កាមាវចរកុសលំ និទ្ទេសវារកថា

២. ឥទានិ តានេវ ធម្មុទ្ទេសវារេ បាឡិអារុឡ្ហានិ ឆប្បញ្ញាស បទានិ វិភជិត្វា ទស្សេតុំ ‘កតមោ តស្មិំ សមយេ ផស្សោ ហោតី’តិអាទិនា នយេន និទ្ទេសវារោ អារទ្ធោ.

តត្ថ បុច្ឆាយ តាវ អយមត្ថោ – យស្មិំ សមយេ កាមាវចរំ កុសលំ សោមនស្សសហគតំ តិហេតុកំ អសង្ខារិកំ មហាចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្មិំ សមយេ ផស្សោ ហោតីតិ វុត្តោ, កតមោ សោ ផស្សោតិ ឥមិនា នយេន សព្ពបុច្ឆាសុ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

យោ តស្មិំ សមយេ ផស្សោតិ តស្មិំ សមយេ យោ ផុសនកវសេន ឧប្បន្នោ ផស្សោ, សោ ផស្សោតិ. ឥទំ ផស្សស្ស សភាវទីបនតោ សភាវបទំ នាម. ផុសនាតិ ផុសនាការោ. សម្ផុសនាតិ ផុសនាការោវ ឧបសគ្គេន បទំ វឌ្ឍេត្វា វុត្តោ. សម្ផុសិតត្តន្តិ សម្ផុសិតភាវោ. អយំ បនេត្ថ យោជនា – យោ តស្មិំ សមយេ ផុសនកវសេន ផស្សោ, យា តស្មិំ សមយេ ផុសនា, យា តស្មិំ សមយេ សម្ផុសនា, យំ តស្មិំ សមយេ សម្ផុសិតត្តំ; អថ វា, យោ តស្មិំ សមយេ ផុសនវសេន ផស្សោ, អញ្ញេនាបិ បរិយាយេន ផុសនា សម្ផុសនា សម្ផុសិតត្តន្តិ វុច្ចតិ, អយំ តស្មិំ សមយេ ផស្សោ ហោតីតិ. វេទនាទីនម្បិ និទ្ទេសេសុ ឥមិនាវ នយេន បទយោជនា វេទិតព្ពា.

អយំ បនេត្ថ សព្ពសាធារណោ វិភត្តិវិនិច្ឆយោ. យានិមានិ ភគវតា បឋមំ កាមាវចរំ កុសលំ មហាចិត្តំ ភាជេត្វា ទស្សេន្តេន អតិរេកបណ្ណាសបទានិ មាតិកាវសេន ឋបេត្វា បុន ឯកេកបទំ គហេត្វា វិភត្តិំ អារោបិតានិ, តានិ វិភត្តិំ គច្ឆន្តានិ តីហិ ការណេហិ វិភត្តិំ គច្ឆន្តិ; នានា ហោន្តានិ ចតូហិ ការណេហិ នានា ភវន្តិ. អបរទីបនា បនេត្ថ ទ្វេ ឋានានិ គច្ឆតិ. កថំ? ឯតានិហិ ព្យញ្ជនវសេន ឧបសគ្គវសេន អត្ថវសេនាតិ ឥមេហិ តីហិ ការណេហិ វិភត្តិំ គច្ឆន្តិ. តត្ថ កោធោ កុជ្ឈនា កុជ្ឈិតត្តំ, ទោសោ ទុស្សនា ទុស្សិតត្តន្តិ ឯវំ ព្យញ្ជនវសេន វិភត្តិគមនំ វេទិតព្ពំ. ឯត្ថ ហិ ឯកោវ កោធោ ព្យញ្ជនវសេន ឯវំ វិភត្តិំ គតោ. ចារោ វិចារោ អនុវិចារោ ឧបវិចារោតិ ឯវំ បន ឧបសគ្គវសេន វិភត្តិគមនំ វេទិតព្ពំ. បណ្ឌិច្ចំ កោសល្លំ នេបុញ្ញំ វេភព្យា ចិន្តា ឧបបរិក្ខាតិ ឯវំ អត្ថវសេន វិភត្តិគមនំ វេទិតព្ពំ. តេសុ ផស្សបទនិទ្ទេសេ តាវ ឥមា តិស្សោបិ វិភត្តិយោ លព្ភន្តិ. ‘ផស្សោ ផុសនា’តិ ហិ ព្យញ្ជនវសេន វិភត្តិគមនំ ហោតិ. ‘សម្ផុសនា’តិ ឧបសគ្គវសេន. ‘សម្ផុសិតត្ត’ន្តិ អត្ថវសេន. ឥមិនា នយេន សព្ពបទនិទ្ទេសេសុ វិភត្តិគមនំ វេទិតព្ពំ.

នានា ហោន្តានិបិ បន នាមនានត្តេន លក្ខណនានត្តេន កិច្ចនានត្តេន បដិក្ខេបនានត្តេនាតិ ឥមេហិ ចតូហិ ការណេហិ នានា ហោន្តិ. តត្ថ កតមោ តស្មិំ សមយេ ព្យាបាទោ ហោតិ? យោ តស្មិំ សមយេ ទោសោ ទុស្សនាតិ (ធ. ស. ៤១៩) ឯត្ថ ព្យាបាទោតិ វា, ទោសោតិ វា, ទ្វេបិ ឯតេ កោធោ ឯវ, នាមេន នានត្តំ គតាតិ. ឯវំ ‘នាមនានត្តេន’ នានត្តំ វេទិតព្ពំ.

រាសដ្ឋេន ច បញ្ចបិ ខន្ធា ឯកោវ ខន្ធោ ហោតិ. ឯត្ថ បន រូបំ រុប្បនលក្ខណំ, វេទនា វេទយិតលក្ខណា, សញ្ញា សញ្ជាននលក្ខណា, ចេតនា ចេតយិតលក្ខណា, វិញ្ញាណំ វិជាននលក្ខណន្តិ ឥមិនា លក្ខណនានត្តេន បញ្ចក្ខន្ធា ហោន្តិ. ឯវំ ‘លក្ខណនានត្តេន’ នានត្តំ វេទិតព្ពំ.

ចត្តារោ សម្មប្បធានា – ‘‘ឥធ ភិក្ខុ អនុប្បន្នានំ បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ អនុប្បាទាយ…បេ… ចិត្តំ បគ្គណ្ហាតិ បទហតី’’តិ (វិភ. ៣៩០; ទី. និ. ២.៤០២) ឯកមេវ វីរិយំ កិច្ចនានត្តេន ចតូសុ ឋានេសុ អាគតំ. ឯវំ ‘កិច្ចនានត្តេន’ នានត្តំ វេទិតព្ពំ.

ចត្តារោ អសទ្ធម្មា – កោធគរុតា ន សទ្ធម្មគរុតា, មក្ខគរុតា ន សទ្ធម្មគរុតា, លាភគរុតា ន សទ្ធម្មគរុតា, សក្ការគរុតា ន សទ្ធម្មគរុតាតិ, ឯវមាទីសុ (អ. និ. ៤.៤៤) បន ‘បដិក្ខេបនានត្តេន’ នានត្តំ វេទិតព្ពំ.

ឥមានិ បន ចត្តារិ នានត្តានិ ន ផស្សេយេវ លព្ភន្តិ, សព្ពេសុបិ ផស្សបញ្ចកាទីសុ លព្ភន្តិ. ផស្សស្ស ហិ ផស្សោតិ នាមំ…បេ… ចិត្តស្ស ចិត្តន្តិ. ផស្សោ ច ផុសនលក្ខណោ, វេទនា វេទយិតលក្ខណា, សញ្ញា សញ្ជាននលក្ខណា, ចេតនា ចេតយិតលក្ខណា, វិញ្ញាណំ វិជាននលក្ខណំ. តថា ផស្សោ ផុសនកិច្ចោ, វេទនា អនុភវនកិច្ចា, សញ្ញា សញ្ជាននកិច្ចា, ចេតនា ចេតយិតកិច្ចា, វិញ្ញាណំ វិជាននកិច្ចន្តិ. ឯវំ កិច្ចនានត្តេន នានត្តំ វេទិតព្ពំ.

