លោកុត្តរកុសលវណ្ណនា

២៧៧. ឯវំ ភវត្តយសម្បត្តិនិព្ពត្តកំ កុសលំ ទស្សេត្វា ឥទានិ សព្ពភវសមតិក្កមនាយ លោកុត្តរកុសលំ ទស្សេតុំ បុន កតមេ ធម្មា កុសលាតិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ លោកុត្តរន្តិ កេនដ្ឋេន លោកុត្តរំ? លោកំ តរតីតិ, លោកុត្តរំ លោកំ ឧត្តរតីតិ លោកុត្តរំ; លោកំ សមតិក្កម្ម អភិភុយ្យ តិដ្ឋតីតិ លោកុត្តរំ (បដិ. ម. ២.៤៣). ឈានំ ភាវេតីតិ ឯកចិត្តក្ខណិកំ អប្បនាឈានំ ភាវេតិ ជនេតិ វឌ្ឍេតិ.

លោកតោ និយ្យាតិ វដ្ដតោ និយ្យាតីតិ និយ្យានិកំ. និយ្យាតិ វា ឯតេនាតិ និយ្យានិកំ. តំសមង្គី ហិ បុគ្គលោ ទុក្ខំ បរិជានន្តោ និយ្យាតិ, សមុទយំ បជហន្តោ និយ្យាតិ, និរោធំ សច្ឆិករោន្តោ និយ្យាតិ, មគ្គំ ភាវេន្តោ និយ្យាតិ. យថា ច បន តេភូមកកុសលំ វដ្ដស្មិំ ចុតិបដិសន្ធិយោ អាចិនាតិ វឌ្ឍេតីតិ អាចយគាមី នាម ហោតិ, ន តថា ឥទំ. ឥទំ បន យថា ឯកស្មិំ បុរិសេ អដ្ឋារសហត្ថំ បាការំ ចិនន្តេ អបរោ មហាមុគ្គរំ គហេត្វា តេន ចិតចិតដ្ឋានំ អបចិនន្តោ វិទ្ធំសេន្តោ ឯវ គច្ឆេយ្យ, ឯវមេវ តេភូមកកុសលេន ចិតា ចុតិបដិសន្ធិយោ បច្ចយវេកល្លករណេន អបចិនន្តំ វិទ្ធំសេន្តំ គច្ឆតីតិ អបចយគាមិ.

ទិដ្ឋិគតានំ បហានាយាតិ, ឯត្ថ ទិដ្ឋិយោ ឯវ ទិដ្ឋិគតានិ, គូថគតំ មុត្តគតន្តិអាទីនិ (អ. និ. ៩.១១) វិយ. ទ្វាសដ្ឋិយា វា ទិដ្ឋីនំ អន្តោគធត្តា ទិដ្ឋីសុ គតានីតិបិ ទិដ្ឋិគតានិ. ទិដ្ឋិយា វា គតំ ឯតេសន្តិបិ ទិដ្ឋិគតានិ. ទិដ្ឋិសទិសគមនានិ ទិដ្ឋិសទិសប្បវត្តានីតិ អត្ថោ. កានិ បន តានីតិ? សសម្បយុត្តានិ សក្កាយទិដ្ឋិវិចិកិច្ឆាសីលព្ពតបរាមាសអបាយគមនីយរាគទោសមោហាកុសលានិ. តានិ ហិ យាវ បឋមមគ្គភាវនា តាវ បវត្តិសព្ភាវតោ ទិដ្ឋិសទិសគមនានីតិ វុច្ចន្តិ. ឥតិ ទិដ្ឋិយោ ច ទិដ្ឋិគតានិ ច ទិដ្ឋិគតានិ. តេសំ ទិដ្ឋិគតានំ. បហានាយាតិ សមុច្ឆេទវសេនេវ បជហនត្ថាយ. បឋមាយាតិ គណនវសេនបិ បឋមុប្បត្តិវសេនបិ បឋមាយ. ភូមិយាតិ ‘‘អនន្តរហិតាយ ភូមិយា’’តិអាទីសុ (បារា. ២៧; ម. និ. ២.២៩៦) តាវ អយំ មហាបថវី ភូមីតិ វុច្ចតិ. ‘‘សុខភូមិយំ កាមាវចរេ’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ៩៨៨) ចិត្តុប្បាទោ. ឥធ បន សាមញ្ញផលំ អធិប្បេតំ. តញ្ហិ សម្បយុត្តានំ និស្សយភាវតោ តេ ធម្មា ភវន្តិ ឯត្ថាតិ ភូមិ. យស្មា វា សមានេបិ លោកុត្តរភាវេ សយម្បិ ភវតិ ឧប្បជ្ជតិ, ន និព្ពានំ វិយ អបាតុភាវំ, តស្មាបិ ភូមីតិ វុច្ចតិ; តស្សា បឋមាយ ភូមិយា. បត្តិយាតិ សោតាបត្តិផលសង្ខាតស្ស បឋមស្ស សាមញ្ញផលស្ស បត្តត្ថាយ បដិលាភត្ថាយាតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. វិវិច្ចាតិ សមុច្ឆេទវិវេកវសេន វិវិច្ចិត្វា, វិនា ហុត្វា.

ឥទានិ កិញ្ចាបិ លោកិយជ្ឈានម្បិ ន វិនា បដិបទាយ ឥជ្ឈតិ, ឯវំ សន្តេបិ ឥធ សុទ្ធិកនយំ បហាយ លោកុត្តរជ្ឈានំ បដិបទាយ សទ្ធិំយេវ គរុំ កត្វា ទេសេតុកាមតាយ ទុក្ខបដិបទំ ទន្ធាភិញ្ញន្តិអាទិមាហ.

តត្ថ យោ អាទិតោវ កិលេសេ វិក្ខម្ភេន្តោ ទុក្ខេន សសង្ខារេន សប្បយោគេន កិលមន្តោ វិក្ខម្ភេតិ តស្ស ទុក្ខា បដិបទា ហោតិ; យោ បន វិក្ខម្ភិត កិលេសោ វិបស្សនាបរិវាសំ វសន្តោ ចិរេន មគ្គបាតុភាវំ បាបុណាតិ តស្ស ទន្ធាភិញ្ញា ហោតិ. ឥតិ យោ កោចិ វារោ ទុក្ខបដិបទទន្ធាភិញ្ញោ នាម កតោ.

កតមំ បន វារំ រោចេសុន្តិ? យត្ថ សកិំ វិក្ខម្ភិតា កិលេសា សមុទាចរិត្វា ទុតិយម្បិ វិក្ខម្ភិតា បុន សមុទាចរន្តិ, តតិយំ វិក្ខម្ភិតេ បន តថាវិក្ខម្ភិតេវ កត្វា មគ្គេន សមុគ្ឃាតំ បាបេតិ, ឥមំ វារំ រោចេសុំ. ឥមស្ស វារស្ស ទុក្ខាបដិបទា ទន្ធាភិញ្ញាតិ នាមំ កតំ. ឯត្តកេន បន ន បាកដំ ហោតិ. តស្មា ឯវមេត្ថ អាទិតោ បដ្ឋាយ វិភាវនា វេទិតព្ពា – យោ ហិ ចត្តារិ មហាភូតានិ បរិគ្គហេត្វា ឧបាទារូបំ បរិគ្គណ្ហាតិ, អរូបំ បរិគ្គណ្ហាតិ, ‘រូបារូបំ’ បន បរិគ្គណ្ហន្តោ ទុក្ខេន កសិរេន កិលមន្តោ បរិគ្គហេតុំ សក្កោតិ, តស្ស ទុក្ខា បដិបទា នាម ហោតិ. បរិគ្គហិតរូបារូបស្ស បន វិបស្សនាបរិវាសេ មគ្គបាតុភាវទន្ធតាយ ទន្ធាភិញ្ញា នាម ហោតិ.

យោបិ រូបារូបំ បរិគ្គហេត្វា ‘នាមរូបំ’ វវត្ថបេន្តោ ទុក្ខេន កសិរេន កិលមន្តោ វវត្ថបេតិ, វវត្ថាបិតេ ច នាមរូបេ វិបស្សនាបរិវាសំ វសន្តោ ចិរេន មគ្គំ ឧប្បាទេតុំ សក្កោតិ, តស្សាបិ ទុក្ខា បដិបទា ទន្ធាភិញ្ញា នាម ហោតិ.

អបរោ នាមរូបម្បិ វវត្ថបេត្វា ‘បច្ចយេ’ បរិគ្គណ្ហន្តោ ទុក្ខេន កសិរេន កិលមន្តោ បរិគ្គណ្ហាតិ, បច្ចយេ ច បរិគ្គហេត្វា វិបស្សនាបរិវាសំ វសន្តោ ចិរេន មគ្គំ ឧប្បាទេតិ, ឯវម្បិ ទុក្ខា បដិបទា ទន្ធាភិញ្ញា នាម ហោតិ.

អបរោ បច្ចយេបិ បរិគ្គហេត្វា ‘លក្ខណានិ’ បដិវិជ្ឈន្តោ ទុក្ខេន កសិរេន កិលមន្តោ បដិវិជ្ឈតិ, បដិវិទ្ធលក្ខណោ ច វិបស្សនាបរិវាសំ វសន្តោ ចិរេន មគ្គំ ឧប្បាទេតិ, ឯវម្បិ ទុក្ខា បដិបទា ទន្ធាភិញ្ញា នាម ហោតិ.

អបរោ លក្ខណានិបិ បដិវិជ្ឈិត្វា វិបស្សនាញាណេ តិក្ខេ សូរេ បសន្នេ វហន្តេ ឧប្បន្នំ ‘វិបស្សនានិកន្តិំ’ បរិយាទិយមានោ ទុក្ខេន កសិរេន កិលមន្តោ បរិយាទិយតិ, និកន្តិញ្ច បរិយាទិយិត្វា វិបស្សនាបរិវាសំ វសន្តោ ចិរេន មគ្គំ ឧប្បាទេតិ, ឯវម្បិ ទុក្ខា បដិបទា ទន្ធាភិញ្ញា នាម ហោតិ. ឥមំ វារំ រោចេសុំ. ឥមស្ស វារស្ស ឯតំ នាមំ កតំ. ឥមិនាវ ឧបាយេន បរតោ តិស្សោ បដិបទា វេទិតព្ពា.

ផស្សោ ហោតីតិអាទីសុ អនញ្ញាតញ្ញស្សាមីតិន្ទ្រិយំ, សម្មាវាចា, សម្មាកម្មន្តោ, សម្មាអាជីវោតិ ចត្តារិ បទានិ អធិកានិ. និទ្ទេសវារេ ច វិតក្កាទិនិទ្ទេសេសុ ‘មគ្គង្គ’ន្តិអាទីនិ បទានិ អធិកានិ. សេសំ សព្ពំ ហេដ្ឋា វុត្តសទិសមេវ. ភូមន្តរវសេន បន លោកុត្តរតាវ ឥធ វិសេសោ.

តត្ថ អនញ្ញាតញ្ញស្សាមីតិន្ទ្រិយន្តិ ‘អនមតគ្គេ សំសារវដ្ដេ អនញ្ញាតំ អមតំ បទំ ចតុសច្ចធម្មមេវ វា ជានិស្សាមី’តិ បដិបន្នស្ស ឥមិនា បុព្ពាភោគេន ឧប្បន្នំ ឥន្ទ្រិយំ. លក្ខណាទីនិ បនស្ស ហេដ្ឋា បញ្ញិន្ទ្រិយេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពានិ.

សុន្ទរា បសត្ថា វា វាចា សម្មាវាចា. វចីទុច្ចរិតសមុគ្ឃាដិកាយ មិច្ឆាវាចាវិរតិយា ឯតំ អធិវចនំ. សា បរិគ្គហលក្ខណា វិរមណរសា មិច្ឆាវាចប្បហានបច្ចុបដ្ឋានា. សុន្ទរោ បសត្ថោ វា កម្មន្តោ សម្មាកម្មន្តោ. មិច្ឆាកម្មន្តសមុច្ឆេទិកាយ បាណាតិបាតាទិវិរតិយា ឯតំ នាមំ. សោ សមុដ្ឋានលក្ខណោ វិរមណរសោ មិច្ឆាកម្មន្តប្បហានបច្ចុបដ្ឋានោ. សុន្ទរោ បសត្ថោ វា អាជីវោ សម្មាអាជីវោ. មិច្ឆាជីវវិរតិយា ឯតំ អធិវចនំ. សោ វោទានលក្ខណោ ញាយាជីវប្បវត្តិរសោ មិច្ឆាជីវប្បហានបច្ចុបដ្ឋានោ.

អបិច ហេដ្ឋា វិរតិត្តយេ វុត្តវសេនបេត្ថ លក្ខណាទីនិ វេទិតព្ពានិ. ឥតិ ឥមេសំ តិណ្ណំ ធម្មានំ វសេន ហេដ្ឋា វុត្តំ មគ្គបញ្ចកំ ឥធ មគ្គដ្ឋកំ វេទិតព្ពំ. យេវាបនកេសុ ច ឥមេសំ អភាវោ. តថា ករុណាមុទិតានំ. ឥមេ ហិ តយោ ធម្មា ឥធ បាឡិយំ អាគតត្តាវ យេវាបនកេសុ ន គហិតា. ករុណាមុទិតា បន សត្តារម្មណា, ឥមេ ធម្មា និព្ពានារម្មណាតិ តាបេត្ថ ន គហិតា. អយំ តាវ ឧទ្ទេសវារេ វិសេសត្ថោ.

២៨៣. និទ្ទេសវារេ បន មគ្គង្គំ មគ្គបរិយាបន្នន្តិ ឯត្ថ តាវ មគ្គស្ស អង្គន្តិ មគ្គង្គំ; មគ្គកោដ្ឋាសោតិ អត្ថោ. យថា បន អរញ្ញេ បរិយាបន្នំ អរញ្ញបរិយាបន្នំ នាម ហោតិ, ឯវំ មគ្គេ បរិយាបន្នន្តិ មគ្គបរិយាបន្នំ. មគ្គសន្និស្សិតន្តិ អត្ថោ.

២៨៥. បីតិសម្ពោជ្ឈង្គោតិ ឯត្ថ បីតិ ឯវ សម្ពោជ្ឈង្គោតិ បីតិសម្ពោជ្ឈង្គោ. តត្ថ ពោធិយា ពោធិស្ស វា អង្គោតិ ពោជ្ឈង្គោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យា អយំ ធម្មសាមគ្គី យាយ លោកុត្តរមគ្គក្ខណេ ឧប្បជ្ជមានាយ លីនុទ្ធច្ចបតិដ្ឋានាយូហនកាមសុខត្តកិលមថានុយោគឧច្ឆេទសស្សតាភិនិវេសាទីនំ អនេកេសំ ឧបទ្ទវានំ បដិបក្ខភូតាយ សតិធម្មវិចយវីរិយបីតិបស្សទ្ធិសមាធិឧបេក្ខាសង្ខាតាយ ធម្មសាមគ្គិយា អរិយសាវកោ ពុជ្ឈតីតិ កត្វា ពោធីតិ វុច្ចតិ. ពុជ្ឈតីតិ កិលេសសន្តាននិទ្ទាយ ឧដ្ឋហតិ, ចត្តារិ វា អរិយសច្ចានិ បដិវិជ្ឈតិ, និព្ពានមេវ វា សច្ឆិករោតិ. តស្សា ធម្មសាមគ្គីសង្ខាតាយ ពោធិយា អង្គោតិបិ ពោជ្ឈង្គោ, ឈានង្គមគ្គង្គាទីនិ វិយ. យោបេស យថាវុត្តប្បការាយ ឯតាយ ធម្មសាមគ្គិយា ពុជ្ឈតីតិ កត្វា អរិយសាវកោ ពោធីតិ វុច្ចតិ, តស្ស ពោធិស្ស អង្គោតិបិ ពោជ្ឈង្គោ; សេនង្គរថង្គាទយោ វិយ. តេនាហុ អដ្ឋកថាចរិយា – ‘‘ពុជ្ឈនកស្ស បុគ្គលស្ស អង្គាតិ វា ពោជ្ឈង្គា’’តិ (វិភ. អដ្ឋ. ៤៦៦; សំ. និ. អដ្ឋ. ៣.៥.១៨២).

