នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស

អភិធម្មបិដកេ

អដ្ឋសាលិនី នាម

ធម្មសង្គណី-អដ្ឋកថា

គន្ថារម្ភកថា

ករុណា វិយ សត្តេសុ, បញ្ញា យស្ស មហេសិនោ;

ញេយ្យធម្មេសុ សព្ពេសុ, បវត្តិត្ថ យថារុចិ.

ទយាយ តាយ សត្តេសុ, សមុស្សាហិតមានសោ;

បាដិហីរាវសានម្ហិ, វសន្តោ តិទសាលយេ.

បារិច្ឆត្តកមូលម្ហិ, បណ្ឌុកម្ពលនាមកេ;

សិលាសនេ សន្និសិន្នោ, អាទិច្ចោវ យុគន្ធរេ.

ចក្កវាឡសហស្សេហិ, ទសហាគម្ម សព្ពសោ;

សន្និសិន្នេន ទេវានំ, គណេន បរិវារិតោ.

មាតរំ បមុខំ កត្វា, តស្សា បញ្ញាយ តេជសា;

អភិធម្មកថាមគ្គំ, ទេវានំ សម្បវត្តយិ.

តស្ស បាទេ នមស្សិត្វា, សម្ពុទ្ធស្ស សិរីមតោ;

សទ្ធម្មញ្ចស្ស បូជេត្វា, កត្វា សង្ឃស្ស ចញ្ជលិំ.

និបច្ចការស្សេតស្ស, កតស្ស រតនត្តយេ;

អានុភាវេន សោសេត្វា, អន្តរាយេ អសេសតោ.

វិសុទ្ធាចារសីលេន, និបុណាមលពុទ្ធិនា;

ភិក្ខុនា ពុទ្ធឃោសេន, សក្កច្ចំ អភិយាចិតោ.

យំ ទេវទេវោ ទេវានំ, ទេសេត្វា នយតោ បុន;

ថេរស្ស សារិបុត្តស្ស, សមាចិក្ខិ វិនាយកោ.

អនោតត្តទហេ កត្វា, ឧបដ្ឋានំ មហេសិនោ;

យញ្ច សុត្វាន សោ ថេរោ, អាហរិត្វា មហីតលំ.

ភិក្ខូនំ បយិរុទាហាសិ, ឥតិ ភិក្ខូហិ ធារិតោ;

សង្គីតិកាលេ សង្គីតោ, វេទេហមុនិនា បុន.

តស្ស គម្ភីរញាណេហិ, ឱគាឡ្ហស្ស អភិណ្ហសោ;

នានានយវិចិត្តស្ស, អភិធម្មស្ស អាទិតោ.

យា មហាកស្សបាទីហិ, វសីហិដ្ឋកថា បុរា;

សង្គីតា អនុសង្គីតា, បច្ឆាបិ ច ឥសីហិ យា.

អាភតា បន ថេរេន, មហិន្ទេនេតមុត្តមំ;

យា ទីបំ ទីបវាសីនំ, ភាសាយ អភិសង្ខតា.

អបនេត្វា តតោ ភាសំ, តម្ពបណ្ណិនិវាសិនំ;

អារោបយិត្វា និទ្ទោសំ, ភាសំ តន្តិនយានុគំ.

និកាយន្តរលទ្ធីហិ, អសម្មិស្សំ អនាកុលំ;

មហាវិហារវាសីនំ, ទីបយន្តោ វិនិច្ឆយំ.

អត្ថំ បកាសយិស្សាមិ, អាគមដ្ឋកថាសុបិ;

គហេតព្ពំ គហេត្វាន, តោសយន្តោ វិចក្ខណេ.

កម្មដ្ឋានានិ សព្ពានិ, ចរិយាភិញ្ញា វិបស្សនា;

វិសុទ្ធិមគ្គេ បនិទំ, យស្មា សព្ពំ បកាសិតំ.

តស្មា តំ អគ្គហេត្វាន, សកលាយបិ តន្តិយា;

បទានុក្កមតោ ឯវ, ករិស្សាមត្ថវណ្ណនំ.

ឥតិ មេ ភាសមានស្ស, អភិធម្មកថំ ឥមំ;

អវិក្ខិត្តា និសាមេថ, ទុល្លភា ហិ អយំ កថាតិ.

និទានកថា

តត្ថ កេនដ្ឋេន អភិធម្មោ? ធម្មាតិរេកធម្មវិសេសដ្ឋេន. អតិរេកវិសេសត្ថទីបកោ ហេត្ថ ‘អភិ’-សទ្ទោ. ‘‘ពាឡ្ហា មេ ទុក្ខា វេទនា អភិក្កមន្តិ នោ បដិក្កមន្តិ’’ (ម. និ. ៣.៣៨៤; សំ. និ. ៥.១៩៥) ‘‘អភិក្កន្តវណ្ណា’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ១.១-២) វិយ. តស្មា យថា សមុស្សិតេសុ ពហូសុ ឆត្តេសុ ចេវ ធជេសុ ច យំ អតិរេកប្បមាណំ វិសេសវណ្ណសណ្ឋានញ្ច ឆត្តំ, តំ ‘អតិច្ឆត្ត’ន្តិ វុច្ចតិ, យោ អតិរេកប្បមាណោ នានាវិរាគវណ្ណវិសេសសម្បន្នោ ច ធជោ សោ ‘អតិធជោ’តិ វុច្ចតិ, យថា ច ឯកតោ សន្និបតិតេសុ ពហូសុ រាជកុមារេសុ ចេវ ទេវេសុ ច យោ ជាតិភោគយសឥស្សរិយាទិសម្បត្តីហិ អតិរេកតរោ ចេវ វិសេសវន្តតរោ ច រាជកុមារោ សោ ‘អតិរាជកុមារោ’តិ វុច្ចតិ, យោ អាយុវណ្ណឥស្សរិយយសសម្បត្តិអាទីហិ អតិរេកតរោ ចេវ វិសេសវន្តតរោ ច ទេវោ សោ ‘អតិទេវោ’តិ វុច្ចតិ, តថារូបោ ព្រហ្មាបិ ‘អតិព្រហ្មា’តិ វុច្ចតិ, ឯវមេវ អយម្បិ ធម្មោ ធម្មាតិរេកធម្មវិសេសដ្ឋេន ‘អភិធម្មោ’តិ វុច្ចតិ.

សុត្តន្តញ្ហិ បត្វា បញ្ចក្ខន្ធា ឯកទេសេនេវ វិភត្តា, ន និប្បទេសេន; អភិធម្មំ បត្វា បន សុត្តន្តភាជនីយអភិធម្មភាជនីយបញ្ហបុច្ឆកនយានំ វសេន និប្បទេសតោ វិភត្តា. តថា ទ្វាទសាយតនានិ, អដ្ឋារស ធាតុយោ, ចត្តារិ សច្ចានិ, ពាវីសតិន្ទ្រិយានិ, ទ្វាទសបទិកោ បច្ចយាការោ. កេវលញ្ហិ ឥន្ទ្រិយវិភង្គេ សុត្តន្តភាជនីយំ នត្ថិ, បច្ចយាការេ ច បញ្ហបុច្ឆកំ នត្ថិ. សុត្តន្តញ្ច បត្វា ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា ឯកទេសេនេវ វិភត្តា, ន និប្បទេសេន; អភិធម្មំ បត្វា បន តិណ្ណម្បិ នយានំ វសេន និប្បទេសតោវ វិភត្តា. តថា ចត្តារិ សម្មប្បធានានិ, ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា, សត្ត ពោជ្ឈង្គា, អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ, ចត្តារិ ឈានានិ, ចតស្សោ អប្បមញ្ញាយោ, បញ្ច សិក្ខាបទានិ, ចតស្សោ បដិសម្ភិទា. កេវលញ្ហេត្ថ សិក្ខាបទវិភង្គេ សុត្តន្តភាជនីយំ នត្ថិ. សុត្តន្តំ បត្វា ច ញាណំ ឯកទេសេនេវ វិភត្តំ ន និប្បទេសេន; តថា កិលេសា. អភិធម្មំ បត្វា បន ‘‘ឯកវិធេន ញាណវត្ថូ’’តិអាទិនា (វិភ. ៧៥១) នយេន មាតិកំ ឋបេត្វា និប្បទេសតោវ វិភត្តំ. តថា ឯកកតោ បដ្ឋាយ អនេកេហិ នយេហិ កិលេសា. សុត្តន្តំ បត្វា ច ភូមន្តរបរិច្ឆេទោ ឯកទេសេនេវ វិភត្តោ, ន និប្បទេសេន; អភិធម្មំ បន បត្វា តិណ្ណម្បិ នយានំ វសេន ភូមន្តរបរិច្ឆេទោ និប្បទេសតោវ វិភត្តោ. ឯវំ ធម្មាតិរេកធម្មវិសេសដ្ឋេន អភិធម្មោតិ វេទិតព្ពោ.