បដិក្ខេបនានត្តំ ផស្សបញ្ចមកេ នត្ថិ. អលោភាទិនិទ្ទេសេ បន អលោភោ អលុព្ភនា អលុព្ភិតត្តន្តិអាទិនា នយេន លព្ភតីតិ ឯវំ បដិក្ខេបនានត្តេន នានត្តំ វេទិតព្ពំ. ឯវំ សព្ពបទនិទ្ទេសេសុ លព្ភមានវសេន ចតុព្ពិធម្បិ នានត្តំ វេទិតព្ពំ.

អបរទីបនា បន បទត្ថុតិ វា ហោតិ ទឡ្ហីកម្មំ វាតិ ឯវំ ទ្វេ ឋានានិ គច្ឆតិ. យដ្ឋិកោដិយា ឧប្បីឡេន្តេន វិយ ហិ សកិមេវ ផស្សោតិ វុត្តេ ឯតំ បទំ ផុល្លិតមណ្ឌិតវិភូសិតំ នាម ន ហោតិ. បុនប្បុនំ ព្យញ្ជនវសេន ឧបសគ្គវសេន អត្ថវសេន ‘ផស្សោ ផុសនា សម្ផុសនា សម្ផុសិតត្ត’ន្តិ វុត្តេ ផុល្លិតមណ្ឌិតវិភូសិតំ នាម ហោតិ. យថា ហិ ទហរកុមារំ ន្ហាបេត្វា, មនោរមំ វត្ថំ បរិទហាបេត្វា បុប្ផានិ បិឡន្ធាបេត្វា អក្ខីនិ អញ្ជេត្វា អថស្ស នលាដេ ឯកមេវ មនោសិលាពិន្ទុំ ករេយ្យុំ, តស្ស ន ឯត្តាវតា ចិត្តតិលកោ នាម ហោតិ. នានាវណ្ណេហិ បន បរិវារេត្វា ពិន្ទូសុ កតេសុ ចិត្តតិលកោ នាម ហោតិ. ឯវំសម្បទមិទំ វេទិតព្ពំ. អយំ ‘បទត្ថុតិ’ នាម.

ព្យញ្ជនវសេន ឧបសគ្គវសេន អត្ថវសេន ច បុនប្បុនំ ភណនមេវ ទឡ្ហីកម្មំ នាម. យថា ហិ ‘អាវុសោ’តិ វា ‘ភន្តេ’តិ វា ‘យក្ខោ’តិ វា ‘សប្បោ’តិ វា វុត្តេ ទឡ្ហីកម្មំ នាម ន ហោតិ. ‘អាវុសោ អាវុសោ’‘ភន្តេ ភន្តេ’‘យក្ខោ យក្ខោ’‘សប្បោ សប្បោ’តិ វុត្តេ បន ទឡ្ហីកម្មំ នាម ហោតិ. ឯវមេវ សកិទេវ យដ្ឋិកោដិយា ឧប្បីឡេន្តេន វិយ ‘ផស្សោ’តិ វុត្តេ បទំ ទឡ្ហីកម្មំ នាម ន ហោតិ. បុនប្បុនំ ព្យញ្ជនវសេន ឧបសគ្គវសេន អត្ថវសេន ‘ផស្សោ ផុសនា សម្ផុសនា សម្ផុសិតត្ត’ន្តិ វុត្តេយេវ ‘ទឡ្ហីកម្មំ’ នាម ហោតីតិ. ឯវំ អបរទីបនា ទ្វេ ឋានានិ គច្ឆតិ. ឯតស្សាបិ វសេន លព្ភមានកបទនិទ្ទេសេសុ សព្ពត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

អយំ តស្មិំ សមយេ ផស្សោ ហោតីតិ យស្មិំ សមយេ បឋមំ កាមាវចរំ មហាកុសលចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្មិំ សមយេ អយំ ផស្សោ នាម ហោតីតិ អត្ថោ. អយំ តាវ ផស្សបទនិទ្ទេសស្ស វណ្ណនា. ឥតោ បរេសុ បន វេទនាទីនំ បទានំ និទ្ទេសេសុ វិសេសមត្តមេវ វណ្ណយិស្សាម. សេសំ ឥធ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

៣. យំ តស្មិំ សមយេតិ ឯត្ថ កិញ្ចាបិ កតមា តស្មិំ សមយេ វេទនា ហោតីតិ អារទ្ធំ, ‘សាតបទវសេន បន ‘យ’ន្តិ វុត្តំ. តជ្ជាមនោវិញ្ញាណធាតុសម្ផស្សជន្តិ ឯត្ថ ‘តជ្ជា’ វុច្ចតិ តស្ស សាតសុខស្ស អនុច្ឆវិកា សារុប្បា. អនុច្ឆវិកត្ថោបិ ហិ អយំ ‘តជ្ជា’-សទ្ទោ ហោតិ. យថាហ – ‘‘តជ្ជំ តស្សារុប្បំ កថំ មន្តេតី’’តិ (ម. និ. ៣.២៤៦). តេហិ វា រូបាទីហិ អារម្មណេហិ ឥមស្ស ច សុខស្ស បច្ចយេហិ ជាតាតិបិ តជ្ជា. មនោវិញ្ញាណមេវ និស្សត្តដ្ឋេន ធាតូតិ មនោវិញ្ញាណធាតុ. សម្ផស្សតោ ជាតំ, សម្ផស្សេ វា ជាតន្តិ សម្ផស្សជំ. ចិត្តនិស្សិតត្តា ចេតសិកំ. មធុរដ្ឋេន សាតំ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – យំ តស្មិំ សមយេ យថាវុត្តេន អត្ថេន តជ្ជាយ មនោវិញ្ញាណធាតុយា សម្ផស្សជំ ចេតសិកំ សាតំ, អយំ តស្មិំ សមយេ វេទនា ហោតីតិ. ឯវំ សព្ពបទេហិ សទ្ធិំ យោជនា វេទិតព្ពា.

ឥទានិ ចេតសិកំ សុខន្តិអាទីសុ ចេតសិកបទេន កាយិកសុខំ បដិក្ខិបតិ, សុខបទេន ចេតសិកំ ទុក្ខំ. ចេតោសម្ផស្សជន្តិ ចិត្តសម្ផស្សេ ជាតំ. សាតំ សុខំ វេទយិតន្តិ សាតំ វេទយិតំ, ន អសាតំ វេទយិតំ; សុខំ វេទយិតំ, ន ទុក្ខំ វេទយិតំ. បរតោ តីណិ បទានិ ឥត្ថិលិង្គវសេន វុត្តានិ. សាតា វេទនា, ន អសាតា; សុខា វេទនា, ន ទុក្ខាតិ. អយមេវ បនេត្ថ អត្ថោ.

៤. សញ្ញានិទ្ទេសេ តជ្ជាមនោវិញ្ញាណធាតុសម្ផស្សជាតិ តស្សាកុសលសញ្ញាយ អនុច្ឆវិកាយ មនោវិញ្ញាណធាតុយា សម្ផស្សម្ហិ ជាតា. សញ្ញាតិ សភាវនាមំ. សញ្ជាននាតិ សញ្ជាននាការោ. សញ្ជានិតត្តន្តិ សញ្ជានិតភាវោ.

៥. ចេតនានិទ្ទេសេបិ ឥមិនាវ នយេន វេទិតព្ពោ.

ចិត្តនិទ្ទេសេ ចិត្តវិចិត្តតាយ ចិត្តំ. អារម្មណំ មិនមានំ ជានាតីតិ មនោ. មានសន្តិ មនោ ឯវ. ‘‘អន្តលិក្ខចរោ បាសោ យ្វាយំ ចរតិ មានសោ’’តិ (សំ. និ. ១.១៥១; មហាវ. ៣៣) ហិ ឯត្ថ បន សម្បយុត្តកធម្មោ ‘មានសោ’តិ វុត្តោ.

‘‘កថញ្ហិ ភគវា តុយ្ហំ, សាវកោ សាសនេ រតោ;

អប្បត្តមានសោ សេក្ខោ, កាលំ កយិរា ជនេ សុតា’’តិ. (សំ. និ. ១.១៥៩);

ឯត្ថ អរហត្តំ ‘មានស’ន្តិ វុត្តំ. ឥធ បន ‘មនោវ’ មានសំ. ព្យញ្ជនវសេន ហេតំ បទំ វឌ្ឍិតំ.