អបិច ‘‘ពោជ្ឈង្គាតិ កេនដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គា? ពោធាយ សំវត្តន្តីតិ ពោជ្ឈង្គា, ពុជ្ឈន្តីតិ ពោជ្ឈង្គា, អនុពុជ្ឈន្តីតិ ពោជ្ឈង្គា, បដិពុជ្ឈន្តីតិ ពោជ្ឈង្គា, សម្ពុជ្ឈន្តីតិ ពោជ្ឈង្គា’’តិ (បដិ. ម. ២.១៧) ឥមិនា បដិសម្ភិទានយេនាបិ ពោជ្ឈង្គត្ថោ វេទិតព្ពោ. បសត្ថោ សុន្ទរោ វា ពោជ្ឈង្គោតិ សម្ពោជ្ឈង្គោ. ឯវំ បីតិ ឯវ សម្ពោជ្ឈង្គោ បីតិសម្ពោជ្ឈង្គោតិ. ចិត្តេកគ្គតានិទ្ទេសាទីសុបិ ឥមិនាវ នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

២៩៦. តេសំ ធម្មានន្តិ យេ តស្មិំ សមយេ បដិវេធំ គច្ឆន្តិ ចតុសច្ចធម្មា, តេសំ ធម្មានំ. អនញ្ញាតានន្តិ កិញ្ចាបិ បឋមមគ្គេន តេ ធម្មា ញាតា នាម ហោន្តិ, យថា បន បកតិយា អនាគតបុព្ពំ វិហារំ អាគន្ត្វា វិហារមជ្ឈេ ឋិតោបិ បុគ្គលោ បកតិយា អនាគតភាវំ ឧបាទាយ ‘អនាគតបុព្ពំ ឋានំ អាគតោម្ហី’តិ វទតិ, យថា ច បកតិយា អបិឡន្ធបុព្ពំ មាលំ បិឡន្ធិត្វា, អនិវត្ថបុព្ពំ វត្ថំ និវាសេត្វា, អភុត្តបុព្ពំ ភោជនំ ភុញ្ជិត្វា, បកតិយា អភុត្តភាវំ ឧបាទាយ អភុត្តបុព្ពំ ភោជនំ ភុត្តោម្ហីតិ វទតិ, ឯវមិធាបិ យស្មា បកតិយា ឥមិនា បុគ្គលេន ឥមេ ធម្មា ន ញាតបុព្ពា តស្មា អនញ្ញាតានន្តិ វុត្តំ. អទិដ្ឋាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. តត្ថ អទិដ្ឋានន្តិ ឥតោ បុព្ពេ បញ្ញាចក្ខុនា អទិដ្ឋានំ. អប្បត្តានន្តិ អធិគមនវសេន អប្បត្តានំ. អវិទិតានន្តិ ញាណេន អបាកដកតានំ. អសច្ឆិកតានន្តិ អបច្ចក្ខកតានំ. សច្ឆិកិរិយាយាតិ បច្ចក្ខករណត្ថំ. យថា ច ឥមិនា បទេន, ឯវំ សេសេហិបិ សទ្ធិំ អនញ្ញាតានំ ញាណាយ, អទិដ្ឋានំ ទស្សនាយ, អប្បត្តានំ បត្តិយា, អវិទិតានំ វេទាយាតិ យោជនា កាតព្ពា.

២៩៩. ចតូហិ វចីទុច្ចរិតេហីតិអាទីសុ វចីតិ វចីវិញ្ញត្តិ វេទិតព្ពា. តិណ្ណំ ទោសានំ យេន កេនចិ ទុដ្ឋានិ ចរិតានីតិ ទុច្ចរិតានិ. វចីតោ បវត្តានិ ទុច្ចរិតានិ វចីទុច្ចរិតានិ, វចិយា វា និប្ផាទិតានិ ទុច្ចរិតានិ វចីទុច្ចរិតានិ. តេហិ វចីទុច្ចរិតេហិ. អារកា រមតីតិ អារតិ. វិនា តេហិ រមតីតិ វិរតិ. តតោ តតោ បដិនិវត្តាវ ហុត្វា តេហិ វិនា រមតីតិ បដិវិរតិ. ឧបសគ្គវសេន វា បទំ វឌ្ឍិតំ. សព្ពមិទំ ឱរមណភាវស្សេវាធិវចនំ. វេរំ មណតិ, វិនាសេតីតិ វេរមណី. ឥទម្បិ ឱរមណស្សេវ វេវចនំ. យាយ បន ចេតនាយ មុសាវាទាទីនិ ភាសមានោ ករោតិ នាម, អយំ លោកុត្តរមគ្គវិរតិ. ឧប្បជ្ជិត្វា តំ កិរិយំ កាតុំ ន ទេតិ, កិរិយាបថំ បច្ឆិន្ទតីតិ អកិរិយា. តថា តំ ករណំ កាតុំ ន ទេតិ, ករណបថំ បច្ឆិន្ទតីតិ អករណំ. យាយ ច ចេតនាយ ចតុព្ពិធំ វចីទុច្ចរិតំ ភាសមានោ អជ្ឈាបជ្ជតិ នាម, អយំ ឧប្បជ្ជិត្វា តថា អជ្ឈាបជ្ជិតុំ ន ទេតីតិ អនជ្ឈាបត្តិ.

វេលាអនតិក្កមោតិ ឯត្ថ ‘‘តាយ វេលាយា’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.១៥៤; មហាវ. ១-៣; ឧទា. ១ អាទយោ) តាវ កាលោ វេលាតិ អាគតោ. ‘‘ឧរុវេលាយំ វិហរតី’’តិ (មហាវ. ១; សំ. និ. ១.១៣៧) ឯត្ថ រាសិ. ‘‘ឋិតធម្មោ វេលំ នាតិវត្តតី’’តិ (ចូឡវ. ៣៨៤; អ. និ. ៨.១៩; ឧទា. ៤៥) ឯត្ថ សីមា. ឥធាបិ សីមាវ. អនតិក្កមនីយដ្ឋេន ហិ ចត្តារិ វចីសុចរិតានិ វេលាតិ អធិប្បេតានិ. ឥតិ យាយ ចេតនាយ ចត្តារិ វចីទុច្ចរិតានិ ភាសមានោ វេលំ អតិក្កមតិ នាម, អយំ ឧប្បជ្ជិត្វា តំ វេលំ អតិក្កមិតុំ ន ទេតីតិ វេលាអនតិក្កមោតិ វុត្តា. វេលាយតីតិ វា វេលា, ចលយតិ វិទ្ធំសេតីតិ អត្ថោ. កិំ វេលាយតិ? ចតុព្ពិធំ វចីទុច្ចរិតំ. ឥតិ វេលាយនតោ ‘វេលា’. បុរិសស្ស បន ហិតសុខំ អនតិក្កមិត្វា វត្តតីតិ ‘អនតិក្កមោ’. ឯវមេត្ថ បទទ្វយវសេនាបិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

សេតុំ ហនតីតិ សេតុឃាតោ; ចតុន្នំ វចីទុច្ចរិតានំ បទឃាតោ បច្ចយឃាតោតិ អត្ថោ. បច្ចយោ ហិ ឥធ សេតូតិ អធិប្បេតោ. តត្រាយំ វចនត្ថោ – រាគាទិកោ ចតុន្នំ វចីទុច្ចរិតានំ បច្ចយោ វដ្ដស្មិំ បុគ្គលំ សិនោតិ ពន្ធតីតិ សេតុ. សេតុស្ស ឃាតោ សេតុឃាតោ. វចីទុច្ចរិតបច្ចយសមុគ្ឃាដិកាយ វិរតិយា ឯតំ អធិវចនំ. អយំ បន សម្មាវាចាសង្ខាតា វិរតិ បុព្ពភាគេ នានាចិត្តេសុ លព្ភតិ. អញ្ញេនេវ ហិ ចិត្តេន មុសាវាទា វិរមតិ, អញ្ញេន បេសុញ្ញាទីហិ. លោកុត្តរមគ្គក្ខណេ បន ឯកចិត្តស្មិំយេវ លព្ភតិ. ចតុព្ពិធាយ ហិ វចីទុច្ចរិតចេតនាយ បទបច្ឆេទំ កុរុមានា មគ្គង្គំ បូរយមានា ឯកាវ វិរតិ ឧប្បជ្ជតិ.

៣០០. កាយទុច្ចរិតេហីតិ កាយតោ បវត្តេហិ កាយេន វា និប្ផាទិតេហិ បាណាតិបាតាទីហិ ទុច្ចរិតេហិ. សេសំ បុរិមនយេនេវ វេទិតព្ពំ. អយម្បិ សម្មាកម្មន្តសង្ខាតា វិរតិ បុព្ពភាគេ នានាចិត្តេសុ លព្ភតិ. អញ្ញេនេវ ហិ ចិត្តេន បាណាតិបាតា វិរមតិ, អញ្ញេន អទិន្នាទានមិច្ឆាចារេហិ. លោកុត្តរមគ្គក្ខណេ បន ឯកចិត្តស្មិំយេវ លព្ភតិ. តិវិធាយ ហិ កាយទុច្ចរិតចេតនាយ បទបច្ឆេទំ កុរុមានា មគ្គង្គំ បូរយមានា ឯកាវ វិរតិ ឧប្បជ្ជតិ.

៣០១. សម្មាអាជីវនិទ្ទេសេ អកិរិយាតិអាទីសុ យាយ ចេតនាយ មិច្ឆាជីវំ អាជីវមានោ កិរិយំ ករោតិ នាម, អយំ ឧប្បជ្ជិត្វា តំ កិរិយំ កាតុំ ន ទេតីតិ អកិរិយាតិ. ឥមិនា នយេន យោជនា វេទិតព្ពា. អាជីវោ ច នាមេស បាដិយេក្កោ នត្ថិ, វាចាកម្មន្តេសុ គហិតេសុ គហិតោវ ហោតិ, តប្បក្ខិកត្តា. ធុវបដិសេវនវសេន បនាយំ តតោ នីហរិត្វា ទស្សិតោតិ. ឯវំ សន្តេ សម្មាអាជីវោ សកិច្ចកោ ន ហោតិ, អដ្ឋ មគ្គង្គានិ ន បរិបូរេន្តិ, តស្មា សម្មាអាជីវោ សកិច្ចកោ កាតព្ពោ, អដ្ឋ មគ្គង្គានិ បរិបូរេតព្ពានីតិ. តត្រាយំ នយោ – អាជីវោ នាម ភិជ្ជមានោ កាយវចីទ្វារេសុយេវ ភិជ្ជតិ. មនោទ្វារេ អាជីវភេទោ នាម នត្ថិ. បូរយមានោបិ តស្មិំយេវ ទ្វារទ្វយេ បូរតិ. មនោទ្វារេ អាជីវបូរណំ នាម នត្ថិ. កាយទ្វារេ បន វីតិក្កមោ អាជីវហេតុកោបិ អត្ថិ នអាជីវហេតុកោបិ. តថា វចីទ្វារេ.

តត្ថ យំ រាជរាជមហាមត្តា ខិឌ្ឌាបសុតា សូរភាវំ ទស្សេន្តា មិគវធំ វា បន្ថទុហនំ វា បរទារវីតិក្កមំ វា ករោន្តិ, ឥទំ អកុសលំ កាយកម្មំ នាម. តតោ វិរតិបិ ‘សម្មាកម្មន្តោ’ នាម. យំ បន នអាជីវហេតុកំ ចតុព្ពិធំ វចីទុច្ចរិតំ ភាសន្តិ, ឥទំ អកុសលំ វចីកម្មំ នាម. តតោ វិរតិបិ ‘សម្មាវាចា’ នាម.

យំ បន អាជីវហេតុ នេសាទមច្ឆពន្ធាទយោ បាណំ ហនន្តិ, អទិន្នំ អាទិយន្តិ, មិច្ឆាចារំ ចរន្តិ, អយំ មិច្ឆាជីវោ នាម. តតោ វិរតិ ‘សម្មាអាជីវោ’ នាម. យម្បិ លញ្ជំ គហេត្វា មុសា ភណន្តិ, បេសុញ្ញផរុសសម្ផប្បលាបេ បវត្តេន្តិ, អយម្បិ មិច្ឆាជីវោ នាម. តតោ វិរតិ សម្មាអាជីវោ នាម.

មហាសីវត្ថេរោ បនាហ – ‘កាយវចីទ្វារេសុបិ វីតិក្កមោ អាជីវហេតុកោ វា ហោតុ នោ វា អាជីវហេតុកោ, អកុសលំ កាយកម្មំ វចីកម្មន្ត្វេវ សង្ខ្យំ គច្ឆតិ. តតោ វិរតិបិ សម្មាកម្មន្តោ សម្មាវាចាត្វេវ វុច្ចតី’តិ. ‘អាជីវោ កុហិ’ន្តិ វុត្តេ បន ‘តីណិ កុហនវត្ថូនិ និស្សាយ ចត្តារោ បច្ចយេ ឧប្បាទេត្វា តេសំ បរិភោគោ’តិ អាហ. អយំ បន កោដិប្បត្តោ មិច្ឆាជីវោ. តតោ វិរតិ សម្មាអាជីវោ នាម.

អយម្បិ សម្មាអាជីវោ បុព្ពភាគេ នានាចិត្តេសុ លព្ភតិ, អញ្ញេនេវ ហិ ចិត្តេន កាយទ្វារវីតិក្កមា វិរមតិ, អញ្ញេន វចីទ្វារវីតិក្កមា. លោកុត្តរមគ្គក្ខណេ បន ឯកចិត្តស្មិំយេវ លព្ភតិ. កាយវចីទ្វារេសុ ហិ សត្តកម្មបថវសេន ឧប្បន្នាយ មិច្ឆាជីវសង្ខាតាយ ទុស្សីល្យចេតនាយ បទបច្ឆេទំ កុរុមានា មគ្គង្គំ បូរយមានា ឯកាវ វិរតិ ឧប្បជ្ជតីតិ. អយំ និទ្ទេសវារេ វិសេសោ.

យំ បនេតំ ឥន្ទ្រិយេសុ អនញ្ញាតញ្ញស្សាមីតិន្ទ្រិយំ វឌ្ឍិតំ, មគ្គង្គេសុ ច សម្មាវាចាទីនិ, តេសំ វសេន សង្គហវារេ ‘‘នវិន្ទ្រិយានិ, អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ’’តិ វុត្តំ. សុញ្ញតវារោ បាកតិកោយេវាតិ. អយំ តាវ សុទ្ធិកបដិបទាយ វិសេសោ.

៣៤៣. ឥតោ បរំ សុទ្ធិកសុញ្ញតា សុញ្ញតបដិបទា សុទ្ធិកអប្បណិហិតា អប្បណិហិតបដិបទាតិ អយំ ទេសនាភេទោ ហោតិ. តត្ថ សុញ្ញតន្តិ លោកុត្តរមគ្គស្ស នាមំ. សោ ហិ អាគមនតោ សគុណតោ អារម្មណតោតិ តីហិ ការណេហិ នាមំ លភតិ. កថំ? ឥធ ភិក្ខុ អនត្តតោ អភិនិវិសិត្វា អនត្តតោ សង្ខារេ បស្សតិ. យស្មា បន អនត្តតោ ទិដ្ឋមត្តេនេវ មគ្គវុដ្ឋានំ នាម ន ហោតិ, អនិច្ចតោបិ ទុក្ខតោបិ ទដ្ឋុមេវ វដ្ដតិ, តស្មា ‘អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា’តិ តិវិធំ អនុបស្សនំ អារោបេត្វា សម្មសន្តោ ចរតិ. វុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនា បនស្ស តេភូមកេបិ សង្ខារេ សុញ្ញតោវ បស្សតិ. អយំ វិបស្សនា សុញ្ញតា នាម ហោតិ. សា អាគមនីយដ្ឋានេ ឋត្វា អត្តនោ មគ្គស្ស ‘សុញ្ញត’ន្តិ នាមំ ទេតិ. ឯវំ មគ្គោ ‘អាគមនតោ’ សុញ្ញតនាមំ លភតិ. យស្មា បន សោ រាគាទីហិ សុញ្ញោ តស្មា ‘សគុណេនេវ’ សុញ្ញតនាមំ លភតិ. និព្ពានម្បិ រាគាទីហិ សុញ្ញត្តា សុញ្ញតន្តិ វុច្ចតិ. តំ អារម្មណំ កត្វា ឧប្បន្នត្តា មគ្គោ ‘អារម្មណតោ’ សុញ្ញតនាមំ លភតិ.