បករណបរិច្ឆេទតោ បនេស ធម្មសង្គណីវិភង្គធាតុកថាបុគ្គលបញ្ញត្តិកថាវត្ថុយមកបដ្ឋានានំ សត្តន្នំ បករណានំ វសេន ឋិតោ. អយមេត្ថ អាចរិយានំ សមានកថា. វិតណ្ឌវាទី បនាហ – ‘កថាវត្ថុ កស្មា គហិតំ? ននុ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស បរិនិព្ពានតោ អដ្ឋារសវស្សាធិកានិ ទ្វេ វស្សសតានិ អតិក្កមិត្វា មោគ្គលិបុត្តតិស្សត្ថេរេនេតំ ឋបិតំ? តស្មា សាវកភាសិតត្តា ឆឌ្ឌេថ ន’ន្តិ. ‘កិំ បន ឆប្បករណានិ អភិធម្មោ’តិ? ‘ឯវំ ន វទាមី’តិ. ‘អថ កិំ វទេសី’តិ. ‘សត្តប្បករណានី’តិ. ‘កតរំ គហេត្វា សត្ត ករោសី’តិ? ‘មហាធម្មហទយំ នាម អត្ថិ, ឯតេន សហ សត្តា’តិ. ‘មហាធម្មហទយេ អបុព្ពំ នត្ថិ, កតិបយាវ បញ្ហាវារា អវសេសា, កថាវត្ថុនាវ សទ្ធិំ សត្តា’តិ. ‘នោ កថាវត្ថុនា, មហាធាតុកថា នាម អត្ថិ, តាយ សទ្ធិំ សត្តា’តិ. ‘មហាធាតុកថាយំ អបុព្ពំ នត្ថិ, អប្បមត្តិកាវ តន្តិ អវសេសា. កថាវត្ថុនាវ សទ្ធិំ សត្តា’តិ.

សម្មាសម្ពុទ្ធោ ហិ សត្តប្បករណានិ ទេសេន្តោ កថាវត្ថុំ បត្វា យា ឯសា បុគ្គលវារេ តាវ ចតូសុ បញ្ហេសុ ទ្វិន្នំ បញ្ចកានំ វសេន អដ្ឋមុខា វាទយុត្តិ តំ អាទិំ កត្វា សព្ពកថាមគ្គេសុ អសម្បុណ្ណភាណវារមត្តាយ បាឡិយា មាតិកំ ឋបេសិ. សា បនេសា ‘‘បុគ្គលោ ឧបលព្ភតិ សច្ចិកដ្ឋបរមត្ថេនាតិ. អាមន្តា. យោ សច្ចិកដ្ឋោ បរមត្ថោ តតោ សោ បុគ្គលោ ឧបលព្ភតិ សច្ចិកដ្ឋបរមត្ថេនាតិ. នហេវំ វត្តព្ពេ. អាជានាហិ និគ្គហំ…បេ… បុគ្គលោ នុបលព្ភតិ សច្ចិកដ្ឋបរមត្ថេនាតិ. អាមន្តា. យោ សច្ចិកដ្ឋោ បរមត្ថោ តតោ សោ បុគ្គលោ នុបលព្ភតិ សច្ចិកដ្ឋបរមត្ថេនាតិ. នហេវំ វត្តព្ពេ. អាជានាហិ និគ្គហំ…បេ…. សព្ពត្ថ បុគ្គលោ ឧបលព្ភតិ សព្ពត្ថ បុគ្គលោ នុបលព្ភតិ, សព្ពទា បុគ្គលោ ឧបលព្ភតិ សព្ពទា បុគ្គលោ នុបលព្ភតិ, សព្ពេសុ បុគ្គលោ ឧបលព្ភតិ សព្ពេសុ បុគ្គលោ នុបលព្ភតិ សច្ចិកដ្ឋបរមត្ថេនា’’តិ (កថា. ១៥-១៦) ឯវំ បឋមំ វាទំ និស្សាយ បឋមំ និគ្គហំ, ទុតិយំ និស្សាយ ទុតិយំ …បេ… អដ្ឋមំ និស្សាយ អដ្ឋមំ និគ្គហំ ទស្សេន្តេន សត្ថារា ឋបិតា. ឥមិនា នយេន សព្ពត្ថ មាតិកាឋបនំ វេទិតព្ពំ. តំ បនេតំ មាតិកំ ឋបេន្តោ ឥមំ ទិស្វា ឋបេសិ – មម បរិនិព្ពានតោ អដ្ឋារសវស្សាធិកានំ ទ្វិន្នំ វស្សសតានំ មត្ថកេ មោគ្គលិបុត្តតិស្សត្ថេរោ នាម ភិក្ខុ ភិក្ខុសហស្សមជ្ឈេ និសិន្នោ សកវាទេ បញ្ច សុត្តសតានិ បរវាទេ បញ្ចាតិ សុត្តសហស្សំ សមោធានេត្វា ទីឃនិកាយប្បមាណំ កថាវត្ថុប្បករណំ ភាជេស្សតីតិ.

មោគ្គលិបុត្តតិស្សត្ថេរោបិ ឥទំ បករណំ ទេសេន្តោ ន អត្តនោ ញាណេន ទេសេសិ, សត្ថារា បន ទិន្ននយេន ឋបិតមាតិកាយ ទេសេសិ. ឥតិ សត្ថារា ទិន្ននយេន ឋបិតមាតិកាយ ទេសិតត្តា សកលម្បេតំ បករណំ ពុទ្ធភាសិតមេវ នាម ជាតំ. យថា កិំ? យថា មធុបិណ្ឌិកសុត្តន្តាទីនិ. មធុបិណ្ឌិកសុត្តន្តស្មិញ្ហិ ភគវា ‘‘យតោនិទានំ ភិក្ខុ បុរិសំ បបញ្ចសញ្ញាសង្ខា សមុទាចរន្តិ, ឯត្ថ ចេ នត្ថិ អភិនន្ទិតព្ពំ អភិវទិតព្ពំ អជ្ឈោសិតព្ពំ, ឯសេវន្តោ រាគានុសយាន’’ន្តិ (ម. និ. ១.២០២) មាតិកំ ឋបេត្វា ឧដ្ឋាយាសនា វិហារំ បាវិសិ.

ធម្មប្បដិគ្គាហកា ភិក្ខូ មហាកច្ចានត្ថេរំ ឧបសង្កមិត្វា ទសពលេន ឋបិតមាតិកាយ អត្ថំ បុច្ឆិំសុ. ថេរោ បុច្ឆិតមត្តកេនេវ អកថេត្វា ទសពលស្ស អបចិតិទស្សនត្ថំ ‘‘សេយ្យថាបិ អាវុសោ បុរិសោ សារត្ថិកោ សារគវេសី’’តិ (ម. និ. ១.២០៣) សារោបមំ អាហរិត្វា សាររុក្ខោ វិយ ភគវា សាខាបលាសសទិសា សាវកា, ‘‘សោ ហាវុសោ ភគវា ជានំ ជានាតិ, បស្សំ បស្សតិ ចក្ខុភូតោ ញាណភូតោ ធម្មភូតោ ព្រហ្មភូតោ វត្តា បវត្តា អត្ថស្ស និន្នេតា អមតស្ស ទាតា ធម្មស្សាមី តថាគតោ’’តិ សត្ថារំ ថោមេត្វា បុនប្បុនំ ថេរេហិ យាចិតោ សត្ថារា ឋបិតមាតិកាយ អត្ថំ វិភជិត្វា ‘‘អាកង្ខមានា ច បន តុម្ហេ អាយស្មន្តោ ភគវន្តំយេវ ឧបសង្កមិត្វា ឯតមត្ថំ បដិបុច្ឆេយ្យាថ សចេ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន សទ្ធិំ សំសន្ទិយមានំ សមេតិ គណ្ហេយ្យាថ, នោ ចេ មា គណ្ហិត្ថា’’តិ ឥមិនា អធិប្បាយេន ‘‘យថា វោ ភគវា ព្យាករោតិ តថា នំ ធារេយ្យាថា’’តិ វត្វា ឧយ្យោជេសិ.