ហទយន្តិ ចិត្តំ. ‘‘ចិត្តំ វា តេ ខិបិស្សាមិ, ហទយំ វា តេ ផាលេស្សាមី’’តិ (សំ. និ. ១.២៣៧; សុ. និ. អាឡវកសុត្ត) ឯត្ថ ឧរោ ហទយន្តិ វុត្តំ. ‘‘ហទយា ហទយំ មញ្ញេ អញ្ញាយ តច្ឆតី’’តិ (ម. និ. ១.៦៣) ឯត្ថ ចិត្តំ. ‘‘វក្កំ ហទយ’’ន្តិ (ទី. និ. ២.៣៧៧; ម. និ. ១.១១០) ឯត្ថ ហទយវត្ថុ. ឥធ បន ចិត្តមេវ អព្ភន្តរដ្ឋេន ‘ហទយ’ន្តិ វុត្តំ. តមេវ បរិសុទ្ធដ្ឋេន បណ្ឌរំ. ភវង្គំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ. យថាហ – ‘‘បភស្សរមិទំ, ភិក្ខវេ, ចិត្តំ, តញ្ច ខោ អាគន្តុកេហិ ឧបក្កិលេសេហិ ឧបក្កិលិដ្ឋ’’ន្តិ (អ. និ. ១.៤៩). តតោ និក្ខន្តត្តា បន អកុសលម្បិ, គង្គាយ និក្ខន្តា នទី គង្គា វិយ, គោធាវរិតោ និក្ខន្តា គោធាវរី វិយ ច, បណ្ឌរន្ត្វេវ វុត្តំ.

មនោ មនាយតនន្តិ ឥធ បន មនោគ្គហណំ មនស្សេវ អាយតនភាវទីបនត្ថំ. តេនេតំ ទីបេតិ – ‘នយិទំ ទេវាយតនំ វិយ មនស្ស អាយតនត្តា មនាយតនំ, អថ ខោ មនោ ឯវ អាយតនំ មនាយតន’ន្តិ. តត្ថ និវាសឋានដ្ឋេន អាករដ្ឋេន សមោសរណឋានដ្ឋេន សញ្ជាតិទេសដ្ឋេន ការណដ្ឋេន ច អាយតនំ វេទិតព្ពំ. តថា ហិ លោកេ ‘ឥស្សរាយតនំ វាសុទេវាយតន’ន្តិអាទីសុ និវាសដ្ឋានំ អាយតនន្តិ វុច្ចតិ. ‘សុវណ្ណាយតនំ រជតាយតន’ន្តិអាទីសុ អាករោ. សាសនេ បន ‘‘មនោរមេ អាយតនេ សេវន្តិ នំ វិហង្គមា’’តិអាទីសុ (អ. និ. ៥.៣៨) សមោសរណដ្ឋានំ. ‘‘ទក្ខិណាបថោ គុន្នំ អាយតន’’ន្តិអាទីសុ សញ្ជាតិទេសោ. ‘‘តត្រ តត្រេវ សក្ខិភព្ពតំ បាបុណាតិ សតិ សតិអាយតនេ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ៣.១៥៨) ការណំ. ឥធ បន សញ្ជាតិទេសដ្ឋេន សមោសរណឋានដ្ឋេន ការណដ្ឋេនាតិ តិធាបិ វដ្ដតិ.

ផស្សាទយោ ហិ ធម្មា ឯត្ថ សញ្ជាយន្តីតិ សញ្ជាតិទេសដ្ឋេនបិ ឯតំ អាយតនំ. ពហិទ្ធា រូបសទ្ទគន្ធរសផោដ្ឋព្ពា អារម្មណភាវេនេត្ថ ឱសរន្តីតិ សមោសរណឋានដ្ឋេនបិ អាយតនំ. ផស្សាទីនំ បន សហជាតាទិបច្ចយដ្ឋេន ការណត្តា ការណដ្ឋេនបិ អាយតនន្តិ វេទិតព្ពំ. មនិន្ទ្រិយំ វុត្តត្ថមេវ.

វិជានាតីតិ វិញ្ញាណំ វិញ្ញាណមេវ ខន្ធោ វិញ្ញាណក្ខន្ធោ. តស្ស រាសិអាទិវសេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. មហាឧទកក្ខន្ធោត្វេវ សង្ខ្យំ គច្ឆតីតិ (អ. និ. ៤.៥១). ឯត្ថ ហិ រាសដ្ឋេន ខន្ធោ វុត្តោ. ‘‘សីលក្ខន្ធោ សមាធិក្ខន្ធោ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ៣.៣៥៥) គុណដ្ឋេន. ‘‘អទ្ទសា ខោ ភគវា មហន្តំ ទារុក្ខន្ធ’’ន្តិ (សំ. និ. ៤.២៤១) ឯត្ថ បណ្ណត្តិមត្តដ្ឋេន. ឥធ បន រុឡ្ហិតោ ខន្ធោ វុត្តោ. រាសដ្ឋេន ហិ វិញ្ញាណក្ខន្ធស្ស ឯកទេសោ ឯកំ វិញ្ញាណំ. តស្មា យថា រុក្ខស្ស ឯកទេសំ ឆិន្ទន្តោ រុក្ខំ ឆិន្ទតីតិ វុច្ចតិ, ឯវមេវ វិញ្ញាណក្ខន្ធស្ស ឯកទេសភូតំ ឯកម្បិ វិញ្ញាណំ រុឡ្ហិតោ វិញ្ញាណក្ខន្ធោតិ វុត្តំ.

តជ្ជាមនោវិញ្ញាណធាតូតិ តេសំ ផស្សាទីនំ ធម្មានំ អនុច្ឆវិកា មនោវិញ្ញាណធាតុ. ឥមស្មិញ្ហិ បទេ ឯកមេវ ចិត្តំ មិននដ្ឋេន មនោ, វិជាននដ្ឋេន វិញ្ញាណំ, សភាវដ្ឋេន និស្សត្តដ្ឋេន វា ធាតូតិ តីហិ នាមេហិ វុត្តំ. ឥតិ ឥមស្មិំ ផស្សបញ្ចមកេ ផស្សោ តាវ យស្មា ផស្សោ ឯវ, ន តជ្ជាមនោវិញ្ញាណធាតុសម្ផស្សជោ, ចិត្តញ្ច យស្មា តជ្ជាមនោវិញ្ញាណធាតុ ឯវ, តស្មា ឥមស្មិំ បទទ្វយេ ‘តជ្ជាមនោវិញ្ញាណធាតុសម្ផស្សជា’តិ បញ្ញត្តិ ន អារោបិតា. វិតក្កបទាទីសុ បន លព្ភមានាបិ ឥធ បច្ឆិន្នត្តា ន ឧទ្ធដា.

ឥមេសញ្ច បន ផស្សបញ្ចមកានំ ធម្មានំ បាដិយេក្កំ បាដិយេក្កំ វិនិព្ភោគំ កត្វា បញ្ញត្តិំ ឧទ្ធរមានេន ភគវតា ទុក្ករំ កតំ. នានាឧទកានញ្ហិ នានាតេលានំ វា ឯកភាជនេ បក្ខិបិត្វា ទិវសំ និម្មថិតានំ វណ្ណ គន្ធរសានំ នានតាយ ទិស្វា វា ឃាយិត្វា វា សាយិត្វា វា នានាករណំ សក្កា ភវេយ្យ ញាតុំ. ឯវំ សន្តេបិ តំ ទុក្ករន្តិ វុត្តំ. សម្មាសម្ពុទ្ធេន បន ឥមេសំ អរូបីនំ ចិត្តចេតសិកានំ ធម្មានំ ឯការម្មណេ បវត្តមានានំ បាដិយេក្កំ បាដិយេក្កំ វិនិព្ភោគំ កត្វា បញ្ញត្តិំ ឧទ្ធរមានេន អតិទុក្ករំ កតំ. តេនាហ អាយស្មា នាគសេនត្ថេរោ –

‘‘ទុក្ករំ, មហារាជ, ភគវតា កតន្តិ. ‘កិំ, ភន្តេ នាគសេន, ភគវតា ទុក្ករំ កត’ន្តិ. ‘ទុក្ករំ, មហារាជ, ភគវតា កតំ, យំ ឥមេសំ អរូបីនំ ចិត្តចេតសិកានំ ធម្មានំ ឯការម្មណេ បវត្តមានានំ វវត្ថានំ អក្ខាតំ – អយំ ផស្សោ, អយំ វេទនា, អយំ សញ្ញា, អយំ ចេតនា, ឥទំ ចិត្ត’ន្តិ. ‘ឱបម្មំ, ភន្តេ, ករោហី’តិ. ‘យថា, មហារាជ, កោចិទេវ បុរិសោ នាវាយ សមុទ្ទំ អជ្ឈោគាហេត្វា ហត្ថបុដេន ឧទកំ គហេត្វា ជិវ្ហាយ សាយិត្វា ជានេយ្យ នុ ខោ, មហារាជ, សោ បុរិសោ – ឥទំ គង្គាយ ឧទកំ, ឥទំ យមុនាយ ឧទកំ, ឥទំ អចិរវតិយា ឧទកំ, ឥទំ សរភុយា ឧទកំ, ឥទំ មហិយា ឧទក’ន្តិ? ‘ទុក្ករំ, ភន្តេ, ជានិតុ’ន្តិ. ‘តតោ ទុក្ករតរំ ខោ, មហារាជ, ភគវតា កតំ យំ ឥមេសំ អរូបីនំ ចិត្តចេតសិកានំ ធម្មានំ…បេ… ឥទំ ចិត្ត’’’ន្តិ (មិ. ប. ២.៧.១៦).

