រូបាវចរកុសលវណ្ណនា

ចតុក្កនយោ បឋមជ្ឈានំ

១៦០. ឥទានិ រូបាវចរកុសលំ ទស្សេតុំ កតមេ ធម្មា កុសលាតិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ រូបូបបត្តិយា មគ្គំ ភាវេតីតិ រូបំ វុច្ចតិ រូបភវោ. ឧបបត្តីតិ និព្ពត្តិ ជាតិ សញ្ជាតិ. មគ្គោតិ ឧបាយោ. វចនត្ថោ បនេត្ថ – តំ ឧបបត្តិំ មគ្គតិ គវេសតិ ជនេតិ និប្ផាទេតីតិ មគ្គោ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យេន មគ្គេន រូបភវេ ឧបបត្តិ ហោតិ និព្ពត្តិ ជាតិ សញ្ជាតិ, តំ មគ្គំ ភាវេតីតិ. កិំ បនេតេន និយមតោ រូបភវេ ឧបបត្តិ ហោតីតិ? ន ហោតិ. ‘‘សមាធិំ, ភិក្ខវេ, ភាវេថ, សមាហិតោ យថាភូតំ បជានាតិ បស្សតី’’តិ (សំ. និ. ៣.៥; ៤.៩៩; ៥.១០៧១; នេត្តិ. ៤០; មិ. ប. ២.១.១៥) ឯវំ វុត្តេន ហិ និព្ពេធភាគិយេន រូបភវាតិក្កមោបិ ហោតិ. រូបូបបត្តិយា បន ឥតោ អញ្ញោ មគ្គោ នាម នត្ថិ, តេន វុត្តំ ‘រូបូបបត្តិយា មគ្គំ ភាវេតី’តិ. អត្ថតោ ចាយំ មគ្គោ នាម ចេតនាបិ ហោតិ, ចេតនាយ សម្បយុត្តធម្មាបិ, តទុភយម្បិ. ‘‘និរយញ្ចាហំ, សារិបុត្ត, បជានាមិ និរយគាមិញ្ច មគ្គ’’ន្តិ (ម. និ. ១.១៥៣) ហិ ឯត្ថ ចេតនា មគ្គោ នាម.

‘‘សទ្ធា ហិរិយំ កុសលញ្ច ទានំ, ធម្មា ឯតេ សប្បុរិសានុយាតា;

ឯតញ្ហិ មគ្គំ ទិវិយំ វទន្តិ, ឯតេន ហិ គច្ឆតិ ទេវលោក’’ន្តិ. (អ. និ. ៨.៣២);

ឯត្ថ ចេតនាសម្បយុត្តធម្មា មគ្គោ នាម. ‘‘អយំ, ភិក្ខវេ, មគ្គោ, អយំ បដិបទា’’តិ សង្ខារុបបត្តិសុត្តាទីសុ (ម. និ. ៣.១៦១ អាទយោ) ចេតនាបិ ចេតនាសម្បយុត្តធម្មាបិ មគ្គោ នាម. ឥមស្មិំ បន ឋានេ ‘ឈាន’ន្តិ វចនតោ ចេតនាសម្បយុត្តា អធិប្បេតា. យស្មា បន ឈានចេតនា បដិសន្ធិំ អាកឌ្ឍតិ, តស្មា ចេតនាបិ ចេតនាសម្បយុត្តធម្មាបិ វដ្ដន្តិយេវ.

ភាវេតីតិ ជនេតិ ឧប្បាទេតិ វឌ្ឍេតិ. អយំ តាវ ឥធ ភាវនាយ អត្ថោ. អញ្ញត្ថ បន ឧបសគ្គវសេន សម្ភាវនា បរិភាវនា វិភាវនាតិ ឯវំ អញ្ញថាបិ អត្ថោ ហោតិ. តត្ថ ‘‘ឥធុទាយិ មម សាវកា អធិសីលេ សម្ភាវេន្តិ – សីលវា សមណោ គោតមោ, បរមេន សីលក្ខន្ធេន សមន្នាគតោ’’តិ (ម. និ. ២.២៤៣) អយំ សម្ភាវនា នាម; ឱកប្បនាតិ អត្ថោ. ‘‘សីលបរិភាវិតោ សមាធិ មហប្ផលោ ហោតិ មហានិសំសោ, សមាធិបរិភាវិតា បញ្ញា មហប្ផលា ហោតិ មហានិសំសា, បញ្ញាបរិភាវិតំ ចិត្តំ សម្មទេវ អាសវេហិ វិមុច្ចតី’’តិ (ទី. និ. ២.១៨៦) អយំ បរិភាវនា នាម; វាសនាតិ អត្ថោ. ‘‘ឥង្ឃ រូបំ វិភាវេហិ, វេទនំ… សញ្ញំ… សង្ខារេ… វិញ្ញាណំ វិភាវេហី’’តិ អយំ វិភាវនា នាម; អន្តរធាបនាតិ អត្ថោ. ‘‘បុន ចបរំ, ឧទាយិ, អក្ខាតា មយា សាវកានំ បដិបទា, យថាបដិបន្នា មេ សាវកា ចត្តារោ សតិបដ្ឋានេ ភាវេន្តី’’តិ (ម. និ. ២.២៤៧), អយំ បន ឧប្បាទនវឌ្ឍនដ្ឋេន ភាវនា នាម. ឥមស្មិម្បិ ឋានេ អយមេវ អធិប្បេតា. តេន វុត្តំ – ‘ភាវេតីតិ ជនេតិ ឧប្បាទេតិ វឌ្ឍេតី’តិ.

កស្មា បនេត្ថ, យថា កាមាវចរកុសលនិទ្ទេសេ ធម្មបុព្ពង្គមា ទេសនា កតា តថា អកត្វា, បុគ្គលបុព្ពង្គមា កតាតិ? បដិបទាយ សាធេតព្ពតោ. ឥទញ្ហិ ចតូសុ បដិបទាសុ អញ្ញតរាយ សាធេតព្ពំ; ន កាមាវចរំ វិយ វិនា បដិបទាយ ឧប្បជ្ជតិ. បដិបទា ច នាមេសា បដិបន្នកេ សតិ ហោតីតិ ឯតមត្ថំ ទស្សេតុំ បុគ្គលបុព្ពង្គមំ ទេសនំ ករោន្តោ ‘រូបូបបត្តិយា មគ្គំ ភាវេតី’តិ អាហ.

វិវិច្ចេវ កាមេហីតិ កាមេហិ វិវិច្ចិត្វា, វិនា ហុត្វា, អបក្កមិត្វា. យោ បនាយមេត្ថ ‘ឯវ’-ការោ សោ និយមត្ថោតិ វេទិតព្ពោ. យស្មា ច និយមត្ថោ, តស្មា តស្មិំ បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរណសមយេ អវិជ្ជមានានម្បិ កាមានំ តស្ស បឋមជ្ឈានស្ស បដិបក្ខភាវំ, កាមបរិច្ចាគេនេវ ចស្ស អធិគមំ ទីបេតិ. កថំ? ‘វិវិច្ចេវ កាមេហី’តិ ឯវញ្ហិ និយមេ ករិយមានេ ឥទំ បញ្ញាយតិ – នូនិមស្ស កាមា បដិបក្ខភូតា យេសុ សតិ ឥទំ ន បវត្តតិ, អន្ធការេ សតិ បទីបោភាសោ វិយ? តេសំ បរិច្ចាគេនេវ ចស្ស អធិគមោ ហោតិ ឱរិមតីរបរិច្ចាគេន បារិមតីរស្សេវ. តស្មា និយមំ ករោតីតិ.

តត្ថ សិយា – ‘កស្មា បនេស បុព្ពបទេយេវ វុត្តោ, ន ឧត្តរបទេ? កិំ អកុសលេហិ ធម្មេហិ អវិវិច្ចាបិ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរេយ្យា’តិ? ន ខោ បនេតំ ឯវំ ទដ្ឋព្ពំ. តំនិស្សរណតោ ហិ បុព្ពបទេ ឯស វុត្តោ. កាមធាតុសមតិក្កមនតោ ហិ កាមរាគបដិបក្ខតោ ច ឥទំ ឈានំ កាមានមេវ និស្សរណំ. យថាហ – ‘‘កាមានមេតំ និស្សរណំ យទិទំ នេក្ខម្ម’’ន្តិ (ឥតិវុ. ៧២; ទី. និ. ៣.៣៥៣). ឧត្តរបទេបិ បន, យថា ‘‘ឥធេវ, ភិក្ខវេ, សមណោ, ឥធ ទុតិយោ សមណោ’’តិ (ម. និ. ១.១៣៩; អ. និ. ៤.២៤១) ឯត្ថ ‘ឯវ’-ការោ អានេត្វា វុច្ចតិ, ឯវំ វត្តព្ពោ. ន ហិ សក្កា ឥតោ អញ្ញេហិបិ នីវរណសង្ខាតេហិ អកុសលេហិ ធម្មេហិ អវិវិច្ច ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរិតុំ, តស្មា ‘វិវិច្ចេវ កាមេហិ វិវិច្ចេវ អកុសលេហិ ធម្មេហី’តិ ឯវំ បទទ្វយេបិ ឯស ទដ្ឋព្ពោ. បទទ្វយេបិ ច កិញ្ចាបិ វិវិច្ចាតិ ឥមិនា សាធារណវចនេន តទង្គវិវេកាទយោ កាយវិវេកាទយោ ច សព្ពេបិ វិវេកា សង្គហំ គច្ឆន្តិ, តថាបិ កាយវិវេកោ ចិត្តវិវេកោ វិក្ខម្ភនវិវេកោតិ តយោ ឯវ ឥធ ទដ្ឋព្ពា.

កាមេហីតិ ឥមិនា បន បទេន យេ ច និទ្ទេសេ ‘‘កតមេ វត្ថុកាមា? មនាបិយា រូបា’’តិអាទិនា (មហានិ. ១) នយេន វត្ថុកាមា វុត្តា, យេ ច តត្ថេវ វិភង្គេ ច ‘‘ឆន្ទោ កាមោ, រាគោ កាមោ, ឆន្ទរាគោ កាមោ; សង្កប្បោ កាមោ, រាគោ កាមោ, សង្កប្បរាគោ កាមោ; ឥមេ វុច្ចន្តិ កាមា’’តិ (មហានិ. ១; វិភ. ៥៦៤) ឯវំ កិលេសកាមា វុត្តា, តេ សព្ពេបិ សង្គហិតាឥច្ចេវ ទដ្ឋព្ពា. ឯវញ្ហិ សតិ វិវិច្ចេវ កាមេហីតិ វត្ថុកាមេហិបិ វិវិច្ចេវាតិ អត្ថោ យុជ្ជតិ. តេន កាយវិវេកោ វុត្តោ ហោតិ.

វិវិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហីតិ កិលេសកាមេហិ សព្ពាកុសលេហិ វា វិវិច្ចាតិ អត្ថោ យុជ្ជតិ. តេន ចិត្តវិវេកោ វុត្តោ ហោតិ. បុរិមេន ចេត្ថ វត្ថុកាមេហិ វិវេកវចនតោ ឯវ កាមសុខបរិច្ចាគោ, ទុតិយេន កិលេសកាមេហិ វិវេកវចនតោ នេក្ខម្មសុខបរិគ្គហោ វិភាវិតោ ហោតិ. ឯវំ វត្ថុកាមកិលេសកាមវិវេកវចនតោយេវ ច ឯតេសំ បឋមេន សំកិលេសវត្ថុប្បហានំ, ទុតិយេន សំកិលេសប្បហានំ; បឋមេន លោលភាវស្ស ហេតុបរិច្ចាគោ, ទុតិយេន ពាលភាវស្ស; បឋមេន ច បយោគសុទ្ធិ, ទុតិយេន អាសយបោសនំ វិភាវិតំ ហោតីតិ ញាតព្ពំ. ឯស តាវ នយោ ‘កាមេហី’តិ ឯត្ថ វុត្តកាមេសុ វត្ថុកាមបក្ខេ.

កិលេសកាមបក្ខេ បន ‘ឆន្ទោតិ ច រាគោ’តិ ច ឯវមាទីហិ អនេកភេទោ កាមច្ឆន្ទោយេវ កាមោតិ អធិប្បេតោ. សោ ច អកុសលបរិយាបន្នោបិ សមានោ ‘‘តត្ថ កតមោ កាមច្ឆន្ទោ កាមោ’’តិអាទិនា នយេន វិភង្គេ (វិភ. ៥៦៤) ឈានបដិបក្ខតោ វិសុំ វុត្តោ. កិលេសកាមត្តា វា បុរិមបទេ វុត្តោ, អកុសលបរិយាបន្នត្តា ទុតិយបទេ. អនេកភេទតោ ចស្ស ‘កាមតោ’តិ អវត្វា ‘កាមេហី’តិ វុត្តំ. អញ្ញេសម្បិ ច ធម្មានំ អកុសលភាវេ វិជ្ជមានេ ‘‘តត្ថ កតមេ អកុសលា ធម្មា? កាមច្ឆន្ទោ’’តិអាទិនា នយេន វិភង្គេ ឧបរិឈានង្គបច្ចនីកបដិបក្ខភាវទស្សនតោ នីវរណានេវ វុត្តានិ. នីវរណានិ ហិ ឈានង្គបច្ចនីកានិ. តេសំ ឈានង្គានេវ បដិបក្ខានិ, វិទ្ធំសកានិ, វិឃាតកានីតិ វុត្តំ ហោតិ. តថា ហិ ‘‘សមាធិ កាមច្ឆន្ទស្ស បដិបក្ខោ, បីតិ ព្យាបាទស្ស, វិតក្កោ ថិនមិទ្ធស្ស, សុខំ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចស្ស, វិចារោ វិចិកិច្ឆាយា’’តិ បេដកេ វុត្តំ.

ឯវមេត្ថ ‘វិវិច្ចេវ កាមេហី’តិ ឥមិនា កាមច្ឆន្ទស្ស វិក្ខម្ភនវិវេកោ វុត្តោ ហោតិ. ‘វិវិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហី’តិ ឥមិនា បញ្ចន្នម្បិ នីវរណានំ. អគ្គហិតគ្គហណេន បន បឋមេន កាមច្ឆន្ទស្ស, ទុតិយេន សេសនីវរណានំ; តថា បឋមេន តីសុ អកុសលមូលេសុ បញ្ចកាមគុណភេទវិសយស្ស លោភស្ស, ទុតិយេន អាឃាតវត្ថុភេទាទិវិសយានំ ទោសមោហានំ. ឱឃាទីសុ វា ធម្មេសុ បឋមេន កាមោឃកាមយោគកាមាសវកាមុបាទានអភិជ្ឈាកាយគន្ថកាមរាគសំយោជនានំ, ទុតិយេន អវសេសឱឃយោគាសវឧបាទានគន្ថសំយោជនានំ. បឋមេន ច តណ្ហាយ តំសម្បយុត្តកានញ្ច, ទុតិយេន អវិជ្ជាយ តំសម្បយុត្តកានញ្ច. អបិច បឋមេន លោភសម្បយុត្តអដ្ឋចិត្តុប្បាទានំ, ទុតិយេន សេសានំ ចតុន្នំ អកុសលចិត្តុប្បាទានំ វិក្ខម្ភនវិវេកោ វុត្តោ ហោតីតិ វេទិតព្ពោ. អយំ តាវ ‘វិវិច្ចេវ កាមេហិ វិវិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហី’តិ ឯត្ថ អត្ថប្បកាសនា.

ឯត្តាវតា ច បឋមស្ស ឈានស្ស បហានង្គំ ទស្សេត្វា ឥទានិ សម្បយោគង្គំ ទស្សេតុំ សវិតក្កំ សវិចារន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ហេដ្ឋា វុត្តលក្ខណាទិវិភាគេន អប្បនាសម្បយោគតោ រូបាវចរភាវប្បត្តេន វិតក្កេន ចេវ វិចារេន ច សហ វត្តតិ. រុក្ខោ វិយ បុប្ផេន ច ផលេន ចាតិ ឥទំ ឈានំ សវិតក្កំ សវិចារន្តិ វុច្ចតិ. វិភង្គេ បន ‘‘ឥមិនា ច វិតក្កេន ឥមិនា ច វិចារេន ឧបេតោ ហោតិ សមុបេតោ’’តិអាទិនា (វិភ. ៥៦៥) នយេន បុគ្គលាធិដ្ឋានា ទេសនា កតា. អត្ថោ បន តត្របិ ឯវមេវ ទដ្ឋព្ពោ.