តេ សត្ថារំ ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆិំសុ. សត្ថា ទុក្កថិតំ កច្ចានេនាតិ អវត្វា សុវណ្ណាលិង្គំ ឧស្សាបេន្តោ វិយ គីវំ ឧន្នាមេត្វា សុបុប្ផិតសតបត្តសស្សិរិកំ មហាមុខំ បូរេន្តោ ព្រហ្មស្សរំ និច្ឆារេត្វា សាធុ សាធូតិ ថេរស្ស សាធុការំ ទត្វា ‘‘បណ្ឌិតោ, ភិក្ខវេ, មហាកច្ចានោ, មហាបញ្ញោ ភិក្ខវេ មហាកច្ចានោ, មំ ចេបិ តុម្ហេ, ភិក្ខវេ, ឯតមត្ថំ បដិបុច្ឆេយ្យាថ, អហម្បិ តំ ឯវមេវំ ព្យាករេយ្យំ យថា តំ មហាកច្ចានេន ព្យាកត’’ន្តិ (ម. និ. ១.២០៥) អាហ.

ឯវំ សត្ថារា អនុមោទិតកាលតោ បដ្ឋាយ ច បន សកលំ សុត្តំ ពុទ្ធភាសិតំ នាម ជាតំ. អានន្ទត្ថេរាទីហិ វិត្ថារិតសុត្តេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯវមេវ សម្មាសម្ពុទ្ធោ សត្តប្បករណានិ ទេសេន្តោ កថាវត្ថុំ បត្វា វុត្តនយេន មាតិកំ ឋបេសិ. ឋបេន្តោ ច បន ឥមំ អទ្ទស –

មម បរិនិព្ពានតោ អដ្ឋារសវស្សាធិកានំ ទ្វិន្នំ វស្សសតានំ មត្ថកេ មោគ្គលិបុត្តតិស្សត្ថេរោ នាម ភិក្ខុ ភិក្ខុសហស្សមជ្ឈេ និសិន្នោ សកវាទេ បញ្ច សុត្តសតានិ បរវាទេ បញ្ចាតិ សុត្តសហស្សំ សមោធានេត្វា ទីឃនិកាយប្បមាណំ កថាវត្ថុប្បករណំ ភាជេស្សតីតិ.

មោគ្គលិបុត្តតិស្សត្ថេរោបិ ឥមំ បករណំ ទេសេន្តោ ន អត្តនោ ញាណេន ទេសេសិ, សត្ថារា បន ទិន្ននយេន ឋបិតមាតិកាយ ទេសេសិ. ឥតិ សត្ថារា ទិន្ននយេន ឋបិតមាតិកាយ ទេសិតត្តា សកលម្បេតំ បករណំ ពុទ្ធភាសិតមេវ ជាតំ. ឯវំ កថាវត្ថុនាវ សទ្ធិំ សត្ត បករណានិ អភិធម្មោ នាម.

តត្ថ ធម្មសង្គណីបករណេ ចតស្សោ វិភត្តិយោ – ចិត្តវិភត្តិ រូបវិភត្តិ និក្ខេបរាសិ អត្ថុទ្ធារោតិ. តត្ថ កាមាវចរកុសលតោ អដ្ឋ, អកុសលតោ ទ្វាទស, កុសលវិបាកតោ សោឡស, អកុសលវិបាកតោ សត្ត, កិរិយតោ ឯកាទស; រូបាវចរកុសលតោ បញ្ច, វិបាកតោ បញ្ច, កិរិយតោ បញ្ច; អរូបាវចរកុសលតោ ចត្តារិ, វិបាកតោ ចត្តារិ, កិរិយតោ ចត្តារិ; លោកុត្តរកុសលតោ ចត្តារិ, វិបាកតោ ចត្តារីតិ ឯកូននវុតិ ចិត្តានិ ចិត្តវិភត្តិ នាម. ចិត្តុប្បាទកណ្ឌន្តិបិ ឯតស្សេវ នាមំ. តំ វាចនាមគ្គតោ អតិរេកឆភាណវារំ, វិត្ថារិយមានំ បន អនន្តមបរិមាណំ ហោតិ.

តទនន្តរំ ឯកវិធេន ទុវិធេនាតិអាទិនា នយេន មាតិកំ ឋបេត្វា វិត្ថារេន វិភជិត្វា ទស្សិតា រូបវិភត្តិ នាម. រូបកណ្ឌន្តិបិ ឯតស្សេវ នាមំ. តំ វាចនាមគ្គតោ អតិរេកទ្វិភាណវារំ. វិត្ថារិយមានំ បន អនន្តមបរិមាណំ ហោតិ.

តទនន្តរំ មូលតោ ខន្ធតោ ទ្វារតោ ភូមិតោ អត្ថតោ ធម្មតោ នាមតោ លិង្គតោតិ ឯវំ មូលាទីហិ និក្ខិបិត្វា ទេសិតោ និក្ខេបរាសិ នាម. សោ –

មូលតោ ខន្ធតោ ចាបិ, ទ្វារតោ ចាបិ ភូមិតោ;

អត្ថតោ ធម្មតោ ចាបិ, នាមតោ ចាបិ លិង្គតោ;

និក្ខិបិត្វា ទេសិតត្តា, និក្ខេបោតិ បវុច្ចតិ.

និក្ខេបកណ្ឌន្តិបិ តស្សេវ នាមំ. តំ វាចនាមគ្គតោ តិមត្តភាណវារំ. វិត្ថារិយមានំ បន អនន្តមបរិមាណំ ហោតិ.

តទនន្តរំ បន តេបិដកស្ស ពុទ្ធវចនស្ស អត្ថុទ្ធារភូតំ យាវ សរណទុកា និក្ខិត្តំ អដ្ឋកថាកណ្ឌំ នាម. យតោ មហាបករណិយា ភិក្ខូ មហាបករណេ គណនចារំ អសល្លក្ខេន្តា គណនចារំ សមានេន្តិ. តំ វាចនាមគ្គតោ ទ្វិមត្តភាណវារំ. វិត្ថារិយមានំ បន អនន្តមបរិមាណំ ហោតិ.

ឥតិ សកលម្បិ ធម្មសង្គណីបករណំ វាចនាមគ្គតោ អតិរេកតេរសមត្តភាណវារំ. វិត្ថារិយមានំ បន អនន្តមបរិមាណំ ហោតិ. ឯវមេតំ –

ចិត្តវិភត្តិ រូបញ្ច, និក្ខេបោ អត្ថជោតនា;

គម្ភីរំ និបុណំ ឋានំ, តម្បិ ពុទ្ធេន ទេសិតំ.

តទនន្តរំ វិភង្គប្បករណំ នាម. តំ ខន្ធវិភង្គោ អាយតនវិភង្គោ ធាតុវិភង្គោ សច្ចវិភង្គោ ឥទ្រិយវិភង្គោ បច្ចយាការវិភង្គោ សតិបដ្ឋានវិភង្គោ សម្មប្បធានវិភង្គោ ឥទ្ធិបាទវិភង្គោ ពោជ្ឈង្គវិភង្គោ មគ្គង្គវិភង្គោ ឈានវិភង្គោ អប្បមញ្ញាវិភង្គោ សិក្ខាបទវិភង្គោ បដិសម្ភិទាវិភង្គោ ញាណវិភង្គោ ខុទ្ទកវត្ថុវិភង្គោ ធម្មហទយវិភង្គោតិ អដ្ឋារសវិធេន វិភត្តំ.