៧. វិតក្កនិទ្ទេសេ តក្កនវសេន តក្កោ. តស្ស តិត្តកំ តក្កេសិ កុម្ភំ តក្កេសិ សកដំ តក្កេសិ យោជនំ តក្កេសិ អទ្ធយោជនំ តក្កេសីតិ ឯវំ តក្កនវសេន បវត្តិ វេទិតព្ពា. ឥទំ តក្កស្ស សភាវបទំ. វិតក្កនវសេន វិតក្កោ. ពលវតរតក្កស្សេតំ នាមំ. សុដ្ឋុ កប្បនវសេន សង្កប្បោ. ឯកគ្គំ ចិត្តំ អារម្មណេ អប្បេតីតិ អប្បនា. ទុតិយបទំ ឧបសគ្គវសេន វឌ្ឍិតំ. ពលវតរា វា អប្បនា ព្យប្បនា. អារម្មណេ ចិត្តំ អភិនិរោបេតិ បតិដ្ឋាបេតីតិ ចេតសោ អភិនិរោបនា. យាថាវតាយ និយ្យានិកតាយ ច កុសលភាវប្បត្តោ បសត្ថោ សង្កប្បោតិ សម្មាសង្កប្បោ.

៨. វិចារនិទ្ទេសេ អារម្មណេ ចរណកវសេន ចារោ. ឥទមស្ស សភាវបទំ. វិចរណវសេន វិចារោ. អនុគន្ត្វា វិចរណវសេន អនុវិចារោ. ឧបគន្ត្វា វិចរណវសេន ឧបវិចារោតិ. ឧបសគ្គវសេន វា បទានិ វឌ្ឍិតានិ. អារម្មណេ ចិត្តំ, សរំ វិយ ជិយាយ, អនុសន្ទហិត្វា ឋបនតោ ចិត្តស្ស អនុសន្ធានតា. អារម្មណំ អនុបេក្ខមានោ វិយ តិដ្ឋតីតិ អនុបេក្ខនតា. វិចរណវសេន វា ឧបេក្ខនតា អនុបេក្ខនតា.

៩. បីតិនិទ្ទេសេ បីតីតិ សភាវបទំ. បមុទិតស្ស ភាវោ បាមោជ្ជំ. អាមោទនាការោ អាមោទនា. បមោទនាការោ បមោទនា. យថា វា ភេសជ្ជានំ វា តេលានំ វា ឧណ្ហោទកសីតោទកានំ វា ឯកតោករណំ មោទនាតិ វុច្ចតិ, ឯវមយម្បិ បីតិ ធម្មានំ ឯកតោករណេន មោទនា. ឧបសគ្គវសេន បន មណ្ឌេត្វា អាមោទនា បមោទនាតិ វុត្តា. ហាសេតីតិ ហាសោ. បហាសេតីតិ បហាសោ. ហដ្ឋបហដ្ឋាការានមេតំ អធិវចនំ. វិត្តីតិ វិត្តំ; ធនស្សេតំ នាមំ. អយំ បន សោមនស្សបច្ចយត្តា វិត្តិសរិក្ខតាយ វិត្តិ. យថា ហិ ធនិនោ ធនំ បដិច្ច សោមនស្សំ ឧប្បជ្ជតិ, ឯវំ បីតិមតោបិ បីតិំ បដិច្ច សោមនស្សំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្មា វិត្តីតិ វុត្តា. តុដ្ឋិសភាវសណ្ឋិតាយ បីតិយា ឯតំ នាមំ. បីតិមា បន បុគ្គលោ កាយចិត្តានំ ឧគ្គតត្តា អព្ភុគ្គតត្តា ឧទគ្គោតិ វុច្ចតិ. ឧទគ្គស្ស ភាវោ ឱទគ្យំ. អត្តនោ មនតា អត្តមនតា. អនភិរទ្ធស្ស ហិ មនោ ទុក្ខបទដ្ឋានត្តា អត្តនោ មនោ នាម ន ហោតិ, អភិរទ្ធស្ស បន សុខបទដ្ឋានត្តា អត្តនោ មនោ នាម ហោតិ. ឥតិ អត្តនោ មនតា អត្តមនតា, សកមនតា. សកមនស្ស ភាវោតិ អត្ថោ. សា បន យស្មា ន អញ្ញស្ស កស្សចិ អត្តនោ មនតា, ចិត្តស្សេវ បនេសោ ភាវោ, ចេតសិកោ ធម្មោ, តស្មា អត្តមនតា ចិត្តស្សាតិ វុត្តា.

១១. ឯកគ្គតានិទ្ទេសេ អចលភាវេន អារម្មណេ តិដ្ឋតីតិ ឋិតិ. បរតោ បទទ្វយំ ឧបសគ្គវសេន វឌ្ឍិតំ. អបិច សម្បយុត្តធម្មេ អារម្មណម្ហិ សម្បិណ្ឌេត្វា តិដ្ឋតីតិ សណ្ឋិតិ. អារម្មណំ ឱគាហេត្វា អនុបវិសិត្វា តិដ្ឋតីតិ អវដ្ឋិតិ. កុសលបក្ខស្មិញ្ហិ ចត្តារោ ធម្មា អារម្មណំ ឱគាហន្តិ – សទ្ធា សតិ សមាធិ បញ្ញាតិ. តេនេវ សទ្ធា ឱកប្បនាតិ វុត្តា, សតិ អបិលាបនតាតិ, សមាធិ អវដ្ឋិតីតិ, បញ្ញា បរិយោគាហនាតិ. អកុសលបក្ខេ បន តយោ ធម្មា អារម្មណំ ឱគាហន្តិ – តណ្ហា ទិដ្ឋិ អវិជ្ជាតិ. តេនេវ តេ ឱឃាតិ វុត្តា. ចិត្តេកគ្គតា បនេត្ថ ន ពលវតី ហោតិ. យថា ហិ រជុដ្ឋានដ្ឋានេ ឧទកេន សិញ្ចិត្វា សម្មដ្ឋេ ថោកមេវ កាលំ រជោ សន្និសីទតិ, សុក្ខន្តេ សុក្ខន្តេ បុន បកតិភាវេន វុដ្ឋាតិ, ឯវមេវ អកុសលបក្ខេ ចិត្តេកគ្គតា ន ពលវតី ហោតិ. យថា បន តស្មិំ ឋានេ ឃដេហិ ឧទកំ អាសិញ្ចិត្វា កុទាលេន ខនិត្វា អាកោដនមទ្ទនឃដ្ដនានិ កត្វា ឧបលិត្តេ អាទាសេ វិយ ឆាយា បញ្ញាយតិ, វស្សសតាតិក្កមេបិ តំមុហុត្តកតំ វិយ ហោតិ, ឯវមេវ កុសលបក្ខេ ចិត្តេកគ្គតា ពលវតី ហោតិ.

ឧទ្ធច្ចវិចិកិច្ឆាវសេន បវត្តស្ស វិសាហារស្ស បដិបក្ខតោ អវិសាហារោ. ឧទ្ធច្ចវិចិកិច្ឆាវសេនេវ គច្ឆន្តំ ចិត្តំ វិក្ខិបតិ នាម. អយំ បន តថាវិធោ វិក្ខេបោ ន ហោតីតិ អវិក្ខេបោ. ឧទ្ធច្ចវិចិកិច្ឆាវសេនេវ ច ចិត្តំ វិសាហដំ នាម ហោតិ, ឥតោ ចិតោ ច ហរីយតិ. អយំ បន ឯវំ អវិសាហដស្ស មានសស្ស ភាវោតិ អវិសាហដមានសតា.

