុទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. កេវលំ បនេតា សុគតិយំ ទុគ្គតិយញ្ច បដិសន្ធិភវង្គចុតិវសេនាបិ អជ្ឈត្តាទិភេទេសុ កម្មាទីសុ បវត្តន្តិ.

អដ្ឋ មហាវិបាកចិត្តានិបិ តាសំយេវ ទ្វិន្នំ សមានគតិកានិ. កេវលំ បនេតានិ សន្តីរណវសេន ន បវត្តន្តិ. បដិសន្ធិភវង្គចុតិវសេនេវ ឯតានិ សុគតិយំយេវ បវត្តន្តិ. សោមនស្សសហគតាហេតុកកិរិយា បញ្ចទ្វារេ អត្តនោ រូបាទីនិ អារព្ភ បហដ្ឋាការករណវសេន បវត្តិយំ អជ្ឈត្តារម្មណា, បរស្ស រូបាទីសុ បវត្តា ពហិទ្ធារម្មណា. មនោទ្វារេ តថាគតស្ស ជោតិបាលមាណវមឃទេវរាជកណ្ហតាបសាទិកាលេសុ អត្តនា កតកិរិយំ បច្ចវេក្ខន្តស្ស ហសិតុប្បាទវសេន បវត្តា អជ្ឈត្តារម្មណា.

មល្លិកាយ ទេវិយា សន្តតិមហាមត្តស្ស សុមនមាលាការស្សាតិ ឯវមាទីនំ កិរិយាករណំ អារព្ភ បវត្តិកាលេ ពហិទ្ធារម្មណា. ឧភយវសេន អជ្ឈត្តពហិទ្ធារម្មណា. ឧបេក្ខាសហគតកិរិយាហេតុកមនោវិញ្ញាណធាតុ បញ្ចទ្វារេ វោដ្ឋព្ពនវសេន មនោទ្វារេ ច អាវជ្ជនវសេន បវត្តិយំ អជ្ឈត្តាទិអារម្មណា. អដ្ឋ មហាកិរិយា កុសលចិត្តគតិកា ឯវ. កេវលញ្ហិ តា ខីណាសវានំ ឧប្បជ្ជន្តិ, កុសលានិ សេក្ខបុថុជ្ជនានន្តិ ឯត្តកមេវេត្ថ នានាករណំ.

វុត្តប្បការេ រូបាវចរចតុត្ថជ្ឈានេ សព្ពត្ថបាទកចតុត្ថាទីនិ បញ្ច ឈានានិ ឥមស្មិំ តិកេ ឱកាសំ លភន្តិ. ឯតានិ ហិ កសិណបណ្ណត្តិនិមិត្តារម្មណត្តា ពហិទ្ធារម្មណានិ.

‘ឥទ្ធិវិធចតុត្ថំ’ កាយវសេន ចិត្តំ, ចិត្តវសេន វា កាយំ បរិណាមនកាលេ អត្តនោ កុមារកវណ្ណាទិនិម្មានកាលេ ច សកាយចិត្តានំ អារម្មណករណតោ អជ្ឈត្តារម្មណំ, ពហិទ្ធា ហត្ថិអស្សាទិទស្សនកាលេ ពហិទ្ធារម្មណំ, កាលេន អជ្ឈត្តំ កាលេន ពហិទ្ធា, បវត្តិយំ អជ្ឈត្តពហិទ្ធារម្មណំ.

‘ទិព្ពសោតចតុត្ថំ’ អត្តនោ កុច្ឆិសទ្ទសវនកាលេ អជ្ឈត្តារម្មណំ, បរេសំ សទ្ទសវនកាលេ ពហិទ្ធារម្មណំ, ឧភយវសេន អជ្ឈត្តពហិទ្ធារម្មណំ. ‘ចេតោបរិយញាណចតុត្ថំ’ បរេសំ ចិត្តារម្មណតោ ពហិទ្ធារម្មណមេវ. អត្តនោ ចិត្តជាននេ បន តេន បយោជនំ នត្ថិ. ‘បុព្ពេនិវាសចតុត្ថំ’ អត្តនោ ខន្ធានុស្សរណកាលេ អជ្ឈត្តារម្មណំ, បរស្ស ខន្ធេ, អនិទ្រិយពទ្ធរូបំ, តិស្សោ ច បណ្ណត្តិយោ អនុស្សរណតោ ពហិទ្ធារម្មណំ, ឧភយវសេន អជ្ឈត្តពហិទ្ធារម្មណំ.