តត្ថ ខន្ធវិភង្គោ សុត្តន្តភាជនីយអភិធម្មភាជនីយបញ្ហបុច្ឆកានំ វសេន តិធា វិភត្តោ. សោ វាចនាមគ្គតោ បញ្ចមត្តភាណវារោ, វិត្ថារិយមានោ បន អនន្តោ អបរិមាណោ ហោតិ. តតោ បរំ អាយតនវិភង្គាទយោបិ ឯតេហេវ តីហិ នយេហិ វិភត្តា. តេសុ អាយតនវិភង្គោ វាចនាមគ្គតោ អតិរេកភាណវារោ, ធាតុវិភង្គោ ទ្វិមត្តភាណវារោ. តថា សច្ចវិភង្គោ. ឥន្ទ្រិយវិភង្គេ សុត្តន្តភាជនីយំ នត្ថិ; វាចនាមគ្គតោ បនេស អតិរេកភាណវារមត្តោ. បច្ចយាការវិភង្គោ ឆមត្តភាណវារោ, បញ្ហបុច្ឆកំ បនេត្ថ នត្ថិ. សតិបដ្ឋានវិភង្គោ អតិរេកភាណវារមត្តោ; តថា សម្មប្បធាន ឥទ្ធិបាទពោជ្ឈង្គមគ្គង្គវិភង្គា. ឈានវិភង្គោ ទ្វិភាណវារមត្តោ, អប្បមញ្ញាវិភង្គោ អតិរេកភាណវារមត្តោ. សិក្ខាបទវិភង្គេបិ សុត្តន្តភាជនីយំ នត្ថិ; វាចនាមគ្គតោ បនេស អតិរេកភាណវារមត្តោ; តថា បដិសម្ភិទាវិភង្គោ. ញាណវិភង្គោ ទសវិធេន វិភត្តោ; វាចនាមគ្គតោ បនេស តិមត្តភាណវារោ. ខុទ្ទកវត្ថុវិភង្គោបិ ទសវិធេន វិភត្តោ; វាចនាមគ្គតោ បនេស តិមត្តភាណវារោ. ធម្មហទយវិភង្គោ តិវិធេន វិភត្តោ; វាចនាមគ្គតោ បនេស អតិរេកទ្វិភាណវារមត្តោ. សព្ពេបិ វិត្ថារិយមានា អនន្តា អបរិមាណា ហោន្តិ. ឯវមេតំ វិភង្គប្បករណំ វាចនាមគ្គតោ បញ្ចតិំសមត្តភាណវារំ; វិត្ថារតោ បន អនន្តមបរិមាណំ ហោតិ.

តទនន្តរំ ធាតុកថាបករណំ នាម. តំ សង្គហោ អសង្គហោ, សង្គហិតេន អសង្គហិតំ, អសង្គហិតេន សង្គហិតំ, សង្គហិតេន សង្គហិតំ, អសង្គហិតេន អសង្គហិតំ; សម្បយោគោ វិប្បយោគោ, សម្បយុត្តេន វិប្បយុត្តំ, វិប្បយុត្តេន សម្បយុត្តំ, សម្បយុត្តេន សម្បយុត្តំ, វិប្បយុត្តេន វិប្បយុត្តំ; សង្គហិតេន សម្បយុត្តំ វិប្បយុត្តំ; សម្បយុត្តេន សង្គហិតំ អសង្គហិតំ, អសង្គហិតេន សម្បយុត្តំ វិប្បយុត្តំ, វិប្បយុត្តេន សង្គហិតំ អសង្គហិតន្តិ ចុទ្ទសវិធេន វិភត្តំ. តំ វាចនាមគ្គតោ អតិរេកឆភាណវារមត្តំ, វិត្ថារិយមានំ បន អនន្តមបរិមាណំ ហោតិ.

តទនន្តរំ បុគ្គលបញ្ញត្តិ នាម. សា ‘‘ខន្ធបញ្ញត្តិ អាយតនបញ្ញត្តិ ធាតុបញ្ញត្តិ សច្ចបញ្ញត្តិ ឥន្ទ្រិយបញ្ញត្តិ បុគ្គលបញ្ញត្តី’’តិ ឆព្ពិធេន វិភត្តា. សា វាចនាមគ្គតោ អតិរេកបញ្ចភាណវារា; វិត្ថារិយមានា បន អនន្តា អបរិមាណាវ ហោតិ.

តទនន្តរំ កថាវត្ថុប្បករណំ នាម. តំ សកវាទេ បញ្ច សុត្តសតានិ បរវាទេ បញ្ចាតិ សុត្តសហស្សំ សមោធានេត្វា វិភត្តំ. តំ វាចនាមគ្គតោ ឥទានិ បោត្ថកេ លិខិតំ អគ្គហេត្វា សង្គីតិអារោបិតនយេន ទីឃនិកាយប្បមាណំ, វិត្ថារិយមានំ បន អនន្តមបរិមាណំ ហោតិ.

តទនន្តរំ យមកំ នាម. តំ មូលយមកំ ខន្ធយមកំ អាយតនយមកំ ធាតុយមកំ សច្ចយមកំ សង្ខារយមកំ អនុសយយមកំ ចិត្តយមកំ ធម្មយមកំ ឥន្ទ្រិយយមកន្តិ ទសវិធេន វិភត្តំ. តំ វាចនាមគ្គតោ វីសភាណវារសតំ, វិត្ថារតោ បន អនន្តមបរិមាណំ ហោតិ.

តទនន្តរំ មហាបករណំ នាម. បដ្ឋានន្តិបិ តស្សេវ នាមំ. តំ ហេតុបច្ចយោ អារម្មណបច្ចយោ អធិបតិបច្ចយោ អនន្តរបច្ចយោ សមនន្តរបច្ចយោ សហជាតបច្ចយោ អញ្ញមញ្ញបច្ចយោ និស្សយបច្ចយោ ឧបនិស្សយបច្ចយោ បុរេជាតបច្ចយោ បច្ឆាជាតបច្ចយោ អាសេវនបច្ចយោ កម្មបច្ចយោ វិបាកបច្ចយោ អាហារបច្ចយោ ឥន្ទ្រិយបច្ចយោ ឈានបច្ចយោ មគ្គបច្ចយោ សម្បយុត្តបច្ចយោ វិប្បយុត្តបច្ចយោ អត្ថិបច្ចយោ នត្ថិបច្ចយោ វិគតបច្ចយោ អវិគតបច្ចយោតិ. បច្ចយវសេន តាវ ចតុវីសតិវិធេន វិភត្តំ.

ឥមស្មិំ បន ឋានេ បដ្ឋានំ សមានេតព្ពំ. កុសលត្តិកាទយោ ហិ ទ្វាវីសតិ តិកា, នាម ហេតូ ធម្មា នហេតូ ធម្មា…បេ… សរណា ធម្មា អរណា ធម្មាតិ ឥមេ សតំ ទុកា. អបរេបិ វិជ្ជាភាគិនោ ធម្មា អវិជ្ជាភាគិនោ ធម្មា…បេ… ខយេ ញាណំ, អនុប្បាទេ ញាណន្តិ ទ្វាចត្តាលីស សុត្តន្តិកទុកា នាម. តេសុ ទ្វាវីសតិ តិកា សតំ ទុកាតិ អយំ អាហច្ចភាសិតា ជិនវចនភូតា សព្ពញ្ញុពុទ្ធេន ទេសិតា សត្តន្នំ បករណានំ មាតិកា នាម.

អថាបរេ ទ្វាចត្តាលីស សុត្តន្តិកទុកា កុតោបភវា កេន ឋបិតា កេន ទេសិតាតិ? ធម្មសេនាបតិសារិបុត្តត្ថេរប្បភវា, តេន ឋបិតា, តេន ទេសិតាតិ. ឥមេ ឋបេន្តោ បន ថេរោ ន សាមុក្កំសិកេន អត្តនោ ញាណេន ឋបេសិ. ឯកុត្តរិយំ បន ឯកនិបាតទុកនិបាតសង្គីតិ ទសុត្តរសុត្តន្តេហិ សមោធានេត្វា អាភិធម្មិកត្ថេរានំ សុត្តន្តំ បត្វា អកិលមត្ថំ ឋបិតា. តេ បនេតេ ឯកស្មិំ និក្ខេបកណ្ឌេយេវ មត្ថកំ បាបេត្វា វិភត្តា. សេសដ្ឋានេសុ យាវ សរណទុកា អភិធម្មោ វិភត្តោ.