វិវេកជន្តិ – ឯត្ថ វិវិត្តិ វិវេកោ. នីវរណវិគមោតិ អត្ថោ. វិវិត្តោតិ វា វិវេកោ, នីវរណវិវិត្តោ ឈានសម្បយុត្តធម្មរាសីតិ អត្ថោ. តស្មា វិវេកា, តស្មិំ វា វិវេកេ, ជាតន្តិ វិវេកជំ. បីតិសុខន្តិ – ឯត្ថ បីតិសុខានិ ហេដ្ឋា បកាសិតានេវ. តេសុ បន វុត្តប្បការាយ បញ្ចវិធាយ បីតិយា យា អប្បនាសមាធិស្ស មូលំ ហុត្វា វឌ្ឍមានា សមាធិសម្បយោគំ គតា ផរណាបីតិ – អយំ ឥមស្មិំ អត្ថេ អធិប្បេតា បីតីតិ. អយញ្ច បីតិ ឥទញ្ច សុខំ អស្ស ឈានស្ស, អស្មិំ វា ឈានេ អត្ថីតិ ឥទំ ឈានំ បីតិសុខន្តិ វុច្ចតិ. អថ វា បីតិ ច សុខញ្ច បីតិសុខំ, ធម្មវិនយាទយោ វិយ. វិវេកជំ បីតិសុខមស្ស ឈានស្ស, អស្មិំ វា ឈានេ, អត្ថីតិ ឯវម្បិ វិវេកជំ បីតិសុខំ. យថេវ ហិ ឈានំ ឯវំ បីតិសុខម្បេត្ថ វិវេកជមេវ ហោតិ. តញ្ចស្ស អត្ថិ. តស្មា ឯកបទេនេវ ‘វិវេកជំ បីតិសុខ’ន្តិ វត្តុំ យុជ្ជតិ. វិភង្គេ បន ‘‘ឥទំ សុខំ ឥមាយ បីតិយា សហគត’’ន្តិអាទិនា នយេន វុត្តំ. អត្ថោ បន តត្ថាបិ ឯវមេវ ទដ្ឋព្ពោ.

បឋមំ ឈានន្តិ – ឯត្ថ គណនានុបុព្ពតា បឋមំ. បឋមំ ឧប្បន្នន្តិ បឋមំ. បឋមំ សមាបជ្ជិតព្ពន្តិបិ បឋមំ. ឥទំ បន ន ឯកន្តលក្ខណំ. ចិណ្ណវសីភាវោ ហិ អដ្ឋសមាបត្តិលាភី អាទិតោ បដ្ឋាយ មត្ថកំ បាបេន្តោបិ សមាបជ្ជិតុំ សក្កោតិ. មត្ថកតោ បដ្ឋាយ អាទិំ បាបេន្តោបិ សមាបជ្ជិតុំ សក្កោតិ. អន្តរន្តរា ឱក្កមន្តោបិ សក្កោតិ. ឯវំ បុព្ពុប្បត្តិយដ្ឋេន បន បឋមំ នាម ហោតិ.

ឈានន្តិ ទុវិធំ ឈានំ – អារម្មណូបនិជ្ឈានំ លក្ខណូបនិជ្ឈានន្តិ. តត្ថ អដ្ឋ សមាបត្តិយោ បថវិកសិណាទិអារម្មណំ ឧបនិជ្ឈាយន្តីតិ អារម្មណូបនិជ្ឈានន្តិ សង្ខ្យំ គតា. វិបស្សនាមគ្គផលានិ បន លក្ខណូបនិជ្ឈានំ នាម. តត្ថ វិបស្សនា អនិច្ចាទិលក្ខណស្ស ឧបនិជ្ឈានតោ លក្ខណូបនិជ្ឈានំ. វិបស្សនាយ កតកិច្ចស្ស មគ្គេន ឥជ្ឈនតោ មគ្គោ លក្ខណូបនិជ្ឈានំ. ផលំ បន និរោធសច្ចំ តថលក្ខណំ ឧបនិជ្ឈាយតីតិ លក្ខណូបនិជ្ឈានំ នាម. តេសុ ឥមស្មិំ អត្ថេ អារម្មណូបនិជ្ឈានំ អធិប្បេតំ. តស្មា អារម្មណូបនិជ្ឈានតោ បច្ចនីកជ្ឈាបនតោ វា ឈានន្តិ វេទិតព្ពំ.

ឧបសម្បជ្ជាតិ ឧបគន្ត្វា, បាបុណិត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. ឧបសម្បាទយិត្វា វា និប្ផាទេត្វាតិ វុត្តំ ហោតិ. វិភង្គេ បន ‘‘ឧបសម្បជ្ជាតិ បឋមស្ស ឈានស្ស លាភោ បដិលាភោ បត្តិ សម្បត្តិ ផុសនា សច្ឆិកិរិយា ឧបសម្បទា’’តិ (វិភ. ៥៧០) វុត្តំ. តស្សាបិ ឯវមេវត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. វិហរតីតិ តទនុរូបេន ឥរិយាបថវិហារេន ឥតិវុត្តប្បការជ្ឈានសមង្គី ហុត្វា អត្តភាវស្ស ឥរិយនំ វុត្តិំ បាលនំ យបនំ យាបនំ ចារំ វិហារំ អភិនិប្ផាទេតិ. វុត្តញ្ហេតំ វិភង្គេ – ‘‘វិហរតីតិ ឥរិយតិ វត្តតិ បាលេតិ យបេតិ យាបេតិ ចរតិ វិហរតិ, តេន វុច្ចតិ វិហរតី’’តិ (វិភ. ៥១២, ៥៧១).

បថវិកសិណន្តិ ឯត្ថ បថវិមណ្ឌលម្បិ សកលដ្ឋេន បថវិកសិណន្តិ វុច្ចតិ. តំ និស្សាយ បដិលទ្ធំ និមិត្តម្បិ. បថវិកសិណនិមិត្តេ បដិលទ្ធជ្ឈានម្បិ. តត្ថ ឥមស្មិំ អត្ថេ ឈានំ បថវីកសិណន្តិ វេទិតព្ពំ. បថវិកសិណសង្ខាតំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតីតិ អយញ្ហេត្ថ សង្ខេបត្ថោ. ឥមស្មិំ បន បថវិកសិណេ បរិកម្មំ កត្វា ចតុក្កបញ្ចកជ្ឈានានិ និព្ពត្តេត្វា ឈានបទដ្ឋានំ វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បត្តុកាមេន កុលបុត្តេន កិំ កត្តព្ពន្តិ? អាទិតោ តាវ បាតិមោក្ខសំវរឥន្ទ្រិយសំវរអាជីវបារិសុទ្ធិបច្ចយសន្និស្សិតសង្ខាតានិ ចត្តារិ សីលានិ វិសោធេត្វា សុបរិសុទ្ធេ សីលេ បតិដ្ឋិតេន, យ្វាស្ស អាវាសាទីសុ ទសសុ បលិពោធេសុ បលិពោធោ អត្ថិ, តំ ឧបច្ឆិន្ទិត្វា កម្មដ្ឋានទាយកំ កល្យាណមិត្តំ ឧបសង្កមិត្វា បាឡិយា អាគតេសុ អដ្ឋតិំសាយ កម្មដ្ឋានេសុ អត្តនោ ចរិយានុកូលំ កម្មដ្ឋានំ ឧបបរិក្ខន្តេន សចស្ស ឥទំ បថវិកសិណំ អនុកូលំ ហោតិ, ឥទមេវ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា ឈានភាវនាយ អននុរូបំ វិហារំ បហាយ អនុរូបេ វិហារេ វិហរន្តេន ខុទ្ទកបលិពោធុបច្ឆេទំ កត្វា កសិណបរិកម្មនិមិត្តានុរក្ខណសត្តអសប្បាយបរិវជ្ជនសត្តសប្បាយសេវនទសវិធអប្បនាកោសល្លប្បភេទំ សព្ពំ ភាវនាវិធានំ អបរិហាបេន្តេន ឈានាធិគមត្ថាយ បដិបជ្ជិតព្ពំ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ. វិត្ថារោ បន វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.៥១ អាទយោ) វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. យថា ចេត្ថ ឯវំ ឥតោ បរេសុបិ. សព្ពកម្មដ្ឋានានញ្ហិ ភាវនាវិធានំ សព្ពំ អដ្ឋកថានយេន គហេត្វា វិសុទ្ធិមគ្គេ វិត្ថារិតំ. កិំ តេន តត្ថ តត្ថ បុន វុត្តេនាតិ ន នំ បុន វិត្ថារយាម. បាឡិយា បន ហេដ្ឋា អនាគតំ អត្ថំ អបរិហាបេន្តា និរន្តរំ អនុបទវណ្ណនមេវ ករិស្សាម.

តស្មិំ សមយេតិ តស្មិំ បឋមជ្ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរណសមយេ. ផស្សោ ហោតិ…បេ… អវិក្ខេបោ ហោតីតិ ឥមេ កាមាវចរបឋមកុសលចិត្តេ វុត្តប្បការាយ បទបដិបាដិយា ឆបណ្ណាស ធម្មា ហោន្តិ. កេវលញ្ហិ តេ កាមាវចរា, ឥមេ ភូមន្តរវសេន មហគ្គតា រូបាវចរាតិ អយមេត្ថ វិសេសោ. សេសំ តាទិសមេវ. យេវាបនកា បនេត្ថ ឆន្ទាទយោ ចត្តារោវ លព្ភន្តិ. កោដ្ឋាសវារសុញ្ញតវារា បាកតិកា ឯវាតិ.

បឋមំ.

ទុតិយជ្ឈានំ

១៦១-១៦២. ទុតិយជ្ឈាននិទ្ទេសេ វិតក្កវិចារានំ វូបសមាតិ វិតក្កស្ស ច វិចារស្ស ចាតិ ឥមេសំ ទ្វិន្នំ វូបសមា, សមតិក្កមា; ទុតិយជ្ឈានក្ខណេ អបាតុភាវាតិ វុត្តំ ហោតិ. តត្ថ កិញ្ចាបិ ទុតិយជ្ឈានេ សព្ពេបិ បឋមជ្ឈានធម្មា ន សន្តិ, អញ្ញេយេវ ហិ បឋមជ្ឈានេ ផស្សាទយោ អញ្ញេ ឥធ, ឱឡារិកស្ស បន ឱឡារិកស្ស អង្គស្ស សមតិក្កមា បឋមជ្ឈានតោ បរេសំ ទុតិយជ្ឈានាទីនំ អធិគមោ ហោតីតិ ទីបនត្ថំ វិតក្កវិចារានំ វូបសមាតិ ឯវំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. អជ្ឈត្តន្តិ ឥធ – និយកជ្ឈត្តំ អធិប្បេតំ. វិភង្គេ បន ‘‘អជ្ឈត្តំ បច្ចត្ត’’ន្តិ (វិភ. ៥៧៣) ឯត្តកមេវ វុត្តំ. យស្មា និយកជ្ឈត្តំ អធិប្បេតំ, តស្មា អត្តនិ ជាតំ, អត្តនោ សន្តានេ និព្ពត្តន្តិ អយមេត្ថ អត្ថោ.

សម្បសាទនន្តិ សម្បសាទនំ វុច្ចតិ សទ្ធា. សម្បសាទនយោគតោ ឈានម្បិ សម្បសាទនំ, នីលវណ្ណយោគតោ នីលវត្ថំ វិយ. យស្មា វា តំ ឈានំ សម្បសាទនសមន្នាគតត្តា វិតក្កវិចារក្ខោភវូបសមនេន ច ចេតោ សម្បសាទយតិ, តស្មាបិ សម្បសាទនន្តិ វុត្តំ. ឥមស្មិញ្ច អត្ថវិកប្បេ ‘សម្បសាទនំ ចេតសោ’តិ ឯវំ បទសម្ពន្ធោ វេទិតព្ពោ. បុរិមស្មិំ បន អត្ថវិកប្បេ ‘ចេតសោ’តិ ឯតំ ឯកោទិភាវេន សទ្ធិំ យោជេតព្ពំ.

តត្រាយំ អត្ថយោជនា – ឯកោ ឧទេតីតិ ឯកោទិ, វិតក្កវិចារេហិ អនជ្ឈារុឡ្ហត្តា អគ្គោ សេដ្ឋោ ហុត្វា ឧទេតីតិ អត្ថោ. សេដ្ឋោបិ ហិ លោកេ ឯកោតិ វុច្ចតិ. វិតក្កវិចារវិរហតោ វា ឯកោ អសហាយោ ហុត្វាតិបិ វត្តុំ វដ្ដតិ. អថ វា សម្បយុត្តធម្មេ ឧទាយតីតិ ឧទិ. ឧដ្ឋាបេតីតិ អត្ថោ. សេដ្ឋដ្ឋេន ឯកោ ច សោ ឧទិ ចាតិ ឯកោទិ. សមាធិស្សេតំ អធិវចនំ. ឥតិ ឥមំ ឯកោទិំ ភាវេតិ វឌ្ឍេតីតិ ឥទំ ទុតិយជ្ឈានំ ឯកោទិភាវំ. សោ បនាយំ ឯកោទិ យស្មា ចេតសោ, ន សត្តស្ស, ន ជីវស្ស, តស្មា ឯតំ ‘ចេតសោ ឯកោទិភាវ’ន្តិ វុត្តំ.

‘ននុ ចាយំ សទ្ធា បឋមជ្ឈានេបិ អត្ថិ, អយញ្ច ឯកោទិនាមកោ សមាធិ, អថ កស្មា ឥទមេវ សម្បសាទនំ ចេតសោ ឯកោទិភាវញ្ចាតិ វុត្តន្តិ? វុច្ចតេ – ‘អទុញ្ហិ បឋមជ្ឈានំ វិតក្កវិចារក្ខោភេន វីចិតរង្គសមាកុលមិវ ជលំ ន សុប្បសន្នំ ហោតិ, តស្មា សតិយាបិ សទ្ធាយ សម្បសាទន’ន្តិ ន វុត្តំ. ន សុប្បសន្នត្តា ឯវ ចេត្ថ សមាធិបិ ន សុដ្ឋុ បាកដោ. តស្មា ឯកោទិភាវន្តិបិ ន វុត្តំ. ឥមស្មិំ បន ឈានេ វិតក្កវិចារបលិពោធាភាវេន លទ្ធោកាសា ពលវតី សទ្ធា, ពលវសទ្ធាសហាយបដិលាភេនេវ សមាធិបិ បាកដោ. តស្មា ឥទមេវ ឯវំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. វិភង្គេ បន ‘‘សម្បសាទនន្តិ យា សទ្ធា សទ្ទហនា ឱកប្បនា អភិប្បសាទោ; ចេតសោ ឯកោទិភាវន្តិ យា ចិត្តស្ស ឋិតិ…បេ… សម្មាសមាធី’’តិ (វិភ. ៥៧៤-៥៧៥) ឯត្តកមេវ វុត្តំ. ឯវំ វុត្តេន បនេតេន សទ្ធិំ អយំ អត្ថវណ្ណនា យថា ន វិរុជ្ឈតិ អញ្ញទត្ថុ សំសន្ទតិ ចេវ សមេតិ ច, ឯវំ វេទិតព្ពា.

អវិតក្កំ អវិចារន្តិ ភាវនាយ បហីនត្តា ឯតស្មិំ ឯតស្ស វា វិតក្កោ នត្ថីតិ អវិតក្កំ. ឥមិនាវ នយេន អវិចារំ. វិភង្គេបិ វុត្តំ – ‘‘ឥតិ អយញ្ច វិតក្កោ អយញ្ច វិចារោ សន្តា ហោន្តិ សមិតា វូបសន្តា អត្ថង្គតា អព្ភត្ថង្គតា អប្បិតា ព្យប្បិតា សោសិតា វិសោសិតា ព្យន្តីកតា, តេន វុច្ចតិ អវិតក្កំ អវិចារ’’ន្តិ.

ឯត្ថាហ – ននុ ច វិតក្កវិចារានំ វូបសមាតិ ឥមិនាបិ អយមត្ថោ សិទ្ធោ? អថ កស្មា បុន ‘វុត្តំ អវិតក្កំ អវិចារ’ន្តិ? វុច្ចតេ – ឯវមេតំ, សិទ្ធោវាយមត្ថោ, ន បនេតំ តទត្ថទីបកំ. ននុ អវោចុម្ហ – ‘ឱឡារិកស្ស បន ឱឡារិកស្ស អង្គស្ស សមតិក្កមា បឋមជ្ឈានតោ បរេសំ ទុតិយជ្ឈានាទីនំ សមធិគមោ ហោតីតិ ទីបនត្ថំ វិតក្កវិចារានំ វូបសមាតិ ឯវំ វុត្ត’ន្តិ.