សមថោតិ តិវិធោ សមថោ – ចិត្តសមថោ, អធិករណសមថោ, សព្ពសង្ខារសមថោតិ. តត្ថ អដ្ឋសុ សមាបត្តីសុ ចិត្តេកគ្គតា ចិត្តសមថោ នាម. តញ្ហិ អាគម្ម ចិត្តចលនំ ចិត្តវិប្ផន្ទិតំ សម្មតិ វូបសម្មតិ, តស្មា សោ ចិត្តសមថោតិ វុច្ចតិ. សម្មុខាវិនយាទិសត្តវិធោ សមថោ អធិករណសមថោ នាម. តញ្ហិ អាគម្ម តានិ តានិ អធិករណានិ សម្មន្តិ វូបសម្មន្តិ, តស្មា សោ អធិករណសមថោតិ វុច្ចតិ. យស្មា បន សព្ពេ សង្ខារា និព្ពានំ អាគម្ម សម្មន្តិ វូបសម្មន្តិ, តស្មា តំ សព្ពសង្ខារសមថោតិ វុច្ចតិ. ឥមស្មិំ អត្ថេ ចិត្តសមថោ អធិប្បេតោ. សមាធិលក្ខណេ ឥន្ទដ្ឋំ ការេតីតិ សមាធិន្ទ្រិយំ. ឧទ្ធច្ចេ ន កម្បតីតិ សមាធិពលំ. សម្មាសមាធីតិ យាថាវសមាធិ និយ្យានិកសមាធិ កុសលសមាធិ.

១២. សទ្ធិន្ទ្រិយនិទ្ទេសេ ពុទ្ធាទិគុណានំ សទ្ទហនវសេន សទ្ធា. ពុទ្ធាទីនិ វា រតនានិ សទ្ទហតិ បត្តិយាយតីតិ សទ្ធា. សទ្ទហនាតិ សទ្ទហនាការោ. ពុទ្ធាទីនំ គុណេ ឱគាហតិ, ភិន្ទិត្វា វិយ អនុបវិសតីតិ ឱកប្បនា. ពុទ្ធាទីនំ គុណេសុ ឯតាយ សត្តា អតិវិយ បសីទន្តិ, សយំ វា អភិប្បសីទតីតិ អភិប្បសាទោ. ឥទានិ យស្មា សទ្ធិន្ទ្រិយាទីនំ សមាសបទានំ វសេន អញ្ញស្មិំ បរិយាយេ អារទ្ធេ អាទិបទំ គហេត្វាវ បទភាជនំ ករីយតិ – អយំ អភិធម្មេ ធម្មតា – តស្មា បុន សទ្ធាតិ វុត្តំ. យថា វា ឥត្ថិយា ឥន្ទ្រិយំ ឥត្ថិន្ទ្រិយំ, ន តថា ឥទំ. ឥទំ បន សទ្ធាវ ឥន្ទ្រិយំ សទ្ធិន្ទ្រិយន្តិ. ឯវំ សមានាធិករណភាវញាបនត្ថម្បិ បុន សទ្ធាតិ វុត្តំ. ឯវំ សព្ពបទនិទ្ទេសេសុ អាទិបទស្ស បុន វចនេ បយោជនំ វេទិតព្ពំ. អធិមោក្ខលក្ខណេ ឥន្ទដ្ឋំ ការេតីតិ សទ្ធិន្ទ្រិយំ. អសទ្ធិយេ ន កម្បតីតិ សទ្ធាពលំ.

១៣. វីរិយិន្ទ្រិយនិទ្ទេសេ ចេតសិកោតិ ឥទំ វីរិយស្ស និយមតោ ចេតសិកភាវទីបនត្ថំ វុត្តំ. ឥទញ្ហិ វីរិយំ ‘‘យទបិ, ភិក្ខវេ, កាយិកំ វីរិយំ តទបិ វីរិយសម្ពោជ្ឈង្គោ, យទបិ ចេតសិកំ វីរិយំ តទបិ វីរិយសម្ពោជ្ឈង្គោតិ. ឥតិហិទំ ឧទ្ទេសំ គច្ឆតី’’តិ (សំ. និ. ៥.២៣៣) ឯវមាទីសុ សុត្តេសុ ចង្កមាទីនិ ករោន្តស្ស ឧប្បន្នត្តា ‘កាយិក’ន្តិ វុច្ចមានម្បិ កាយវិញ្ញាណំ វិយ កាយិកំ នាម នត្ថិ, ចេតសិកមេវ បនេតន្តិ ទស្សេតុំ ‘ចេតសិកោ’តិ វុត្តំ. វីរិយារម្ភោតិ វីរិយសង្ខាតោ អារម្ភោ. ឥមិនា សេសារម្ភេ បដិក្ខិបតិ. អយញ្ហិ ‘អារម្ភ’-សទ្ទោ កម្មេ អាបត្តិយំ កិរិយាយំ វីរិយេ ហិំសាយ វិកោបនេតិ អនេកេសុ អត្ថេសុ អាគតោ.

‘‘យំកិញ្ចិ ទុក្ខំ សម្ភោតិ, សព្ពំ អារម្ភបច្ចយា;

អារម្ភានំ និរោធេន, នត្ថិ ទុក្ខស្ស សម្ភវោ’’តិ. (សុ. និ. ៧៤៩);

ឯត្ថ ហិ កម្មំ ‘អារម្ភោ’តិ អាគតំ. ‘‘អារម្ភតិ ច វិប្បដិសារី ច ហោតី’’តិ (អ. និ. ៥.១៤២; បុ. ប. ១៩១) ឯត្ថ អាបត្តិ. ‘‘មហាយញ្ញា មហារម្ភា ន តេ ហោន្តិ មហប្ផលា’’តិ (អ. និ. ៤.៣៩; សំ. និ. ១.១២០) ឯត្ថ យូបុស្សាបនាទិកិរិយា. ‘‘អារម្ភថ និក្កមថ យុញ្ជថ ពុទ្ធសាសនេ’’តិ (សំ. និ. ១.១៨៥) ឯត្ថ វីរិយំ. ‘‘សមណំ គោតមំ ឧទ្ទិស្ស បាណំ អារភន្តី’’តិ (ម. និ. ២.៥១-៥២) ឯត្ថ ហិំសា. ‘‘ពីជគាមភូតគាមសមារម្ភា បដិវិរតោ ហោតី’’តិ (ទី. និ. ១.១០; ម. និ. ១.២៩៣) ឯត្ថ ឆេទនភញ្ជនាទិកំ វិកោបនំ. ឥធ បន វីរិយមេវ អធិប្បេតំ. តេនាហ – ‘វីរិយារម្ភោតិ វីរិយសង្ខាតោ អារម្ភោ’តិ. វីរិយញ្ហិ អារម្ភនកវសេន អារម្ភោតិ វុច្ចតិ. ឥទមស្ស សភាវបទំ. កោសជ្ជតោ និក្ខមនវសេន និក្កមោ. បរំ បរំ ឋានំ អក្កមនវសេន បរក្កមោ. ឧគ្គន្ត្វា យមនវសេន ឧយ្យាមោ. ព្យាយមនវសេន វាយាមោ. ឧស្សាហនវសេន ឧស្សាហោ. អធិមត្តុស្សាហនវសេន ឧស្សោឡ្ហី. ថិរភាវដ្ឋេន ថាមោ. ចិត្តចេតសិកានំ ធារណវសេន អវិច្ឆេទតោ វា បវត្តនវសេន កុសលសន្តានំ ធារេតីតិ ធិតិ.

អបរោ នយោ – និក្កមោ ចេសោ កាមានំ បនុទនាយ, បរក្កមោ ចេសោ ពន្ធនច្ឆេទាយ, ឧយ្យាមោ ចេសោ ឱឃនិត្ថរណាយ, វាយាមោ ចេសោ បារង្គមនដ្ឋេន, ឧស្សាហោ ចេសោ បុព្ពង្គមដ្ឋេន, ឧស្សោឡ្ហី ចេសោ អធិមត្តដ្ឋេន, ថាមោ ចេសោ បលិឃុគ្ឃាដនតាយ, ធិតិ ចេសោ អវដ្ឋិតិការិតាយាតិ.