‘ទិព្ពចក្ខុចតុត្ថំ’ អត្តនោ កុច្ឆិគតាទិរូបទស្សនកាលេ អជ្ឈត្តារម្មណំ, អវសេសរូបទស្សនកាលេ ពហិទ្ធារម្មណំ, ឧភយវសេន អជ្ឈត្តពហិទ្ធារម្មណំ. ‘អនាគតំសញាណចតុត្ថំ’ អត្តនោ អនាគតក្ខន្ធានុស្សរណកាលេ អជ្ឈត្តារម្មណំ, បរស្ស អនាគតក្ខន្ធានំ វា អនិន្ទ្រិយពទ្ធស្ស វា រូបស្ស អនុស្សរណកាលេ ពហិទ្ធារម្មណំ, ឧភយវសេន អជ្ឈត្តពហិទ្ធារម្មណំ. អាកិញ្ចញ្ញាយតនស្ស នវត្តព្ពារម្មណតាយ ការណំ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ.

ទុកអត្ថុទ្ធារវណ្ណនា

១៤៤១. ហេតុគោច្ឆកនិទ្ទេសេ តយោ កុសលហេតូតិអាទិនា នយេន ហេតូ ទស្សេត្វា បុន តេយេវ ឧប្បត្តិដ្ឋានតោ ទស្សេតុំ ចតូសុ ភូមីសុ កុសលេសុ ឧប្បជ្ជន្តីតិអាទិ វុត្តំ. ឥមិនា ឧបាយេន សេសគោច្ឆកេសុបិ ទេសនានយោ វេទិតព្ពោ.

១៤៧៣. យត្ថ ទ្វេ តយោ អាសវា ឯកតោ ឧប្បជ្ជន្តីតិ ឯត្ថ តិវិធេន អាសវានំ ឯកតោ ឧប្បត្តិ វេទិតព្ពា. តត្ថ ចតូសុ ទិដ្ឋិវិប្បយុត្តេសុ អវិជ្ជាសវេន, ទិដ្ឋិសម្បយុត្តេសុ ទិដ្ឋាសវអវិជ្ជាសវេហិ សទ្ធិន្តិ កាមាសវោ ទុវិធេន ឯកតោ ឧប្បជ្ជតិ. ភវាសវោ ចតូសុ ទិដ្ឋិវិប្បយុត្តេសុ អវិជ្ជាសវេន សទ្ធិន្តិ ឯកធាវ ឯកតោ ឧប្បជ្ជតិ. យថា ចេត្ថ ឯវំ យត្ថ ទ្វេ តីណិ សំយោជនានិ ឯកតោ ឧប្បជ្ជន្តីតិ ឯត្ថាបិ សំយោជនានំ ឧប្បត្តិ ឯកតោ ទសធា ភវេ. តត្ថ កាមរាគោ ចតុធា ឯកតោ ឧប្បជ្ជតិ, បដិឃោ តិធា, មានោ ឯកធា. តថា វិចិកិច្ឆា ចេវ ភវរាគោ ច. កថំ? កាមរាគោ តាវ មានសំយោជនអវិជ្ជាសំយោជនេហិ ចេវ, ទិដ្ឋិសំយោជនអវិជ្ជាសំយោជនេហិ ច, សីលព្ពតបរាមាសអវិជ្ជាសំយោជនេហិ ច, អវិជ្ជាសំយោជនមត្តេនេវ ច សទ្ធិន្តិ ឯវំ ចតុធា ឯកតោ ឧប្បជ្ជតិ. បដិឃោ បន ឥស្សាសំយោជនអវិជ្ជាសំយោជនេហិ ចេវ, មច្ឆរិយសំយោជនអវិជ្ជាសំយោជនេហិ ច, អវិជ្ជាសំយោជនមត្តេនេវ ច សទ្ធិន្តិ ឯវំ តិធា ឯកតោ ឧប្បជ្ជតិ. មានោ ភវរាគាវិជ្ជាសំយោជនេហិ សទ្ធិំ ឯកធាវ ឯកតោ ឧប្បជ្ជតិ. តថា វិចិកិច្ឆា. សា ហិ អវិជ្ជាសំយោជនេន សទ្ធិំ ឯកធា ឧប្បជ្ជតិ. ភវរាគេបិ ឯសេវ នយោតិ. ឯវមេត្ថ ទ្វេ តីណិ សំយោជនានិ ឯកតោ ឧប្បជ្ជន្តិ.