សម្មាសម្ពុទ្ធេន ហិ អនុលោមបដ្ឋានេ ទ្វាវីសតិ តិកេ និស្សាយ តិកបដ្ឋានំ នាម និទ្ទិដ្ឋំ. សតំ ទុកេ និស្សាយ ទុកបដ្ឋានំ នាម និទ្ទិដ្ឋំ. តតោ បរំ ទ្វាវីសតិ តិកេ គហេត្វា ទុកសតេ បក្ខិបិត្វា ទុកតិកបដ្ឋានំ នាម ទស្សិតំ. តតោ បរំ ទុកសតំ គហេត្វា ទ្វាវីសតិយា តិកេសុ បក្ខិបិត្វា តិកទុកបដ្ឋានំ នាម ទស្សិតំ. តិកេ បន តិកេសុយេវ បក្ខិបិត្វា តិកតិកបដ្ឋានំ នាម ទស្សិតំ. ទុកេ ច ទុកេសុយេវ បក្ខិបិត្វា ទុកទុកបដ្ឋានំ នាម ទស្សិតំ. ឯវំ –

តិកញ្ច បដ្ឋានវរំ ទុកុត្តមំ,

ទុកតិកញ្ចេវ តិកទុកញ្ច;

តិកតិកញ្ចេវ ទុកទុកញ្ច,

ឆ អនុលោមម្ហិ នយា សុគម្ភីរាតិ. (បដ្ឋា. ១.១.៣៩);

បច្ចនីយបដ្ឋានេបិ ទ្វាវីសតិតិកេ និស្សាយ តិកបដ្ឋានំ នាម. ទុកសតំ និស្សាយ ទុកបដ្ឋានំ នាម. ទ្វាវីសតិតិកេ ទុកសតេ បក្ខិបិត្វា ទុកតិកបដ្ឋានំ នាម. ទុកសតំ ទ្វាវីសតិយា តិកេសុ បក្ខិបិត្វា តិកទុកបដ្ឋានំ នាម. តិកេ តិកេសុយេវ បក្ខិបិត្វា តិកតិកបដ្ឋានំ នាម. ទុកេ ទុកេសុយេវ បក្ខិបិត្វា ទុកទុកបដ្ឋានំ នាមាតិ បច្ចនីយេបិ ឆហិ នយេហិ បដ្ឋានំ និទ្ទិដ្ឋំ. តេន វុត្តំ –

តិកញ្ច បដ្ឋានវរំ ទុកុត្តមំ,

ទុកតិកញ្ចេវ តិកទុកញ្ច;

តិកតិកញ្ចេវ ទុកទុកញ្ច,

ឆ បច្ចនីយម្ហិ នយា សុគម្ភីរាតិ. (បដ្ឋា. ១.១.៤៤);

តតោ បរំ អនុលោមបច្ចនីយេបិ ឯតេនេវ ឧបាយេន ឆ នយា ទស្សិតា. តេនាហ –

តិកញ្ច បដ្ឋានវរំ ទុកុត្តមំ,

ទុកតិកញ្ចេវ តិកទុកញ្ច;

តិកតិកញ្ចេវ ទុកទុកញ្ច,

ឆ អនុលោមបច្ចនីយម្ហិ នយា សុគម្ភីរាតិ. (បដ្ឋា. ១.១.៤៨);

តទនន្តរំ បច្ចនីយានុលោមេបិ ឯតេហេវ ឆហិ នយេហិ និទ្ទិដ្ឋំ. តេនាហ –

តិកញ្ច បដ្ឋានវរំ ទុកុត្តមំ,

ទុកតិកញ្ចេវ តិកទុកញ្ច;

តិកតិកញ្ចេវ ទុកទុកញ្ច,

ឆ បច្ចនីយានុលោមម្ហិ នយា សុគម្ភីរាតិ. (បដ្ឋា. ១.១.៥២);

ឯវំ អនុលោមេ ឆ បដ្ឋានានិ, បដិលោមេ ឆ, អនុលោមបច្ចនីយេ ឆ, បច្ចនីយានុលោមេ ឆ បដ្ឋានានីតិ ឥទំ ចតុវីសតិសមន្តបដ្ឋានសមោធានំ បដ្ឋានំ មហាបករណំ នាម.

ឥទានិ ឥមស្ស អភិធម្មស្ស គម្ភីរភាវវិជាននត្ថំ ចត្តារោ សាគរា វេទិតព្ពា – សំសារសាគរោ, ជលសាគរោ, នយសាគរោ, ញាណសាគរោតិ. តត្ថ សំសារសាគរោ នាម –

ខន្ធានញ្ច បដិបាដិ, ធាតុអាយតនាន ច;

អព្ពោច្ឆិន្នំ វត្តមានា, សំសារោតិ បវុច្ចតីតិ.

ឯវំ វុត្តំ សំសារវដ្ដំ. ស្វាយំ យស្មា ឥមេសំ សត្តានំ ឧប្បត្តិយា បុរិមា កោដិ ន បញ្ញាយតិ ឯត្តកានញ្ហិ វស្សសតានំ វា វស្សសហស្សានំ វា វស្សសតសហស្សានំ វា, កប្បសតានំ វា កប្បសហស្សានំ វា កប្បសតសហស្សានំ វា មត្ថកេ សត្តា ឧប្បន្នា, តតោ បុព្ពេ នាហេសុន្តិ វា, អសុកស្ស នាម រញ្ញោ កាលេ ឧប្បន្នា, អសុកស្ស ពុទ្ធស្ស កាលេ ឧប្បន្នា តតោ បុព្ពេ នាហេសុន្តិ វា, អយំ បរិច្ឆេទោ នត្ថិ; ‘‘បុរិមា, ភិក្ខវេ, កោដិ ន បញ្ញាយតិ អវិជ្ជាយ, ឥតោ បុព្ពេ អវិជ្ជា នាហោសិ អថ បច្ឆា សមភវី’’តិ (អ. និ. ១០.៦១) ឥមិនា បន នយេន សំសារសាគរោ អនមតគ្គោវ.

មហាសមុទ្ទោ បន ជលសាគរោ នាមាតិ វេទិតព្ពោ. សោ ចតុរាសីតិយោជនសហស្សគម្ភីរោ. តត្ថ ឧទកស្ស អាឡ្ហកសតេហិ វា អាឡ្ហកសហស្សេហិ វា អាឡ្ហកសតសហស្សេហិ វា បមាណំ នាម នត្ថិ. អថ ខោ អសង្ខ្យេយ្យោ អប្បមេយ្យោ មហាឧទកក្ខន្ធោត្វេវ សង្ខ្យំ គច្ឆតិ. អយំ ជលសាគរោ នាម.

កតមោ នយសាគរោ? តេបិដកំ ពុទ្ធវចនំ. ទ្វេបិ ហិ តន្តិយោ បច្ចវេក្ខន្តានំ សទ្ធាសម្បន្នានំ បសាទពហុលានំ ញាណុត្តរានំ កុលបុត្តានំ អនន្តំ បីតិសោមនស្សំ ឧប្បជ្ជតិ. កតមា ទ្វេ? វិនយញ្ច អភិធម្មញ្ច. វិនយធរភិក្ខូនញ្ហិ វិនយតន្តិំ បច្ចវេក្ខន្តានំ ទោសានុរូបំ សិក្ខាបទបញ្ញាបនំ នាម – ឥមស្មិំ ទោសេ ឥមស្មិំ វីតិក្កមេ ឥទំ នាម ហោតីតិ សិក្ខាបទបញ្ញាបនំ – អញ្ញេសំ អវិសយោ, ពុទ្ធានមេវ វិសយោតិ. ឧត្តរិមនុស្សធម្មបេយ្យាលំ បច្ចវេក្ខន្តានំ នីលបេយ្យាលំ បច្ចវេក្ខន្តានំ សញ្ចរិត្តបេយ្យាលំ បច្ចវេក្ខន្តានំ អនន្តំ បីតិសោមនស្សំ ឧប្បជ្ជតិ. អាភិធម្មិកភិក្ខូនម្បិ ខន្ធន្តរំ អាយតនន្តរំ ធាត្វន្តរំ ឥន្ទ្រិយន្តរំ ពលពោជ្ឈង្គកម្មវិបាកន្តរំ រូបារូបបរិច្ឆេទំ សណ្ហសុខុមធម្មំ គគនតលេ តារករូបានិ គណ្ហន្តោ វិយ រូបារូបធម្មេ បព្ពំ បព្ពំ កោដ្ឋាសំ កោដ្ឋាសំ កត្វា វិភជន្តោ ទស្សេសិ វត នោ សត្ថាតិ អភិធម្មតន្តិំ បច្ចវេក្ខន្តានំ អនន្តំ បីតិសោមនស្សំ ឧប្បជ្ជតិ.