អបិច វិតក្កវិចារានំ វូបសមា ឥទំ សម្បសាទនំ, ន កិលេសកាលុសិយស្ស; វិតក្កវិចារានញ្ច វូបសមា ឯកោទិភាវំ, ន ឧបចារជ្ឈានមិវ នីវរណប្បហានា; ន បឋមជ្ឈានមិវ ច អង្គបាតុភាវាតិ ឯវំ សម្បសាទនឯកោទិភាវានំ ហេតុបរិទីបកមិទំ វចនំ. តថា វិតក្កវិចារានំ វូបសមា ឥទំ អវិតក្កំ អវិចារំ, ន តតិយចតុត្ថជ្ឈានានិ វិយ, ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនិ វិយ ច, អភាវាតិ ឯវំ អវិតក្កអវិចារភាវស្ស ហេតុបរិទីបកញ្ច, ន វិតក្កវិចារាភាវមត្តបរិទីបកំ. វិតក្កវិចារាភាវមត្តបរិទីបកមេវ បន អវិតក្កំ អវិចារន្តិ ឥទំ វចនំ, តស្មា បុរិមំ វត្វាបិ បុន វត្តព្ពមេវាតិ.

សមាធិជន្តិ បឋមជ្ឈានសមាធិតោ សម្បយុត្តសមាធិតោ វា ជាតន្តិ អត្ថោ. តត្ថ កិញ្ចាបិ បឋមម្បិ សម្បយុត្តសមាធិតោ ជាតំ, អថ ខោ អយមេវ សមាធិ ‘សមាធី’តិ វត្តព្ពតំ អរហតិ, វិតក្កវិចារក្ខោភវិរហេន អតិវិយ អចលត្តា សុប្បសន្នត្តា ច. តស្មា ឥមស្ស វណ្ណភណនត្ថំ ឥទមេវ សមាធិជន្តិ វុត្តំ. បីតិសុខន្តិ ឥទំ វុត្តនយមេវ.

ទុតិយន្តិ គណនានុបុព្ពតា ទុតិយំ. ឥទំ ទុតិយំ សមាបជ្ជតីតិបិ ទុតិយំ. តស្មិំ សមយេ ផស្សោ ហោតីតិអាទីសុ ឈានបញ្ចកេ វិតក្កវិចារបទានិ មគ្គបញ្ចកេ ច សម្មាសង្កប្បបទំ បរិហីនំ. តេសំ វសេន សវិភត្តិកាវិភត្តិកបទវិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ. កោដ្ឋាសវារេបិ តិវង្គិកំ ឈានំ ហោតិ, ចតុរង្គិកោ មគ្គោ ហោតីតិ អាគតំ. សេសំ បឋមជ្ឈានសទិសមេវាតិ.

ទុតិយំ.

តតិយជ្ឈានំ

១៦៣. តតិយជ្ឈាននិទ្ទេសេ បីតិយា ច វិរាគាតិ វិរាគោ នាម វុត្តប្បការាយ បីតិយា ជិគុច្ឆនំ វា សមតិក្កមោ វា. ឧភិន្នំ បន អន្តរា ‘ច’-សទ្ទោ សម្បិណ្ឌនត្ថោ. សោ វូបសមំ វា សម្បិណ្ឌេតិ វិតក្កវិចារវូបសមំ វា. តត្ថ យទា វូបសមមេវ សម្បិណ្ឌេតិ តទា បីតិយា វិរាគា ច, កិញ្ច ភិយ្យោ ‘វូបសមា’ ចាតិ ឯវំ យោជនា វេទិតព្ពា. ឥមិស្សា ច យោជនាយ វិរាគោ ជិគុច្ឆនត្ថោ ហោតិ. តស្មា បីតិយា ជិគុច្ឆនា ច វូបសមា ចាតិ អយមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. យទា បន វិតក្កវិចារានំ វូបសមំ សម្បិណ្ឌេតិ តទា បីតិយា ច វិរាគា កិញ្ច ភិយ្យោ ‘វិតក្កវិចារានញ្ច វូបសមា’តិ ឯវំ យោជនា វេទិតព្ពា. ឥមិស្សា ច យោជនាយ វិរាគោ សមតិក្កមនត្ថោ ហោតិ, តស្មា បីតិយា ច សមតិក្កមា វិតក្កវិចារានញ្ច វូបសមាតិ អយមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

កាមញ្ចេតេ វិតក្កវិចារា ទុតិយជ្ឈានេយេវ វូបសន្តា, ឥមស្ស បន ឈានស្ស មគ្គបរិទីបនត្ថំ វណ្ណភណនត្ថញ្ចេតំ វុត្តំ. វិតក្កវិចារានញ្ច វូបសមាតិ ហិ វុត្តេ ឥទំ បញ្ញាយតិ – នូន វិតក្កវិចារវូបសមោ មគ្គោ ឥមស្ស ឈានស្សាតិ? យថា ច តតិយេ អរិយមគ្គេ អប្បហីនានម្បិ សក្កាយទិដ្ឋាទីនំ ‘‘បញ្ចន្នំ ឱរម្ភាគិយានំ សំយោជនានំ បហានា’’តិ (ម. និ. ២.១៣២) ឯវំ បហានំ វុច្ចមានំ វណ្ណភណនំ ហោតិ, តទធិគមាយ ឧស្សុក្កានំ ឧស្សាហជនកំ, ឯវមេវ ឥធ អវូបសន្តានម្បិ វិតក្កវិចារានំ វូបសមោ វុច្ចមានោ វណ្ណភណនំ ហោតិ. តេនាយមត្ថោ វុត្តោ – ‘បីតិយា ច សមតិក្កមា វិតក្កវិចារានញ្ច វូបសមា’តិ.

ឧបេក្ខកោ ច វិហរតីតិ – ឯត្ថ ឧបបត្តិតោ ឥក្ខតីតិ ឧបេក្ខា. សមំ បស្សតិ, អបក្ខបតិតា ហុត្វា បស្សតីតិ អត្ថោ. តាយ វិសទាយ វិបុលាយ ថាមគតាយ សមន្នាគតត្តា តតិយជ្ឈានសមង្គី ឧបេក្ខកោតិ វុច្ចតិ.

ឧបេក្ខា បន ទសវិធា ហោតិ – ឆឡង្គុបេក្ខា ព្រហ្មវិហារុបេក្ខា ពោជ្ឈង្គុបេក្ខា វីរិយុបេក្ខា សង្ខារុបេក្ខា វេទនុបេក្ខា វិបស្សនុបេក្ខា តត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខា ឈានុបេក្ខា បារិសុទ្ធុបេក្ខាតិ.

តត្ថ យា ‘‘ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា នេវ សុមនោ ហោតិ, ន ទុម្មនោ, ឧបេក្ខកោ ច វិហរតិ សតោ សម្បជានោ’’តិ (អ. និ. ៥.១; មហានិ. ៩០; ចូឡនិ. មេត្តគូមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ១៨; បដិ. ម. ៣.១៧) ឯវមាគតា ខីណាសវស្ស ឆសុ ទ្វារេសុ ឥដ្ឋានិដ្ឋឆឡារម្មណាបាថេ បរិសុទ្ធបកតិភាវាវិជហនាការភូតា ឧបេក្ខា, អយំ ‘ឆឡង្គុបេក្ខា’ នាម.

យា បន ‘‘ឧបេក្ខាសហគតេន ចេតសា ឯកំ ទិសំ ផរិត្វា វិហរតី’’តិ (ទី. និ. ១.៥៥៦; ម. និ. ១.៧៧) ឯវមាគតា សត្តេសុ មជ្ឈត្តាការភូតា ឧបេក្ខា, អយំ ‘ព្រហ្មវិហារុបេក្ខា’ នាម.

យា ‘‘ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គំ ភាវេតិ វិវេកនិស្សិត’’ន្តិ (ម. និ. ១.២៧; ៣.២៤៧) ឯវមាគតា សហជាតធម្មានំ មជ្ឈត្តាការភូតា ឧបេក្ខា, អយំ ‘ពោជ្ឈង្គុបេក្ខា’ នាម.

យា បន ‘‘កាលេន កាលំ ឧបេក្ខានិមិត្តំ មនសិ ករោតី’’តិ (អ. និ. ៣.១០៣) ឯវមាគតា អនច្ចារទ្ធនាតិសិថិលវីរិយសង្ខាតា ឧបេក្ខា, អយំ ‘វីរិយុបេក្ខា’ នាម.

យា ‘‘កតិ សង្ខារុបេក្ខា សមថវសេន ឧប្បជ្ជន្តិ, កតិ សង្ខារុបេក្ខា វិបស្សនាវសេន ឧប្បជ្ជន្តិ? អដ្ឋ សង្ខារុបេក្ខា សមថវសេន ឧប្បជ្ជន្តិ, ទស សង្ខារុបេក្ខា វិបស្សនាវសេន ឧប្បជ្ជន្តី’’តិ (បដិ. ម. ១.៥៧) ឯវមាគតា នីវរណាទិបដិសង្ខាសន្តិដ្ឋនាគហណេ មជ្ឈត្តភូតា ឧបេក្ខា, អយំ ‘សង្ខារុបេក្ខា’ នាម.

យា បន ‘‘យស្មិំ សមយេ កាមាវចរំ កុសលំ ចិត្តំ ឧប្បន្នំ ហោតិ ឧបេក្ខាសហគត’’ន្តិ (ធ. ស. ១៥០) ឯវមាគតា អទុក្ខមសុខសង្ខាតា ឧបេក្ខា អយំ ‘វេទនុបេក្ខា’ នាម.

យា ‘‘យទត្ថិ, យំ ភូតំ, តំ បជហតិ, ឧបេក្ខំ បដិលភតី’’តិ (ម. និ. ៣.៧១; អ. និ. ៧.៥៥) ឯវមាគតា វិចិននេ មជ្ឈត្តភូតា ឧបេក្ខា, អយំ ‘វិបស្សនុបេក្ខា’ នាម.

យា បន ឆន្ទាទីសុ យេវាបនកេសុ អាគតា សហជាតានំ សមវាហិតភូតា ឧបេក្ខា អយំ, ‘តត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខា’ នាម.

យា ‘‘ឧបេក្ខកោ ច វិហរតី’’តិ (ធ. ស. ១៦៣; ទី. និ. ១.២៣០) ឯវមាគតា អគ្គសុខេបិ តស្មិំ អបក្ខបាតជននី ឧបេក្ខា, អយំ ‘ឈានុបេក្ខា’ នាម.

យា ‘‘ឧបេក្ខាសតិបារិសុទ្ធិំ ចតុត្ថំ ឈាន’’ន្តិ ឯវមាគតា សព្ពបច្ចនីកបរិសុទ្ធា បច្ចនីកវូបសមនេបិ អព្យាបារភូតា ឧបេក្ខា, អយំ ‘បារិសុទ្ធុបេក្ខា’ នាម.

តត្ថ ឆឡង្គុបេក្ខា ច ព្រហ្មវិហារុបេក្ខា ច ពោជ្ឈង្គុបេក្ខា ច តត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខា ច ឈានុបេក្ខា ច បារិសុទ្ធុបេក្ខា ច អត្ថតោ ឯកា តត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខាវ ហោតិ. តេន តេន អវត្ថាភេទេន បនស្សា អយំ ភេទោ. ឯកស្សាបិ សតោ សត្តស្ស កុមារយុវថេរ សេនាបតិរាជាទិវសេន ភេទោ វិយ. តស្មា តាសុ យត្ថ ឆឡង្គុបេក្ខា ន តត្ថ ពោជ្ឈង្គុបេក្ខាទយោ, យត្ថ វា បន ពោជ្ឈង្គុបេក្ខា ន តត្ថ ឆឡង្គុបេក្ខាទយោ ហោន្តីតិ វេទិតព្ពា.

យថា ចេតាសំ អត្ថតោ ឯកីភាវោ, ឯវំ សង្ខារុបេក្ខាវិបស្សនុបេក្ខានម្បិ. បញ្ញា ឯវ ហិ ឯសា កិច្ចវសេន ទ្វិធា ភិន្នា. យថា ហិ បុរិសស្ស សាយំ គេហំ បវិដ្ឋំ សប្បំ អជបទទណ្ឌំ គហេត្វា បរិយេសមានស្ស តំ ថុសកោដ្ឋកេ និបន្នំ ទិស្វា ‘សប្បោ នុ ខោ នោ’តិ អវលោកេន្តស្ស សោវត្ថិកត្តយំ ទិស្វា និព្ពេមតិកស្ស ‘សប្បោ, ន សប្បោ’តិ វិចិននេ មជ្ឈត្តតា ហោតិ; ឯវមេវ យា អារទ្ធវិបស្សកស្ស វិបស្សនាញាណេន លក្ខណត្តយេ ទិដ្ឋេ សង្ខារានំ អនិច្ចភាវាទិវិចិននេ មជ្ឈត្តតា ឧប្បជ្ជតិ, អយំ ‘វិបស្សនុបេក្ខា’. យថា បន តស្ស បុរិសស្ស អជបទទណ្ឌកេន គាឡ្ហំ សប្បំ គហេត្វា ‘កិន្តាហំ ឥមំ សប្បំ អវិហេឋេន្តោ អត្តានញ្ច ឥមិនា អឌំសាបេន្តោ មុញ្ចេយ្យ’ន្តិ មុញ្ចនាការមេវ បរិយេសតោ គហណេ មជ្ឈត្តតា ហោតិ; ឯវមេវ យា លក្ខណត្តយស្ស ទិដ្ឋត្តា, អាទិត្តេ វិយ តយោ ភវេ បស្សតោ, សង្ខារគ្គហណេ មជ្ឈត្តតា, អយំ ‘សង្ខារុបេក្ខា’. ឥតិ វិបស្សនុបេក្ខាយ សិទ្ធាយ សង្ខារុបេក្ខាបិ សិទ្ធាវ ហោតិ. ឥមិនា បនេសា វិចិននគ្គហណេសុ មជ្ឈត្តសង្ខាតេន កិច្ចេន ទ្វិធា ភិន្នាតិ. វិរិយុបេក្ខា បន វេទនុបេក្ខា ច អញ្ញមញ្ញញ្ច អវសេសាហិ ច អត្ថតោ ភិន្នាយេវាតិ.

ឥមាសុ ទសសុ ឧបេក្ខាសុ ‘ឈានុបេក្ខា’ ឥធ អធិប្បេតា. សា មជ្ឈត្តលក្ខណា អនាភោគរសា អព្យាបារបច្ចុបដ្ឋានា បីតិវិរាគបទដ្ឋានាតិ. ឯត្ថាហ – ននុ ចាយំ អត្ថតោ តត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខាវ ហោតិ? សា ច បឋមទុតិយជ្ឈានេសុបិ អត្ថិ, តស្មា តត្រាបិ ‘ឧបេក្ខកោ ច វិហរតី’តិ ឯវមយំ វត្តព្ពា សិយា. សា កស្មា ន វុត្តាតិ? អបរិព្យត្តកិច្ចតោ. អបរិព្យត្តញ្ហិ តស្សា តត្ថ កិច្ចំ, វិតក្កាទីហិ អភិភូតត្តា. ឥធ បនាយំ វិតក្កវិចារបីតីហិ អនភិភូតត្តា ឧក្ខិត្តសិរា វិយ ហុត្វា បរិព្យត្តកិច្ចា ជាតា, តស្មា វុត្តាតិ.

និដ្ឋិតា ឧបេក្ខកោ ច វិហរតីតិ ឯតស្ស

សព្ពសោ អត្ថវណ្ណនា.

ឥទានិ សតោ ច សម្បជានោតិ ឯត្ថ សរតីតិ សតោ. សម្បជានាតីតិ សម្បជានោ. ឥតិ បុគ្គលេន សតិ ច សម្បជញ្ញញ្ច វុត្តំ. តត្ថ សរណលក្ខណា សតិ, អសម្មុស្សនរសា, អារក្ខបច្ចុបដ្ឋានា. អសម្មោហលក្ខណំ សម្បជញ្ញំ, តីរណរសំ, បវិចយបច្ចុបដ្ឋានំ.