១៥១១. យំ បនេតំ នីវរណគោច្ឆកេ យត្ថ ទ្វេ តីណិ នីវរណានិ ឯកតោ ឧប្បជ្ជន្តីតិ វុត្តំ, តត្ថាបិ អដ្ឋធា នីវរណានំ ឯកតោ ឧប្បត្តិ វេទិតព្ពា. ឯតេសុ ហិ កាមច្ឆន្ទោ ទុវិធា ឯកតោ ឧប្បជ្ជតិ, ព្យាបាទោ ចតុធា, ឧទ្ធច្ចំ ឯកធា. តថា វិចិកិច្ឆា. កថំ? កាមច្ឆន្ទោ តាវ អសង្ខារិកចិត្តេសុ ឧទ្ធច្ចនីវរណអវិជ្ជានីវរណេហិ, សសង្ខារិកេសុ ថិនមិទ្ធឧទ្ធច្ចអវិជ្ជានីវរណេហិ សទ្ធិំ ទុវិធា ឯកតោ ឧប្បជ្ជតិ. យំ បនេតំ ទ្វេ តីណីតិ វុត្តំ, តំ ហេដ្ឋិមបរិច្ឆេទវសេន វុត្តំ. តស្មា ចតុន្នម្បិ ឯកតោ ឧប្បជ្ជតីតិ វចនំ យុជ្ជតិ ឯវ. ព្យាបាទោ បន អសង្ខារិកចិត្តេ ឧទ្ធច្ចអវិជ្ជានីវរណេហិ, សសង្ខារិកេ ថិនមិទ្ធឧទ្ធច្ចអវិជ្ជានីវរណេហិ, អសង្ខារិកេយេវ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចអវិជ្ជានីវរណេហិ, សសង្ខារិកេយេវ ថិនមិទ្ធឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចអវិជ្ជានីវរណេហិ សទ្ធិន្តិ ចតុធា ឯកតោ ឧប្បជ្ជតិ. ឧទ្ធច្ចំ បន អវិជ្ជានីវរណមត្តេន សទ្ធិំ ឯកធាវ ឯកតោ ឧប្បជ្ជតិ. វិចិកិច្ឆុទ្ធច្ចអវិជ្ជានីវរណេហិ សទ្ធិំ ឯកធាវ ឯកតោ ឧប្បជ្ជតិ.

១៥៧៧. យម្បិទំ កិលេសគោច្ឆកេ យត្ថ ទ្វេ តយោ កិលេសា ឯកតោ ឧប្បជ្ជន្តីតិ វុត្តំ, តត្ថ ‘ទ្វេ កិលេសា អញ្ញេហិ, តយោ វា កិលេសា អញ្ញេហិ កិលេសេហិ សទ្ធិំ ឧប្បជ្ជន្តី’តិ ឯវមត្ថោ វេទិតព្ពោ. កស្មា? ទ្វិន្នំ តិណ្ណំយេវ វា ឯកតោ ឧប្បត្តិយា អសម្ភវតោ.

តត្ថ ទសធា កិលេសានំ ឯកតោ ឧប្បត្តិ ហោតិ. ឯត្ថ ហិ លោភោ ឆធា ឯកតោ ឧប្បជ្ជតិ. បដិឃោ ទ្វិធា. តថា មោហោតិ វេទិតព្ពោ. កថំ? លោភោ តាវ អសង្ខារិកេ ទិដ្ឋិវិប្បយុត្តេ មោហឧទ្ធច្ចអហិរិកានោត្តប្បេហិ, សសង្ខារិកេ មោហថិនឧទ្ធច្ចអហិរិកានោត្តប្បេហិ, អសង្ខារិកេយេវ មោហមានុទ្ធច្ចាហិរិកានោត្តប្បេហិ, សសង្ខារិកេយេវ មោហមានថិនឧទ្ធច្ចអហិរិកានោត្តប្បេហិ, ទិដ្ឋិសម្បយុត្តេ បន អសង្ខារិកេ មោហឧទ្ធច្ចទិដ្ឋិអហិរិកានោត្តប្បេហិ, សសង្ខារិកេ មោហទិដ្ឋិថិនឧទ្ធច្ចអហិរិកានោត្តប្បេហិ សទ្ធិន្តិ ឆធា ឯកតោ ឧប្បជ្ជតិ.