ឯវំ ឧប្បត្តិយា បនស្ស ឥទំ វត្ថុបិ វេទិតព្ពំ – មហាគតិគមិយតិស្សទត្តត្ថេរោ កិរ នាម មហាពោធិំ វន្ទិស្សាមីតិ បរតីរំ គច្ឆន្តោ នាវាយ ឧបរិតលេ និសិន្នោ មហាសមុទ្ទំ ឱលោកេសិ. អថស្ស តស្មិំ សមយេ នេវ បរតីរំ បញ្ញាយិត្ថ, ន ឱរិមតីរំ, ឩមិវេគប្បភេទសមុគ្គតជលចុណ្ណបរិកិណ្ណោ បន បសារិតរជតបដ្ដសុមនបុប្ផសន្ថរសទិសោ មហាសមុទ្ទោវ បញ្ញាយិត្ថ. សោ កិំ នុ ខោ មហាសមុទ្ទស្ស ឩមិវេគោ ពលវា ឧទាហុ ចតុវីសតិប្បភេទេ សមន្តបដ្ឋានេ នយមុខំ ពលវន្តិ ចិន្តេសិ. អថស្ស មហាសមុទ្ទេ បរិច្ឆេទោ បញ្ញាយតិ – អយញ្ហិ ហេដ្ឋា មហាបថវិយា បរិច្ឆិន្នោ, ឧបរិ អាកាសេន, ឯកតោ ចក្កវាឡបព្ពតេន, ឯកតោ វេលន្តេន បរិច្ឆិន្នោ; សមន្តបដ្ឋានស្ស បន បរិច្ឆេទោ ន បញ្ញាយតីតិ សណ្ហសុខុមធម្មំ បច្ចវេក្ខន្តស្ស ពលវបីតិ ឧប្បន្នា. សោ បីតិំ វិក្ខម្ភេត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា យថានិសិន្នោវ សព្ពកិលេសេ ខេបេត្វា អគ្គផលេ អរហត្តេ បតិដ្ឋាយ ឧទានំ ឧទានេសិ –

អត្ថេវ គម្ភីរគតំ សុទុព្ពុធំ,

សយំ អភិញ្ញាយ សហេតុសម្ភវំ;

យថានុបុព្ពំ និខិលេន ទេសិតំ,

មហេសិនា រូបគតំវ បស្សតីតិ.

អយំ នយសាគរោ នាម.

កតមោ ញាណសាគរោ? សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ ញាណសាគរោ នាម. អយំ សំសារសាគរោ នាម, អយំ ជលសាគរោ នាម, អយំ នយសាគរោ នាមាតិ ហិ អញ្ញេន ន សក្កា ជានិតុំ, សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេនេវ សក្កា ជានិតុន្តិ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ ញាណសាគរោ នាម. ឥមេសុ ចតូសុ សាគរេសុ ឥមស្មិំ ឋានេ នយសាគរោ អធិប្បេតោ. ឥមញ្ហិ សព្ពញ្ញុពុទ្ធាវ បដិវិជ្ឈន្តិ.

អយម្បិ ភគវា ពោធិមូលេ និសិន្នោ ‘ឥមំ បដិវិជ្ឈិត្វា ឥមំ វត មេ ធម្មំ ឯសន្តស្ស គវេសន្តស្ស កប្បសតសហស្សាធិកានិ ចត្តារិ អសង្ខ្យេយ្យានិ វីតិវត្តានិ, អថ មេ ឥមស្មិំ បល្លង្កេ និសិន្នេន ទិយឌ្ឍកិលេសសហស្សំ ខេបេត្វា អយំ ធម្មោ បដិវិទ្ធោ’តិ បដិវិទ្ធធម្មំ បច្ចវេក្ខន្តោ សត្តាហំ ឯកបល្លង្កេន និសីទិ. តតោ តម្ហា បល្លង្កា វុដ្ឋាយ ‘ឥមស្មិំ វត មេ បល្លង្កេ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ បដិវិទ្ធ’ន្តិ អនិមិសេហិ ចក្ខូហិ សត្តាហំ បល្លង្កំ ឱលោកេន្តោ អដ្ឋាសិ. តតោ ទេវតានំ ‘អជ្ជាបិ នូន សិទ្ធត្ថស្ស កត្តព្ពកិច្ចំ អត្ថិ, បល្លង្កស្មិញ្ហិ អាលយំ ន វិជហតី’តិ បរិវិតក្កោ ឧទបាទិ.

សត្ថា ទេវតានំ វិតក្កំ ញត្វា តាវទេវ តាសំ វិតក្កវូបសមនត្ថំ វេហាសំ អព្ភុគ្គន្ត្វា យមកបាដិហារិយំ ទស្សេសិ. មហាពោធិបល្លង្កស្មិញ្ហិ កតបាដិហារិយញ្ច, ញាតិសមាគមេ កតបាដិហារិយញ្ច, បាដិយបុត្តសមាគមេ កតបាដិហារិយញ្ច, សព្ពំ កណ្ឌម្ពរុក្ខមូលេ កតយមកបាដិហារិយសទិសមេវ អហោសិ. ឯវំ យមកបាដិហារិយំ កត្វា បល្លង្កស្ស ឋិតដ្ឋានស្ស ច អន្តរេ អាកាសតោ ឱរុយ្ហ សត្តាហំ ចង្កមិ. ឥមេសុ ច ឯកវីសតិយា ទិវសេសុ ឯកទិវសេបិ សត្ថុ សរីរតោ រស្មិយោ ន និក្ខន្តា.

ចតុត្ថេ បន សត្តាហេ បច្ឆិមុត្តរាយ ទិសាយ រតនឃរេ និសីទិ – រតនឃរំ នាម នេវ សត្តរតនមយំ គេហំ. សត្តន្នំ បន បករណានំ សម្មសិតដ្ឋានំ រតនឃរន្តិ វេទិតព្ពំ – តត្ថ ធម្មសង្គណិំ សម្មសន្តស្សាបិ សរីរតោ រស្មិយោ ន និក្ខន្តា. វិភង្គប្បករណំ ធាតុកថំ បុគ្គលបញ្ញត្តិំ កថាវត្ថុប្បករណំ យមកប្បករណំ សម្មសន្តស្សាបិ សរីរតោ រស្មិយោ ន និក្ខន្តា. យទា បន មហាបករណំ ឱរុយ្ហ ‘‘ហេតុបច្ចយោ អារម្មណបច្ចយោ…បេ… អវិគតបច្ចយោ’’តិ សម្មសនំ អារភិ, អថស្ស ចតុវីសតិសមន្តបដ្ឋានំ សម្មសន្តស្ស ឯកន្តតោ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ មហាបករណេយេវ ឱកាសំ លភិ. យថា ហិ តិមិរបិង្គលមហាមច្ឆោ ចតុរាសីតិយោជនសហស្សគម្ភីរេ មហាសមុទ្ទេយេវ ឱកាសំ លភតិ, ឯវមេវ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ ឯកន្តតោ មហាបករណេយេវ ឱកាសំ លភិ.

សត្ថុ ឯវំ លទ្ធោកាសេន សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន យថាសុខំ សណ្ហសុខុមធម្មំ សម្មសន្តស្ស សរីរតោ នីលបីតលោហិតោទាតមញ្ជិដ្ឋបភស្សរវសេន ឆព្ពណ្ណរស្មិយោ និក្ខមិំសុ. កេសមស្សូហិ ចេវ អក្ខីនញ្ច នីលដ្ឋានេហិ នីលរស្មិយោ និក្ខមិំសុ, យាសំ វសេន គគនតលំ អញ្ជនចុណ្ណសមោកិណ្ណំ វិយ ឧមាបុប្ផនីលុប្បលទលសញ្ឆន្នំ វិយ វីតិបតន្តមណិតាលវណ្ដំ វិយ សម្បសារិតមេចកបដំ វិយ ច អហោសិ.

ឆវិតោ ចេវ អក្ខីនញ្ច បីតដ្ឋានេហិ បីតរស្មិយោ និក្ខមិំសុ; យាសំ វសេន ទិសាភាគា សុវណ្ណរសធារាភិសិញ្ចមានា វិយ សុវណ្ណបដបសារិតា វិយ កុង្កុមចុណ្ណកណិការបុប្ផសម្បរិកិណ្ណា វិយ ច វិរោចិំសុ.

មំសលោហិតេហិ ចេវ អក្ខីនញ្ច រត្តដ្ឋានេហិ លោហិតរស្មិយោ និក្ខមិំសុ យាសំ វសេន ទិសាភាគា ចីនបិដ្ឋចុណ្ណរញ្ជិតា វិយ សុបក្កលាខារសសិញ្ចមានា វិយ រត្តកម្ពលបរិក្ខិត្តា វិយ ជយសុមនបារិភទ្ទកពន្ធុជីវកកុសុមសម្បរិកិណ្ណា វិយ ច វិរោចិំសុ.