តត្ថ កិញ្ចាបិ ឥទំ សតិសម្បជញ្ញំ បុរិមជ្ឈានេសុបិ អត្ថិ – មុដ្ឋស្សតិស្ស ហិ អសម្បជានស្ស ឧបចារមត្តម្បិ ន សម្បជ្ជតិ, បគេវ អប្បនា – ឱឡារិកត្តា បន តេសំ ឈានានំ, ភូមិយំ វិយ បុរិសស្ស, ចិត្តស្ស គតិ សុខា ហោតិ, អព្យត្តំ តត្ថ សតិសម្បជញ្ញកិច្ចំ. ឱឡារិកង្គប្បហានេន បន សុខុមត្តា ឥមស្ស ឈានស្ស, បុរិសស្ស ខុរធារាយំ វិយ, សតិសម្បជញ្ញកិច្ចបរិគ្គហិតា ឯវ ចិត្តស្ស គតិ ឥច្ឆិតព្ពាតិ ឥធេវ វុត្តំ. កិញ្ច ភិយ្យោ? យថា ធេនុបគោ វច្ឆោ ធេនុតោ អបនីតោ អរក្ខិយមានោ បុនទេវ ធេនុំ ឧបគច្ឆតិ, ឯវមិទំ តតិយជ្ឈានសុខំ បីតិតោ អបនីតម្បិ សតិសម្បជញ្ញារក្ខេន អរក្ខិយមានំ បុនទេវ បីតិំ ឧបគច្ឆេយ្យ, បីតិសម្បយុត្តមេវ សិយា. សុខេ វាបិ សត្តា សារជ្ជន្តិ, ឥទញ្ច អតិមធុរំ សុខំ, តតោ បរំ សុខាភាវា. សតិសម្បជញ្ញានុភាវេន បនេត្ថ សុខេ អសារជ្ជនា ហោតិ, នោ អញ្ញថាតិ ឥមម្បិ អត្ថវិសេសំ ទស្សេតុំ ឥទមិធេវ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

ឥទានិ សុខញ្ច កាយេន បដិសំវេទេតីតិ ឯត្ថ កិញ្ចាបិ តតិយជ្ឈានសមង្គិនោ សុខបដិសំវេទនាភោគោ នត្ថិ, ឯវំ សន្តេបិ យស្មា តស្ស នាមកាយេន សម្បយុត្តំ សុខំ, យំ វា តំ នាមកាយសម្បយុត្តំ សុខំ, តំសមុដ្ឋានេនស្ស យស្មា អតិបណីតេន រូបេន រូបកាយោ ផុដោ, យស្ស ផុដត្តា ឈានា វុដ្ឋិតោបិ សុខំ បដិសំវេទេយ្យ, តស្មា ឯតមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘សុខញ្ច កាយេន បដិសំវេទេតី’តិ អាហ.

ឥទានិ យំ តំ អរិយា អាចិក្ខន្តិ ឧបេក្ខកោ សតិមា សុខវិហារីតិ ឯត្ថ យំឈានហេតុ យំឈានការណា តំ តតិយជ្ឈានសមង្គីបុគ្គលំ ពុទ្ធាទយោ អរិយា ‘‘អាចិក្ខន្តិ ទេសេន្តិ បញ្ញាបេន្តិ បដ្ឋបេន្តិ វិវរន្តិ វិភជន្តិ ឧត្តានីករោន្តិ បកាសេ’’ន្តិ បសំសន្តីតិ អធិប្បាយោ – កិន្តិ? ‘ឧបេក្ខកោ សតិមា សុខវិហារី’តិ – តំ តតិយជ្ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតីតិ ឯវមេត្ថ យោជនា វេទិតព្ពា.

កស្មា បន តំ តេ ឯវំ បសំសន្តីតិ? បសំសារហតោ. អយញ្ហិ យស្មា អតិមធុរសុខេ សុខបារមិប្បត្តេបិ តតិយជ្ឈានេ ឧបេក្ខកោ, ន តត្ថ សុខាភិសង្គេន អាកឌ្ឍីយតិ, ‘យថា ច បីតិ ន ឧប្បជ្ជតិ’ ឯវំ ឧបដ្ឋិតសតិតាយ សតិមា, យស្មា ច អរិយកន្តំ អរិយជនសេវិតមេវ អសំកិលិដ្ឋំ សុខំ នាមកាយេន បដិសំវេទេតិ តស្មា បសំសារហោ; ឥតិ បសំសារហតោ នំ អរិយា តេ ឯវំ បសំសាហេតុភូតេ គុណេ បកាសេន្តា ‘ឧបេក្ខកោ សតិមា សុខវិហារី’តិ ឯវំ បសំសន្តីតិ វេទិតព្ពំ.

តតិយន្តិ គណនានុបុព្ពតា តតិយំ. ឥទំ តតិយំ សមាបជ្ជតីតិបិ តតិយំ. តស្មិំ សមយេ ផស្សោ ហោតីតិអាទីសុ ឈានបញ្ចកេ បីតិបទម្បិ បរិហីនំ. តស្សាបិ វសេន សវិភត្តិកាវិភត្តិកបទវិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ. កោដ្ឋាសវារេបិ ទុវង្គិកំ ឈានំ ហោតីតិ អាគតំ. សេសំ ទុតិយជ្ឈានសទិសមេវាតិ.

តតិយំ.

ចតុត្ថជ្ឈានំ

១៦៥. ចតុត្ថជ្ឈាននិទ្ទេសេ សុខស្ស ច បហានា ទុក្ខស្ស ច បហានាតិ កាយិកសុខស្ស ច កាយិកទុក្ខស្ស ច បហានា. បុព្ពេវាតិ តញ្ច ខោ បុព្ពេវ ន ចតុត្ថជ្ឈានក្ខណេ. សោមនស្សទោមនស្សានំ អត្ថង្គមាតិ ចេតសិកសុខស្ស ច ចេតសិកទុក្ខស្ស ចាតិ ឥមេសម្បិ ទ្វិន្នំ បុព្ពេវ អត្ថង្គមា; បហានា ឥច្ចេវ វុត្តំ ហោតិ. កទា បន នេសំ បហានំ ហោតិ? ចតុន្នំ ឈានានំ ឧបចារក្ខណេ. សោមនស្សញ្ហិ ចតុត្ថជ្ឈានស្ស ឧបចារក្ខណេយេវ បហីយតិ. ទុក្ខទោមនស្សសុខានិ បឋមទុតិយតតិយជ្ឈានានំ ឧបចារក្ខណេសុ. ឯវមេតេសំ បហានក្កមេន អវុត្តានំ ឥន្ទ្រិយវិភង្គេ បន ឥន្ទ្រិយានំ ឧទ្ទេសក្កមេនេវ ឥធាបិ វុត្តានំ សុខទុក្ខសោមនស្សទោមនស្សានំ បហានំ វេទិតព្ពំ.

យទិ បនេតានិ តស្ស តស្ស ឈានស្ស ឧបចារក្ខណេយេវ បហីយន្តិ, អថ កស្មា ‘‘កត្ថ ចុប្បន្នំ ទុក្ខិន្ទ្រិយំ អបរិសេសំ និរុជ្ឈតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ វិវិច្ចេវ កាមេហិ…បេ… បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ, ឯត្ថុប្បន្នំ ទុក្ខិន្ទ្រិយំ អបរិសេសំ និរុជ្ឈតិ. កត្ថ ចុប្បន្នំ ទោមនស្សិន្ទ្រិយំ… សុខិន្ទ្រិយំ… សោមនស្សិន្ទ្រិយំ អបរិសេសំ និរុជ្ឈតិ? ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សុខស្ស ច បហានា…បេ… ចតុត្ថំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. ឯត្ថុប្បន្នំ សោមនស្សិន្ទ្រិយំ អបរិសេសំ និរុជ្ឈតី’’តិ (សំ. និ. ៥.៥១០) ឯវំ ឈានេស្វេវ និរោធោ វុត្តោតិ? អតិសយនិរោធត្តា. អតិសយនិរោធោ ហិ តេសំ បឋមជ្ឈានាទីសុ, ន និរោធោយេវ. និរោធោយេវ បន ឧបចារក្ខណេ, នាតិសយនិរោធោ. តថា ហិ នានាវជ្ជនេ បឋមជ្ឈានុបចារេ និរុទ្ធស្សាបិ ទុក្ខិន្ទ្រិយស្ស ឌំសមកសាទិសម្ផស្សេន វា, វិសមាសនុបតាបេន វា សិយា ឧប្បត្តិ, នត្វេវ អន្តោអប្បនាយំ. ឧបចារេ វា និរុទ្ធម្បេតំ ន សុដ្ឋុ និរុទ្ធំ ហោតិ, បដិបក្ខេន អវិហតត្តា. អន្តោអប្បនាយំ បន បីតិផរណេន សព្ពោ កាយោ សុខោក្កន្តោ ហោតិ. សុខោក្កន្តកាយស្ស ច សុដ្ឋុ និរុទ្ធំ ហោតិ ទុក្ខិន្ទ្រិយំ, បដិបក្ខេន វិហតត្តា. នានាវជ្ជនេយេវ ច ទុតិយជ្ឈានុបចារេ បហីនស្ស ទោមនស្សិន្ទ្រិយស្ស យស្មា ឯតំ វិតក្កវិចារបច្ចយេបិ កាយកិលមថេ ចិត្តុបឃាតេ ច សតិ ឧប្បជ្ជតិ, វិតក្កវិចារាភាវេ នេវ ឧប្បជ្ជតិ; យត្ថ បន ឧប្បជ្ជតិ តត្ថ វិតក្កវិចារភាវេ; អប្បហីនា ឯវ ច ទុតិយជ្ឈានុបចារេ វិតក្កវិចារាតិ តត្ថស្ស សិយា ឧប្បត្តិ, នត្វេវ ទុតិយជ្ឈានេ, បហីនបច្ចយត្តា. តថា តតិយជ្ឈានុបចារេ បហីនស្សាបិ សុខិន្ទ្រិយស្ស បីតិសមុដ្ឋានបណីតរូបផុដកាយស្ស សិយា ឧប្បត្តិ, នត្វេវ តតិយជ្ឈានេ. តតិយជ្ឈានេ ហិ សុខស្ស បច្ចយភូតា បីតិ សព្ពសោ និរុទ្ធាតិ. តថា ចតុត្ថជ្ឈានុបចារេ បហីនស្សាបិ សោមនស្សិន្ទ្រិយស្ស អាសន្នត្តា, អប្បនាប្បត្តាយ ឧបេក្ខាយ អភាវេន សម្មា អនតិក្កន្តត្តា ច, សិយា ឧប្បត្តិ, នត្វេវ ចតុត្ថជ្ឈានេ. តស្មា ឯវ ច ‘ឯត្ថុប្បន្នំ ទុក្ខិន្ទ្រិយំ អបរិសេសំ និរុជ្ឈតី’តិ តត្ថ តត្ថ អបរិសេសគ្គហណំ កតន្តិ.

ឯត្ថាហ – ‘អថេវំ តស្ស តស្ស ឈានស្សុបចារេ បហីនាបិ ឯតា វេទនា ឥធ កស្មា សមាហដា’តិ? ‘សុខគ្គហណត្ថំ’. យា ហិ អយំ ‘អទុក្ខមសុខ’ន្តិ ឯត្ថ អទុក្ខមសុខា វេទនា វុត្តា, សា សុខុមា, ទុព្ពិញ្ញេយ្យា, ន សក្កា សុខេន គហេតុំ. តស្មា យថា នាម ទុដ្ឋស្ស យថា តថា វា ឧបសង្កមិត្វា គហេតុំ អសក្កុណេយ្យស្ស គោណស្ស គហណត្ថំ គោបោ ឯកស្មិំ វជេ សព្ពា គាវោ សមាហរតិ, អថេកេកំ នីហរន្តោ បដិបាដិយា អាគតំ ‘អយំ សោ, គណ្ហថ ន’ន្តិ តម្បិ គាហាបយតិ; ឯវមេវ ភគវា សុខគហណត្ថំ សព្ពាបិ ឯតា សមាហរីតិ. ឯវញ្ហិ សមាហដា ឯតា ទស្សេត្វា យំ នេវ សុខំ ន ទុក្ខំ, ន សោមនស្សំ ន ទោមនស្សំ, អយំ អទុក្ខមសុខាវេទនាតិ សក្កា ហោតិ ឯសា គាហយិតុំ.

អបិច អទុក្ខមសុខាយ ចេតោវិមុត្តិយា បច្ចយទស្សនត្ថញ្ចាបិ ឯតា វុត្តាតិ វេទិតព្ពា. សុខទុក្ខប្បហានាទយោ ហិ តស្សា បច្ចយា. យថាហ – ‘‘ចត្តារោ ខោ, អាវុសោ, បច្ចយា អទុក្ខមសុខាយ ចេតោវិមុត្តិយា សមាបត្តិយា. ឥធាវុសោ ភិក្ខុ, សុខស្ស ច បហានា…បេ… ចតុត្ថំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ, ឥមេ ខោ, អាវុសោ, ចត្តារោ បច្ចយា អទុក្ខមសុខាយ ចេតោវិមុត្តិយា សមាបត្តិយា’’តិ (ម. និ. ១.៤៥៨). យថា វា អញ្ញត្ថ បហីនាបិ សក្កាយទិដ្ឋិអាទយោ តតិយមគ្គស្ស វណ្ណភណនត្ថំ តត្ថ បហីនាតិ វុត្តា, ឯវំ វណ្ណភណនត្ថម្បេតស្ស ឈានស្សេតា ឥធ វុត្តាតិ វេទិតព្ពា. បច្ចយឃាតេន វា ឯត្ថ រាគទោសានំ អតិទូរភាវំ ទស្សេតុម្បេតា វុត្តាតិ វេទិតព្ពា. ឯតាសុ ហិ សុខំ សោមនស្សស្ស បច្ចយោ, សោមនស្សំ រាគស្ស; ទុក្ខំ ទោមនស្សស្ស, ទោមនស្សំ ទោសស្ស. សុខាទិឃាតេន ច សប្បច្ចយា រាគទោសា ហតាតិ អតិទូរេ ហោន្តីតិ.

អទុក្ខមសុខន្តិ ទុក្ខាភាវេន អទុក្ខំ, សុខាភាវេន អសុខំ. ឯតេនេត្ថ ទុក្ខសុខប្បដិបក្ខភូតំ តតិយវេទនំ ទីបេតិ, ន ទុក្ខសុខាភាវមត្តំ. តតិយវេទនា នាម អទុក្ខមសុខា. ឧបេក្ខាតិបិ វុច្ចតិ. សា ឥដ្ឋានិដ្ឋវិបរីតានុភវនលក្ខណា, មជ្ឈត្តរសា, អវិភូតបច្ចុបដ្ឋានា, សុខនិរោធបទដ្ឋានាតិ វេទិតព្ពា.

ឧបេក្ខាសតិបារិសុទ្ធិន្តិ ឧបេក្ខាយ ជនិតសតិបារិសុទ្ធិំ. ឥមស្មិញ្ហិ ឈានេ សុបរិសុទ្ធា សតិ. យា ច តស្សា សតិយា បារិសុទ្ធិ សា ឧបេក្ខាយ កតា, ន អញ្ញេន. តស្មា ឯតំ ឧបេក្ខាសតិបារិសុទ្ធីតិ វុច្ចតិ. វិភង្គេបិ វុត្តំ – ‘‘អយំ សតិ ឥមាយ ឧបេក្ខាយ វិសទា ហោតិ បរិសុទ្ធា បរិយោទាតា, តេន វុច្ចតិ ឧបេក្ខាសតិបារិសុទ្ធី’’តិ (វិភ. ៥៩៧). យាយ ច ឧបេក្ខាយ ឯត្ថ សតិ បារិសុទ្ធិ ហោតិ សា អត្ថតោ តត្រមជ្ឈត្តតាតិ វេទិតព្ពា. ន កេវលញ្ចេត្ថ តាយ សតិយេវ បរិសុទ្ធា អបិច ខោ សព្ពេបិ សម្បយុត្តធម្មា. សតិសីសេន បន ទេសនា វុត្តា.

តត្ថ កិញ្ចាបិ អយំ ឧបេក្ខា ហេដ្ឋាបិ តីសុ ឈានេសុ វិជ្ជតិ – យថា បន ទិវា សូរិយប្បភាភិភវា សោម្មភាវេន ច អត្តនោ ឧបការកត្តេន វា សភាគាយ រត្តិយា អលាភា ទិវា វិជ្ជមានាបិ ចន្ទលេខា អបរិសុទ្ធា ហោតិ អបរិយោទាតា – ឯវមយម្បិ តត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខាចន្ទលេខា វិតក្កាទិបច្ចនីកធម្មតេជាភិភវា សភាគាយ ច ឧបេក្ខាវេទនារត្តិយា អប្បដិលាភា វិជ្ជមានាបិ បឋមាទិជ្ឈានភេទេសុ អបរិសុទ្ធា ហោតិ. តស្សា ច អបរិសុទ្ធាយ ទិវា អបរិសុទ្ធចន្ទលេខាយ បភា វិយ សហជាតាបិ សតិអាទយោ អបរិសុទ្ធាវ ហោន្តិ. តស្មា តេសុ ឯកម្បិ ‘ឧបេក្ខាសតិបារិសុទ្ធី’តិ ន វុត្តំ. ឥធ បន វិតក្កាទិបច្ចនីកធម្មតេជាភិភវាភាវា សភាគាយ ច ឧបេក្ខា វេទនារត្តិយា បដិលាភា អយំ តត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខាចន្ទលេខា អតិវិយ បរិសុទ្ធា. តស្សា បរិសុទ្ធត្តា បរិសុទ្ធចន្ទលេខាយ បភា វិយ សហជាតាបិ សតិអាទយោ បរិសុទ្ធា ហោន្តិ បរិយោទាតា. តស្មា ឥទមេវ ឧបេក្ខាសតិបារិសុទ្ធីតិ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

ចតុត្ថន្តិ គណនានុបុព្ពតា ចតុត្ថំ. ឥទំ ចតុត្ថំ សមាបជ្ជតីតិបិ ចតុត្ថំ. ផស្សោ ហោតីតិអាទីសុ ផស្សបញ្ចកេ តាវ វេទនាតិ ឧបេក្ខាវេទនា វេទិតព្ពា. ឈានបញ្ចកឥន្ទ្រិយអដ្ឋកេសុ បន ឧបេក្ខា ហោតិ ឧបេក្ខិន្ទ្រិយំ ហោតីតិ (ធ. ស. ១៦៥) វុត្តមេវ. សេសានិ តតិយេ បរិហីនបទានិ ឥធាបិ បរិហីនានេវ. កោដ្ឋាសវារេបិ ទុវង្គិកំ ឈានន្តិ ឧបេក្ខាចិត្តេកគ្គតាវសេនេវ វេទិតព្ពំ. សេសំ សព្ពំ តតិយសទិសមេវាតិ.