តត្ថ សុត្តន្តិកបរិយាយេន សគុណតោបិ អារម្មណតោបិ នាមំ លភតិ. បរិយាយទេសនា ហេសា. អភិធម្មកថា បន និប្បរិយាយទេសនា. តស្មា ឥធ សគុណតោ វា អារម្មណតោ វា នាមំ ន លភតិ, អាគមនតោវ លភតិ. អាគមនមេវ ហិ ធុរំ. តំ ទុវិធំ ហោតិ – វិបស្សនាគមនំ មគ្គាគមនន្តិ. តត្ថ មគ្គស្ស អាគតដ្ឋានេ វិបស្សនាគមនំ ធុរំ, ផលស្ស អាគតដ្ឋានេ មគ្គាគមនំ ធុរំ. ឥធ មគ្គស្ស អាគតត្តា វិបស្សនាគមនមេវ ធុរំ ជាតំ.

៣៥០. អប្បណិហិតន្តិ, ឯត្ថាបិ អប្បណិហិតន្តិ មគ្គស្សេវ នាមំ. ឥទម្បិ នាមំ មគ្គោ តីហេវ ការណេហិ លភតិ. កថំ? ឥធ ភិក្ខុ អាទិតោវ ទុក្ខតោ អភិនិវិសិត្វា ទុក្ខតោវ សង្ខារេ បស្សតិ. យស្មា បន ទុក្ខតោ ទិដ្ឋមត្តេនេវ មគ្គវុដ្ឋានំ នាម ន ហោតិ, អនិច្ចតោបិ អនត្តតោបិ ទដ្ឋុមេវ វដ្ដតិ, តស្មា អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តា’តិ តិវិធំ អនុបស្សនំ អារោបេត្វា សម្មសន្តោ ចរតិ. វុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនា បនស្ស តេភូមកសង្ខារេសុ បណិធិំ សោសេត្វា បរិយាទិយិត្វា វិស្សជ្ជេតិ. អយំ វិបស្សនា អប្បណិហិតា នាម ហោតិ. សា អាគមនីយដ្ឋានេ ឋត្វា អត្តនោ មគ្គស្ស ‘អប្បណិហិត’ន្តិ នាមំ ទេតិ. ឯវំ មគ្គោ ‘អាគមនតោ’ អប្បណិហិតនាមំ លភតិ. យស្មា បន តត្ថ រាគទោសមោហបណិធយោ នត្ថិ, តស្មា ‘សគុណេនេវ’ អប្បណិហិតនាមំ លភតិ. និព្ពានម្បិ តេសំ បណិធីនំ អភាវា អប្បណិហិតន្តិ វុច្ចតិ. តំ អារម្មណំ កត្វា ឧប្បន្នត្តា មគ្គោ អប្បណិហិតនាមំ លភតិ.

ននុ ច សុញ្ញតោ អនិមិត្តោ អប្បណិហិតោតិ តីណិ មគ្គស្ស នាមានិ? យថាហ – ‘‘តយោមេ, ភិក្ខវេ, វិមោក្ខា – សុញ្ញតោ វិមោក្ខោ, អនិមិត្តោ វិមោក្ខោ, អប្បណិហិតោ វិមោក្ខោ’’តិ (បដិ. ម. ១.២០៩). តេសុ ឥធ ទ្វេ មគ្គេ គហេត្វា អនិមិត្តោ កស្មា ន គហិតោតិ? អាគមនាភាវតោ. អនិមិត្តវិបស្សនា ហិ សយំ អាគមនីយដ្ឋានេ ឋត្វា អត្តនោ មគ្គស្ស នាមំ ទាតុំ ន សក្កោតិ. សម្មាសម្ពុទ្ធោ បន អត្តនោ បុត្តស្ស រាហុលត្ថេរស្ស.

‘‘អនិមិត្តញ្ច ភាវេហិ, មានានុសយមុជ្ជហ;

តតោ មានាភិសមយា, ឧបសន្តោ ចរិស្សសី’’តិ. (សុ. និ. ៣៤៤);

អនិមិត្តវិបស្សនំ កថេសិ. វិបស្សនា ហិ និច្ចនិមិត្តំ ធុវនិមិត្តំ សុខនិមិត្តំ អត្តនិមិត្តញ្ច ឧគ្ឃាដេតិ. តស្មា អនិមិត្តាតិ កថិតា. សា ច កិញ្ចាបិ តំ និមិត្តំ ឧគ្ឃាដេតិ, សយំ បន និមិត្តធម្មេសុ ចរតីតិ សនិមិត្តាវ ហោតិ. តស្មា សយំ អាគមនីយដ្ឋានេ ឋត្វា អត្តនោ មគ្គស្ស នាមំ ទាតុំ ន សក្កោតិ.

អបរោ នយោ – អភិធម្មោ នាម បរមត្ថទេសនា. អនិមិត្តមគ្គស្ស ច បរមត្ថតោ ហេតុវេកល្លមេវ ហោតិ. កថំ? អនិច្ចានុបស្សនាយ ហិ វសេន អនិមិត្តវិមោក្ខោ កថិតោ. តេន ច វិមោក្ខេន សទ្ធិន្ទ្រិយំ អធិមត្តំ ហោតិ. តំ អរិយមគ្គេ ឯកង្គម្បិ ន ហោតិ, អមគ្គង្គត្តា អត្តនោ មគ្គស្ស បរមត្ថតោ នាមំ ទាតុំ ន សក្កោតិ. ឥតរេសុ បន ទ្វីសុ អនត្តានុបស្សនាយ តាវ វសេន សុញ្ញតវិមោក្ខោ, ទុក្ខានុបស្សនាយ វសេន អប្បណិហិតវិមោក្ខោ កថិតោ. តេសុ សុញ្ញតវិមោក្ខេន បញ្ញិន្ទ្រិយំ អធិមត្តំ ហោតិ, អប្បណិហិតវិមោក្ខេន សមាធិន្ទ្រិយំ. តានិ អរិយមគ្គស្ស អង្គត្តា អត្តនោ មគ្គស្ស បរមត្ថតោ នាមំ ទាតុំ សក្កោន្តិ. មគ្គារម្មណត្តិកេបិ ហិ មគ្គាធិបតិធម្មវិភជនេ ឆន្ទចិត្តានំ អធិបតិកាលេ តេសំ ធម្មានំ អមគ្គង្គត្តាវ មគ្គាធិបតិភាវោ ន វុត្តោ. ឯវំសម្បទមិទំ វេទិតព្ពន្តិ. អយមេត្ថ អដ្ឋកថាមុត្តកោ ឯកស្ស អាចរិយស្ស មតិវិនិច្ឆយោ.

ឯវំ សព្ពថាបិ អនិមិត្តវិបស្សនា សយំ អាគមនីយដ្ឋានេ ឋត្វា អត្តនោ មគ្គស្ស នាមំ ទាតុំ ន សក្កោតីតិ អនិមិត្តមគ្គោ ន គហិតោ. កេចិ បន ‘អនិមិត្តមគ្គោ អាគមនតោ នាមំ អលភន្តោបិ សុត្តន្តបរិយាយេន សគុណតោ ច អារម្មណតោ ច នាមំ លភតី’តិ អាហំសុ. តេ ឥទំ វត្វា បដិក្ខិត្តា – អនិមិត្តមគ្គេ សគុណតោ ច អារម្មណតោ ច នាមំ លភន្តេ សុញ្ញតអប្បណិហិតមគ្គាបិ សគុណតោយេវ អារម្មណតោយេវ ច ឥធ នាមំ លភេយ្យុំ. ន បន លភន្តិ. កិំ ការណា? អយញ្ហិ មគ្គោ នាម ទ្វីហិ ការណេហិ នាមំ លភតិ – សរសតោ ច បច្ចនីកតោ ច; សភាវតោ ច បដិបក្ខតោ ចាតិ អត្ថោ. តត្ថ សុញ្ញតអប្បណិហិតមគ្គា សរសតោបិ បច្ចនីកតោបិ នាមំ លភន្តិ. សុញ្ញតអប្បណិហិតមគ្គា ហិ រាគាទីហិ សុញ្ញា, រាគបណិធិអាទីហិ ច អប្បណិហិតាតិ ឯវំ ‘សរសតោ’ នាមំ លភន្តិ. សុញ្ញតោ ច អត្តាភិនិវេសស្ស បដិបក្ខោ, អប្បណិហិតោ បណិធិស្សាតិ ឯវំ ‘បច្ចនីកតោ’ នាមំ លភន្តិ. អនិមិត្តមគ្គោ បន រាគាទិនិមិត្តានំ និច្ចនិមិត្តាទីនញ្ច អភាវេន សរសតោវ នាមំ លភតិ, នោ បច្ចនីកតោ. ន ហិ សោ សង្ខារនិមិត្តារម្មណាយ អនិច្ចានុបស្សនាយ បដិបក្ខោ. អនិច្ចានុបស្សនា បនស្ស អនុលោមភាវេ ឋិតាតិ. សព្ពថាបិ អភិធម្មបរិយាយេន អនិមិត្តមគ្គោ នាម នត្ថីតិ.

សុត្តន្តិកបរិយាយេន បនេស ឯវំ អាហរិត្វា ទីបិតោ – យស្មិញ្ហិ វារេ មគ្គវុដ្ឋានំ ហោតិ, តីណិ លក្ខណានិ ឯកាវជ្ជនេន វិយ អាបាថមាគច្ឆន្តិ, តិណ្ណញ្ច ឯកតោ អាបាថគមនំ នាម នត្ថិ. កម្មដ្ឋានស្ស បន វិភូតភាវទីបនត្ថំ ឯវំ វុត្តំ. អាទិតោ ហិ យត្ថ កត្ថចិ អភិនិវេសោ ហោតុ, វុដ្ឋានគាមិនី បន វិបស្សនា យំ យំ សម្មសិត្វា វុដ្ឋាតិ តស្ស តស្សេវ វសេន អាគមនីយដ្ឋានេ ឋត្វា អត្តនោ មគ្គស្ស នាមំ ទេតិ. កថំ? អនិច្ចាទីសុ ហិ យត្ថ កត្ថចិ អភិនិវិសិត្វា ឥតរម្បិ លក្ខណទ្វយំ ទដ្ឋុំ វដ្ដតិ ឯវ. ឯកលក្ខណទស្សនមត្តេនេវ ហិ មគ្គវុដ្ឋានំ នាម ន ហោតិ, តស្មា អនិច្ចតោ អភិនិវិដ្ឋោ ភិក្ខុ ន កេវលំ អនិច្ចតោវ វុដ្ឋាតិ, ទុក្ខតោបិ អនត្តតោបិ វុដ្ឋាតិយេវ. ទុក្ខតោ អនត្តតោ អភិនិវិដ្ឋេបិ ឯសេវ នយោ. ឥតិ អាទិតោ យត្ថ កត្ថចិ អភិនិវេសោ ហោតុ, វុដ្ឋានគាមិនី បន វិបស្សនា យំ យំ សម្មសិត្វា វុដ្ឋាតិ តស្ស តស្សេវ វសេន អាគមនីយដ្ឋានេ ឋត្វា អត្តនោ មគ្គស្ស នាមំ ទេតិ. តត្ថ អនិច្ចតោ វុដ្ឋហន្តស្ស មគ្គោ អនិមិត្តោ នាម ហោតិ, ទុក្ខតោ វុដ្ឋហន្តស្ស អប្បណិហិតោ, អនត្តតោ វុដ្ឋហន្តស្ស សុញ្ញតោតិ. ឯវំ សុត្តន្តបរិយាយេន អាហរិត្វា ទីបិតោ.

វុដ្ឋានគាមិនី បន វិបស្សនា កិមារម្មណាតិ? លក្ខណារម្មណាតិ. លក្ខណំ នាម បញ្ញត្តិគតិកំ ន វត្តព្ពធម្មភូតំ. យោ បន អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តាតិ តីណិ លក្ខណានិ សល្លក្ខេតិ, តស្ស បញ្ចក្ខន្ធា កណ្ឋេ ពទ្ធកុណបំ វិយ ហោន្តិ. សង្ខារារម្មណមេវ ញាណំ សង្ខារតោ វុដ្ឋាតិ. យថា ហិ ឯកោ ភិក្ខុ បត្តំ កិណិតុកាមោ បត្តវាណិជេន បត្តំ អាភតំ ទិស្វា ហដ្ឋបហដ្ឋោ គណ្ហិស្សាមីតិ ចិន្តេត្វា វីមំសមានោ តីណិ ឆិទ្ទានិ បស្សេយ្យ, សោ ន ឆិទ្ទេសុ និរាលយោ ហោតិ, បត្តេ បន និរាលយោ ហោតិ; ឯវមេវ តីណិ លក្ខណានិ សល្លក្ខេត្វា សង្ខារេសុ និរាលយោ ហោតិ. សង្ខារារម្មណេនេវ ញាណេន សង្ខារតោ វុដ្ឋាតីតិ វេទិតព្ពំ. ទុស្សោបមាយបិ ឯសេវ នយោ.

ឥតិ ភគវា លោកុត្តរំ ឈានំ ភាជេន្តោ សុទ្ធិកបដិបទាយ ចតុក្កនយំ បញ្ចកនយន្តិ ទ្វេបិ នយេ អាហរិ. តថា សុទ្ធិកសុញ្ញតាយ សុញ្ញតបដិបទាយ សុទ្ធិកអប្បណិហិតាយ អប្បណិហិតបដិបទាយាតិ. កស្មា ឯវំ អាហរីតិ? បុគ្គលជ្ឈាសយេន ចេវ ទេសនាវិលាសេន ច. តទុភយម្បិ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. ឯវំ លោកុត្តរំ ឈានំ ភាវេតីតិ ឯត្ថ សុទ្ធិកបដិបទាយ ចតុក្កបញ្ចកវសេន ទ្វេ នយា, តថា សេសេសូតិ សព្ពេសុបិ បញ្ចសុ កោដ្ឋាសេសុ ទស នយា ភាជិតា.

លោកុត្តរកុសលំ បកិណ្ណកកថា

តត្រិទំ បកិណ្ណកំ –

អជ្ឈត្តញ្ច ពហិទ្ធា ច, រូបារូបេសុ បញ្ចសុ;

សត្តដ្ឋង្គបរិណាមំ, និមិត្តំ បដិបទាបតីតិ.

លោកុត្តរមគ្គោ ហិ អជ្ឈត្តំ អភិនិវិសិត្វា អជ្ឈត្តំ វុដ្ឋាតិ, អជ្ឈត្តំ អភិនិវិសិត្វា ពហិទ្ធា វុដ្ឋាតិ, ពហិទ្ធា អភិនិវិសិត្វា ពហិទ្ធា វុដ្ឋាតិ, ពហិទ្ធា អភិនិវិសិត្វា អជ្ឈត្តំ វុដ្ឋាតិ. រូបេ អភិនិវិសិត្វា រូបា វុដ្ឋាតិ, រូបេ អភិនិវិសិត្វា អរូបា វុដ្ឋាតិ. អរូបេ អភិនិវិសិត្វា អរូបា វុដ្ឋាតិ, អរូបេ អភិនិវិសិត្វា រូបា វុដ្ឋាតិ, ឯកប្បហារេនេវ បញ្ចហិ ខន្ធេហិ វុដ្ឋាតិ.