‘‘កាមំ តចោ ច ន្ហារុ ច អដ្ឋិ ច អវសិស្សតូ’’តិ (ម. និ. ២.១៨៤; សំ. និ. ២.២២, ២៣៧; អ. និ. ២.៥; មហានិ. ១៩៦; ចូឡនិ. ខគ្គវិសាណសុត្តនិទ្ទេស ១៥៤) ឯវំ បវត្តិកាលេ អសិថិលបរក្កមវសេន អសិថិលបរក្កមតា; ថិរបរក្កមោ, ទឡ្ហបរក្កមោតិ អត្ថោ. យស្មា បនេតំ វីរិយំ កុសលកម្មករណដ្ឋានេ ឆន្ទំ ន និក្ខិបតិ, ធុរំ ន និក្ខិបតិ, ន ឱតារេតិ, ន វិស្សជ្ជេតិ, អនោសក្កិតមានសតំ អាវហតិ, តស្មា អនិក្ខិត្តឆន្ទតា អនិក្ខិត្តធុរតាតិ វុត្តំ. យថា បន តជ្ជាតិកេ ឧទកសម្ភិន្នដ្ឋានេ ធុរវាហគោណំ គណ្ហថាតិ វទន្តិ, សោ ជណ្ណុនា ភូមិំ ឧប្បីឡេត្វាបិ ធុរំ វហតិ, ភូមិយំ បតិតុំ ន ទេតិ, ឯវមេវ វីរិយំ កុសលកម្មករណដ្ឋានេ ធុរំ ឧក្ខិបតិ បគ្គណ្ហាតិ, តស្មា ធុរសម្បគ្គាហោតិ វុត្តំ. បគ្គហលក្ខណេ ឥន្ទដ្ឋំ ការេតីតិ វីរិយិន្ទ្រិយំ. កោសជ្ជេ ន កម្បតីតិ វីរិយពលំ. យាថាវនិយ្យានិកកុសលវាយាមតាយ សម្មាវាយាមោ.

១៤. សតិន្ទ្រិយនិទ្ទេសេ សរណកវសេន សតិ. ឥទំ សតិយា សភាវបទំ. បុនប្បុនំ សរណតោ អនុស្សរណវសេន អនុស្សតិ. អភិមុខំ គន្ត្វា វិយ សរណតោ បដិសរណវសេន បដិស្សតិ. ឧបសគ្គវសេន វា វឌ្ឍិតមត្តមេតំ. សរណាការោ សរណតា. យស្មា បន សរណតាតិ តិណ្ណំ សរណានម្បិ នាមំ, តស្មា តំ បដិសេធេតុំ បុន សតិគ្គហណំ កតំ. សតិសង្ខាតា សរណតាតិ អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ. សុតបរិយត្តស្ស ធារណភាវតោ ធារណតា. អនុបវិសនសង្ខាតេន ឱគាហនដ្ឋេន អបិលាបនភាវោ អបិលាបនតា. យថា ហិ លាពុកដាហាទីនិ ឧទកេ ប្លវន្តិ, ន អនុបវិសន្តិ, ន តថា អារម្មណេ សតិ. អារម្មណញ្ហេសា អនុបវិសតិ, តស្មា អបិលាបនតាតិ វុត្តា. ចិរកតចិរភាសិតានំ អសម្មុស្សនភាវតោ អសម្មុស្សនតា. ឧបដ្ឋានលក្ខណេ ជោតនលក្ខណេ ច ឥន្ទដ្ឋំ ការេតីតិ ឥន្ទ្រិយំ. សតិសង្ខាតំ ឥន្ទ្រិយំ សតិន្ទ្រិយំ. បមាទេ ន កម្បតីតិ សតិពលំ. យាថាវសតិ និយ្យានិកសតិ កុសលសតីតិ សម្មាសតិ.

១៦. បញ្ញិន្ទ្រិយនិទ្ទេសេ តស្ស តស្ស អត្ថស្ស បាកដករណសង្ខាតេន បញ្ញាបនដ្ឋេន បញ្ញា. តេន តេន វា អនិច្ចាទិនា បការេន ធម្មេ ជានាតីតិបិ បញ្ញា. ឥទមស្សា សភាវបទំ. បជាននាការោ បជាននា. អនិច្ចាទីនិ វិចិនាតីតិ វិចយោ. បវិចយោតិ ឧបសគ្គេន បទំ វឌ្ឍិតំ. ចតុសច្ចធម្មេ វិចិនាតីតិ ធម្មវិចយោ. អនិច្ចាទីនំ សល្លក្ខណវសេន សល្លក្ខណា. សាយេវ បុន ឧបសគ្គនានត្តេន ឧបលក្ខណា បច្ចុបលក្ខណាតិ វុត្តា. បណ្ឌិតស្ស ភាវោ បណ្ឌិច្ចំ. កុសលស្ស ភាវោ កោសល្លំ. និបុណស្ស ភាវោ នេបុញ្ញំ. អនិច្ចាទីនំ វិភាវនវសេន វេភព្យា. អនិច្ចាទីនំ ចិន្តនកវសេន ចិន្តា. យស្ស វា ឧប្បជ្ជតិ តំ អនិច្ចាទីនិ ចិន្តាបេតីតិបិ ចិន្តា. អនិច្ចាទីនិ ឧបបរិក្ខតីតិ ឧបបរិក្ខា. ភូរីតិ បថវិយា នាមំ. អយម្បិ សណ្ហដ្ឋេន វិត្ថដដ្ឋេន ច ភូរី វិយាតិ ភូរី. តេន វុត្តំ – ‘‘ភូរី វុច្ចតិ បថវី. តាយ បថវីសមាយ វិត្ថដាយ វិបុលាយ បញ្ញាយ សមន្នាគតោតិ ភូរិបញ្ញោតិ (មហានិ. ២៧). អបិច បញ្ញាយ ឯតំ អធិវចនំ ភូរី’’តិ. ភូតេ អត្ថេ រមតីតិបិ ភូរី. អសនិ វិយ សិលុច្ចយេ កិលេសេ មេធតិ ហិំសតីតិ មេធា. ខិប្បំ គហណធារណដ្ឋេន វា មេធា. យស្ស ឧប្បជ្ជតិ តំ អត្តហិតបដិបត្តិយំ សម្បយុត្តធម្មេ ច យាថាវលក្ខណបដិវេធេ បរិនេតីតិ បរិណាយិកា. អនិច្ចាទិវសេន ធម្មេ វិបស្សតីតិ វិបស្សនា. សម្មា បការេហិ អនិច្ចាទីនិ ជានាតីតិ សម្បជញ្ញំ. ឧប្បថបដិបន្នេ សិន្ធវេ វីថិអារោបនត្ថំ បតោទោ វិយ ឧប្បថេ ធាវនកំ កូដចិត្តំ វីថិអារោបនត្ថំ វិជ្ឈតីតិ បតោទោ វិយ បតោទោ. ទស្សនលក្ខណេ ឥន្ទដ្ឋំ ការេតីតិ ឥន្ទ្រិយំ. បញ្ញាសង្ខាតំ ឥន្ទ្រិយំ បញ្ញិន្ទ្រិយំ. អវិជ្ជាយ ន កម្បតីតិ បញ្ញាពលំ. កិលេសច្ឆេទនដ្ឋេន បញ្ញាវ សត្ថំ បញ្ញាសត្ថំ. អច្ចុគ្គតដ្ឋេន បញ្ញាវ បាសាទោ បញ្ញាបាសាទោ.

អាលោកនដ្ឋេន បញ្ញាវ អាលោកោ បញ្ញាអាលោកោ. ឱភាសនដ្ឋេន បញ្ញាវ ឱភាសោ បញ្ញាឱភាសោ. បជ្ជោតនដ្ឋេន បញ្ញាវ បជ្ជោតោ បញ្ញាបជ្ជោតោ. បញ្ញវតោ ហិ ឯកបល្លង្កេន និសិន្នស្ស ទសសហស្សិលោកធាតុ ឯកាលោកា ឯកោភាសា ឯកបជ្ជោតា ហោតិ, តេនេតំ វុត្តំ. ឥមេសុ បន តីសុ បទេសុ ឯកបទេនបិ ឯតស្មិំ អត្ថេ សិទ្ធេ, យានិ បនេតានិ ‘‘ចត្តារោមេ, ភិក្ខវេ, អាលោកា. កតមេ ចត្តារោ? ចន្ទាលោកោ សូរិយាលោកោ អគ្យាលោកោ បញ្ញាលោកោ. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, ចត្តារោ អាលោកា. ឯតទគ្គំ, ភិក្ខវេ, ឥមេសំ ចតុន្នំ អាលោកានំ យទិទំ បញ្ញាលោកោ’’. តថា ‘‘ចត្តារោមេ, ភិក្ខវេ, ឱភាសា…បេ… ចត្តារោមេ, ភិក្ខវេ, បជ្ជោតា’’តិ (អ. និ. ៤.១៤៤) សត្តានំ អជ្ឈាសយវសេន សុត្តានិ ទេសិតានិ, តទនុរូបេនេវ ឥធាបិ ទេសនា កតា. អត្ថោ ហិ អនេកេហិ អាការេហិ វិភជ្ជមានោ សុវិភត្តោ ហោតិ. អញ្ញថា ច អញ្ញោ ពុជ្ឈតិ, អញ្ញថា ច អញ្ញោតិ.