បដិឃោ បន អសង្ខារិកេ មោហឧទ្ធច្ចអហិរិកានោត្តប្បេហិ, សសង្ខារិកេ មោហថិនឧទ្ធច្ចអហិរិកានោត្តប្បេហិ សទ្ធិន្តិ ឯវំ ទ្វិធា ឯកតោ ឧប្បជ្ជតិ. មោហោ បន វិចិកិច្ឆាសម្បយុត្តេ វិចិកិច្ឆុទ្ធច្ចអហិរិកានោត្តប្បេហិ, ឧទ្ធច្ចសម្បយុត្តេ ឧទ្ធច្ចអហិរិកានោត្តប្បេហិ សទ្ធិន្តិ ឯវំ ទ្វិធា ឯកតោ ឧប្បជ្ជតិ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

អដ្ឋសាលិនិយា ធម្មសង្គហអដ្ឋកថាយ

អដ្ឋកថាកណ្ឌវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

និគមនកថា

ឯត្តាវតា ច –

ចិត្តំ រូបញ្ច និក្ខេបំ, អត្ថុទ្ធារំ មនោរមំ;

យំ លោកនាថោ ភាជេន្តោ, ទេសេសិ ធម្មសង្គណិំ.

អភិធម្មស្ស សង្គយ្ហ, ធម្មេ អនវសេសតោ;

ឋិតាយ តស្សា អារទ្ធា, យា មយា អត្ថវណ្ណនា.

អនាកុលានមត្ថានំ, សម្ភវា អដ្ឋសាលិនី;

ឥតិ នាមេន សា ឯសា, សន្និដ្ឋានមុបាគតា.

ឯកូនចត្តាលីសាយ, បាឡិយា ភាណវារតោ;

ចិរដ្ឋិតត្ថំ ធម្មស្ស, និដ្ឋាបេន្តេន តំ មយា.

យំ បត្តំ កុសលំ តស្ស, អានុភាវេន បាណិនោ;

សព្ពេ សទ្ធម្មរាជស្ស, ញត្វា ធម្មំ សុខាវហំ.

បាបុណន្តុ វិសុទ្ធាយ, សុខាយ បដិបត្តិយា;

អសោកមនុបាយាសំ, និព្ពានសុខមុត្តមំ.

ចិរំ តិដ្ឋតុ សទ្ធម្មោ, ធម្មេ ហោន្តុ សគារវា;

សព្ពេបិ សត្តា កាលេន, សម្មា ទេវោ បវស្សតុ.

យថា រក្ខិំសុ បោរាណា, សុរាជានោ តថេវិមំ;

រាជា រក្ខតុ ធម្មេន, អត្តនោវ បជំ បជន្តិ.

បរមវិសុទ្ធសទ្ធាពុទ្ធិវីរិយបដិមណ្ឌិតេន សីលាចារជ្ជវមទ្ទវាទិគុណសមុទយសមុទិតេន សកសមយសមយន្តរគហនជ្ឈោគាហណសមត្ថេន បញ្ញាវេយ្យត្តិយសមន្នាគតេន តិបិដកបរិយត្តិប្បភេទេ សាដ្ឋកថេ សត្ថុសាសនេ អប្បដិហតញាណប្បភាវេន មហាវេយ្យាករណេន ករណសម្បត្តិជនិតសុខវិនិគ្គតមធុរោទារវចនលាវណ្ណយុត្តេន យុត្តមុត្តវាទិនា វាទីវរេន មហាកវិនា បភិន្នបដិសម្ភិទាបរិវារេ ឆឡភិញ្ញាទិប្បភេទគុណបដិមណ្ឌិតេ ឧត្តរិមនុស្សធម្មេ សុប្បតិដ្ឋិតពុទ្ធីនំ ថេរវំសប្បទីបានំ ថេរានំ មហាវិហារវាសីនំ វំសាលង្ការភូតេន វិបុលវិសុទ្ធពុទ្ធិនា ពុទ្ធឃោសោតិ គរូហិ គហិតនាមធេយ្យេន ថេរេន កតា អយំ អដ្ឋសាលិនី នាម ធម្មសង្គហដ្ឋកថា.

តាវ តិដ្ឋតុ លោកស្មិំ, លោកនិត្ថរណេសិនំ;

ទស្សេន្តី កុលបុត្តានំ, នយំ បញ្ញាវិសុទ្ធិយា.

យាវ ‘ពុទ្ធោ’តិ នាមម្បិ, សុទ្ធចិត្តស្ស តាទិនោ;

លោកម្ហិ លោកជេដ្ឋស្ស, បវត្តតិ មហេសិនោតិ.

អដ្ឋសាលិនី នាម

ធម្មសង្គហ-អដ្ឋកថា និដ្ឋិតា.