‘សត្តដ្ឋង្គបរិណាម’ន្តិ សោ បនេស មគ្គោ អដ្ឋង្គិកោបិ ហោតិ សត្តង្គិកោបិ. ពោជ្ឈង្គាបិ សត្ត វា ហោន្តិ ឆ វា. ឈានំ បន បញ្ចង្គិកំ វា ហោតិ ចតុរង្គិកំ វា; តិវង្គិកំ វា ទុវង្គិកំ វា. ឯវំ សត្តអដ្ឋាទីនំ អង្គានំ បរិណាមោ វេទិតព្ពោតិ អត្ថោ.

‘និមិត្តំ បដិបទាបតី’តិ និមិត្តន្តិ យតោ វុដ្ឋានំ ហោតិ; ‘បដិបទាបតី’តិ បដិបទាយ ច អធិបតិនោ ច ចលនាចលនំ វេទិតព្ពំ.

តត្ថ អជ្ឈត្តំ អភិនិវិសិត្វា អជ្ឈត្តំ វុដ្ឋាតីតិអាទីសុ តាវ ឥធេកច្ចោ អាទិតោវ អជ្ឈត្តំ បញ្ចសុ ខន្ធេសុ អភិនិវិសតិ, អភិនិវិសិត្វា តេ អនិច្ចាទិតោ បស្សតិ, យស្មា បន ន សុទ្ធអជ្ឈត្តទស្សនមត្តេនេវ មគ្គវុដ្ឋានំ ហោតិ, ពហិទ្ធាបិ ទដ្ឋព្ពមេវ, តស្មា បរស្ស ខន្ធេបិ អនុបាទិន្នសង្ខារេបិ អនិច្ចំ ទុក្ខមនត្តាតិ បស្សតិ. សោ កាលេន អជ្ឈត្តំ សម្មសតិ កាលេន ពហិទ្ធាតិ. តស្សេវំ សម្មសតោ អជ្ឈត្តំ សម្មសនកាលេ វិបស្សនា មគ្គេន សទ្ធិំ ឃដិយតិ. ឯវំ អជ្ឈត្តំ អភិនិវិសិត្វា អជ្ឈត្តំ វុដ្ឋាតិ នាម. សចេ បនស្ស ពហិទ្ធា សម្មសនកាលេ វិបស្សនា មគ្គេន សទ្ធិំ ឃដិយតិ, ឯវំ អជ្ឈត្តំ អភិនិវិសិត្វា ពហិទ្ធា វុដ្ឋាតិ នាម. ឯសេវ នយោ ពហិទ្ធា អភិនិវិសិត្វា ពហិទ្ធា ច អជ្ឈត្តញ្ច វុដ្ឋានេបិ.

អបរោ អាទិតោវ រូបេ អភិនិវិសតិ អភិនិវិសិត្វា ភូតរូបញ្ច ឧបាទារូបញ្ច បរិច្ឆិន្ទិត្វា អនិច្ចាទិតោ បស្សតិ, យស្មា បន ន សុទ្ធរូបទស្សនមត្តេនេវ វុដ្ឋានំ ហោតិ អរូបម្បិ ទដ្ឋព្ពមេវ, តស្មា តំ រូបំ អារម្មណំ កត្វា ឧប្បន្នំ វេទនំ សញ្ញំ សង្ខារេ វិញ្ញាណញ្ច ឥទំ អរូបន្តិ បរិច្ឆិន្ទិត្វា អនិច្ចាទិតោ បស្សតិ. សោ កាលេន រូបំ សម្មសតិ កាលេន អរូបំ. តស្សេវំ សម្មសតោ រូបសម្មសនកាលេ វិបស្សនា មគ្គេន សទ្ធិំ ឃដិយតិ. ឯវំ រូបេ អភិនិវិសិត្វា រូបា វុដ្ឋាតិ នាម. សចេ បនស្ស អរូបសម្មសនកាលេ វិបស្សនា មគ្គេន សទ្ធិំ ឃដិយតិ, ឯវំ រូបេ អភិនិវិសិត្វា អរូបា វុដ្ឋាតិ នាម. ឯស នយោ អរូបេ អភិនិវិសិត្វា អរូបា ច រូបា ច វុដ្ឋានេបិ.

‘‘យំកិញ្ចិ សមុទយធម្មំ សព្ពំ តំ និរោធធម្ម’’ន្តិ (មហាវ. ១៦; ទី. និ. ១.២៩៨) ឯវំ អភិនិវិសិត្វា ឯវមេវ វុដ្ឋានកាលេ បន ឯកប្បហារេន បញ្ចហិ ខន្ធេហិ វុដ្ឋាតិ នាមាតិ. អយំ តិក្ខវិបស្សកស្ស មហាបញ្ញស្ស ភិក្ខុនោ វិបស្សនា.

យថា ហិ ឆាតជ្ឈត្តស្ស បុរិសស្ស មជ្ឈេ គូថបិណ្ឌំ ឋបេត្វា នានគ្គរសភោជនបុណ្ណំ បាតិំ ឧបនេយ្យុំ, សោ ព្យញ្ជនំ ហត្ថេន វិយូហន្តោ តំ គូថបិណ្ឌំ ទិស្វា ‘កិមិទ’ន្តិ បុច្ឆិត្វា គូថបិណ្ឌោតិ វុត្តេ ‘ធិ ធិ, អបនេថា’តិ ភត្តេបិ បាតិយម្បិ និរាលយោ ហោតិ. ឯវំសម្បទមិទំ ទដ្ឋព្ពំ.

ភោជនបាតិទស្សនស្មិញ្ហិ តស្ស អត្តមនកាលោ វិយ ឥមស្ស ភិក្ខុនោ ពាលបុថុជ្ជនកាលេ បញ្ចក្ខន្ធេ ‘អហំ មមា’តិ គហិតកាលោ. គូថបិណ្ឌស្ស ទិដ្ឋកាលោ វិយ តិណ្ណំ លក្ខណានំ សល្លក្ខិតកាលោ. ភត្តេបិ បាតិយម្បិ និរាលយកាលោ វិយ តិក្ខវិបស្សកស្ស មហាបញ្ញស្ស ភិក្ខុនោ ‘‘យំកិញ្ចិ សមុទយធម្មំ សព្ពំ តំ និរោធធម្ម’’ន្តិ បញ្ចហិ ខន្ធេហិ ឯកប្បហារេន វុដ្ឋិតកាលោ វេទិតព្ពោ.

‘សត្តដ្ឋង្គបរិណាម’ន្តិ ឯត្ថ អយំ វុត្តប្បភេទោ អង្គបរិណាមោ យថា ហោតិ តថា វេទិតព្ពោ. សង្ខារុបេក្ខាញាណមេវ ហិ អរិយមគ្គស្ស ពោជ្ឈង្គមគ្គង្គឈានង្គវិសេសំ និយមេតិ. កេចិ បន ថេរា ‘ពោជ្ឈង្គមគ្គង្គឈានង្គវិសេសំ បាទកជ្ឈានំ និយមេតី’តិ វទន្តិ. កេចិ ‘វិបស្សនាយ អារម្មណភូតា ខន្ធា និយមេន្តី’តិ វទន្តិ. កេចិ ‘បុគ្គលជ្ឈាសយោ និយមេតី’តិ វទន្តិ. តេសម្បិ វាទេសុ អយំ សង្ខារុបេក្ខាសង្ខាតា បុព្ពភាគា វុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនាវ និយមេតីតិ វេទិតព្ពា.

តត្រាយំ អនុបុព្ពីកថា – វិបស្សនានិយមេន ហិ សុក្ខវិបស្សកស្ស ឧប្បន្នមគ្គោបិ សមាបត្តិលាភិនោ ឈានំ បាទកំ អកត្វា ឧប្បន្នមគ្គោបិ បឋមជ្ឈានំ បាទកំ កត្វា បកិណ្ណកសង្ខារេ សម្មសិត្វា ឧប្បាទិតមគ្គោបិ បឋមជ្ឈានិកោវ ហោតិ. សព្ពេសុ សត្ត ពោជ្ឈង្គានិ អដ្ឋ មគ្គង្គានិ បញ្ច ឈានង្គានិ ហោន្តិ. តេសញ្ហិ បុព្ពភាគវិបស្សនា សោមនស្សសហគតាបិ ឧបេក្ខាសហគតាបិ ហុត្វា វុដ្ឋានកាលេ សង្ខារុបេក្ខាភាវំ បត្តា សោមនស្សសហគតាវ ហោតិ.

បញ្ចកនយេ ទុតិយតតិយចតុត្ថជ្ឈានានិ បាទកានិ កត្វា ឧប្បាទិតមគ្គេសុ យថាក្កមេនេវ ឈានំ ចតុរង្គិកំ តិវង្គិកំ ទុវង្គិកញ្ច ហោតិ. សព្ពេសុ បន សត្ត មគ្គង្គានិ ហោន្តិ, ចតុត្ថេ ឆ ពោជ្ឈង្គានិ. អយំ វិសេសោ បាទកជ្ឈាននិយមេន ចេវ វិបស្សនានិយមេន ច ហោតិ. តេសម្បិ ហិ បុព្ពភាគវិបស្សនា សោមនស្សសហគតាបិ ឧបេក្ខាសហគតាបិ ហោតិ. វុដ្ឋានគាមិនី សោមនស្សសហគតាវ.

បញ្ចមជ្ឈានំ បាទកំ កត្វា និព្ពត្តិតមគ្គេ បន ឧបេក្ខាចិត្តេកគ្គតាវសេន ទ្វេ ឈានង្គានិ ពោជ្ឈង្គមគ្គង្គានិ ឆ សត្ត ចេវ. អយម្បិ វិសេសោ ឧភយនិយមវសេន ហោតិ. ឥមស្មិញ្ហិ នយេ បុព្ពភាគវិបស្សនា សោមនស្សសហគតា វា ឧបេក្ខាសហគតា វា ហោតិ, វុដ្ឋានគាមិនី ឧបេក្ខាសហគតាវ. អរូបជ្ឈានានិ បាទកានិ កត្វា ឧប្បាទិតមគ្គេបិ ឯសេវ នយោ. ឯវំ បាទកជ្ឈានតោ វុដ្ឋាយ យេ កេចិ សង្ខារេ សម្មសិត្វា និព្ពត្តិតមគ្គស្ស អាសន្នបទេសេ វុដ្ឋិតា សមាបត្តិ អត្តនា សទិសភាវំ ករោតិ, ភូមិវណ្ណោ វិយ គោធាវណ្ណស្ស.

ទុតិយត្ថេរវាទេ បន យតោ យតោ សមាបត្តិតោ វុដ្ឋាយ យេ យេ សមាបត្តិធម្មេ សម្មសិត្វា មគ្គោ និព្ពត្តិតោ ហោតិ តំតំសមាបត្តិសទិសោវ ហោតិ, សម្មសិតសមាបត្តិសទិសោតិ អត្ថោ. សចេ បន កាមាវចរធម្មេ សម្មសតិ បឋមជ្ឈានិកោវ ហោតិ. តត្រាបិ វិបស្សនានិយមោ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ.

តតិយត្ថេរវាទេ ‘អហោ វតាហំ សត្តង្គិកំ មគ្គំ បាបុណេយ្យំ, អដ្ឋង្គិកំ មគ្គំ បាបុណេយ្យ’ន្តិ អត្តនោ អជ្ឈាសយានុរូបេន យំ យំ ឈានំ បាទកំ កត្វា យេ វា យេ វា ឈានធម្មេ សម្មសិត្វា មគ្គោ និព្ពត្តិតោ តំតំឈានសទិសោវ ហោតិ. បាទកជ្ឈានំ បន សម្មសិតជ្ឈានំ វា វិនា, អជ្ឈាសយមត្តេនេវ តំ ន ឥជ្ឈតិ. ស្វាយមត្ថោ នន្ទកោវាទសុត្តេន ទីបេតព្ពោ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, តទហុបោសថេ បន្នរសេ ន ហោតិ ពហុនោ ជនស្ស កង្ខា វា វិមតិ វា ‘ឩនោ នុ ខោ ចន្ទោ បុណ្ណោ នុ ខោ ចន្ទោ’តិ, អថ ខោ បុណ្ណោ ចន្ទោត្វេវ ហោតិ, ឯវមេវ ខោ, ភិក្ខវេ, តា ភិក្ខុនិយោ នន្ទកស្ស ធម្មទេសនាយ អត្តមនា ចេវ បរិបុណ្ណសង្កប្បា ច. តាសំ, ភិក្ខវេ, បញ្ចន្នំ ភិក្ខុនិសតានំ យា បច្ឆិមិកា ភិក្ខុនី សា សោតាបន្នា អវិនិបាតធម្មា និយតា សម្ពោធិបរាយណា’’តិ (ម. និ. ៣.៤១៥).

តាសុ ហិ យស្សា ភិក្ខុនិយា សោតាបត្តិផលស្ស ឧបនិស្សយោ, សា សោតាបត្តិផលេនេវ បរិបុណ្ណសង្កប្បា អហោសិ…បេ… យស្សា អរហត្តស្ស ឧបនិស្សយោ សា អរហត្តេនេវ. ឯវមេវ អត្តនោ អជ្ឈាសយានុរូបេន យំ យំ ឈានំ បាទកំ កត្វា យេ វា យេ វា ឈានធម្មេ សម្មសិត្វា មគ្គោ និព្ពត្តិតោ តំតំឈានសទិសោវ សោ ហោតិ. បាទកជ្ឈានំ បន សម្មសិតជ្ឈានំ វា វិនា, អជ្ឈាសយមត្តេនេវ តំ ន ឥជ្ឈតីតិ. ឯត្ថាបិ ច វិបស្សនានិយមោ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ.

តត្ថ ‘បាទកជ្ឈានមេវ និយមេតី’តិ ឯវំវាទិំ តិបិដកចូឡនាគត្ថេរំ អន្តេវាសិកា អាហំសុ – ‘ភន្តេ, យត្ថ តាវ បាទកជ្ឈានំ អត្ថិ តត្ថ តំ និយមេតុ; យស្មិំ បន បាទកជ្ឈានំ នត្ថិ, តស្មិំ អរូបភវេ កិំ និយមេតី’តិ? ‘អាវុសោ, តត្ថបិ បាទកជ្ឈានមេវ និយមេតិ. យោ ហិ ភិក្ខុ អដ្ឋសមាបត្តិលាភី បឋមជ្ឈានំ បាទកំ កត្វា សោតាបត្តិមគ្គផលានិ និព្ពត្តេត្វា អបរិហីនជ្ឈានោ កាលំ កត្វា អរូបភវេ និព្ពត្តោ, បឋមជ្ឈានិកាយ សោតាបត្តិផលសមាបត្តិយា វុដ្ឋាយ វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា ឧបរិ តីណិ មគ្គផលានិ និព្ពត្តេតិ, តស្ស តានិ បឋមជ្ឈានិកានេវ ហោន្តិ. ទុតិយជ្ឈានិកាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. អរូបេ តិកចតុក្កជ្ឈានំ ឧប្បជ្ជតិ, តញ្ច ខោ លោកុត្តរំ ន លោកិយំ. ឯវំ តត្ថាបិ បាទកជ្ឈានមេវ និយមេតិ អាវុសោ’តិ. ‘សុកថិតោ, ភន្តេ, បញ្ហោ’តិ.

‘វិបស្សនាយ អារម្មណភូតា ខន្ធា និយមេន្តិ; យំ យំ ហិ បញ្ចក្ខន្ធំ សម្មសិត្វា វុដ្ឋាតិ តំតំសទិសោវ មគ្គោ ហោតី’តិ វាទិំ មោរវាបិវាសិមហាទត្តត្ថេរម្បិ អន្តេវាសិកា អាហំសុ ‘ភន្តេ, តុម្ហាកំ វាទេ ទោសោ បញ្ញាយតិ – រូបំ សម្មសិត្វា វុដ្ឋិតភិក្ខុនោ ហិ រូបសទិសេន អព្យាកតេន មគ្គេន ភវិតព្ពំ, នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ នយតោ បរិគ្គហេត្វា វុដ្ឋិតស្ស តំសទិសេនេវ នេវសញ្ញានាសញ្ញាភាវប្បត្តេន មគ្គេន ភវិតព្ព’ន្តិ. ‘ន, អាវុសោ, ឯវំ ហោតិ. លោកុត្តរមគ្គោ ហិ អប្បនំ អប្បត្តោ នាម នត្ថិ, តស្មា រូបំ សម្មសិត្វា វុដ្ឋិតស្ស អដ្ឋង្គិកោ សោមនស្សសហគតមគ្គោ ហោតិ, នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ សម្មសិត្វា វុដ្ឋិតស្សបិ ន សព្ពាការេន តាទិសោ ហោតិ, សត្តង្គិកោ បន ឧបេក្ខាសហគតមគ្គោ ហោតី’តិ.