រតិករណដ្ឋេន បន រតិទាយកដ្ឋេន រតិជនកដ្ឋេន ចិត្តីកតដ្ឋេន ទុល្លភបាតុភាវដ្ឋេន អតុលដ្ឋេន អនោមសត្តបរិភោគដ្ឋេន ច បញ្ញាវ រតនំ បញ្ញារតនំ. ន តេន សត្តា មុយ្ហន្តិ, សយំ វា អារម្មណេ ន មុយ្ហតីតិ អមោហោ. ធម្មវិចយបទំ វុត្តត្ថមេវ. កស្មា បនេតំ បុន វុត្តន្តិ? អមោហស្ស មោហបដិបក្ខភាវទីបនត្ថំ. តេនេតំ ទីបេតិ – យ្វាយំ អមោហោ សោ ន កេវលំ មោហតោ អញ្ញោ ធម្មោ, មោហស្ស បន បដិបក្ខោ, ធម្មវិចយសង្ខាតោ អមោហោ នាម ឥធ អធិប្បេតោតិ. សម្មាទិដ្ឋីតិ យាថាវនិយ្យានិកកុសលទិដ្ឋិ.

១៩. ជីវិតិន្ទ្រិយនិទ្ទេសេ យោ តេសំ អរូបីនំ ធម្មានំ អាយូតិ តេសំ សម្បយុត្តកានំ អរូបធម្មានំ យោ អាយាបនដ្ឋេន អាយុ, តស្មិញ្ហិ សតិ អរូបធម្មា អយន្តិ គច្ឆន្តិ បវត្តន្តិ, តស្មា អាយូតិ វុច្ចតិ. ឥទមស្ស សភាវបទំ. យស្មា បនេតេ ធម្មា អាយុស្មិំយេវ សតិ តិដ្ឋន្តិ យបេន្តិ យាបេន្តិ ឥរិយន្តិ វត្តន្តិ បាលយន្តិ, តស្មា ឋិតីតិអាទីនិ វុត្តានិ. វចនត្ថោ បនេត្ថ – ឯតាយ តិដ្ឋន្តីតិ ឋិតិ. យបេន្តីតិ យបនា. តថា យាបនា. ឯវំ ពុជ្ឈន្តានំ បន វសេន បុរិមបទេ រស្សត្តំ កតំ. ឯតាយ ឥរិយន្តីតិ ឥរិយនា. វត្តន្តីតិ វត្តនា. បាលយន្តីតិ បាលនា. ជីវន្តិ ឯតេនាតិ ជីវិតំ. អនុបាលនលក្ខណេ ឥន្ទដ្ឋំ ការេតីតិ ជីវិតិន្ទ្រិយំ.

៣០. ហិរិពលនិទ្ទេសេ យំ តស្មិំ សមយេតិ យេន ធម្មេន តស្មិំ សមយេ. លិង្គវិបល្លាសំ វា កត្វា យោ ធម្មោ តស្មិំ សមយេតិបិ អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ហិរិយិតព្ពេនាតិ ឧបយោគត្ថេ ករណវចនំ. ហិរិយិតព្ពយុត្តកំ កាយទុច្ចរិតាទិធម្មំ ហិរិយតិ ជិគុច្ឆតីតិ អត្ថោ. បាបកានន្តិ លាមកានំ. អកុសលានំ ធម្មានន្តិ អកោសល្លសម្ភូតានំ ធម្មានំ. សមាបត្តិយាតិ ឥទម្បិ ឧបយោគត្ថេ ករណវចនំ. តេសំ ធម្មានំ សមាបត្តិំ បដិលាភំ សមង្គីភាវំ ហិរិយតិ ជិគុច្ឆតីតិ អត្ថោ.

៣១. ឱត្តប្បពលនិទ្ទេសេ ឱត្តប្បិតព្ពេនាតិ ហេត្វត្ថេ ករណវចនំ. ឱត្តប្បិតព្ពយុត្តកេន ឱត្តប្បស្ស ហេតុភូតេន កាយទុច្ចរិតាទិនា វុត្តប្បការាយ ច សមាបត្តិយា ឱត្តប្បស្ស ហេតុភូតាយ ឱត្តប្បតិ, ភាយតីតិ អត្ថោ.

៣២. អលោភនិទ្ទេសេ អលុព្ភនកវសេន អលោភោ. ន លុព្ភតីតិបិ អលោភោ. ឥទមស្ស សភាវបទំ. អលុព្ភនាតិ អលុព្ភនាការោ. លោភសមង្គី បុគ្គលោ លុព្ភិតោ នាម. ន លុព្ភិតោ អលុព្ភិតោ. អលុព្ភិតស្ស ភាវោ អលុព្ភិតត្តំ. សារាគបដិបក្ខតោ ន សារាគោតិ អសារាគោ. អសារជ្ជនាតិ អសារជ្ជនាការោ. អសារជ្ជិតស្ស ភាវោ អសារជ្ជិតត្តំ. ន អភិជ្ឈាយតីតិ អនភិជ្ឈា. អលោភោ កុសលមូលន្តិ អលោភសង្ខាតំ កុសលមូលំ. អលោភោ ហិ កុសលានំ ធម្មានំ មូលំ បច្ចយដ្ឋេនាតិ កុសលមូលំ. កុសលញ្ច តំ បច្ចយដ្ឋេន មូលញ្ចាតិបិ កុសលមូលំ.

៣៣. អទោសនិទ្ទេសេ អទុស្សនកវសេន អទោសោ. ន ទុស្សតីតិបិ អទោសោ. ឥទមស្ស សភាវបទំ. អទុស្សនាតិ អទុស្សនាការោ. អទុស្សិតស្ស ភាវោ អទុស្សិតត្តំ. ព្យាបាទបដិបក្ខតោ ន ព្យាបាទោតិ អព្យាបាទោ. កោធទុក្ខបដិបក្ខតោ ន ព្យាបជ្ជោតិ អព្យាបជ្ជោ. អទោសសង្ខាតំ កុសលមូលំ អទោសោ កុសលមូលំ. តំ វុត្តត្ថមេវ.

៤០-៤១. កាយបស្សទ្ធិនិទ្ទេសាទីសុ យស្មា កាយោតិ តយោ ខន្ធា អធិប្បេតា, តស្មា វេទនាក្ខន្ធស្សាតិអាទិ វុត្តំ. បស្សម្ភន្តិ ឯតាយ តេ ធម្មា, វិគតទរថា ភវន្តិ, សមស្សាសប្បត្តាតិ បស្សទ្ធិ. ទុតិយបទំ ឧបសគ្គវសេន វឌ្ឍិតំ. បស្សម្ភនាតិ បស្សម្ភនាការោ. ទុតិយបទំ ឧបសគ្គវសេន វឌ្ឍិតំ. បស្សទ្ធិសមង្គិតាយ បដិប្បស្សម្ភិតស្ស ខន្ធត្តយស្ស ភាវោ បដិប្បស្សម្ភិតត្តំ. សព្ពបទេហិបិ តិណ្ណំ ខន្ធានំ កិលេសទរថបដិប្បស្សទ្ធិ ឯវ កថិតា. ទុតិយនយេន វិញ្ញាណក្ខន្ធស្ស ទរថបដិប្បស្សទ្ធិ កថិតា.