អដ្ឋីហិ ចេវ ទន្តេហិ ច អក្ខីនញ្ច សេតដ្ឋានេហិ ឱទាតរស្មិយោ និក្ខមិំសុ; យាសំ វសេន ទិសាភាគា រជតឃដេហិ អាសិញ្ចមានខីរធារាសម្បរិកិណ្ណា វិយ សម្បសារិតរជតបដ្ដវិតានា វិយ, វីតិបតន្តរជតតាលវណ្ដា វិយ, កុន្ទកុមុទសិន្ទុវារសុមនមល្លិកាទិកុសុមសញ្ឆន្នា វិយ ច វិរោចិំសុ.

មញ្ជិដ្ឋបភស្សរា បន តម្ហា តម្ហា សរីរប្បទេសា និក្ខមិំសុ. ឥតិ តា ឆព្ពណ្ណរស្មិយោ និក្ខមិត្វា ឃនមហាបថវិំ គណ្ហិំសុ.

ចតុនហុតាធិកទ្វិយោជនសតសហស្សពហលា មហាបថវី និទ្ធន្តសុវណ្ណបិណ្ឌិ វិយ អហោសិ. អថ មហាបថវិំ ភិន្ទិត្វា ហេដ្ឋា ឧទកំ គណ្ហិំសុ. បថវិសន្ធារកំ អដ្ឋនហុតាធិកចតុយោជនសតសហស្សពហលំ ឧទកំ សុវណ្ណកលសេហិ អាសិញ្ចមានវិលីនសុវណ្ណំ វិយ អហោសិ. ឧទកំ វិនិវិជ្ឈិត្វា វាតំ អគ្គហេសុំ. ឆនហុតាធិកនវយោជនសតសហស្សពហលោ វាតោ សមុស្សិតសុវណ្ណក្ខន្ធោ វិយ អហោសិ. វាតំ វិនិវិជ្ឈិត្វា ហេដ្ឋា អជដាកាសំ បក្ខន្ទិំសុ.

ឧបរិភាគេន ឧគ្គន្ត្វាបិ ចាតុមហារាជិកេ គណ្ហិំសុ. តេ វិនិវិជ្ឈិត្វា តាវតិំសេ តតោ យាមេ តតោ តុសិតេ តតោ និម្មានរតី តតោ បរនិម្មិតវសវត្តី តតោ នវ ព្រហ្មលោកេ តតោ វេហប្ផលេ តតោ បញ្ច សុទ្ធាវាសេ វិនិវិជ្ឈិត្វា ចត្តារោ អារុប្បេ គណ្ហិំសុ. ចត្តារោ ច អារុប្បេ វិនិវិជ្ឈិត្វា អជដាកាសំ បក្ខន្ទិំសុ.

តិរិយភាគេហិ អនន្តា លោកធាតុយោ បក្ខន្ទិំសុ. ឯត្តកេសុ ឋានេសុ ចន្ទម្ហិ ចន្ទប្បភា នត្ថិ, សូរិយេ សូរិយប្បភា នត្ថិ, តារករូបេសុ តារករូបប្បភា នត្ថិ, ទេវតានំ ឧយ្យានវិមានកប្បរុក្ខេសុ ចេវ សរីរេសុ ច អាភរណេសុ ចាតិ សព្ពត្ថ បភា នត្ថិ. តិសហស្សិមហាសហស្សិលោកធាតុយា អាលោកផរណសមត្ថោ មហាព្រហ្មាបិ សូរិយុគ្គមនេ ខជ្ជោបនកោ វិយ អហោសិ. ចន្ទសូរិយតារករូបទេវតុយ្យានវិមានកប្បរុក្ខានំ បរិច្ឆេទមត្តកមេវ បញ្ញាយិត្ថ. ឯត្តកំ ឋានំ ពុទ្ធរស្មីហិយេវ អជ្ឈោត្ថដំ អហោសិ. អយញ្ច នេវ ពុទ្ធានំ អធិដ្ឋានិទ្ធិ, ន ភាវនាមយិទ្ធិ. សណ្ហសុខុមធម្មំ បន សម្មសតោ លោកនាថស្ស លោហិតំ បសីទិ, វត្ថុរូបំ បសីទិ, ឆវិវណ្ណោ បសីទិ. ចិត្តសមុដ្ឋានា វណ្ណធាតុ សមន្តា អសីតិហត្ថមត្តេ បទេសេ និច្ចលាវ អដ្ឋាសិ. ឥមិនា នីហារេន សត្តាហំ សម្មសិ.

សត្ត រត្តិន្ទិវានិ សម្មសិតធម្មោ កិត្តកោ អហោសីតិ? អនន្តោ អបរិមាណោ អហោសិ. អយំ តាវ មនសាទេសនា នាម. សត្ថា បន ឯវំ សត្តាហំ មនសា ចិន្តិតធម្មំ វចីភេទំ កត្វា ទេសេន្តោ វស្សសតេនបិ វស្សសហស្សេនបិ វស្សសតសហស្សេនបិ មត្ថកំ បាបេត្វា ទេសេតុំ ន សក្កោតីតិ ន វត្តព្ពំ. អបរភាគេបិ ហិ តថាគតោ តាវតិំសភវនេ បារិច្ឆត្តកមូលេ បណ្ឌុកម្ពលសិលាយំ ទសសហស្សចក្កវាឡទេវតានំ មជ្ឈេ និសិន្នោ មាតរំ កាយសក្ខិំ កត្វា កុសលា ធម្មា, អកុសលា ធម្មា, អព្យាកតា ធម្មាតិ ធម្មំ ទេសេន្តោ សតភាគេន សហស្សភាគេន សតសហស្សភាគេន ធម្មន្តរា ធម្មន្តរំ សង្កមិត្វា សង្កមិត្វាវ ទេសេសិ. តយោ មាសេ និរន្តរំ បវត្តិតទេសនា វេគេន បវត្តា អាកាសគង្គា វិយ អធោមុខឋបិតឧទកឃដា និក្ខន្តឧទកធារា វិយ ច ហុត្វា អនន្តា អបរិមាណា អហោសិ.

ពុទ្ធានញ្ហិ ភត្តានុមោទនកាលេបិ ថោកំ វឌ្ឍេត្វា អនុមោទេន្តានំ ទេសនា ទីឃមជ្ឈិមនិកាយប្បមាណា ហោតិ. បច្ឆាភត្តំ បន សម្បត្តបរិសាយ ធម្មំ ទេសេន្តានំ ទេសនា សំយុត្តអង្គុត្តរិកទ្វេមហានិកាយប្បមាណាវ ហោតិ. កស្មា? ពុទ្ធានញ្ហិ ភវង្គបរិវាសោ លហុកោ ទន្តាវរណំ សុផុសិតំ មុខាទានំ សិលិដ្ឋំ ជិវ្ហា មុទុកា សរោ មធុរោ វចនំ លហុបរិវត្តំ. តស្មា តំ មុហុត្តំ ទេសិតធម្មោបិ ឯត្តកោ ហោតិ. តេមាសំ ទេសិតធម្មោ បន អនន្តោ អបរិមាណោយេវ.

អានន្ទត្ថេរោ ហិ ពហុស្សុតោ តិបិដកធរោ បញ្ចទស គាថាសហស្សានិ សដ្ឋិ បទសហស្សានិ លតាបុប្ផានិ អាកឌ្ឍន្តោ វិយ ឋិតបទេនេវ ឋត្វា គណ្ហាតិ វា វាចេតិ វា ទេសេតិ វា. ឯត្តកោ ថេរស្ស ឯកោ ឧទ្ទេសមគ្គោ នាម ហោតិ. ថេរស្ស ហិ អនុបទំ ឧទ្ទេសំ ទទមានោ អញ្ញោ ទាតុំ ន សក្កោតិ, ន សម្បាបុណាតិ. សម្មាសម្ពុទ្ធោវ សម្បាបុណេយ្យ. ឯវំ អធិមត្តសតិមា អធិមត្តគតិមា អធិមត្តធិតិមា សាវកោ សត្ថារា តេមាសំ ឥមិនា នីហារេន ទេសិតទេសនំ វស្សសតំ វស្សសហស្សំ ឧគ្គណ្ហន្តោបិ មត្ថកំ បាបេតុំ ន សក្កោតិ.