‘បុគ្គលជ្ឈាសយោ និយមេតី’តិវាទិនោ ចូឡាភយត្ថេរស្សាបិ វាទំ អាហរិត្វា តិបិដកចូឡនាគត្ថេរស្ស កថយិំសុ. សោ អាហ – ‘យស្ស តាវ បាទកជ្ឈានំ អត្ថិ តស្ស បុគ្គលជ្ឈាសយោ និយមេតុ, យស្ស តំ នត្ថិ តស្ស កតរជ្ឈាសយោ និយមេស្សតិ និទ្ធនស្ស វុឌ្ឍិគវេសនកាលោ វិយ ហោតី’តិ.

តំ កថំ អាហរិត្វា តិបិដកចូឡាភយត្ថេរស្ស បុន កថយិំសុ. សោ ‘បាទកជ្ឈានវតោ ឥទំ កថិតំ អាវុសោ’តិ អាហ. យថា បន បាទកជ្ឈានវតោ, សម្មសិតជ្ឈានវតោបិ តថេវ វេទិតព្ពំ. បញ្ចមជ្ឈានតោ វុដ្ឋាយ ហិ បឋមាទីនិ សម្មសតោ ឧប្បន្នមគ្គោ បឋមត្ថេរវាទេន បញ្ចមជ្ឈានិកោ. ទុតិយវាទេន បឋមាទិជ្ឈានិកោ អាបជ្ជតីតិ ទ្វេបិ វាទា វិរុជ្ឈន្តិ. តតិយវាទេន បនេត្ថ ‘យំ ឥច្ឆតិ តជ្ឈានិកោ ហោតី’តិ តេ ច វាទា ន វិរុជ្ឈន្តិ, អជ្ឈាសយោ ច សាត្ថកោ ហោតីតិ. ឯវំ តយោបិ ថេរា បណ្ឌិតា ព្យត្តា ពុទ្ធិសម្បន្នាវ. តេន តេសំ វាទំ តន្តិំ កត្វា ឋបយិំសុ. ឥធ បន អត្ថមេវ ឧទ្ធរិត្វា តយោបេតេ វាទេ វិបស្សនាវ និយមេតីតិ ទស្សិតំ.

ឥទានិ ‘និមិត្តំ បដិបទាបតី’តិ ឯត្ថ ឯវំ អង្គបរិណាមវតោ មគ្គស្ស ឧប្បាទកាលេ គោត្រភុ កុតោ វុដ្ឋាតិ? មគ្គោ កុតោតិ? គោត្រភុ តាវ និមិត្តតោ វុដ្ឋាតិ, បវត្តំ ឆេត្តុំ ន សក្កោតិ, ឯកតោវុដ្ឋានោ ហេស. មគ្គោ និមិត្តតោ វុដ្ឋាតិ, បវត្តម្បិ ឆិន្ទតិ ឧភតោវុដ្ឋានោ ហេស. តេសំ អយំ ឧប្បត្តិនយោ – យស្មិញ្ហិ វារេ មគ្គវុដ្ឋានំ ហោតិ, តស្មិំ អនុលោមំ នេវ ឯកំ ហោតិ, ន បញ្ចមំ. ឯកញ្ហិ អាសេវនំ ន លភតិ, បញ្ចមំ ភវង្គស្ស អាសន្នត្តា បវេធតិ. តទា ហិ ជវនំ បតិតំ នាម ហោតិ. តស្មា នេវ ឯកំ ហោតិ ន បញ្ចមំ. មហាបញ្ញស្ស បន ទ្វេ អនុលោមានិ ហោន្តិ, តតិយំ គោត្រភុ, ចតុត្ថំ មគ្គចិត្តំ, តីណិ ផលានិ, តតោ ភវង្គោតរណំ. មជ្ឈិមបញ្ញស្ស តីណិ អនុលោមានិ ហោន្តិ, ចតុត្ថំ គោត្រភុ, បញ្ចមំ មគ្គចិត្តំ, ទ្វេ ផលានិ, តតោ ភវង្គោតរណំ. មន្ទបញ្ញស្ស ចត្តារិ អនុលោមានិ, ហោន្តិ បញ្ចមំ គោត្រភុ, ឆដ្ឋំ មគ្គចិត្តំ, សត្តមំ ផលំ, តតោ ភវង្គោតរណំ. តត្រ មហាបញ្ញមន្ទបញ្ញានំ វសេន អកថេត្វា មជ្ឈិមបញ្ញស្ស វសេន កថេតព្ពំ.

យស្មិញ្ហិ វារេ មគ្គវុដ្ឋានំ ហោតិ, តស្មិំ កិរិយាហេតុកមនោវិញ្ញាណធាតុ ឧបេក្ខាសហគតា មនោទ្វារាវជ្ជនំ ហុត្វា វិបស្សនាគោចរេ ខន្ធេ អារម្មណំ កត្វា ភវង្គំ អាវដ្ដេតិ. តទនន្តរំ តេនេវ អាវជ្ជនេន គហិតក្ខន្ធេ គហេត្វា ឧប្បជ្ជតិ បឋមំ ជវនំ អនុលោមញាណំ. តំ តេសុ ខន្ធេសុ អនិច្ចាតិ វា ទុក្ខាតិ វា អនត្តាតិ វា បវត្តិត្វា ឱឡារិកំ ឱឡារិកំ សច្ចបដិច្ឆាទកតមំ វិនោទេត្វា តីណិ លក្ខណានិ ភិយ្យោ ភិយ្យោ បាកដានិ កត្វា និរុជ្ឈតិ. តទនន្តរំ ឧប្បជ្ជតិ ទុតិយានុលោមំ. តេសុ បុរិមំ អនាសេវនំ. ទុតិយស្ស បុរិមំ អាសេវនំ ហោតិ. តម្បិ លទ្ធាសេវនត្តា តិក្ខំ សូរំ បសន្នំ ហុត្វា តស្មិំយេវារម្មណេ តេនេវាការេន បវត្តិត្វា មជ្ឈិមប្បមាណំ សច្ចបដិច្ឆាទកតមំ វិនោទេត្វា តីណិ លក្ខណានិ ភិយ្យោ ភិយ្យោ បាកដានិ កត្វា និរុជ្ឈតិ. តទនន្តរំ ឧប្បជ្ជតិ តតិយានុលោមំ. តស្ស ទុតិយំ អាសេវនំ ហោតិ. តម្បិ លទ្ធាសេវនត្តា តិក្ខំ សូរំ បសន្នំ ហុត្វា តស្មិំយេវារម្មណេ តេនេវាការេន បវត្តិត្វា តទវសេសំ អណុសហគតំ សច្ចបដិច្ឆាទកតមំ វិនោទេត្វា និរវសេសំ កត្វា តីណិ លក្ខណានិ ភិយ្យោ ភិយ្យោ បាកដានិ កត្វា និរុជ្ឈតិ. ឯវំ តីហិ អនុលោមេហិ សច្ចបដិច្ឆាទកតមេ វិនោទិតេ តទនន្តរំ ឧប្បជ្ជតិ គោត្រភុញ្ញាណំ និព្ពានំ អារម្មណំ កុរុមានំ.

តត្រាយំ ឧបមា – ឯកោ កិរ ចក្ខុមា បុរិសោ នក្ខត្តយោគំ ជានិស្សាមីតិ រត្តិភាគេ និក្ខមិត្វា ចន្ទំ បស្សិតុំ ឧទ្ធំ ឧល្លោកេសិ. តស្ស វលាហកេហិ បដិច្ឆន្នត្តា ចន្ទោ ន បញ្ញាយិត្ថ. អថេកោ វាតោ ឧដ្ឋហិត្វា ថូលថូលេ វលាហកេ វិទ្ធំសេសិ. អបរោ មជ្ឈិមេ. អបរោ សុខុមេ. តតោ សោ បុរិសោ វិគតវលាហកេ នភេ ចន្ទំ ទិស្វា នក្ខត្តយោគំ អញ្ញាសិ.

តត្ថ តយោ វលាហកា វិយ សច្ចបដិច្ឆាទកថូលមជ្ឈិមសុខុមកិលេសន្ធការា. តយោ វាតា វិយ តីណិ អនុលោមចិត្តានិ. ចក្ខុមា បុរិសោ វិយ គោត្រភុញ្ញាណំ. ចន្ទោ វិយ និព្ពានំ. ឯកេកស្ស វាតស្ស យថាក្កមេន វលាហកត្តយវិទ្ធំសនំ វិយ ឯកេកស្ស អនុលោមចិត្តស្ស សច្ចបដិច្ឆាទកតមវិនោទនំ. វិគតវលាហកេ នភេ តស្ស បុរិសស្ស វិសុទ្ធចន្ទទស្សនំ វិយ វិគតេ សច្ចបដិច្ឆាទកេ តមេ គោត្រភុញ្ញាណស្ស សុវិសុទ្ធនិព្ពានារម្មណករណំ.

យថេវ ហិ តយោ វាតា ចន្ទបដិច្ឆាទកេ វលាហកេយេវ វិទ្ធំសេតុំ សក្កោន្តិ, ន ចន្ទំ ទដ្ឋុំ, ឯវំ អនុលោមានិ សច្ចបដិច្ឆាទកតមេយេវ វិនោទេតុំ សក្កោន្តិ, ន និព្ពានំ អារម្មណំ កាតុំ. យថា សោ បុរិសោ ចន្ទមេវ ទដ្ឋុំ សក្កោតិ ន វលាហកេ វិទ្ធំសេតុំ, ឯវំ គោត្រភុញ្ញាណំ និព្ពានមេវ អារម្មណំ កាតុំ សក្កោតិ ន កិលេសតមំ វិនោទេតុំ. ឯវំ អនុលោមំ សង្ខារារម្មណំ ហោតិ, គោត្រភុ និព្ពានារម្មណំ.

យទិ ហិ គោត្រភុ អនុលោមេន គហិតារម្មណំ គណ្ហេយ្យ បុន អនុលោមំ តំ អនុពន្ធេយ្យាតិ មគ្គវុដ្ឋានមេវ ន ភវេយ្យ. គោត្រភុញ្ញាណំ បន អនុលោមស្ស អារម្មណំ អគ្គហេត្វា តំ អបច្ឆតោបវត្តិកំ កត្វា សយំ អនាវជ្ជនម្បិ សមានំ អាវជ្ជនដ្ឋានេ ឋត្វា ឯវំ និព្ពត្តាហីតិ មគ្គស្ស សញ្ញំ ទត្វា វិយ និរុជ្ឈតិ. មគ្គោបិ តេន ទិន្នសញ្ញំ អមុញ្ចិត្វាវ អវីចិសន្តតិវសេន តំ ញាណំ អនុពន្ធមានោ អនិព្ពិទ្ធបុព្ពំ អបទាលិតបុព្ពំ លោភក្ខន្ធំ ទោសក្ខន្ធំ មោហក្ខន្ធំ និព្ពិជ្ឈមានោវ បទាលយមានោវ និព្ពត្តតិ.

តត្រាយំ ឧបមា – ឯកោ កិរ ឥស្សាសោ ធនុសតមត្ថកេ ផលកសតំ ឋបាបេត្វា វត្ថេន មុខំ វេឋេត្វា សរំ សន្នយ្ហិត្វា ចក្កយន្តេ អដ្ឋាសិ. អញ្ញោ បុរិសោ ចក្កយន្តំ អាវញ្ឆិត្វា យទា ឥស្សាសស្ស ផលកសតំ អភិមុខំ ហោតិ តទា តត្ថ ទណ្ឌកេន សញ្ញំ ទេតិ, ឥស្សាសោ ទណ្ឌកសញ្ញំ អមុញ្ចិត្វាវ សរំ ខិបិត្វា ផលកសតំ និព្ពិជ្ឈតិ. តត្ថ ទណ្ឌកសញ្ញា វិយ គោត្រភុញ្ញាណំ. ឥស្សាសោ វិយ មគ្គញាណំ. ឥស្សាសស្ស ទណ្ឌកសញ្ញំ អមុញ្ចិត្វាវ ផលកសតនិព្ពិជ្ឈនំ វិយ មគ្គញាណស្ស គោត្រភុញ្ញាណេន ទិន្នសញ្ញំ អមុញ្ចិត្វាវ និព្ពានំ អារម្មណំ កត្វា អនិព្ពិទ្ធបុព្ពអបទាលិតបុព្ពានំ លោភក្ខន្ធាទីនំ និព្ពិជ្ឈនបទាលនំ. ភូមិលទ្ធវដ្ដសេតុសមុគ្ឃាតករណន្តិបិ ឯតទេវ. មគ្គស្ស ហិ ឯកមេវ កិច្ចំ អនុសយប្បជហនំ. ឥតិ សោ អនុសយេ បជហន្តោ និមិត្តា វុដ្ឋាតិ នាម, បវត្តំ ឆិន្ទតិ នាម. ‘និមិត្ត’ន្តិ រូបវេទនាសញ្ញាសង្ខារវិញ្ញាណនិមិត្តំ. ‘បវត្ត’ម្បិ រូបវេទនាសញ្ញាសង្ខារវិញ្ញាណបវត្តមេវ. តំ ទុវិធំ ហោតិ – ឧបាទិន្នកំ អនុបាទិន្នកន្តិ. តេសុ មគ្គស្ស អនុបាទិន្នកតោ វុដ្ឋានច្ឆាយា ទិស្សតីតិ វត្វា អនុបាទិន្នកតោ វុដ្ឋាតីតិ វទិំសុ.

សោតាបត្តិមគ្គេន ហិ ចត្តារិ ទិដ្ឋិគតសម្បយុត្តានិ វិចិកិច្ឆាសហគតន្តិ បញ្ច ចិត្តានិ បហីយន្តិ. តានិ រូបំ សមុដ្ឋាបេន្តិ. តំ អនុបាទិន្នករូបក្ខន្ធោ. តានិ ចិត្តានិ វិញ្ញាណក្ខន្ធោ. តំសម្បយុត្តា វេទនា សញ្ញា សង្ខារា តយោ អរូបក្ខន្ធា. តត្ថ សចេ សោតាបន្នស្ស សោតាបត្តិមគ្គោ អភាវិតោ អភវិស្ស តានិ បញ្ច ចិត្តានិ ឆសុ អារម្មណេសុ បរិយុដ្ឋានំ បាបុណេយ្យុំ. សោតាបត្តិមគ្គោ បន តេសំ បរិយុដ្ឋានេនប្បត្តិំ វារយមានោ សេតុសមុគ្ឃាតំ អភព្ពុប្បត្តិកភាវំ កុរុមានោ អនុបាទិន្នកតោ វុដ្ឋាតិ នាម.

សកទាគាមិមគ្គេន ចត្តារិ ទិដ្ឋិគតវិប្បយុត្តានិ ទ្វេ ទោមនស្សសហគតានីតិ ឱឡារិកកាមរាគព្យាបាទវសេន ឆ ចិត្តានិ បហីយន្តិ. អនាគាមិមគ្គេន អណុសហគតកាមរាគព្យាបាទវសេន តានិ ឯវ ឆ ចិត្តានិ បហីយន្តិ. អរហត្តមគ្គេន ចត្តារិ ទិដ្ឋិគតវិប្បយុត្តានិ ឧទ្ធច្ចសហគតញ្ចាតិ បញ្ច អកុសលចិត្តានិ បហីយន្តិ. តត្ថ សចេ តេសំ អរិយានំ តេ មគ្គា អភាវិតា អស្សុ, តានិ ចិត្តានិ ឆសុ អារម្មណេសុ បរិយុដ្ឋានំ បាបុណេយ្យុំ. តេ បន តេសំ មគ្គា បរិយុដ្ឋានប្បត្តិំ វារយមានា សេតុសមុគ្ឃាតំ អភព្ពុប្បត្តិកភាវំ កុរុមានា អនុបាទិន្នកតោ វុដ្ឋហន្តិ នាម.