ចតុក្កនយោ និដ្ឋិតោ.

បញ្ចកនយោ

១៦៧. ឥទានិ កតមេ ធម្មា កុសលាតិ បញ្ចកនយោ អារទ្ធោ. កស្មាតិ ចេ, បុគ្គលជ្ឈាសយវសេន ចេវ ទេសនាវិលាសេន ច. សន្និសិន្នទេវបរិសាយ កិរ ឯកច្ចានំ ទេវានំ វិតក្កោ ឯវ ឱឡារិកតោ ឧបដ្ឋាសិ, វិចារបីតិសុខចិត្តេកគ្គតា សន្តតោ. តេសំ សប្បាយវសេន សត្ថា ចតុរង្គិកំ អវិតក្កំ វិចារមត្តំ ទុតិយជ្ឈានំ នាម ភាជេសិ. ឯកច្ចានំ វិចារោ ឱឡារិកតោ ឧបដ្ឋាសិ, បីតិសុខចិត្តេកគ្គតា សន្តតោ. តេសំ សប្បាយវសេន តិវង្គិកំ តតិយជ្ឈានំ នាម ភាជេសិ. ឯកច្ចានំ បីតិ ឱឡារិកតោ ឧបដ្ឋាសិ, សុខចិត្តេកគ្គតា សន្តតោ. តេសំ សប្បាយវសេន ទុវង្គិកំ ចតុត្ថជ្ឈានំ នាម ភាជេសិ. ឯកច្ចានំ សុខំ ឱឡារិកតោ ឧបដ្ឋាសិ, ឧបេក្ខាចិត្តេកគ្គតា សន្តតោ. តេសំ សប្បាយវសេន ទុវង្គិកំ បញ្ចមជ្ឈានំ នាម ភាជេសិ. អយំ តាវ ‘បុគ្គលជ្ឈាសយោ’.

យស្សា បន ធម្មធាតុយា សុប្បដិវិទ្ធត្តា ទេសនាវិលាសប្បត្តោ នាម ហោតិ – សា តថាគតស្ស សុដ្ឋុ បដិវិទ្ធា – តស្មា ញាណមហត្តតាយ ទេសនាវិធានេសុ កុសលោ ទេសនាវិលាសប្បត្តោ សត្ថា យំ យំ អង្គំ លព្ភតិ តស្ស តស្ស វសេន យថា យថា ឥច្ឆតិ តថា តថា ទេសនំ និយាមេតីតិ សោ ឥធ បញ្ចង្គិកំ បឋមជ្ឈានំ ភាជេសិ, ចតុរង្គិកំ អវិតក្កំ វិចារមត្តំ ទុតិយជ្ឈានំ, ភាជេសិ តិវង្គិកំ តតិយជ្ឈានំ, ភាជេសិ ទុវង្គិកំ ចតុត្ថជ្ឈានំ, ទុវង្គិកមេវ បញ្ចមជ្ឈានំ ភាជេសិ. អយំ ‘ទេសនាវិលាសោ’ នាម.

អបិច យេ ភគវតា ‘‘តយោមេ, ភិក្ខវេ, សមាធី – សវិតក្កសវិចារោ សមាធិ, អវិតក្កវិចារមត្តោ សមាធិ, អវិតក្កអវិចារោ សមាធី’’តិ (ទី. និ. ៣.៣០៥) សុត្តន្តេ តយោ សមាធី ទេសិតា, តេសុ ហេដ្ឋា សវិតក្កសវិចារោ សមាធិ អវិតក្កអវិចារោ សមាធិ ច ភាជេត្វា ទស្សិតោ, អវិតក្កវិចារមត្តោ ន ទស្សិតោ. តំ ទស្សេតុម្បិ អយំ បញ្ចកនយោ អារទ្ធោតិ វេទិតព្ពោ.

តត្ថ ទុតិយជ្ឈាននិទ្ទេសេ ផស្សាទីសុ វិតក្កមត្តំ បរិហាយតិ, កោដ្ឋាសវារេ ‘‘ចតុរង្គិកំ ឈានំ ហោតិ ចតុរង្គិកោ មគ្គោ ហោតី’’តិ អយមេវ វិសេសោ. សេសំ សព្ពំ បឋមជ្ឈានសទិសមេវ. យានិ ច ចតុក្កនយេ ទុតិយតតិយចតុត្ថានិ តានេវ ឥធ តតិយចតុត្ថបញ្ចមានិ. តេសំ អធិគមបដិបាដិទីបនត្ថំ អយំ នយោ វេទិតព្ពោ –

ឯកោ កិរ អមច្ចបុត្តោ រាជានំ ឧបដ្ឋាតុំ ជនបទតោ នគរំ អាគតោ. សោ ឯកទិវសមេវ រាជានំ ទិស្វា បានព្យសនេន សព្ពំ វិភវជាតំ នាសេសិ. តំ ឯកទិវសំ សុរាមទមត្តំ និច្ចោឡំ កត្វា ជិណ្ណកដសារកមត្តេន បដិច្ឆាទេត្វា បានាគារតោ នីហរិំសុ. តមេនំ សង្ការកូដេ និបជ្ជិត្វា និទ្ទាយន្តំ ឯកោ អង្គវិជ្ជាបាឋកោ ទិស្វា ‘អយំ បុរិសោ មហាជនស្ស អវស្សយោ ភវិស្សតិ, បដិជគ្គិតព្ពោ ឯសោ’តិ សន្និដ្ឋានំ កត្វា មត្តិកាយ ន្ហាបេត្វា ថូលសាដកយុគំ និវាសាបេត្វា បុន គន្ធោទកេន ន្ហាបេត្វា សុខុមេន ទុកូលយុគឡេន អច្ឆាទេត្វា បាសាទំ អារោបេត្វា សុភោជនំ ភោជេត្វា ‘ឯវំ នំ បរិចារេយ្យាថា’តិ បរិចារកេ បដិបាទេត្វា បក្កាមិ. អថ នំ តេ សយនំ អារោបេសុំ. បានាគារគមនបដិពាហនត្ថញ្ច នំ ចត្តារោ តាវ ជនា ចតូសុ ហត្ថបាទេសុ ឧប្បីឡេត្វា អដ្ឋំសុ. ឯកោ បាទេ បរិមជ្ជិ. ឯកោ តាលវណ្ដំ គហេត្វា ពីជិ. ឯកោ វីណំ វាទយមានោ គាយន្តោ និសីទិ.

សោ សយនុបគមនេន វិគតកិលមថោ ថោកំ និទ្ទាយិត្វា វុដ្ឋិតោ ហត្ថបាទនិប្បីឡនំ អសហមានោ ‘កោ មេ ហត្ថបាទេ ឧប្បីឡេតិ? អបគច្ឆថា’តិ តជ្ជេសិ. តេ ឯកវចនេនេវ អបគច្ឆិំសុ. តតោ បុន ថោកំ និទ្ទាយិត្វា វុដ្ឋិតោ បាទបរិមជ្ជនំ អសហមានោ ‘កោ មេ បាទេ បរិមជ្ជតិ? អបគច្ឆា’តិ អាហ. សោបិ ឯកវចនេនេវ អបគច្ឆិ. បុន ថោកំ និទ្ទាយិត្វា វុដ្ឋិតោ វាតវុដ្ឋិ វិយ តាលវណ្ដវាតំ អសហន្តោ ‘កោ ឯស? អបគច្ឆតូ’តិ អាហ. សោបិ ឯកវចនេនេវ អបគច្ឆិ. បុន ថោកំ និទ្ទាយិត្វា វុដ្ឋិតោ កណ្ណសូលំ វិយ គីតវាទិតសទ្ទំ អសហមានោ វីណាវាទកំ តជ្ជេសិ. សោបិ ឯកវចនេនេវ អបគច្ឆិ. អថេវំ អនុក្កមេន បហីនកិលមថុប្បីឡនបរិមជ្ជនវាតប្បហារគីតវាទិតសទ្ទុបទ្ទវោ សុខំ សយិត្វា វុដ្ឋាយ រញ្ញោ សន្តិកំ អគមាសិ. រាជាបិស្ស មហន្តំ ឥស្សរិយមទាសិ. សោ មហាជនស្ស អវស្សយោ ជាតោ.

តត្ថ បានព្យសនេន បារិជុញ្ញប្បត្តោ សោ អមច្ចបុត្តោ វិយ អនេកព្យសនបារិជុញ្ញប្បត្តោ ឃរាវាសគតោ កុលបុត្តោ ទដ្ឋព្ពោ. អង្គវិជ្ជាបាឋកោ បុរិសោ វិយ តថាគតោ. តស្ស បុរិសស្ស ‘អយំ មហាជនស្ស អវស្សយោ ភវិស្សតិ, បដិជគ្គនំ អរហតី’តិ សន្និដ្ឋានំ វិយ តថាគតស្ស ‘អយំ មហាជនស្ស អវស្សយោ ភវិស្សតិ, បព្ពជ្ជំ អរហតិ កុលបុត្តោ’តិ សន្និដ្ឋានករណំ.

អថស្ស អមច្ចបុត្តស្ស មត្តិកាមត្តេន ន្ហាបនំ វិយ កុលបុត្តស្សាបិ បព្ពជ្ជាបដិលាភោ. អថស្ស ថូលសាដកនិវាសនំ វិយ ឥមស្សាបិ ទសសិក្ខាបទសង្ខាតសីលវត្ថនិវាសនំ. បុន តស្ស គន្ធោទកន្ហាបនំ វិយ ឥមស្សាបិ បាតិមោក្ខសំវរាទិសីលគន្ធោទកន្ហាបនំ. បុន តស្ស សុខុមទុកូលយុគឡច្ឆាទនំ វិយ ឥមស្សាបិ យថាវុត្តសីលវិសុទ្ធិសម្បទាសង្ខាតទុកូលច្ឆាទនំ.

ទុកូលច្ឆាទិតស្ស បនស្ស បាសាទារោបនំ វិយ ឥមស្សាបិ សីលវិសុទ្ធិទុកូលច្ឆាទិតស្ស សមាធិភាវនាបាសាទារោហនំ. តតោ តស្ស សុភោជនភុញ្ជនំ វិយ ឥមស្សាបិ សមាធិឧបការកសតិសម្បជញ្ញាទិធម្មាមតបរិភុញ្ជនំ.

ភុត្តភោជនស្ស បន តស្ស បរិចារកេហិ សយនារោបនំ វិយ ឥមស្សាបិ វិតក្កាទីហិ ឧបចារជ្ឈានារោបនំ. បុន តស្ស បានាគារគមនបដិពាហនត្ថំ ហត្ថបាទុប្បីឡនកបុរិសចតុក្កំ វិយ ឥមស្សាបិ កាមសញ្ញាភិមុខគមនបដិពាហនត្ថំ អារម្មណេ ចិត្តុប្បីឡនកោ នេក្ខម្មវិតក្កោ. តស្ស បាទបរិមជ្ជកបុរិសោ វិយ ឥមស្សាបិ អារម្មណេ ចិត្តានុមជ្ជនកោ វិចារោ. តស្ស តាលវណ្ដវាតទាយកោ វិយ ឥមស្សាបិ ចេតសោ សីតលភាវទាយិកា បីតិ.

តស្ស សោតានុគ្គហករោ គន្ធព្ពបុរិសោ វិយ ឥមស្សាបិ ចិត្តានុគ្គាហកំ សោមនស្សំ. តស្ស សយនុបគមនេន វិគតកិលមថស្ស ថោកំ និទ្ទុបគមនំ វិយ ឥមស្សាបិ ឧបចារជ្ឈានសន្និស្សយេន វិគតនីវរណកិលមថស្ស បឋមជ្ឈានុបគមនំ.

អថស្ស និទ្ទាយិត្វា វុដ្ឋិតស្ស ហត្ថបាទុប្បីឡនាសហនេន ហត្ថបាទុប្បីឡកានំ សន្តជ្ជនំ តេសញ្ច អបគមនេន បុន ថោកំ និទ្ទុបគមនំ វិយ ឥមស្សាបិ បឋមជ្ឈានតោ វុដ្ឋិតស្ស ចិត្តុប្បីឡកវិតក្កាសហនេន វិតក្កទោសទស្សនំ, វិតក្កប្បហានា ច បុន អវិតក្កវិចារមត្តទុតិយជ្ឈានុបគមនំ.

តតោ តស្ស បុនប្បុនំ និទ្ទាយិត្វា វុដ្ឋិតស្ស យថាវុត្តេន កមេន បាទបរិមជ្ជនាទីនំ អសហនេន បដិបាដិយា បាទបរិមជ្ជកាទីនំ សន្តជ្ជនំ, តេសំ តេសញ្ច អបគមនេន បុនប្បុនំ ថោកំ និទ្ទុបគមនំ វិយ ឥមស្សាបិ បុនប្បុនំ ទុតិយាទីហិ ឈានេហិ វុដ្ឋិតស្ស យថាវុត្តទោសានំ វិចារាទីនំ អសហនេន បដិបាដិយា វិចារាទិទោសទស្សនំ. តេសំ តេសញ្ច បហានា បុនប្បុនំ អវិតក្កអវិចារនិប្បីតិក បហីនសោមនស្សជ្ឈានុបគមនំ.

តស្ស បន សយនា វុដ្ឋាយ រញ្ញោ សន្តិកំ គតស្ស ឥស្សរិយប្បត្តិ វិយ ឥមស្សាបិ បញ្ចមជ្ឈានតោ វុដ្ឋិតស្ស វិបស្សនា មគ្គំ ឧបគតស្ស អរហត្តប្បត្តិ.

តស្ស បត្តិស្សរិយស្ស ពហូនំ ជនានំ អវស្សយភាវោ វិយ ឥមស្សាបិ អរហត្តប្បត្តស្ស ពហូនំ អវស្សយភាវោ វេទិតព្ពោ. ឯត្តាវតា ហិ ឯស អនុត្តរំ បុញ្ញក្ខេត្តំ នាម ហោតីតិ.

បញ្ចកនយោ និដ្ឋិតោ.

ឯត្តាវតា ចតុក្កបញ្ចកនយទ្វយភេទោ សុទ្ធិកនវកោ នាម បកាសិតោ ហោតិ. អត្ថតោ បនេស បញ្ចកនយេ ចតុក្កនយស្ស បវិដ្ឋត្តា ឈានបញ្ចកោ ឯវាតិ វេទិតព្ពោ.

បដិបទាចតុក្កំ

១៧៦-១៨០. ឥទានិ យស្មា ឯតំ ឈានំ នាម បដិបទាកមេន សិជ្ឈតិ, តស្មា តស្ស បដិបទាភេទំ ទស្សេតុំ បុន កតមេ ធម្មា កុសលាតិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ ទុក្ខា បដិបទា អស្សាតិ ទុក្ខបដិបទំ. ទន្ធា អភិញ្ញា អស្សាតិ ទន្ធាភិញ្ញំ. ឥតិ ទុក្ខបដិបទន្តិ វា ទន្ធាភិញ្ញន្តិ វា បថវីកសិណន្តិ វា តីណិបិ ឈានស្សេវ នាមានិ. ទុក្ខបដិបទំ ខិប្បាភិញ្ញន្តិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

តត្ថ បឋមសមន្នាហារតោ បដ្ឋាយ យាវ តស្ស តស្ស ឈានស្ស ឧបចារំ ឧប្បជ្ជតិ តាវ បវត្តា ឈានភាវនា ‘បដិបទា’តិ វុច្ចតិ. ឧបចារតោ បន បដ្ឋាយ យាវ អប្បនា តាវ បវត្តា បញ្ញា ‘អភិញ្ញា’តិ វុច្ចតិ. សា បនេសា បដិបទា ឯកច្ចស្ស ទុក្ខា ហោតិ. នីវរណាទិបច្ចនីកធម្មសមុទាចារគហនតាយ កិច្ឆា អសុខសេវនាតិ អត្ថោ. ឯកច្ចស្ស តទភាវេន សុខា. អភិញ្ញាបិ ឯកច្ចស្ស ទន្ធា ហោតិ, មន្ទា, អសីឃប្បវត្តិ. ឯកច្ចស្ស ខិប្បា អមន្ទា សីឃប្បវត្តិ. តស្មា យោ អាទិតោ កិលេសេ វិក្ខម្ភេន្តោ ទុក្ខេន សសង្ខារេន សប្បយោគេន កិលមន្តោ វិក្ខម្ភេតិ, តស្ស ទុក្ខា បដិបទា នាម ហោតិ. យោ បន វិក្ខម្ភិតកិលេសោ អប្បនាបរិវាសំ វសន្តោ ចិរេន អង្គបាតុភាវំ បាបុណាតិ, តស្ស ទន្ធាភិញ្ញា នាម ហោតិ. យោ ខិប្បំ អង្គបាតុភាវំ បាបុណាតិ តស្ស ខិប្បាភិញ្ញា នាម ហោតិ. យោ កិលេសេ វិក្ខម្ភេន្តោ សុខេន អកិលមន្តោ វិក្ខម្ភេតិ, តស្ស សុខា បដិបទា នាម ហោតិ.