ឯវំ តេមាសំ និរន្តរំ ទេសេន្តស្ស បន តថាគតស្ស កពឡីការាហារប្បដិពទ្ធំ ឧបាទិន្នកសរីរំ កថំ យាបេសីតិ? បដិជគ្គនេនេវ. ពុទ្ធានញ្ហិ សោ សោ កាលោ សុវវត្ថិតោ សុបរិច្ឆិន្នោ សុបច្ចក្ខោ. តស្មា ភគវា ធម្មំ ទេសេន្តោវ មនុស្សលោកេ កាលំ ឱលោកេតិ. សោ ភិក្ខាចារវេលំ សល្លក្ខេត្វា និម្មិតពុទ្ធំ មាបេត្វា ‘ឥមស្ស ចីវរគ្គហណំ បត្តគ្គហណំ សរកុត្តិ អាកប្បោ ច ឯវរូបោ នាម ហោតុ, ឯត្តកំ នាម ធម្មំ ទេសេតូ’តិ អធិដ្ឋាយ បត្តចីវរមាទាយ អនោតត្តទហំ គច្ឆតិ. ទេវតា នាគលតាទន្តកដ្ឋំ ទេន្តិ. តំ ខាទិត្វា អនោតត្តទហេ សរីរំ បដិជគ្គិត្វា មនោសិលាតលេ ឋិតោ សុរត្តទុបដ្ដំ និវាសេត្វា ចីវរំ បារុបិត្វា ចាតុមហារាជទត្តិយំ សេលមយំ បត្តំ អាទាយ ឧត្តរកុរុំ គច្ឆតិ. តតោ បិណ្ឌបាតំ អាហរិត្វា អនោតត្តទហតីរេ និសិន្នោ តំ បរិភុញ្ជិត្វា ទិវាវិហារាយ ចន្ទនវនំ គច្ឆតិ.

ធម្មសេនាបតិសារិបុត្តត្ថេរោបិ តត្ថ គន្ត្វា សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស វត្តំ កត្វា ឯកមន្តំ និសីទតិ. អថស្ស សត្ថា នយំ ទេតិ. ‘សារិបុត្ត, ឯត្តកោ ធម្មោ មយា ទេសិតោ’តិ អាចិក្ខតិ. ឯវំ សម្មាសម្ពុទ្ធេ នយំ ទេន្តេ បដិសម្ភិទាប្បត្តស្ស អគ្គសាវកស្ស វេលន្តេ ឋត្វា ហត្ថំ បសារេត្វា ទស្សិតសមុទ្ទសទិសំ នយទានំ ហោតិ. ថេរស្សាបិ នយសតេន នយសហស្សេន នយសតសហស្សេន ភគវតា ទេសិតធម្មោ ឧបដ្ឋាតិយេវ.

សត្ថា ទិវាវិហារំ និសីទិត្វា ធម្មំ ទេសេតុំ កាយ វេលាយ គច្ឆតីតិ? សាវត្ថិវាសីនំ កុលបុត្តានំ សម្បត្តានំ ធម្មទេសនវេលា នាម អត្ថិ, តាយ វេលាយ គច្ឆតិ. ធម្មំ ទេសេត្វា គច្ឆន្តំ វា អាគច្ឆន្តំ វា កេ ជានន្តិ កេ ន ជានន្តីតិ? មហេសក្ខា ទេវតា ជានន្តិ, អប្បេសក្ខា ទេវតា ន ជានន្តិ. កស្មា ន ជានន្តីតិ? សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស វា និម្មិតពុទ្ធស្ស វា រស្មិអាទីសុ នានត្តាភាវា. ឧភិន្នម្បិ ហិ តេសំ រស្មីសុ វា សរេសុ វា វចនេសុ វា នានត្តំ នត្ថិ.

សារិបុត្តត្ថេរោបិ សត្ថារា ទេសិតំ ទេសិតំ ធម្មំ អាហរិត្វា អត្តនោ សទ្ធិវិហារិកានំ បញ្ចន្នំ ភិក្ខុសតានំ ទេសេសិ. តេសំ អយំ បុព្ពយោគោ – តេ កិរ កស្សបទសពលស្ស កាលេ ខុទ្ទកវគ្គុលិយោនិយំ និព្ពត្តា បព្ភារេ ឱលម្ពន្តា ទ្វិន្នំ អាភិធម្មិកភិក្ខូនំ អភិធម្មំ សជ្ឈាយន្តានំ សរេ និមិត្តំ គហេត្វា កណ្ហបក្ខសុក្កបក្ខេ អជានិត្វាបិ សរេ និមិត្តគ្គាហមត្តកេនេវ កាលំ កត្វា ទេវលោកេ និព្ពត្តិំសុ. ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ ទេវលោកេ វសិត្វា តស្មិំ កាលេ មនុស្សលោកេ និព្ពត្តា យមកបាដិហារិយេ បសីទិត្វា ថេរស្ស សន្តិកេ បព្ពជិំសុ. ថេរោ សត្ថារា ទេសិតំ ទេសិតំ ធម្មំ អាហរិត្វា តេសំ ទេសេសិ. សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស អភិធម្មទេសនាបរិយោសានញ្ច តេសំ ភិក្ខូនំ សត្តប្បករណឧគ្គហណញ្ច ឯកប្បហារេនេវ អហោសិ.

អភិធម្មេ វាចនាមគ្គោ នាម សារិបុត្តត្ថេរប្បភវោ. មហាបករណេ គណនចារោបិ ថេរេនេវ ឋបិតោ. ថេរោ ហិ ឥមិនា នីហារេន ធម្មន្តរំ អមក្ខេត្វាវ សុខំ គហេតុំ ធារេតុំ បរិយាបុណិតុំ វាចេតុញ្ច បហោតីតិ គណនចារំ ឋបេសិ. ឯវំ សន្តេ ថេរោវ បឋមតរំ អាភិធម្មិកោ ហោតីតិ? ន ហោតិ. សម្មាសម្ពុទ្ធោវ បឋមតរំ អាភិធម្មិកោ. សោ ហិ នំ មហាពោធិបល្លង្កេ និសីទិត្វា បដិវិជ្ឈិ. ពុទ្ធោ ហុត្វា ច បន សត្តាហំ ឯកបល្លង្កេន និសិន្នោ ឧទានំ ឧទានេសិ –

‘‘យទា ហវេ បាតុភវន្តិ ធម្មា,

អាតាបិនោ ឈាយតោ ព្រាហ្មណស្ស;

អថស្ស កង្ខា វបយន្តិ សព្ពា,

យតោ បជានាតិ សហេតុធម្មំ.

‘‘យទា ហវេ បាតុភវន្តិ ធម្មា,

អាតាបិនោ ឈាយតោ ព្រាហ្មណស្ស;

អថស្ស កង្ខា វបយន្តិ សព្ពា,

យតោ ខយំ បច្ចយានំ អវេទិ.

‘‘យទា ហវេ បាតុភវន្តិ ធម្មា,

អាតាបិនោ ឈាយតោ ព្រាហ្មណស្ស;

វិធូបយំ តិដ្ឋតិ មារសេនំ,

សូរិយោវ ឱភាសយមន្តលិក្ខ’’ន្តិ. (មហាវ. ១-៣; ឧទា. ១-៣);

ឥទំ បឋមពុទ្ធវចនំ នាម. ធម្មបទភាណកា បន –

‘‘អនេកជាតិសំសារំ, សន្ធាវិស្សំ អនិព្ពិសំ;

គហការំ គវេសន្តោ, ទុក្ខា ជាតិ បុនប្បុនំ.

‘‘គហការក ទិដ្ឋោសិ, បុន គេហំ ន កាហសិ;

សព្ពា តេ ផាសុកា ភគ្គា, គហកូដំ វិសង្ខតំ;

វិសង្ខារគតំ ចិត្តំ, តណ្ហានំ ខយមជ្ឈគា’’តិ. (ធ. ប. ១៥៣-១៥៤);

ឥទំ បឋមពុទ្ធវចនំ នាមាតិ វទន្តិ.

យមកសាលានមន្តរេ និបន្នេន បរិនិព្ពានសមយេ ‘‘ហន្ទ ទានិ, ភិក្ខវេ, អាមន្តយាមិ វោ, វយធម្មា សង្ខារា, អប្បមាទេន សម្បាទេថា’’តិ (ទី. និ. ២.២១៨) វុត្តវចនំ បច្ឆិមពុទ្ធវចនំ នាម.

ឧភិន្នមន្តរេ បញ្ចចត្តាលីស វស្សានិ បុប្ផទាមំ គន្ថេន្តេន វិយ, រតនាវលិំ អាវុនន្តេន វិយ, ច កថិតោ អមតប្បកាសនោ សទ្ធម្មោ មជ្ឈិមពុទ្ធវចនំ នាម.