ឧបាទិន្នកតោ វុដ្ឋានច្ឆាយា ទិស្សតីតិ វត្វា ឧបាទិន្នកតោ វុដ្ឋាតីតិបិ វទិំសុ. សចេ ហិ សោតាបន្នស្ស សោតាបត្តិមគ្គោ អភាវិតោ អភវិស្ស, ឋបេត្វា សត្ត ភវេ អនមតគ្គេ សំសារវដ្ដេ ឧបាទិន្នកប្បវត្តំ បវត្តេយ្យ. កស្មា? តស្ស បវត្តិយា ហេតូនំ អត្ថិតាយ. តីណិ សំយោជនានិ ទិដ្ឋានុសយោ វិចិកិច្ឆានុសយោតិ ឥមេ បន បញ្ច កិលេសេ សោតាបត្តិមគ្គោ ឧប្បជ្ជមានោវ សមុគ្ឃាតេតិ. ឥទានិ កុតោ សោតាបន្នស្ស សត្ត ភវេ ឋបេត្វា អនមតគ្គេ សំសារវដ្ដេ ឧបាទិន្នកប្បវត្តំ បវត្តិស្សតិ? ឯវំ សោតាបត្តិមគ្គោ ឧបាទិន្នកប្បវត្តំ អប្បវត្តំ កុរុមានោ ឧបាទិន្នកតោ វុដ្ឋាតិ នាម.

សចេ សកទាគាមិស្ស សកទាគាមិមគ្គោ អភាវិតោ អភវិស្ស, ឋបេត្វា ទ្វេ ភវេ បញ្ចសុ ភវេសុ ឧបាទិន្នកបវត្តំ បវត្តេយ្យ. កស្មា? តស្ស បវត្តិយា ហេតូនំ អត្ថិតាយ. ឱឡារិកានិ កាមរាគបដិឃសំយោជនានិ ឱឡារិកោ កាមរាគានុសយោ បដិឃានុសយោតិ ឥមេ បន ចត្តារោ កិលេសេ សោ មគ្គោ ឧប្បជ្ជមានោវ សមុគ្ឃាតេតិ. ឥទានិ កុតោ សកទាគាមិស្ស ទ្វេ ភវេ ឋបេត្វា បញ្ចសុ ភវេសុ ឧបាទិន្នកប្បវត្តំ បវត្តិស្សតិ? ឯវំ សកទាគាមិមគ្គោ ឧបាទិន្នកប្បវត្តំ អប្បវត្តំ កុរុមានោ ឧបាទិន្នកតោ វុដ្ឋាតិ នាម.

សចេ អនាគាមិស្ស អនាគាមិមគ្គោ អភាវិតោ អភវិស្ស, ឋបេត្វា ឯកំ ភវំ ទុតិយភវេ ឧបាទិន្នកប្បវត្តំ បវត្តេយ្យ. កស្មា? តស្ស បវត្តិយា ហេតូនំ អត្ថិតាយ. អណុសហគតានិ កាមរាគបដិឃសំយោជនានិ អណុសហគតោ កាមរាគានុសយោ បដិឃានុសយោតិ ឥមេ បន ចត្តារោ កិលេសេ សោ មគ្គោ ឧប្បជ្ជមានោវ សមុគ្ឃាតេតិ. ឥទានិ កុតោ អនាគាមិស្ស ឯកំ ភវំ ឋបេត្វា ទុតិយភវេ ឧបាទិន្នកប្បវត្តំ បវត្តិស្សតិ? ឯវំ អនាគាមិមគ្គោ ឧបាទិន្នកប្បវត្តំ អប្បវត្តំ កុរុមានោ ឧបាទិន្នកតោ វុដ្ឋាតិ នាម.

សចេ អរហតោ អរហត្តមគ្គោ អភាវិតោ អភវិស្ស, រូបារូបភវេសុ ឧបាទិន្នកប្បវត្តំ បវត្តេយ្យ. កស្មា? តស្ស បវត្តិយា ហេតូនំ អត្ថិតាយ. រូបរាគោ អរូបរាគោ មានោ ឧទ្ធច្ចំ អវិជ្ជា មានានុសយោ ភវរាគានុសយោ អវិជ្ជានុសយោតិ ឥមេ បន អដ្ឋ កិលេសេ សោ មគ្គោ ឧប្បជ្ជមានោវ សមុគ្ឃាតេតិ. ឥទានិ កុតោ ខីណាសវស្ស បុនព្ភវេ ឧបាទិន្នកប្បវត្តំ បវត្តិស្សតិ? ឯវំ អរហត្តមគ្គោ ឧបាទិន្នកប្បវត្តំ អប្បវត្តំ កុរុមានោ ឧបាទិន្នកតោ វុដ្ឋាតិ នាម.

សោតាបត្តិមគ្គោ ចេត្ថ អបាយភវតោ វុដ្ឋាតិ, សកទាគាមិមគ្គោ សុគតិកាមភវេកទេសតោ, អនាគាមិមគ្គោ កាមភវតោ, អរហត្តមគ្គោ រូបារូបភវតោ សព្ពភវេហិបិ វុដ្ឋាតិ ឯវាតិ វទន្តិ.

ឥមស្ស បនត្ថស្ស វិភាវនត្ថំ អយំ បាឡិ – ‘‘សោតាបត្តិមគ្គញាណេន អភិសង្ខារវិញ្ញាណស្ស និរោធេន សត្ត ភវេ ឋបេត្វា អនមតគ្គេ សំសារវដ្ដេ យេ ឧប្បជ្ជេយ្យុំ, នាមញ្ច រូបញ្ច ឯត្ថេតេ និរុជ្ឈន្តិ វូបសមន្តិ អត្ថំ គច្ឆន្តិ បដិប្បស្សម្ភន្តិ.

‘សកទាគាមិមគ្គញាណេន អភិសង្ខារវិញ្ញាណស្ស និរោធេន ទ្វេ ភវេ ឋបេត្វា បញ្ចសុ ភវេសុ យេ ឧប្បជ្ជេយ្យុំ, នាមញ្ច រូបញ្ច ឯត្ថេតេ និរុជ្ឈន្តិ វូបសមន្តិ អត្ថំ គច្ឆន្តិ បដិប្បស្សម្ភន្តិ.

‘អនាគាមិមគ្គញាណេន អភិសង្ខារវិញ្ញាណស្ស និរោធេន ឯកំ ភវំ ឋបេត្វា កាមធាតុយា ទ្វីសុ ភវេសុ យេ ឧប្បជ្ជេយ្យុំ, នាមញ្ច រូបញ្ច ឯត្ថេតេ និរុជ្ឈន្តិ វូបសមន្តិ អត្ថំ គច្ឆន្តិ បដិប្បស្សម្ភន្តិ.

‘អរហត្តមគ្គញាណេន អភិសង្ខារវិញ្ញាណស្ស និរោធេន រូបធាតុយា វា អរូបធាតុយា វា យេ ឧប្បជ្ជេយ្យុំ, នាមញ្ច រូបញ្ច ឯត្ថេតេ និរុជ្ឈន្តិ វូបសមន្តិ អត្ថំ គច្ឆន្តិ បដិប្បស្សម្ភន្តិ. អរហតោ អនុបាទិសេសាយ និព្ពានធាតុយា បរិនិព្ពាយន្តស្ស ចរិមវិញ្ញាណស្ស និរោធេន បញ្ញា ច សតិ ច នាមញ្ច រូបញ្ច ឯត្ថេតេ និរុជ្ឈន្តិ វូបសមន្តិ អត្ថំ គច្ឆន្តិ បដិប្បស្សម្ភន្តី’’តិ (ចូឡនិ. អជិតមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៦). អយំ តាវ និមិត្តេ វិនិច្ឆយោ.

‘បដិបទាបតី’តិ – ឯត្ថ បន បដិបទា ចលតិ ន ចលតីតិ? ចលតិ. តថាគតស្ស ហិ សារិបុត្តត្ថេរស្ស ច ចត្តារោបិ មគ្គា សុខបដិបទា ខិប្បាភិញ្ញា អហេសុំ. មហាមោគ្គល្លានត្ថេរស្ស បឋមមគ្គោ សុខបដិបទោ ខិប្បាភិញ្ញោ, ឧបរិ តយោ មគ្គា ទុក្ខបដិបទា ខិប្បាភិញ្ញា. កស្មា? និទ្ទាភិភូតត្តា. សម្មាសម្ពុទ្ធោ កិរ សត្តាហំ ទហរកុមារកំ វិយ ថេរំ បរិហរិ. ថេរោបិ ឯកទិវសំ និទ្ទាយមានោ និសីទិ. អថ នំ សត្ថា អាហ – ‘‘បចលាយសិ នោ ត្វំ, មោគ្គល្លាន, បចលាយសិ នោ ត្វំ មោគ្គល្លានា’’តិ (អ. និ. ៧.៦១). ឯវរូបស្សបិ មហាភិញ្ញប្បត្តស្ស សាវកស្ស បដិបទា ចលតិ, សេសានំ កិំ ន ចលិស្សតិ? ឯកច្ចស្ស ហិ ភិក្ខុនោ ចត្តារោបិ មគ្គា ទុក្ខបដិបទា ទន្ធាភិញ្ញា ហោន្តិ, ឯកច្ចស្ស ទុក្ខបដិបទា ខិប្បាភិញ្ញា, ឯកច្ចស្ស សុខបដិបទា ទន្ធាភិញ្ញា, ឯកច្ចស្ស សុខបដិបទា ខិប្បាភិញ្ញា. ឯកច្ចស្ស បឋមមគ្គោ ទុក្ខបដិបទោ ទន្ធាភិញ្ញោ ហោតិ, ទុតិយមគ្គោ ទុក្ខបដិបទោ ខិប្បាភិញ្ញោ, តតិយមគ្គោ សុខបដិបទោ ទន្ធាភិញ្ញោ, ចតុត្ថមគ្គោ សុខបដិបទោ ខិប្បាភិញ្ញោតិ.

យថា ច បដិបទា ឯវំ អធិបតិបិ ចលតិ ឯវ. ឯកច្ចស្ស ហិ ភិក្ខុនោ ចត្តារោបិ មគ្គា ឆន្ទាធិបតេយ្យា ហោន្តិ, ឯកច្ចស្ស វីរិយាធិបតេយ្យា, ឯកច្ចស្ស ចិត្តាធិបតេយ្យា, ឯកច្ចស្ស វីមំសាធិបតេយ្យា. ឯកច្ចស្ស បន បឋមមគ្គោ ឆន្ទាធិបតេយ្យោ ហោតិ, ទុតិយោ វីរិយាធិបតេយ្យោ, តតិយោ ចិត្តាធិបតេយ្យោ, ចតុត្ថោ វីមំសាធិបតេយ្យោតិ.

បកិណ្ណកកថា និដ្ឋិតា.

បឋមមគ្គវីសតិមហានយោ

៣៥៧. ឥទានិ យស្មា លោកុត្តរកុសលំ ភាវេន្តោ ន កេវលំ ឧបនិជ្ឈាយនដ្ឋេន ឈានំយេវ ភាវេតិ, និយ្យានដ្ឋេន បន មគ្គម្បិ ភាវេតិ, ឧបដ្ឋានដ្ឋេន សតិបដ្ឋានម្បិ, បទហនដ្ឋេន សម្មប្បធានម្បិ, ឥជ្ឈនដ្ឋេន ឥទ្ធិបាទម្បិ, អធិបតិយដ្ឋេន ឥន្ទ្រិយម្បិ, អកម្បិយដ្ឋេន ពលម្បិ, ពុជ្ឈនដ្ឋេន ពោជ្ឈង្គម្បិ, តថដ្ឋេន សច្ចម្បិ, អវិក្ខេបដ្ឋេន សមថម្បិ, សុញ្ញតដ្ឋេន ធម្មម្បិ, រាសដ្ឋេន ខន្ធម្បិ, អាយតនដ្ឋេន អាយតនម្បិ, សុញ្ញសភាវនិស្សត្តដ្ឋេន ធាតុម្បិ, បច្ចយដ្ឋេន អាហារម្បិ, ផុសនដ្ឋេន ផស្សម្បិ, វេទយិតដ្ឋេន វេទនម្បិ, សញ្ជាននដ្ឋេន សញ្ញម្បិ, ចេតយិតដ្ឋេន ចេតនម្បិ, វិជាននដ្ឋេន ចិត្តម្បិ ភាវេតិ, តស្មា ឯតេសំ ឯកូនវីសតិយា បទានំ ទស្សនត្ថំ បុន កតមេ ធម្មា កុសលាតិអាទិ វុត្តំ. ឯវំ ‘ឥទម្បិ ភាវេតិ, ឥទម្បិ ភាវេតី’តិ បុគ្គលជ្ឈាសយេន ចេវ ទេសនាវិលាសេន ច វីសតិ នយា ទេសិតា ហោន្តិ. ធម្មំ សោតុំ និសិន្នទេវបរិសាយ ហិ យេ ឧបនិជ្ឈាយនដ្ឋេន លោកុត្តរំ ‘ឈាន’ន្តិ កថិតេ ពុជ្ឈន្តិ, តេសំ សប្បាយវសេន ឈានន្តិ កថិតំ…បេ… យេ វិជាននដ្ឋេន ‘ចិត្ត’ន្តិ វុត្តេ ពុជ្ឈន្តិ, តេសំ សប្បាយវសេន ចិត្តន្តិ កថិតំ. អយមេត្ថ ‘បុគ្គលជ្ឈាសយោ’.

សម្មាសម្ពុទ្ធោ បន អត្តនោ ពុទ្ធសុពោធិតាយ ទសពលចតុវេសារជ្ជចតុបដិសម្ភិទតាយ ឆអសាធារណញាណយោគេន ច ទេសនំ យទិច្ឆកំ និយមេត្វា ទស្សេតិ. ឥច្ឆន្តោ ឧបនិជ្ឈាយនដ្ឋេន លោកុត្តរំ ឈានន្តិ ទស្សេតិ, ឥច្ឆន្តោ និយ្យានដ្ឋេន…បេ… វិជាននដ្ឋេន លោកុត្តរំ ចិត្តន្តិ. អយំ ‘ទេសនាវិលាសោ’ នាម. តត្ថ យថេវ លោកុត្តរំ ឈានន្តិ វុត្តដ្ឋានេ ទស នយា វិភត្តា, ឯវំ មគ្គាទីសុបិ តេយេវ វេទិតព្ពា. ឥតិ វីសតិយា ឋានេសុ ទស ទស កត្វា ទ្វេ នយសតានិ វិភត្តានិ ហោន្តិ.

៣៥៨. ឥទានិ អធិបតិភេទំ ទស្សេតុំ បុន កតមេ ធម្មា កុសលាតិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ ឆន្ទំ ធុរំ ជេដ្ឋកំ បុព្ពង្គមំ កត្វា និព្ពត្តិតំ លោកុត្តរំ ឈានំ ឆន្ទាធិបតេយ្យំ នាម. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឥតិ បុរិមស្មិំ សុទ្ធិកេ ទ្វេនយសតានិ ឆន្ទាធិបតេយ្យាទីសុបិ ទ្វេ ទ្វេតិ នយសហស្សេន ភាជេត្វា បឋមមគ្គំ ទស្សេសិ ធម្មរាជា.

បឋមមគ្គោ និដ្ឋិតោ.