តត្ថ យានិ សប្បាយាសប្បាយានិ ច បលិពោធុបច្ឆេទាទីនិ បុព្ពកិច្ចានិ ច អប្បនាកោសល្លានិ ច វិសុទ្ធិមគ្គេ ចិត្តភាវនានិទ្ទេសេ និទ្ទិដ្ឋានិ, តេសុ យោ អសប្បាយសេវី ហោតិ, តស្ស ទុក្ខា បដិបទា ទន្ធា ច អភិញ្ញា ហោតិ. សប្បាយសេវិនោ សុខា បដិបទា ខិប្បា ច អភិញ្ញា. យោ បន បុព្ពភាគេ អសប្បាយំ សេវិត្វា អបរភាគេ សប្បាយសេវី ហោតិ, បុព្ពភាគេ វា សប្បាយំ សេវិត្វា អបរភាគេ អសប្បាយសេវី, តស្ស វោមិស្សកតា វេទិតព្ពា. តថា បលិពោធុបច្ឆេទាទិកំ បុព្ពកិច្ចំ អសម្បាទេត្វា ភាវនំ អនុយុត្តស្ស ទុក្ខា បដិបទា ហោតិ, វិបរិយាយេន សុខា. អប្បនាកោសល្លានិ បន អសម្បាទេន្តស្ស ទន្ធា អភិញ្ញា ហោតិ, សម្បាទេន្តស្ស ខិប្បា.

អបិច តណ្ហាអវិជ្ជាវសេន សមថវិបស្សនាកតាធិការវសេន ចាបិ ឯតាសំ បភេទោ វេទិតព្ពោ. តណ្ហាភិភូតស្ស ហិ ទុក្ខា បដិបទា ហោតិ, អនភិភូតស្ស សុខា. អវិជ្ជាភិភូតស្ស ច ទន្ធា អភិញ្ញា ហោតិ, អនភិភូតស្ស ខិប្បា. យោ ច សមថេ អកតាធិការោ តស្ស ទុក្ខា បដិបទា ហោតិ, កតាធិការស្ស សុខា. យោ បន វិបស្សនាយ អកតាធិការោ ហោតិ, តស្ស ទន្ធា អភិញ្ញា ហោតិ, កតាធិការស្ស ខិប្បា.

កិលេសិន្ទ្រិយវសេន ចាបិ ឯតាសំ បភេទោ វេទិតព្ពោ. តិព្ពកិលេសស្ស ហិ មុទិន្ទ្រិយស្ស ទុក្ខា បដិបទា ហោតិ ទន្ធា ច អភិញ្ញា, តិក្ខិន្ទ្រិយស្ស បន ខិប្បា អភិញ្ញា. មន្ទកិលេសស្ស ច មុទិន្ទ្រិយស្ស សុខា បដិបទា ហោតិ ទន្ធា ច អភិញ្ញា, តិក្ខិន្ទ្រិយស្ស បន ខិប្បា អភិញ្ញាតិ.

ឥតិ ឥមាសុ បដិបទាអភិញ្ញាសុ យោ បុគ្គលោ ទុក្ខាយ បដិបទាយ ទន្ធាយ អភិញ្ញាយ ឈានំ បាបុណាតិ, តស្ស តំ ឈានំ ទុក្ខបដិបទំ ទន្ធាភិញ្ញន្តិ វុច្ចតិ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ.

តត្ថ ‘តទនុធម្មតា សតិ សន្តិដ្ឋតិ ឋិតិភាគិនី បញ្ញា’តិ (វិភ. ៧៩៩) ឯវំ វុត្តសតិយា វា តំតំឈាននិកន្តិយា វា វិក្ខម្ភនេ បដិបទា, តំតំឈានុបចារប្បត្តស្ស អប្បនាយ បរិវាសេ អភិញ្ញា ច វេទិតព្ពា. អាគមនវសេនាបិ ច បដិបទា អភិញ្ញា ហោន្តិយេវ. ទុក្ខបដិបទញ្ហិ ទន្ធាភិញ្ញំ បឋមជ្ឈានំ បត្វា បវត្តំ ទុតិយម្បិ តាទិសមេវ ហោតិ. តតិយចតុត្ថេសុបិ ឯសេវ នយោ. យថា ច ចតុក្កនយេ ឯវំ បញ្ចកនយេបិ បដិបទាវសេន ចតុធា ភេទោ វេទិតព្ពោ. ឥតិ បដិបទាវសេនបិ ចត្តារោ នវកា វុត្តា ហោន្តិ. តេសុ បាឋតោ ឆត្តិំស ចិត្តានិ, អត្ថតោ បន បញ្ចកនយេ ចតុក្កនយស្ស បវិដ្ឋត្តា វីសតិមេវ ភវន្តីតិ.

បដិបទាចតុក្កំ.

អារម្មណចតុក្កំ

១៨១. ឥទានិ យស្មា ឯតំ ឈានំ នាម យថា បដិបទាភេទេន ឯវំ អារម្មណភេទេនាបិ ចតុព្ពិធំ ហោតិ. តស្មាស្ស តំ បភេទំ ទស្សេតុំ បុន កតមេ ធម្មា កុសលាតិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ បរិត្តំ បរិត្តារម្មណន្តិអាទីសុ យំ អប្បគុណំ ហោតិ, ឧបរិជ្ឈានស្ស បច្ចយោ ភវិតុំ ន សក្កោតិ, ឥទំ បរិត្តំ នាម. យំ បន អវឌ្ឍិតេ សុប្បមត្តេ វា សរាវមត្តេ វា អារម្មណេ បវត្តំ, តំ បរិត្តំ អារម្មណំ អស្សាតិ បរិត្តារម្មណំ. យំ បគុណំ សុភាវិតំ ឧបរិជ្ឈានស្ស បច្ចយោ ភវិតុំ សក្កោតិ, ឥទំ អប្បមាណំ នាម. យំ វិបុលេ អារម្មណេ បវត្តំ តំ វុឌ្ឍិប្បមាណត្តា អប្បមាណំ អារម្មណំ អស្សាតិ អប្បមាណារម្មណំ. វុត្តលក្ខណវោមិស្សកតាយ បន វោមិស្សកនយោ វេទិតព្ពោ. ឥតិ អារម្មណវសេនបិ ចត្តារោ នវកា វុត្តា ហោន្តិ. ចិត្តគណនាបេត្ថ បុរិមសទិសា ឯវាតិ.

អារម្មណចតុក្កំ.

អារម្មណបដិបទាមិស្សកំ

១៨៦. ឥទានិ អារម្មណបដិបទាមិស្សកំ សោឡសក្ខត្តុកនយំ ទស្សេតុំ បុន កតមេ ធម្មា កុសលាតិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ បឋមនយេ វុត្តជ្ឈានំ ទុក្ខបដិបទត្តា ទន្ធាភិញ្ញត្តា បរិត្តត្តា បរិត្តារម្មណត្តាតិ ចតូហិ ការណេហិ ហីនំ, សោឡសមនយេ វុត្តជ្ឈានំ សុខបដិបទត្តា ខិប្បាភិញ្ញត្តា អប្បមាណត្តា អប្បមាណារម្មណត្តាតិ ចតូហិ ការណេហិ បណីតំ. សេសេសុ ចុទ្ទសសុ ឯកេន ទ្វីហិ តីហិ ច ការណេហិ ហីនប្បណីតតា វេទិតព្ពា.

កស្មា បនាយំ នយោ ទេសិតោតិ? ឈានុប្បត្តិការណត្តា. សម្មាសម្ពុទ្ធេន ហិ បថវីកសិណេ សុទ្ធិកជ្ឈានំ ចតុក្កនយវសេន បញ្ចកនយវសេន ច ទស្សិតំ; តថា សុទ្ធិកបដិបទា, តថា សុទ្ធិការម្មណំ. តត្ថ យា ទេវតា បថវីកសិណេ សុទ្ធិកជ្ឈានំ ចតុក្កនយវសេន ទេសិយមានំ ពុជ្ឈិតុំ សក្កោន្តិ, តាសំ សប្បាយវសេន សុទ្ធិកជ្ឈានេ ចតុក្កនយោ ទេសិតោ. យា បញ្ចកនយវសេន ទេសិយមានំ ពុជ្ឈិតុំ សក្កោន្តិ, តាសំ សប្បាយវសេន បញ្ចកនយោ. យា សុទ្ធិកបដិបទាយ, សុទ្ធិការម្មណេ ចតុក្កនយវសេន ទេសិយមានំ ពុជ្ឈិតុំ សក្កោន្តិ, តាសំ សប្បាយវសេន សុទ្ធិកបដិបទាយ សុទ្ធិការម្មណេ ចតុក្កនយោ ទេសិតោ. យា បញ្ចកនយវសេន ទេសិយមានំ ពុជ្ឈិតុំ សក្កោន្តិ តាសំ សប្បាយវសេន បញ្ចកនយោ. ឥតិ ហេដ្ឋា បុគ្គលជ្ឈាសយវសេន ទេសនា កតា.

ទេសនាវិលាសប្បត្តោ ចេស បភិន្នបដិសម្ភិទោ ទសពលចតុវេសារជ្ជវិសទញាណោ ធម្មានំ យាថាវសរសលក្ខណស្ស សុប្បដិវិទ្ធត្តា ធម្មបញ្ញត្តិកុសលតាយ យោ យោ នយោ លព្ភតិ តស្ស តស្ស វសេន ទេសនំ និយមេតុំ សក្កោតិ, តស្មា ឥមាយ ទេសនាវិលាសប្បត្តិយាបិ តេន ឯសា បថវីកសិណេ សុទ្ធិកចតុក្កនយាទិវសេន ទេសនា កតា.

យស្មា បន យេ កេចិ ឈានំ ឧប្បាទេន្តិ នាម ន តេ អារម្មណបដិបទាហិ វិនា ឧប្បាទេតុំ សក្កោន្តិ, តស្មា និយមតោ ឈានុប្បត្តិការណត្តា អយំ សោឡសក្ខត្តុកនយោ កថិតោ.

ឯត្តាវតា សុទ្ធិកនវកោ, ចត្តារោ បដិបទានវកា, ចត្តារោ អារម្មណនវកា, ឥមេ ច សោឡស នវកាតិ បញ្ចវីសតិ នវកា កថិតា ហោន្តិ. តត្ថ ឯកេកស្មិំ នវកេ ចតុក្កបញ្ចកវសេន ទ្វេ ទ្វេ នយាតិ បញ្ញាស នយា. តត្ថ ‘‘បញ្ចវីសតិយា ចតុក្កនយេសុ សតំ, បញ្ចកនយេសុ បញ្ចវីសសត’’ន្តិ បាឋតោ បញ្ចវីសាធិកានិ ទ្វេ ឈានចិត្តសតានិ ហោន្តិ. បញ្ចកនយេ បន ចតុក្កនយស្ស បវិដ្ឋត្តា អត្ថតោ បញ្ចវីសាធិកមេវ ចិត្តសតំ ហោតិ. យានិ ចេតានិ បាឋេ បញ្ចវីសាធិកានិ ទ្វេ ចិត្តសតានិ តេសុ ឯកេកស្ស និទ្ទេសេ ធម្មវវត្ថានាទយោ តយោ តយោ មហាវារា ហោន្តិ. តេ បន តត្ថ តត្ថ នយមត្តមេវ ទស្សេត្វា សំខិត្តាតិ.

បថវីកសិណំ.

២០៣. ឥទានិ យស្មា អាបោកសិណាទីសុបិ ឯតានិ ឈានានិ ឧប្បជ្ជន្តិ, តស្មា តេសំ ទស្សនត្ថំ បុន កតមេ ធម្មា កុសលាតិអាទិ អារទ្ធំ. តេសុ សព្ពោ បាឡិនយោ ច អត្ថវិភាវនា ច ចិត្តគណនា ច វារសង្ខេបោ ច បថវីកសិណេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. ភាវនានយោ បន កសិណបរិកម្មំ អាទិំ កត្វា សព្ពោ វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ ១.៩១ អាទយោ) បកាសិតោយេវ. មហាសកុលុទាយិសុត្តេ បន ទសកសិណានិ (ម. និ. ២.២៥០) វុត្តានិ. តេសុ វិញ្ញាណកសិណំ អាកាសេ បវត្តិតមហគ្គតវិញ្ញាណម្បិ តត្ថ បរិកម្មំ កត្វា និព្ពត្តា វិញ្ញាណញ្ចាយតនសមាបត្តិបិ ហោតីតិ សព្ពប្បការេន អារុប្បទេសនមេវ ភជតិ, តស្មា ឥមស្មិំ ឋានេ ន កថិតំ.

អាកាសកសិណន្តិ បន កសិណុគ្ឃាដិមមាកាសម្បិ, តំ អារម្មណំ កត្វា បវត្តក្ខន្ធាបិ, ភិត្តិច្ឆិទ្ទាទីសុ អញ្ញតរស្មិំ គហេតព្ពនិមិត្តបរិច្ឆេទាកាសម្បិ, តំ អារម្មណំ កត្វា ឧប្បន្នំ ចតុក្កបញ្ចកជ្ឈានម្បិ វុច្ចតិ. តត្ថ បុរិមនយោ អារុប្បទេសនំ ភជតិ, បច្ឆិមនយោ រូបាវចរទេសនំ. ឥតិ មិស្សកត្តា ឥមំ រូបាវចរទេសនំ ន អារុឡ្ហំ. បរិច្ឆេទាកាសេ និព្ពត្តជ្ឈានំ បន រូបូបបត្តិយា មគ្គោ ហោតិ តស្មា តំ គហេតព្ពំ. តស្មិំ បន ចតុក្កបញ្ចកជ្ឈានមេវ ឧប្បជ្ជតិ, អរូបជ្ឈានំ នុប្បជ្ជតិ. កស្មា? កសិណុគ្ឃាដនស្ស អលាភតោ. តញ្ហិ បុនប្បុនំ ឧគ្ឃាដិយមានម្បិ អាកាសមេវ ហោតីតិ ន តត្ថ កសិណុគ្ឃាដនំ លព្ភតិ, តស្មា តត្ថុប្បន្នំ ឈានំ ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារាយ សំវត្តតិ, អភិញ្ញាបាទកំ ហោតិ, វិបស្សនាបាទកំ ហោតិ, និរោធបាទកំ ន ហោតិ. អនុបុព្ពនិរោធោ បនេត្ថ យាវ បញ្ចមជ្ឈានា លព្ភតិ វដ្ដបាទកំ ហោតិយេវ. យថា ចេតំ ឯវំ បុរិមកសិណេសុ ឧប្បន្នំ ឈានម្បិ. និរោធបាទកភាវោ បនេត្ថ វិសេសោ. សេសមេត្ថ អាកាសកសិណេ យំ វត្តព្ពំ សិយា តំ សព្ពំ វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.៩៨-៩៩) វុត្តមេវ.

‘ឯកោបិ ហុត្វា ពហុធា ហោតី’តិអាទិនយំ (ទី. និ. ១.២៣៩; បដិ. ម. ១.១០២) បន វិកុព្ពនំ ឥច្ឆន្តេន បុរិមេសុ អដ្ឋសុ កសិណេសុ អដ្ឋ សមាបត្តិយោ និព្ពត្តេត្វា កសិណានុលោមតោ កសិណបដិលោមតោ, កសិណានុលោមបដិលោមតោ; ឈានានុលោមតោ, ឈានបដិលោមតោ, ឈានានុលោមបដិលោមតោ; ឈានុក្កន្តិកតោ, កសិណុក្កន្តិកតោ, ឈានកសិណុក្កន្តិកតោ; អង្គសង្កន្តិកតោ, អារម្មណសង្កន្តិកតោ, អង្គារម្មណសង្កន្តិកតោ; អង្គវវត្ថានតោ, អារម្មណវវត្ថានតោតិ ឥមេហិ ចុទ្ទសហាការេហិ ចិត្តំ បរិទមេតព្ពំ. តេសំ វិត្ថារកថា វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ២.៣៦៥-៣៦៦) វុត្តាយេវ.

ឯវំ បន ចុទ្ទសហាការេហិ ចិត្តំ អបរិទមេត្វា, បុព្ពេ អភាវិតភាវនោ អាទិកម្មិកោ យោគាវចរោ ឥទ្ធិវិកុព្ពនំ សម្បាទេស្សតីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ. អាទិកម្មិកស្ស ហិ កសិណបរិកម្មម្បិ ភារោ; សតេសុ សហស្សេសុ វា ឯកោវ សក្កោតិ. កតកសិណបរិកម្មស្ស និមិត្តុប្បាទនំ ភារោ; សតេសុ សហស្សេសុ វា ឯកោវ សក្កោតិ. ឧប្បន្នេ និមិត្តេ តំ វឌ្ឍេត្វា អប្បនាធិគមោ ភារោ, សតេសុ សហស្សេសុ វា ឯកោវ សក្កោតិ. អធិគតប្បនស្ស ចុទ្ទសហាការេហិ ចិត្តបរិទមនំ ភារោ; សតេសុ សហស្សេសុ វា ឯកោវ សក្កោតិ. ចុទ្ទសហាការេហិ បរិទមិតចិត្តស្សាបិ ឥទ្ធិវិកុព្ពនំ នាម ភារោ, សតេសុ សហស្សេសុ វា ឯកោវ សក្កោតិ. វិកុព្ពនប្បត្តស្សាបិ ខិប្បនិសន្តិភាវោ នាម ភារោ; សតេសុ សហស្សេសុ វា ឯកោវ ខិប្បនិសន្តិ ហោតិ. ថេរម្ពត្ថលេ មហារោហនគុត្តត្ថេរស្ស គិលានុបដ្ឋានំ អាគតេសុ តិំសមត្តេសុ ឥទ្ធិមន្តសហស្សេសុ ឧបសម្បទាយ អដ្ឋវស្សិកោ រក្ខិតត្ថេរោ វិយ. សព្ពំ វត្ថុ វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ២.៣៦៧) វិត្ថារិតមេវាតិ.

កសិណកថា.

អភិភាយតនកថា

២០៤. ឯវំ អដ្ឋសុ កសិណេសុ រូបាវចរកុសលំ និទ្ទិសិត្វា, ឥទានិ យស្មា សមានេបិ អារម្មណេ ភាវនាយ អសមានំ ឥមេសុ អដ្ឋសុ កសិណេសុ អញ្ញម្បិ អភិភាយតនសង្ខាតំ រូបាវចរកុសលំ បវត្តតិ, តស្មា តំ ទស្សេតុំ បុន កតមេ ធម្មា កុសលាតិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ អជ្ឈត្តំ អរូបសញ្ញីតិ អលាភិតាយ វា អនត្ថិកតាយ វា អជ្ឈត្តរូបេ បរិកម្មសញ្ញាវិរហិតោ. ពហិទ្ធា រូបានិ បស្សតីតិ ពហិទ្ធា អដ្ឋសុ កសិណេសុ កតបរិកម្មតាយ បរិកម្មវសេន ចេវ អប្បនាវសេន ច តានិ ពហិទ្ធា អដ្ឋសុ កសិណេសុ រូបានិ បស្សតិ. បរិត្តានីតិ អវឌ្ឍិតានិ. តានិ អភិភុយ្យាតិ យថា នាម សម្បន្នគហណិកោ កដច្ឆុមត្តំ ភត្តំ លភិត្វា ‘កិំ ឯត្ថ ភុញ្ជិតព្ពំ អត្ថី’តិ សង្កឌ្ឍិត្វា ឯកកពឡមេវ ករោតិ, ឯវមេវ ញាណុត្តរិកោ បុគ្គលោ វិសទញាណោ ‘កិមេត្ថ បរិត្តកេ អារម្មណេ សមាបជ្ជិតព្ពំ អត្ថិ, នាយំ មម ភារោ’តិ តានិ រូបានិ អភិភវិត្វា សមាបជ្ជតិ. សហ និមិត្តុប្បាទេនេវេត្ថ អប្បនំ និព្ពត្តេតីតិ អត្ថោ. ជានាមិ បស្សាមីតិ ឥមិនា បនស្ស បុព្ពភាគោ កថិតោ. អាគមដ្ឋកថាសុ បន វុត្តំ – ឥមិនាស្ស បន អាភោគោ កថិតោ. សោ ច ខោ សមាបត្តិតោ វុដ្ឋិតស្ស, ន អន្តោសមាបត្តិយន្តិ (អ. និ. អដ្ឋ. ៣.៨.៦៥).

អប្បមាណានីតិ វឌ្ឍិតប្បមាណានិ. អភិភុយ្យាតិ ឯត្ថ បន យថា មហគ្ឃសោ បុរិសោ ឯកំ ភត្តវឌ្ឍិតកំ លភិត្វា ‘អញ្ញាបិ ហោតុ ‘កិមេសា មយ្ហំ ករិស្សតី’តិ តំ ន មហន្តតោ បស្សតិ, ឯវមេវ ញាណុត្តរោ បុគ្គលោ វិសទញ្ញាណោ ‘កិមេត្ថ សមាបជ្ជិតព្ពំ, ន ឥទំ អប្បមាណំ, ន មយ្ហំ ចិត្តេកគ្គតាករណេ ភារោ អត្ថី’តិ តានិ អភិភវិត្វា សមាបជ្ជតិ. សហ និមិត្តុប្បាទេនេវេត្ថ អប្បនំ និព្ពត្តេតីតិ អត្ថោ.

បរិត្តំ បរិត្តារម្មណំ អប្បមាណំ បរិត្តារម្មណន្តិ ឥធ បរិត្តានីតិ អាគតត្តា អប្បមាណារម្មណតា ន គហិតា, បរតោ អប្បមាណានីតិ អាគតត្តា បរិត្តារម្មណតា. អដ្ឋកថាយំ បន វុត្តំ – ‘ឥមស្មិំ ឋានេ ចត្តារិ ចត្តារិ អារម្មណានិ អគ្គហេត្វា ទ្វេ ទ្វេវ គហិតានិ. កិំ ការណា? ចតូសុ ហិ គហិតេសុ ទេសនា សោឡសក្ខត្តុកា ហោតិ, សត្ថារា ច ហេដ្ឋា សោឡសក្ខត្តុកា ទេសនា កិលញ្ជម្ហិ តិលេ បត្ថរន្តេន វិយ វិត្ថារតោ កថិតា. តស្ស ឥមស្មិំ ឋានេ អដ្ឋក្ខត្តុកំ ទេសនំ កាតុំ អជ្ឈាសយោ. តស្មា ទ្វេ ទ្វេយេវ គហិតានីតិ វេទិតព្ពានីតិ.

សុវណ្ណទុព្ពណ្ណានីតិ បរិសុទ្ធាបរិសុទ្ធវណ្ណានិ. បរិសុទ្ធានិ ហិ នីលាទីនិ សុវណ្ណានិ, អបរិសុទ្ធានិ ច ទុព្ពណ្ណានីតិ ឥធ អធិប្បេតានិ. អាគមដ្ឋកថាសុ បន ‘សុវណ្ណានិ វា ហោន្តុ ទុព្ពណ្ណានិ វា, បរិត្តអប្បមាណវសេនេវ ឥមានិ អភិភាយតនានិ ទេសិតានី’តិ (អ. និ. អដ្ឋ. ៣.៨.៦៥) វុត្តំ. ឥមេសុ បន ចតូសុ បរិត្តំ វិតក្កចរិតវសេន អាគតំ, អប្បមាណំ មោហចរិតវសេន, សុវណ្ណំ ទោសចរិតវសេន, ទុព្ពណ្ណំ រាគចរិតវសេន. ឯតេសញ្ហិ ឯតានិ សប្បាយានិ. សា ច តេសំ សប្បាយតា វិត្ថារតោ វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.៤៣) ចរិយនិទ្ទេសេ វុត្តា.

កស្មា បន, យថា សុត្តន្តេ ‘‘អជ្ឈត្តំ រូបសញ្ញី ឯកោ ពហិទ្ធា រូបានិ បស្សតិ បរិត្តានី’’តិអាទិ (ទី. និ. ២.១៧៣; ម. និ. ២.២៤៩; អ. និ. ៨.៦៥) វុត្តំ, ឯវំ អវត្វា ឥធ ចតូសុបិ អភិភាយតនេសុ អជ្ឈត្តំ អរូបសញ្ញិតាវ វុត្តាតិ? អជ្ឈត្តរូបានំ អនភិភវនីយតោ. តត្ថ វា ហិ ឥធ វា ពហិទ្ធារូបានេវ អភិភវិតព្ពានិ, តស្មា តានិ និយមតោ វត្តព្ពានីតិ តត្របិ ឥធបិ វុត្តានិ. អជ្ឈត្តំ អរូបសញ្ញីតិ ឥទំ បន សត្ថុ ទេសនាវិលាសមត្តមេវ. អយំ តាវ ចតូសុ អភិភាយតនេសុ អបុព្ពបទវណ្ណនា. សុទ្ធិកនយបដិបទាភេទោ បនេត្ថ បថវីកសិណេ វុត្តនយេនេវ ឯកេកស្មិំ អភិភាយតនេ វេទិតព្ពោ. កេវលញ្ចេត្ថ អារម្មណចតុក្កំ អារម្មណទុកំ ហោតិ, សោឡសក្ខត្តុកញ្ច អដ្ឋក្ខត្តុកំ. សេសំ តាទិសមេវ. ឯវមេត្ថ ឯកេកស្មិំ អភិភាយតនេ ឯកោ សុទ្ធិកនវកោ, ចត្តារោ បដិបទានវកា, ទ្វេ អារម្មណនវកា, អារម្មណបដិបទាមិស្សកេ អដ្ឋ នវកាតិ បន្នរស នវកាតិ ចតូសុបិ អភិភាយតនេសុ សមសដ្ឋិ នវកា វេទិតព្ពា.

២៤៦. បញ្ចមអភិភាយតនាទីសុ នីលានីតិ សព្ពសង្គាហិកវសេន វុត្តំ. នីលវណ្ណានីតិ វណ្ណវសេន, នីលនិទស្សនានីតិ និទស្សនវសេន, អបញ្ញាយមានវិវរានិ, អសម្ភិន្នវណ្ណានិ, ឯកនីលានេវ ហុត្វា ទិស្សន្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. នីលនិភាសានីតិ ឥទំ បន ឱភាសនវសេន វុត្តំ; នីលោភាសានិ នីលប្បភាយុត្តានីតិ អត្ថោ. ឯតេន នេសំ សុវិសុទ្ធតំ ទស្សេតិ. សុវិសុទ្ធវណ្ណវសេន ហិ ឥមានិ ចត្តារិ អភិភាយតនានិ វុត្តានិ. បីតានីតិអាទីសុបិ ឥមិនាវ នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. នីលកសិណំ ឧគ្គណ្ហន្តោ នីលស្មិំ និមិត្តំ គណ្ហាតិ. បុប្ផស្មិំ វា វត្ថស្មិំ វា វណ្ណធាតុយា វាតិអាទិកំ បនេត្ថ កសិណករណញ្ច បរិកម្មញ្ច អប្បនាវិធានញ្ច សព្ពំ វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.៩៣ អាទយោ) វិត្ថារតោ វុត្តមេវ. យថា ច បថវីកសិណេ ឯវមេត្ថ ឯកេកស្មិំ អភិភាយតនេ បញ្ចវីសតិ បញ្ចវីសតិ នវកា វេទិតព្ពា.

អភិភាយតនកថា.

វិមោក្ខកថា

២៤៨. ឥទានិ យស្មា ឥទំ រូបាវចរកុសលំ នាម ន កេវលំ អារម្មណសង្ខាតានំ អាយតនានំ អភិភវនតោ អភិភាយតនវសេនេវ ឧប្បជ្ជតិ, អថ ខោ វិមោក្ខវសេនបិ ឧប្បជ្ជតិ, តស្មា តម្បិ នយំ ទស្សេតុំ បុន កតមេ ធម្មា កុសលាតិអាទិ អារទ្ធំ.

កេនដ្ឋេន បន វិមោក្ខោ វេទិតព្ពោតិ? អធិមុច្ចនដ្ឋេន. កោ អយំ អធិមុច្ចនដ្ឋោ នាម? បច្ចនីកធម្មេហិ ច សុដ្ឋុ វិមុច្ចនដ្ឋោ, អារម្មណេ ច អភិរតិវសេន សុដ្ឋុ វិមុច្ចនដ្ឋោ. បិតុអង្កេ វិស្សដ្ឋអង្គបច្ចង្គស្ស ទារកស្ស សយនំ វិយ អនិគ្គហិតភាវេន និរាសង្កតាយ អារម្មណេ បវត្តីតិ វុត្តំ ហោតិ. ឯវំលក្ខណញ្ហិ វិមោក្ខភាវប្បត្តំ រូបាវចរកុសលំ ទស្សេតុំ អយំ នយោ អារទ្ធោ.

តត្ថ រូបីតិ អជ្ឈត្តំ កេសាទីសុ ឧប្បាទិតំ រូបជ្ឈានំ រូបំ, តទស្សត្ថីតិ រូបី. អជ្ឈត្តញ្ហិ នីលបរិកម្មំ ករោន្តោ កេសេ វា បិត្តេ វា អក្ខិតារកាយ វា ករោតិ. បីតបរិកម្មំ ករោន្តោ មេទេ វា ឆវិយា វា អក្ខីនំ បីតដ្ឋានេ វា ករោតិ. លោហិតបរិកម្មំ ករោន្តោ មំសេ វា លោហិតេ វា ជិវ្ហាយ វា ហត្ថតលបាទតលេសុ វា អក្ខីនំ រត្តដ្ឋានេ វា ករោតិ. ឱទាតបរិកម្មំ ករោន្តោ អដ្ឋិម្ហិ វា ទន្តេ វា នខេ វា អក្ខីនំ សេតដ្ឋានេ វា ករោតិ. ឯវំ បរិកម្មំ កត្វា ឧប្បន្នជ្ឈានសមង្គិនំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. រូបានិ បស្សតីតិ ពហិទ្ធាបិ នីលកសិណាទិរូបានិ ឈានចក្ខុនា បស្សតិ. ឥមិនា អជ្ឈត្តពហិទ្ធាវត្ថុកេសុ កសិណេសុ ឈានបដិលាភោ ទស្សិតោ.

អជ្ឈត្តំ អរូបសញ្ញីតិ អជ្ឈត្តំ ន រូបសញ្ញី. អត្តនោ កេសាទីសុ អនុប្បាទិតរូបាវចរជ្ឈានោតិ អត្ថោ. ឥមិនា ពហិទ្ធា បរិកម្មំ កត្វា ពហិទ្ធាវ បដិលទ្ធជ្ឈានតា ទស្សិតា.

សុភន្តិ ឥមិនា សុវិសុទ្ធេសុ នីលាទីសុ វណ្ណកសិណេសុ ឈានានិ ទស្សិតានិ. តត្ថ កិញ្ចាបិ អន្តោអប្បនាយ ‘សុភ’ន្តិ អាភោគោ នត្ថិ, យោ បន សុវិសុទ្ធំ សុភកសិណំ អារម្មណំ កត្វា វិហរតិ, សោ យស្មា ‘សុភ’ន្តិ…បេ… បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ, តថា ទុតិយាទីនិ, តស្មា ឯវំ ទេសនា កតា. បដិសម្ភិទាមគ្គេ បន ‘‘កថំ សុភន្ត្វេវ អធិមុត្តោ ហោតីតិ វិមោក្ខោ? ឥធ ភិក្ខុ មេត្តាសហគតេន ចេតសា ឯកំ ទិសំ…បេ… វិហរតិ, មេត្តាយ ភាវិតត្តា សត្តា អប្បដិកូលា ហោន្តិ; ករុណា… មុទិតា… ឧបេក្ខាសហគតេន ចេតសា ឯកំ ទិសំ…បេ… វិហរតិ, ឧបេក្ខាយ ភាវិតត្តា សត្តា អប្បដិកូលា ហោន្តិ, ឯវំ សុភន្ត្វេវ អធិមុត្តោ ហោតី’’តិ វិមោក្ខោតិ (បដិ. ម. ១.២១២) វុត្តំ. ឥធ បន ឧបរិ បាឡិយំយេវ ព្រហ្មវិហារានំ អាគតត្តា តំ នយំ បដិក្ខិបិត្វា សុនីលកសុបីតកសុលោហិតកសុឱទាតកបរិសុទ្ធនីលកបរិសុទ្ធបីតកបរិសុទ្ធលោហិតកបរិសុទ្ធឱទាតកវសេនេវ សុភវិមោក្ខោ អនុញ្ញាតោ. ឥតិ កសិណន្តិ វា អភិភាយតនន្តិ វា វិមោក្ខោតិ វា រូបាវចរជ្ឈានមេវ. តញ្ហិ អារម្មណស្ស សកលដ្ឋេន កសិណំ នាម, អារម្មណំ អភិភវនដ្ឋេន អភិភាយតនំ នាម, អារម្មណេ អធិមុច្ចនដ្ឋេន បច្ចនីកធម្មេហិ ច វិមុច្ចនដ្ឋេន វិមោក្ខោ នាមាតិ វុត្តំ. តត្ថ កសិណទេសនា អភិធម្មវសេន, ឥតរា បន សុត្តន្តទេសនាវសេន វុត្តាតិ វេទិតព្ពា. អយមេត្ថ អបុព្ពបទវណ្ណនា. ឯកេកស្មិំ បន វិមោក្ខេ បថវីកសិណេ វិយ បញ្ចវីសតិ បញ្ចវីសតីតិ កត្វា បញ្ចសត្តតិ នវកា វេទិតព្ពា.