ទុតិយមគ្គោ

៣៦១. ឥទានិ ទុតិយមគ្គាទីនំ ទស្សនត្ថំ បុន កតមេ ធម្មា កុសលាតិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ កាមរាគព្យាបាទានំ តនុភាវាយាតិ ឯតេសំ កិលេសានំ តនុភាវត្ថាយ. តត្ថ ទ្វីហិ ការណេហិ តនុភាវោ វេទិតព្ពោ – អធិច្ចុប្បត្តិយា ច បរិយុដ្ឋានមន្ទតាយ ច. សកទាគាមិស្ស ហិ, វដ្ដានុសារិមហាជនស្សេវ, កិលេសា អភិណ្ហំ នុប្បជ្ជន្តិ, កទាចិ កទាចិ ឧប្បជ្ជន្តិ; ឧប្បជ្ជន្តាបិ វិរឡាការា ហុត្វា ឧប្បជ្ជន្តិ, វិរឡវាបិតខេត្តេ អង្កុរា វិយ. ឧប្បជ្ជមានាបិ, ច វដ្ដានុសារិមហាជនស្សេវ, មទ្ទន្តា ផរន្តា ឆាទេន្តា អន្ធការំ ករោន្តា នុប្បជ្ជន្តិ. ទ្វីហិ បន មគ្គេហិ បហីនត្តា មន្ទា មន្ទា ឧប្បជ្ជន្តិ. តនុកាការា ហុត្វា ឧប្បជ្ជន្តិ, អព្ភបដលំ វិយ មក្ខិកាបត្តំ វិយ ច.

តត្ថ កេចិ ថេរា វទន្តិ – ‘សកទាគាមិស្ស កិលេសា កិញ្ចាបិ ចិរេន ឧប្បជ្ជន្តិ, ពហលាវ បន ហុត្វា ឧប្បជ្ជន្តិ, តថា ហិស្ស បុត្តា ច ធីតរោ ច ទិស្សន្តី’តិ. ឯតំ បន អប្បមាណំ. បុត្តធីតរោ ហិ អង្គបច្ចង្គបរាមសនមត្តេនបិ ហោន្តិ. ទ្វីហិ បន មគ្គេហិ បហីនត្តា នត្ថិ កិលេសានំ ពហលតាតិ. ទ្វីហិ ឯវ ការណេហិស្ស កិលេសានំ តនុភាវោ វេទិតព្ពោ – អធិច្ចុប្បត្តិយា ច បរិយុដ្ឋានមន្ទតាយ ចាតិ.

ទុតិយាយាតិ គណនវសេនាបិ ទុតិយុប្បត្តិវសេនាបិ ទុតិយាយ. ភូមិយា បត្តិយាតិ សាមញ្ញផលស្ស បដិលាភត្ថាយ. តតិយចតុត្ថេសុបិ ឯសេវ នយោ. វិសេសមត្តំយេវ បន វក្ខាម.

អញ្ញិន្ទ្រិយន្តិ អាជាននកំ ឥន្ទ្រិយំ. បឋមមគ្គេន ញាតមរិយាទំ អនតិក្កមិត្វា តេសំយេវ តេន មគ្គេន ញាតានំ ចតុសច្ចធម្មានំ ជាននកំ ឥន្ទ្រិយន្តិ វុត្តំ ហោតិ. និទ្ទេសវារេបិស្ស ឥមិនាវ នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. កោដ្ឋាសវារេបិ ឥមិនាវ សទ្ធិំ នវិន្ទ្រិយានិ ហោន្តិ. សេសំ បុរិមនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

ទុតិយមគ្គោ និដ្ឋិតោ.

តតិយចតុត្ថមគ្គា

៣៦២. តតិយេ អនវសេសប្បហានាយាតិ តេសំយេវ សកទាគាមិមគ្គេន តនុភូតានំ សំយោជនានំ និស្សេសបជហនត្ថាយ.

ចតុត្ថេ រូបរាគអរូបរាគមានឧទ្ធច្ចអវិជ្ជាយ អនវសេសប្បហានាយាតិ ឯតេសំ បញ្ចន្នំ ឧទ្ធម្ភាគិយសំយោជនានំ និស្សេសបជហនត្ថាយ. តត្ថ រូបរាគោតិ រូបភវេ ឆន្ទរាគោ. អរូបរាគោតិ អរូបភវេ ឆន្ទរាគោ. មានោតិ អរហត្តមគ្គវជ្ឈកោ មានោ ឯវ. តថា ឧទ្ធច្ចាវិជ្ជា. ឥមេសុបិ ទ្វីសុ មគ្គេសុ នវមំ អញ្ញិន្ទ្រិយមេវ ហោតិ.

ចតុមគ្គនយសហស្សំ

សព្ពមគ្គេសុ បទបដិបាដិយា សមសដ្ឋិបទានិ, ចតូហិ អបណ្ណកង្គេហិ សទ្ធិំ ចតុសដ្ឋិ ហោន្តិ. អសម្ភិន្នតោ បន តេត្តិំស. កោដ្ឋាសវារសុញ្ញតវារា បាកតិកា ឯវ. យថា ច បន បឋមមគ្គេ ឯវំ ទុតិយាទីសុបិ នយសហស្សមេវាតិ ចត្តារោ មគ្គេ ចតូហិ នយសហស្សេហិ ភាជេត្វា ទស្សេសិ ធម្មរាជា.

សច្ចវិភង្គេ បន សដ្ឋិ នយសហស្សានិ លោកុត្តរានិ ឥមេសំ ឯវ វសេន និក្ខិត្តានិ. សតិបដ្ឋានវិភង្គេ វីសតិ នយសហស្សានិ លោកុត្តរានិ, សម្មប្បធានវិភង្គេ វីសតិ, ឥទ្ធិបាទវិភង្គេ ទ្វត្តិំស, ពោជ្ឈង្គវិភង្គេ ទ្វត្តិំស, មគ្គង្គវិភង្គេ អដ្ឋវីសតិ នយសហស្សានិ លោកុត្តរានិ ឥមេសំ ឯវ វសេន និក្ខិត្តានិ.

ឥធ បន ចតូសុ មគ្គេសុ ចត្តារិយេវ នយសហស្សានិ. តេសុ បឋមជ្ឈានិកេ បឋមមគ្គេ អដ្ឋង្គានិ ភាជិតានិ; តថា ទុតិយាទីសុ. តត្ថ បឋមមគ្គេ សម្មាទិដ្ឋិ មិច្ឆាទិដ្ឋិំ បជហតីតិ សម្មាទិដ្ឋិ. សម្មាសង្កប្បាទយោបិ មិច្ឆាសង្កប្បាទីនំ បជហនដ្ឋេនេវ វេទិតព្ពា. ឯវំ សន្តេ ‘បឋមមគ្គេនេវ ទ្វាសដ្ឋិយា ទិដ្ឋិគតានំ បហីនត្តា ឧបរិមគ្គត្តយេន បហាតព្ពា ទិដ្ឋិ នាម នត្ថិ. តត្ថ សម្មាទិដ្ឋីតិ នាមំ កថំ ហោតី’តិ? ‘យថា វិសំ អត្ថិ វា, ហោតុ មា វា, អគទោ អគទោ ត្វេវ វុច្ចតិ, ឯវំ មិច្ឆាទិដ្ឋិ អត្ថិ វា, ហោតុ មា វា, អយំ សម្មាទិដ្ឋិ ឯវ នាម’.

‘យទិ ឯវំ នាមមត្តមេវេតំ ហោតិ, ឧបរិមគ្គត្តយេ បន សម្មាទិដ្ឋិយា កិច្ចាភាវោ អាបជ្ជតិ, មគ្គង្គានិ ន បរិបូរេន្តិ, តស្មា សម្មាទិដ្ឋិ សកិច្ចកា កាតព្ពា មគ្គង្គានិ បូរេតព្ពានី’តិ. សកិច្ចកា ចេត្ថ សម្មាទិដ្ឋិ យថាលាភនិយមេន ទីបេតព្ពា. ឧបរិមគ្គត្តយវជ្ឈោ ហិ ឯកោ មានោ អត្ថិ, សោ ទិដ្ឋិដ្ឋានេ តិដ្ឋតិ. សា តំ មានំ បជហតីតិ សម្មាទិដ្ឋិ. សោតាបត្តិមគ្គស្មិញ្ហិ សម្មាទិដ្ឋិ មិច្ឆាទិដ្ឋិំ បជហតិ. សោតាបន្នស្ស បន សកទាគាមិមគ្គវជ្ឈោ មានោ អត្ថិ, សោ ទិដ្ឋិដ្ឋានេ តិដ្ឋតិ សា តំ មានំ បជហតីតិ សម្មាទិដ្ឋិ. តស្សេវ សត្តអកុសលចិត្តសហជាតោ សង្កប្បោ អត្ថិ. តេហេវ ចិត្តេហិ វាចង្គចោបនំ អត្ថិ, កាយង្គចោបនំ អត្ថិ, បច្ចយបរិភោគោ អត្ថិ, សហជាតវាយាមោ អត្ថិ, អសតិភាវោ អត្ថិ, សហជាតចិត្តេកគ្គតា អត្ថិ. ឯតេ មិច្ឆាសង្កប្បាទយោ នាម សកទាគាមិមគ្គេ សម្មាសង្កប្បាទយោ. តេសំ បហានេន សម្មាសង្កប្បាទយោតិ វេទិតព្ពា. ឯវំ សកទាគាមិមគ្គេ អដ្ឋង្គានិ សកិច្ចកានិ កត្វា អាគតានិ. សកទាគាមិស្ស អនាគាមិមគ្គវជ្ឈោ មានោ អត្ថិ. សោ ទិដ្ឋិដ្ឋានេ តិដ្ឋតិ. តស្សេវ សត្តហិ ចិត្តេហិ សហជាតា សង្កប្បាទយោ. តេសំ បហានេន អនាគាមិមគ្គេ អដ្ឋន្នំ អង្គានំ សកិច្ចកតា វេទិតព្ពា. អនាគាមិស្ស អរហត្តមគ្គវជ្ឈោ មានោ អត្ថិ. សោ ទិដ្ឋិដ្ឋានេ តិដ្ឋតិ. យានិ បនស្ស បញ្ច អកុសលចិត្តានិ, តេហិ សហជាតា សង្កប្បាទយោ. តេសំ បហានេន អរហត្តមគ្គេ អដ្ឋន្នំ អង្គានំ សកិច្ចកតា វេទិតព្ពា.

ឥមេសុ ចតូសុ មគ្គេសុ បឋមមគ្គេន ចត្តារិ សច្ចានិ ទិដ្ឋានិ. ‘ឧបរិមគ្គត្តយំ ទិដ្ឋកមេវ បស្សតិ, អទិដ្ឋកំ បស្សតី’តិ ទិដ្ឋកមេវ បស្សតីតិ អយំ អាចរិយានំ សមានត្ថកថា. វិតណ្ឌវាទី បនាហ ‘អទិដ្ឋំ បស្សតី’តិ. សោ វត្តព្ពោ – ‘បឋមមគ្គេ កតមំ ឥន្ទ្រិយំ ភាជេសី’តិ? ជានមានោ ‘អនញ្ញាតញ្ញស្សាមីតិន្ទ្រិយ’ន្តិ វក្ខតិ. ‘ឧបរិមគ្គេសុ កតរ’ន្តិ? វុត្តេបិ ‘អញ្ញិន្ទ្រិយ’ន្តិ វក្ខតិ. សោ វត្តព្ពោ – ‘អទិដ្ឋសច្ចទស្សនេ សតិ ឧបរិមគ្គេសុបិ អនញ្ញាតញ្ញស្សាមីតិន្ទ្រិយមេវ ភាជេហិ. ឯវំ តេ បញ្ហោ សមេស្សតី’តិ. ‘កិលេសេ បន អញ្ញេ អញ្ញោ បជហតិ; បហីនេ ឯវ បជហតី’តិ? ‘អញ្ញេ អញ្ញោ បជហតី’តិ. ‘យទិ អញ្ញេ អញ្ញោ, អប្បហីនេ កិលេសេ បជហតិ. សច្ចានិបិ អទិដ្ឋានេវ បស្សតី’តិ ឯវំវាទី បុគ្គលោ បុច្ឆិតព្ពោ – ‘សច្ចានិ នាម កតី’តិ? ជានន្តោ ‘ចត្តារី’តិ វក្ខតិ. សោ វត្តព្ពោ – ‘តវ វាទេ សោឡស សច្ចានិ អាបជ្ជន្តិ. ត្វំ ពុទ្ធេហិបិ អទិដ្ឋំ បស្សសិ. ពហុសច្ចកោ នាម ត្វំ. ឯវំ មា គណ្ហ. សច្ចទស្សនំ នាម អបុព្ពំ នត្ថិ, កិលេសេ បន អប្បហីនេ បជហតី’តិ.

តត្ថ សច្ចទស្សនស្ស អបុព្ពាភាវេ បេឡោបមំ នាម គហិតំ – ឯកស្ស កិរ ចត្តារោ រតនបេឡា សារគព្ភេ ឋបិតា. សោ រត្តិភាគេ បេឡាសុ ឧប្បន្នកិច្ចោ ទ្វារំ វិវរិត្វា, ទីបំ ជាលេត្វា, ទីបេន វិហតេ អន្ធការេ, បេឡាសុ បាកដភាវំ គតាសុ, តាសុ កិច្ចំ កត្វា ទ្វារំ បិទហិត្វា គតោ. បុន អន្ធការំ អវត្ថរិ. ទុតិយវារេបិ តតិយវារេបិ តថេវ អកាសិ. ចតុត្ថវារេ ទ្វារេ វិវដេ អន្ធការេ បេឡា ន បញ្ញាយន្តីតិ វីមំសន្តស្សេវ សូរិយោ ឧគ្គញ្ឆិ, សូរិយោភាសេន វិហតេ អន្ធការេ បេឡាសុ កិច្ចំ កត្វា បក្កាមិ.

តត្ថ ចត្តារោ បេឡា វិយ ចត្តារិ សច្ចានិ. តាសុ កិច្ចេ ឧប្បន្នេ ទ្វារវិវរណកាលោ វិយ សោតាបត្តិមគ្គស្ស វិបស្សនាភិនីហរណកាលោ. អន្ធការំ វិយ សច្ចបដិច្ឆាទកតមំ. ទីបោ ភាសោ វិយ សោតាបត្តិមគ្គោភាសោ. វិហតេ អន្ធការេ តស្ស បុរិសស្ស បេឡានំ បាកដភាវោ វិយ មគ្គញាណស្ស សច្ចានំ បាកដភាវោ. មគ្គញាណស្ស បាកដានិ បន មគ្គសមង្គិស្ស បុគ្គលស្ស បាកដានេវ ហោន្តិ. បេឡាសុ កិច្ចំ កត្វា គតកាលោ វិយ សោតាបត្តិមគ្គស្ស អត្តនា បហាតព្ពកិលេសេ បជហិត្វា និរុទ្ធកាលោ. បុន អន្ធការាវត្ថរណំ វិយ ឧបរិមគ្គត្តយវជ្ឈសច្ចបដិច្ឆាទកតមំ.

ទុតិយវារេ ទ្វារវិវរណកាលោ វិយ សកទាគាមិមគ្គស្ស វិបស្សនាភិនីហរណកាលោ. ទីបោភាសោ វិយ សកទាគាមិមគ្គោភាសោ. បេឡាសុ កិច្ចំ កត្វា គតកាលោ វិយ សកទាគាមិមគ្គស្ស អត្តនា បហាតព្ពកិលេសេ បជហិត្វា និរុទ្ធកាលោ. បុន អន្ធការាវត្ថរណំ វិយ ឧបរិមគ្គទ្វយវជ្ឈសច្ចបដិច្ឆាទកតមំ.

តតិយវារេ ទ្វារវិវរណកាលោ វិយ អនាគាមិមគ្គស្ស វិបស្សនាភិនីហរណកាលោ. ទីបោភាសោ វិយ អនាគាមិមគ្គោភាសោ. បេឡាសុ កិច្ចំ កត្វា គតកាលោ វិយ អនាគាមិមគ្គស្ស អត្តនា បហាតព្ពកិលេសេ បជហិត្វា និរុទ្ធកាលោ. បុន អន្ធការាវត្ថរណំ វិយ ឧបរិអរហត្តមគ្គវជ្ឈសច្ចបដិច្ឆាទកតមំ.