វិមោក្ខកថា.

ព្រហ្មវិហារកថា

២៥១. ឥទានិ មេត្តាទិព្រហ្មវិហារវសេន បវត្តមានំ រូបាវចរកុសលំ ទស្សេតុំ បុន កតមេ ធម្មា កុសលាតិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ មេត្តាសហគតន្តិ មេត្តាយ សមន្នាគតំ. បរតោ ករុណាសហគតាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. យេន បនេស វិធានេន បដិបន្នោ មេត្តាទិសហគតានិ ឈានានិ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ, តំ មេត្តាទីនំ ភាវនាវិធានំ សព្ពំ វិសុទ្ធិមគ្គេ (វិសុទ្ធិ. ១.២៤០) វិត្ថារិតមេវ. អវសេសាយ បាឡិយា អត្ថោ បថវីកសិណេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ.

កេវលញ្ហិ បថវីកសិណេ បញ្ចវីសតិ នវកា, ឥធ បុរិមាសុ តីសុ តិកចតុក្កជ្ឈានិកវសេន បញ្ចវីសតិ សត្តកា, ឧបេក្ខាយ ចតុត្ថជ្ឈានវសេន បញ្ចវីសតិ ឯកកា, ករុណាមុទិតាសុ ច ឆន្ទាទីហិ ចតូហិ សទ្ធិំ ករុណាមុទិតាតិ ឥមេបិ យេវាបនកា លព្ភន្តិ. ទុក្ខបដិបទាទិភាវោ ចេត្ថ មេត្តាយ តាវ ព្យាបាទវិក្ខម្ភនវសេន, ករុណាយ វិហិំសាវិក្ខម្ភនវសេន, មុទិតាយ អរតិវិក្ខម្ភនវសេន, ឧបេក្ខាយ រាគបដិឃវិក្ខម្ភនវសេន វេទិតព្ពោ. បរិត្តារម្មណតា បន នពហុសត្តារម្មណវសេន; អប្បមាណារម្មណតា ពហុសត្តារម្មណវសេន ហោតីតិ អយំ វិសេសោ. សេសំ តាទិសមេវ.

ឯវំ តាវ បាឡិវសេនេវ –

ព្រហ្មុត្តមេន កថិតេ, ព្រហ្មវិហារេ ឥមេ ឥតិ វិទិត្វា;

ភិយ្យោ ឯតេសុ អយំ, បកិណ្ណកកថាបិ វិញ្ញេយ្យា.

ឯតាសុ ហិ មេត្តាករុណាមុទិតាឧបេក្ខាសុ អត្ថតោ តាវ មេជ្ជតីតិ មេត្តា, សិនិយ្ហតីតិ អត្ថោ. មិត្តេ វា ភវា, មិត្តស្ស វា ឯសា បវត្តតីបិ មេត្តា. បរទុក្ខេ សតិ សាធូនំ ហទយកម្បនំ ករោតីតិ ករុណា. កិណាតិ វា បរទុក្ខំ ហិំសតិ វិនាសេតីតិ ករុណា. កិរីយតិ វា ទុក្ខិតេសុ ផរណវសេន បសារិយតីតិ ករុណា. មោទន្តិ តាយ តំសមង្គិនោ, សយំ វា មោទតិ, មោទនមត្តមេវ វា តន្តិ មុទិតា. ‘អវេរា ហោន្តូ’តិអាទិព្យាបារប្បហានេន មជ្ឈត្តភាវូបគមនេន ច ឧបេក្ខតីតិ ឧបេក្ខា.

លក្ខណាទិតោ បនេត្ថ ហិតាការប្បវត្តិលក្ខណា ‘មេត្តា’, ហិតូបសំហាររសា, អាឃាតវិនយបច្ចុបដ្ឋានា, សត្តានំ មនាបភាវទស្សនបទដ្ឋានា. ព្យាបាទូបសមោ ឯតិស្សា សម្បត្តិ, សិនេហសម្ភវោ វិបត្តិ. ទុក្ខាបនយនាការប្បវត្តិលក្ខណា ‘ករុណា’, បរទុក្ខាសហនរសា, អវិហិំសាបច្ចុបដ្ឋានា, ទុក្ខាភិភូតានំ អនាថភាវទស្សនបទដ្ឋានា. វិហិំសូបសមោ តស្សា សម្បត្តិ, សោកសម្ភវោ វិបត្តិ. សត្តេសុ បមោទនលក្ខណា ‘មុទិតា’, អនិស្សាយនរសា, អរតិវិឃាតបច្ចុបដ្ឋានា, សត្តានំ សម្បត្តិទស្សនបទដ្ឋានា. អរតិវូបសមោ តស្សា សម្បត្តិ, បហាសសម្ភវោ វិបត្តិ. សត្តេសុ មជ្ឈត្តាការប្បវត្តិលក្ខណា ‘ឧបេក្ខា’, សត្តេសុ សមភាវទស្សនរសា, បដិឃានុនយវូបសមបច្ចុបដ្ឋានា, ‘‘កម្មស្សកា សត្តា, តេ កស្ស រុចិយា សុខិតា វា ភវិស្សន្តិ, ទុក្ខតោ វា មុច្ចិស្សន្តិ, បត្តសម្បត្តិតោ វា ន បរិហាយិស្សន្តី’’តិ? ឯវំ បវត្តកម្មស្សកតាទស្សនបទដ្ឋានា. បដិឃានុនយវូបសមោ តស្សា សម្បត្តិ, គេហស្សិតាយ អញ្ញាណុបេក្ខាយ សម្ភវោ វិបត្តិ.

ចតុន្នម្បិ បនេតេសំ ព្រហ្មវិហារានំ វិបស្សនាសុខញ្ចេវ ភវសម្បត្តិ ច សាធារណប្បយោជនំ, ព្យាបាទាទិបដិឃាតោ អាវេណិកំ. ព្យាបាទបដិឃាតប្បយោជនា ហេត្ថ មេត្តា, វិហិំសាអរតិរាគបដិឃាតប្បយោជនា ឥតរា. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘និស្សរណញ្ហេតំ, អាវុសោ, ព្យាបាទស្ស យទិទំ មេត្តាចេតោវិមុត្តិ, និស្សរណញ្ហេតំ, អាវុសោ, វិហេសាយ យទិទំ ករុណាចេតោវិមុត្តិ; និស្សរណញ្ហេតំ, អាវុសោ, អរតិយា យទិទំ មុទិតាចេតោវិមុត្តិ, និស្សរណញ្ហេតំ, អាវុសោ, រាគស្ស យទិទំ ឧបេក្ខាចេតោវិមុត្តី’’តិ (ទី. និ. ៣.៣២៦; អ. និ. ៦.១៣).

ឯកមេកស្ស ចេត្ថ អាសន្នទូរវសេន ទ្វេ ទ្វេ បច្ចត្ថិកា. មេត្តាព្រហ្មវិហារស្ស ហិ, សមីបចារោ វិយ បុរិសស្ស សបត្តោ, គុណទស្សនសភាគតាយ រាគោ អាសន្នបច្ចត្ថិកោ. សោ លហុំ ឱតារំ លភតិ. តស្មា តតោ សុដ្ឋុ មេត្តា រក្ខិតព្ពា. បព្ពតាទិគហននិស្សិតោ វិយ បុរិសស្ស សបត្តោ សភាវវិសភាគតាយ ព្យាបាទោ ទូរបច្ចត្ថិកោ. តស្មា តតោ និព្ភយេន មេត្តាយិតព្ពំ. មេត្តាយិស្សតិ ច នាម កោបញ្ច ករិស្សតីតិ អដ្ឋានមេតំ.

ករុណាព្រហ្មវិហារស្ស ‘‘ចក្ខុវិញ្ញេយ្យានំ រូបានំ ឥដ្ឋានំ កន្តានំ មនាបានំ មនោរមានំ លោកាមិសបដិសំយុត្តានំ អប្បដិលាភំ វា អប្បដិលាភតោ សមនុបស្សតោ បុព្ពេ វា បដិលទ្ធបុព្ពំ អតីតំ និរុទ្ធំ វិបរិណតំ សមនុស្សរតោ ឧប្បជ្ជតិ ទោមនស្សំ. យំ ឯវរូបំ ទោមនស្សំ ឥទំ វុច្ចតិ គេហស្សិតំ ទោមនស្ស’’ន្តិអាទិនា នយេន អាគតំ គេហស្សិតំ ទោមនស្សំ វិបត្តិទស្សនសភាគតាយ អាសន្នបច្ចត្ថិកំ. សភាវវិសភាគតាយ វិហេសា ទូរបច្ចត្ថិកា. តស្មា តតោ និព្ភយេន ករុណាយិតព្ពំ. ករុណញ្ច នាម ករិស្សតិ បាណិអាទីហិ ច វិហេសិស្សតីតិ អដ្ឋានមេតំ.

មុទិតាព្រហ្មវិហារស្ស ‘‘ចក្ខុវិញ្ញេយ្យានំ រូបានំ ឥដ្ឋានំ កន្តានំ មនាបានំ មនោរមានំ លោកាមិសបដិសំយុត្តានំ បដិលាភំ វា បដិលាភតោ សមនុបស្សតោ បុព្ពេ វា បដិលទ្ធបុព្ពំ អតីតំ និរុទ្ធំ វិបរិណតំ សមនុស្សរតោ ឧប្បជ្ជតិ សោមនស្សំ. យំ ឯវរូបំ សោមនស្សំ ឥទំ វុច្ចតិ គេហស្សិតំ សោមនស្ស’’ន្តិអាទិនា (ម. និ. ៣.៣០៦) នយេន អាគតំ គេហស្សិតំ សោមនស្សំ សម្បត្តិទស្សនសភាគតាយ អាសន្នបច្ចត្ថិកំ. សភាវវិសភាគតាយ អរតិ ទូរបច្ចត្ថិកា. តស្មា តតោ និព្ភយេន មុទិតា ភាវេតព្ពា. បមុទិតោ ច នាម ភវិស្សតិ បន្តសេនាសនេសុ ច អធិកុសលធម្មេសុ ច ឧក្កណ្ឋិស្សតីតិ អដ្ឋានមេតំ.

ឧបេក្ខាព្រហ្មវិហារស្ស បន ‘‘ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា ឧប្បជ្ជតិ ឧបេក្ខា ពាលស្ស មូឡ្ហស្ស បុថុជ្ជនស្ស អនោធិជិនស្ស អវិបាកជិនស្ស អនាទីនវទស្សាវិនោ អស្សុតវតោ បុថុជ្ជនស្ស. យា ឯវរូបា ឧបេក្ខា រូបំ សា នាតិវត្តតិ. តស្មា សា ឧបេក្ខា គេហស្សិតាតិ វុច្ចតី’’តិអាទិនា (ម. និ. ៣.៣០៨) នយេន អាគតា គេហស្សិតា អញ្ញាណុបេក្ខា ទោសគុណានំ អវិចារណវសេន សភាគត្តា អាសន្នបច្ចត្ថិកា. សភាវវិសភាគតាយ រាគបដិឃា ទូរបច្ចត្ថិកា. តស្មា តតោ និព្ភយេន ឧបេក្ខិតព្ពំ. ឧបេក្ខិស្សតិ ច នាម រជ្ជិស្សតិ ច បដិហញ្ញិស្សតិ ចាតិ អដ្ឋានមេតំ.

សព្ពេសម្បិ ច ឯតេសំ កត្តុកាមតាឆន្ទោ អាទិ, នីវរណាទិវិក្ខម្ភនំ មជ្ឈំ, អប្បនា បរិយោសានំ, បញ្ញត្តិធម្មវសេន ឯកោ វា សត្តោ អនេកា វា សត្តា អារម្មណំ, ឧបចារេ វា អប្បនាយ វា បត្តាយ អារម្មណវឌ្ឍនំ.

តត្រាយំ វឌ្ឍនក្កមោ – យថា ហិ កុសលោ កស្សកោ កសិតព្ពដ្ឋានំ បរិច្ឆិន្ទិត្វា កសតិ, ឯវំ បឋមមេវ ឯកំ អាវាសំ បរិច្ឆិន្ទិត្វា តត្ថ សត្តេសុ ‘ឥមស្មិំ អាវាសេ សត្តា អវេរា ហោន្តូ’តិអាទិនា នយេន មេត្តា ភាវេតព្ពា. តត្ថ ចិត្តំ មុទុំ កម្មនិយំ កត្វា ទ្វេ អាវាសា បរិច្ឆិន្ទិតព្ពា. តតោ អនុក្កមេន តយោ ចត្តារោ បញ្ច ឆ សត្ត អដ្ឋ នវ ទស, ឯកា រច្ឆា, ឧបឌ្ឍគាមោ, គាមោ, ជនបទោ, រជ្ជំ, ឯកា ទិសាតិ ឯវំ យាវ ឯកំ ចក្កវាឡំ, តតោ វា បន ភិយ្យោ តត្ថ តត្ថ សត្តេសុ មេត្តា ភាវេតព្ពា. តថា ករុណាទយោតិ. អយមេត្ថ អារម្មណវឌ្ឍនក្កមោ.

យថា បន កសិណានំ និស្សន្ទោ អារុប្បា, សមាធីនំ និស្សន្ទោ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ, វិបស្សនានំ និស្សន្ទោ ផលសមាបត្តិ, សមថវិបស្សនានំ និស្សន្ទោ និរោធសមាបត្តិ, ឯវំ បុរិមព្រហ្មវិហារត្តយស្ស និស្សន្ទោ ឯត្ថ ឧបេក្ខាព្រហ្មវិហារោ. យថា ហិ ថម្ភេ អនុស្សាបេត្វា តុលាសង្ឃាដំ អនារោបេត្វា ន សក្កា អាកាសេ កូដគោបានសិយោ ឋបេតុំ, ឯវំ បុរិមេសុ តតិយជ្ឈានំ វិនា ន សក្កា ចតុត្ថំ ភាវេតុំ. កសិណេសុ បន ឧប្បន្នតតិយជ្ឈានស្សបេសា នុប្បជ្ជតិ វិសភាគារម្មណត្តាតិ.

ឯត្ថ សិយា – ‘កស្មា បនេតា មេត្តា ករុណា មុទិតា ឧបេក្ខា ព្រហ្មវិហារាតិ វុច្ចន្តិ? កស្មា ច, ចតស្សោវ? កោ ច ឯតាសំ កមោ? វិភង្គេ ច កស្មា អប្បមញ្ញាតិ វុត្តា’តិ? វុច្ចតេ – សេដ្ឋដ្ឋេន តាវ និទ្ទោសភាវេន ចេត្ថ ព្រហ្មវិហារតា វេទិតព្ពា. សត្តេសុ សម្មាបដិបត្តិភាវេន ហិ សេដ្ឋា ឯតេ វិហារា. យថា ច ព្រហ្មានោ និទ្ទោសចិត្តា វិហរន្តិ, ឯវំ ឯតេហិ សម្បយុត្តា យោគិនោ ព្រហ្មសមាវ ហុត្វា វិហរន្តីតិ សេដ្ឋដ្ឋេន និទ្ទោសភាវេន ច ព្រហ្មវិហារាតិ វុច្ចន្តិ.

កស្មា ច ចតស្សោតិអាទិបញ្ហស្ស បន ឥទំ វិស្សជ្ជនំ –

វិសុទ្ធិមគ្គាទិវសា ចតស្សោ,

ហិតាទិអាការវសា បនាសំ;

កមោ បវត្តន្តិ ច អប្បមាណេ,

តា គោចរេ យេន តទប្បមញ្ញា.