ចតុត្ថវារេ ទ្វារវិវរណកាលោ វិយ អរហត្តមគ្គស្ស វិបស្សនាភិនីហរណកាលោ. សូរិយុគ្គមនំ វិយ អរហត្តមគ្គុប្បាទោ. អន្ធការវិធមនំ វិយ អរហត្តមគ្គស្ស សច្ចបដិច្ឆាទកតមវិនោទនំ. វិហតេ អន្ធការេ តស្ស បេឡានំ បាកដភាវោ វិយ អរហត្តមគ្គញាណស្ស ចតុន្នំ សច្ចានំ បាកដភាវោ. ញាណស្ស បាកដានិ បន បុគ្គលស្ស បាកដានេវ ហោន្តិ. បេឡាសុ កិច្ចំ កត្វា គតកាលោ វិយ អរហត្តមគ្គស្ស សព្ពកិលេសខេបនំ. សូរិយុគ្គមនតោ បដ្ឋាយ អាលោកស្សេវ បវត្តិកាលោ វិយ អរហត្តមគ្គស្ស ឧប្បន្នកាលតោ បដ្ឋាយ បុន សច្ចបដិច្ឆាទកតមាភាវោ. ឥទំ តាវ សច្ចទស្សនស្ស អបុព្ពាភាវេ ឱបម្មំ.

ទិដ្ឋកមេវ ហិ បស្សតិ. ‘កិលេសេ បន អញ្ញេ អញ្ញោ បជហតី’តិ ឯត្ថ ខារោបមំ នាម គហិតំ. ឯកោ បុរិសោ កិលិដ្ឋំ វត្ថំ រជកស្ស អទាសិ. រជកោ ឩសខារំ ឆារិកខារំ គោមយខារន្តិ តយោ ខារេ ទត្វា ខារេហិ ខាទិតភាវំ ញត្វា ឧទកេ វិក្ខាលេត្វា ឱឡារិកោឡារិកំ មលំ បវាហេសិ. តតោ ន តាវ បរិសុទ្ធន្តិ ទុតិយម្បិ តថេវ ខារេ ទត្វា, ឧទកេ វិក្ខាលេត្វា, តតោ នាតិសណ្ហតរំ មលំ បវាហេសិ. តតោ ន តាវ បរិសុទ្ធន្តិ តតិយម្បិ តេ ខារេ ទត្វា ឧទកេ វិក្ខាលេត្វា តតោ សណ្ហតរំ មលំ បវាហេសិ. តតោ ន តាវ បរិសុទ្ធន្តិ ចតុត្ថម្បិ តេ ខារេ ទត្វា, ឧទកេ វិក្ខាលេត្វា អំសុអព្ភន្តរគតម្បិ និស្សេសំ មលំ បវាហេត្វា សាមិកស្ស អទាសិ. សោ គន្ធករណ្ឌកេ បក្ខិបិត្វា ឥច្ឆិតិច្ឆិតកាលេ បរិទហតិ.

តត្ថ កិលិដ្ឋវត្ថំ វិយ កិលេសានុគតំ ចិត្តំ. តិវិធខារទានកាលោ វិយ តីសុ អនុបស្សនាសុ កម្មស្ស បវត្តនកាលោ. ឧទកេ វិក្ខាលេត្វា ឱឡារិកោឡារិកមលប្បវាហនំ វិយ សោតាបត្តិមគ្គេន បញ្ចកិលេសខេបនំ. ទុតិយម្បិ តេសំ ខារានំ អនុប្បទានំ វិយ ‘ន តាវ បរិសុទ្ធំ ឥទំ ចិត្ត’ន្តិ តាសុយេវ តីសុ អនុបស្សនាសុ កម្មប្បវត្តនំ. តតោ នាតិសណ្ហតរមលប្បវាហនំ វិយ សកទាគាមិមគ្គេន ឱឡារិកសំយោជនទ្វយខេបនំ. តតោ ‘ន តាវ បរិសុទ្ធំ វត្ថ’ន្តិ បុន ខារត្តយទានំ វិយ ‘ន តាវ បរិសុទ្ធំ ឥទំ ចិត្ត’ន្តិ តាសុយេវ តីសុ អនុបស្សនាសុ កម្មប្បវត្តនំ. តតោ សណ្ហតរមលប្បវាហនំ វិយ អនាគាមិមគ្គេន អណុសហគតសំយោជនទ្វយខេបនំ. ‘ន តាវ បរិសុទ្ធំ វត្ថ’ន្តិ បុន ខារត្តយទានំ វិយ ‘ន តាវ បរិសុទ្ធំ ឥទំ ចិត្ត’ន្តិ តាសុយេវ តីសុ អនុបស្សនាសុ កម្មប្បវត្តនំ. តតោ វិក្ខាលនេន អំសុអព្ភន្តរគតេ មលេ បវាហេត្វា បរិសុទ្ធស្ស រជតបដ្ដសទិសស្ស គន្ធករណ្ឌកេ និក្ខិត្តស្ស វត្ថស្ស ឥច្ឆិតិច្ឆិតក្ខណេ បរិទហនំ វិយ អរហត្តមគ្គេន អដ្ឋន្នំ កិលេសានំ ខេបិតត្តា បរិសុទ្ធស្ស ខីណាសវចិត្តស្ស ឥច្ឆិតិច្ឆិតក្ខណេ ផលសមាបត្តិវិហារេន វីតិនាមនំ. ឥទំ ‘អញ្ញេ អញ្ញោ កិលេសេ បជហតី’តិ ឯត្ថ ឱបម្មំ. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘សេយ្យថាបិ, អាវុសោ, វត្ថំ សំកិលិដ្ឋំ មលគ្គហិតំ, តមេនំ សាមិកា រជកស្ស អនុបទជ្ជេយ្យុំ. តមេនំ រជកោ ឩសេ វា ខារេ វា គោមយេ វា សម្មទ្ទិត្វា អច្ឆេ ឧទកេ វិក្ខាលេតិ. កិញ្ចាបិ តំ ហោតិ វត្ថំ បរិសុទ្ធំ បរិយោទាតំ, អថ ខ្វស្ស ហោតិយេវ ‘អណុសហគតោ ឩសគន្ធោ វា ខារគន្ធោ វា គោមយគន្ធោ វា អសមូហតោ’. តមេនំ រជកោ សាមិកានំ ទេតិ. តមេនំ សាមិកា គន្ធបរិភាវិតេ ករណ្ឌកេ និក្ខិបន្តិ. យោបិស្ស ហោតិ អណុសហគតោ ឩសគន្ធោ វា ខារគន្ធោ វា គោមយគន្ធោ វា អសមូហតោ, សោបិ សមុគ្ឃាតំ គច្ឆតិ. ឯវមេវ ខោ, អាវុសោ, កិញ្ចាបិ អរិយសាវកស្ស បញ្ចោរម្ភាគិយានិ សំយោជនានិ បហីនានិ ភវន្តិ, អថ ខ្វស្ស ហោតិយេវ បញ្ចសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ អណុសហគតោ ‘អស្មី’តិ មានោ, ‘អស្មី’តិ ឆន្ទោ, ‘អស្មី’តិ អនុសយោ អសមូហតោ, សោ អបរេន សមយេន បញ្ចសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ ឧទយព្ពយានុបស្សី វិហរតិ – ‘ឥតិ រូបំ, ឥតិ រូបស្ស សមុទយោ, ឥតិ រូបស្ស អត្ថង្គមោ; ឥតិ វេទនា ឥតិ សញ្ញា ឥតិ សង្ខារា ឥតិ វិញ្ញាណំ, ឥតិ វិញ្ញាណស្ស សមុទយោ, ឥតិ វិញ្ញាណស្ស អត្ថង្គមោ’តិ. តស្សិមេសុ បញ្ចសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ ឧទយព្ពយានុបស្សិនោ វិហរតោ យោបិស្ស ហោតិ បញ្ចសុ ឧបាទានក្ខន្ធេសុ អណុសហគតោ ‘អស្មី’តិ មានោ, ‘អស្មី’តិ ឆន្ទោ, ‘អស្មី’តិ អនុសយោ អសមូហតោ, សោបិ សមុគ្ឃាតំ គច្ឆតី’’តិ (សំ. និ. ៣.៨៩).

តត្ថ សោតាបត្តិមគ្គេន បញ្ច អកុសលចិត្តានិ បហីយន្តិ សទ្ធិំ ចិត្តង្គវសេន ឧប្បជ្ជនកបាបធម្មេហិ. សកទាគាមិមគ្គេន ទ្វេ ទោមនស្សសហគតចិត្តានិ តនុកានិ ភវន្តិ សទ្ធិំ ចិត្តង្គវសេន ឧប្បជ្ជនកបាបធម្មេហិ. អនាគាមិមគ្គេន តានិយេវ បហីយន្តិ សទ្ធិំ សម្បយុត្តធម្មេហិ. អរហត្តមគ្គេន បញ្ច អកុសលចិត្តានិ បហីយន្តិ សទ្ធិំ ចិត្តង្គវសេន ឧប្បជ្ជនកបាបធម្មេហិ. ឥមេសំ ទ្វាទសន្នំ អកុសលចិត្តានំ បហីនកាលតោ បដ្ឋាយ ខីណាសវស្ស ចិត្តង្គវសេន បុន បច្ឆតោបវត្តនកកិលេសោ នាម ន ហោតិ.

តត្រិទំ ឱបម្មំ – ឯកោ កិរ មហារាជា បច្ចន្តេ អារក្ខំ ទត្វា មហានគរេ ឥស្សរិយំ អនុភវន្តោ វសតិ. អថស្ស បច្ចន្តោ កុប្បិ. តស្មិំ សមយេ ទ្វាទស ចោរជេដ្ឋកា អនេកេហិ បុរិសសហស្សេហិ សទ្ធិំ រដ្ឋំ វិលុម្បន្តិ. បច្ចន្តវាសិនោ មហាមត្តា ‘បច្ចន្តោ កុបិតោ’តិ រញ្ញោ បហិណិំសុ. រាជា ‘វិស្សដ្ឋា គណ្ហថ, អហំ តុម្ហាកំ កត្តព្ពំ ករិស្សាមី’តិ សាសនំ បហិណិ. តេ បឋមសម្បហារេនេវ អនេកេហិ បុរិសសហស្សេហិ សទ្ធិំ បញ្ច ចោរជេដ្ឋកេ ឃាតយិំសុ. សេសា សត្ត ជនា អត្តនោ អត្តនោ បរិវារេ គហេត្វា បព្ពតំ បវិសិំសុ. អមច្ចា តំ បវត្តិំ រញ្ញោ បេសយិំសុ.

រាជា ‘តុម្ហាកំ កត្តព្ពយុត្តំ អហំ ជានិស្សាមិ, តេបិ គណ្ហថា’តិ ធនំ បហិណិ. តេ ទុតិយសម្បហារេន ទ្វេ ចោរជេដ្ឋកេ បហរិំសុ, បរិវារេបិ តេសំ ទុព្ពលេ អកំសុ. តេ សព្ពេបិ បលាយិត្វា បព្ពតំ បវិសិំសុ. តម្បិ បវត្តិំ អមច្ចា រញ្ញោ បេសយិំសុ.

បុន រាជា ‘វិស្សដ្ឋា គណ្ហន្តូ’តិ ធនំ បហិណិ. តេ តតិយសម្បហារេន សទ្ធិំ សហាយបុរិសេហិ ទ្វេ ចោរជេដ្ឋកេ ឃាតយិត្វា តំ បវត្តិំ រញ្ញោ បេសយិំសុ.

បុន រាជា ‘អវសេសេ វិស្សដ្ឋា គណ្ហន្តូ’តិ ធនំ បហិណិ. តេ ចតុត្ថសម្បហារេន សបរិវារេ បញ្ច ចោរជេដ្ឋកេ ឃាតយិំសុ. ទ្វាទសន្នំ ចោរជេដ្ឋកានំ ឃាតិតកាលតោ បដ្ឋាយ កោចិ ចោរោ នាម នត្ថិ. ខេមា ជនបទា ឧរេ បុត្តេ នច្ចេន្តា មញ្ញេ វិហរន្តិ. រាជា វិជិតសង្គាមេហិ យោធេហិ បរិវុតោ វរបាសាទគតោ មហាសម្បត្តិំ អនុភវិ.

តត្ថ មហន្តោ រាជា វិយ ធម្មរាជា. បច្ចន្តវាសិនោ អមច្ចា វិយ យោគាវចរា កុលបុត្តា. ទ្វាទស ចោរជេដ្ឋកា វិយ ទ្វាទស អកុសលចិត្តានិ. តេសំ សហាយា អនេកសហស្សបុរិសា វិយ ចិត្តង្គវសេន ឧប្បជ្ជនកបាបធម្មា. រញ្ញោ បច្ចន្តោ កុបិតោតិ បហិតកាលោ វិយ អារម្មណេ កិលេសេសុ ឧប្បន្នេសុ ‘ភន្តេ, កិលេសោ មេ ឧប្បន្នោ’តិ សត្ថុ អារោចនកាលោ. ‘វិស្សដ្ឋា គណ្ហន្តូ’តិ ធនទានំ វិយ ‘កិលេសេ និគ្គណ្ហ ភិក្ខូ’តិ ធម្មរញ្ញោ កម្មដ្ឋានាចិក្ខនំ. សបរិវារានំ បញ្ចន្នំ ចោរជេដ្ឋកានំ ឃាតិតកាលោ វិយ សោតាបត្តិមគ្គេន សម្បយុត្តានំ បញ្ចន្នំ អកុសលចិត្តានំ បហានំ.

បុន រញ្ញោ បវត្តិបេសនំ វិយ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស បដិលទ្ធគុណារោចនំ. ‘សេសកេ ច គណ្ហន្តូ’តិ បុន ធនទានំ វិយ ភគវតោ សកទាគាមិមគ្គស្ស វិបស្សនាចិក្ខនំ. ទុតិយសម្បហារេន សបរិវារានំ ទ្វិន្នំ ចោរជេដ្ឋកានំ ទុព្ពលីករណំ វិយ សកទាគាមិមគ្គេន សសម្បយុត្តានំ ទ្វិន្នំ ទោមនស្សចិត្តានំ តនុភាវករណំ.

បុន រញ្ញោ បវត្តិបេសនំ វិយ សត្ថុ បដិលទ្ធគុណារោចនំ. ‘វិស្សដ្ឋា គណ្ហន្តូ’តិ បុន ធនទានំ វិយ ភគវតោ អនាគាមិមគ្គស្ស វិបស្សនាចិក្ខនំ. តតិយសម្បហារេន សបរិវារានំ ទ្វិន្នំ ចោរជេដ្ឋកានំ ឃាតនំ វិយ អនាគាមិមគ្គេន សសម្បយុត្តានំ ទ្វិន្នំ ទោមនស្សចិត្តានំ បហានំ.

បុន រញ្ញោ បវត្តិបេសនំ វិយ តថាគតស្ស បដិលទ្ធគុណារោចនំ. ‘វិស្សដ្ឋា គណ្ហន្តូ’តិ បុន ធនទានំ វិយ ភគវតោ អរហត្តមគ្គស្ស វិបស្សនាចិក្ខនំ. ចតុត្ថសម្បហារេន សបរិវារានំ បញ្ចន្នំ ចោរជេដ្ឋកានំ ឃាតិតកាលតោ បដ្ឋាយ ជនបទស្ស ខេមកាលោ វិយ អរហត្តមគ្គេន សសម្បយុត្តេសុ បញ្ចសុ អកុសលចិត្តេសុ បហីនេសុ ទ្វាទសន្នំ អកុសលចិត្តានំ បហីនកាលតោ បដ្ឋាយ បុន ចិត្តង្គវសេន ឧប្បជ្ជនកស្ស អកុសលធម្មស្ស អភាវោ. រញ្ញោ វិជិតសង្គាមស្ស អមច្ចគណបរិវុតស្ស វរបាសាទេ មហាសម្បត្តិអនុភវនំ វិយ ខីណាសវបរិវុតស្ស ធម្មរញ្ញោ សុញ្ញតអនិមិត្តអប្បណិហិតភេទេសុ សមាបត្តិសុខេសុ ឥច្ឆិតិច្ឆិតផលសមាបត្តិសុខានុភវនំ វេទិតព្ពន្តិ.

កុសលា ធម្មាតិបទស្ស វណ្ណនា និដ្ឋិតា.