៤២-៤៣. លហុតាតិ លហុតាការោ. លហុបរិណាមតាតិ លហុបរិណាមោ ឯតេសំ ធម្មានន្តិ លហុបរិណាមា; តេសំ ភាវោ លហុបរិណាមតា; សីឃំ សីឃំ បរិវត្តនសមត្ថតាតិ វុត្តំ ហោតិ. អទន្ធនតាតិ គរុភាវបដិក្ខេបវចនមេតំ; អភារិយតាតិ អត្ថោ. អវិត្ថនតាតិ មានាទិកិលេសភារស្ស អភាវេន អថទ្ធតា. ឯវំ បឋមេន តិណ្ណំ ខន្ធានំ លហុតាការោ កថិតោ. ទុតិយេន វិញ្ញាណក្ខន្ធស្ស លហុតាការោ កថិតោ.

៤៤-៤៥. មុទុតាតិ មុទុភាវោ. មទ្ទវតាតិ មទ្ទវំ វុច្ចតិ សិនិទ្ធំ, មដ្ឋំ; មទ្ទវស្ស ភាវោ មទ្ទវតា. អកក្ខឡតាតិ អកក្ខឡភាវោ. អកថិនតាតិ អកថិនភាវោ. ឥធាបិ បុរិមនយេន តិណ្ណំ ខន្ធានំ, បច្ឆិមនយេន វិញ្ញាណក្ខន្ធស្ស មុទុតាការោវ កថិតោ.

៤៦-៤៧. កម្មញ្ញតាតិ កម្មនិ សាធុតា; កុសលកិរិយាយ វិនិយោគក្ខមតាតិ អត្ថោ. សេសបទទ្វយំ ព្យញ្ជនវសេន វឌ្ឍិតំ. បទទ្វយេនាបិ ហិ បុរិមនយេន តិណ្ណំ ខន្ធានំ, បច្ឆិមនយេន វិញ្ញាណក្ខន្ធស្ស កម្មនិយាការោវ កថិតោ.

៤៨-៤៩. បគុណតាតិ បគុណភាវោ, អនាតុរតា និគ្គិលានតាតិ អត្ថោ. សេសបទទ្វយំ ព្យញ្ជនវសេន វឌ្ឍិតំ. ឥធាបិ បុរិមនយេន តិណ្ណំ ខន្ធានំ, បច្ឆិមនយេន វិញ្ញាណក្ខន្ធស្ស និគ្គិលានាការោវ កថិតោ.

៥០-៥១. ឧជុកតាតិ ឧជុកភាវោ, ឧជុកេនាការេន បវត្តនតាតិ អត្ថោ. ឧជុកស្ស ខន្ធត្តយស្ស វិញ្ញាណក្ខន្ធស្ស ច ភាវោ ឧជុកតា. អជិម្ហតាតិ គោមុត្តវង្កភាវបដិក្ខេបោ. អវង្កតាតិ ចន្ទលេខាវង្កភាវបដិក្ខេបោ. អកុដិលតាតិ នង្គលកោដិវង្កភាវបដិក្ខេបោ.

យោ ហិ បាបំ កត្វាវ ‘ន ករោមី’តិ ភាសតិ, សោ គន្ត្វា បច្ចោសក្កនតាយ ‘គោមុត្តវង្កោ’ នាម ហោតិ. យោ បាបំ ករោន្តោវ ‘ភាយាមហំ បាបស្សា’តិ ភាសតិ, សោ យេភុយ្យេន កុដិលតាយ ‘ចន្ទលេខាវង្កោ’ នាម ហោតិ. យោ បាបំ ករោន្តោវ ‘កោ បាបស្ស ន ភាយេយ្យា’តិ ភាសតិ, សោ នាតិកុដិលតាយ ‘នង្គលកោដិវង្កោ’ នាម ហោតិ. យស្ស វា តីណិបិ កម្មទ្វារានិ អសុទ្ធានិ, សោ ‘គោមុត្តវង្កោ’ នាម ហោតិ. យស្ស យានិ កានិចិ ទ្វេ, សោ ‘ចន្ទលេខាវង្កោ’ នាម. យស្ស យំកិញ្ចិ ឯកំ, សោ ‘នង្គលកោដិវង្កោ នាម.

ទីឃភាណកា បនាហុ – ឯកច្ចោ ភិក្ខុ សព្ពវយេ ឯកវីសតិយា អនេសនាសុ, ឆសុ ច អគោចរេសុ ចរតិ, អយំ ‘គោមុត្តវង្កោ’ នាម. ឯកោ បឋមវយេ ចតុបារិសុទ្ធិសីលំ បរិបូរេតិ, លជ្ជី កុក្កុច្ចកោ សិក្ខាកាមោ ហោតិ, មជ្ឈិមវយបច្ឆិមវយេសុ បុរិមសទិសោ, អយំ ‘ចន្ទលេខាវង្កោ’ នាម. ឯកោ បឋមវយេ មជ្ឈិមវយេបិ ចតុបារិសុទ្ធិសីលំ បូរេតិ, លជ្ជី កុក្កុច្ចកោ សិក្ខាកាមោ ហោតិ, បច្ឆិមវយេ បុរិមសទិសោ. អយំ ‘នង្គលកោដិវង្កោ’ នាម.

តស្ស កិលេសវសេន ឯវំ វង្កស្ស បុគ្គលស្ស ភាវោ ជិម្ហតា វង្កតា កុដិលតាតិ វុច្ចតិ. តាសំ បដិក្ខេបវសេន អជិម្ហតាទិកា វុត្តា. ខន្ធាធិដ្ឋានាវ ទេសនា កតា. ខន្ធានញ្ហិ ឯតា អជិម្ហតាទិកា, នោ បុគ្គលស្សាតិ. ឯវំ សព្ពេហិបិ ឥមេហិ បទេហិ បុរិមនយេន តិណ្ណំ ខន្ធានំ, បច្ឆិមនយេន វិញ្ញាណក្ខន្ធស្សាតិ អរូបីនំ ធម្មានំ និក្កិលេសតាយ ឧជុតាការោវ កថិតោតិ វេទិតព្ពោ.

ឥទានិ យ្វាយំ យេវាបនាតិ អប្បនាវារោ វុត្តោ, តេន ធម្មុទ្ទេសវារេ ទស្សិតានំ ‘យេវាបនកានំ’យេវ សង្ខេបតោ និទ្ទេសោ កថិតោ ហោតីតិ.

និទ្ទេសវារកថា និដ្ឋិតា.

ឯត្តាវតា បុច្ឆា សមយនិទ្ទេសោ ធម្មុទ្ទេសោ អប្បនាតិ ឧទ្ទេសវារេ ចតូហិ បរិច្ឆេទេហិ, បុច្ឆា សមយនិទ្ទេសោ ធម្មុទ្ទេសោ អប្បនាតិ និទ្ទេសវារេ ចតូហិ បរិច្ឆេទេហីតិ អដ្ឋបរិច្ឆេទបដិមណ្ឌិតោ ធម្មវវត្ថានវារោ និដ្ឋិតោវ ហោតិ.

កោដ្ឋាសវារោ

៥៨-១២០. ឥទានិ តស្មិំ ខោ បន សមយេ ចត្តារោ ខន្ធា ហោន្តីតិ សង្គហវារោ អារទ្ធោ. សោ ឧទ្ទេសនិទ្ទេសបដិនិទ្ទេសានំ វសេន តិវិធោ ហោតិ. តត្ថ ‘តស្មិំ ខោ បន សមយេ ចត្តារោ ខន្ធា’តិ ឯវមាទិកោ ឧទ្ទេសោ. កតមេ តស្មិំ សមយេ ចត្តារោ ខន្ធា’តិអាទិកោ និទ្ទេសោ. កតមោ តស្មិំ សមយេ វេទនាក្ខន្ធោតិអាទិកោ បដិនិទ្ទេសោតិ វេទិតព្ពោ.

តត្ថ ឧទ្ទេសវារេ ចត្តារោ ខន្ធាតិអាទយោ តេវីសតិ កោដ្ឋាសា ហោន្តិ. តេសំ ឯវមត្ថោ វេទិតព្ពោ – យស្មិំ សមយេ កាមាវចរំ បឋមំ មហាកុសលចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, យេ តស្មិំ សមយេ ចិត្តង្គវសេន ឧប្បន្នា, ឋបេត្វា យេវាបនកេ, បាឡិអារុឡ្ហា អតិរេកបណ្ណាសធម្មា, តេ សព្ពេបិ សង្គយ្ហមានា រាសដ្ឋេន ចត្តារោវ ខន្ធា ហោន្តិ. ហេដ្ឋា វុត្តេន អាយតនដ្ឋេន ទ្វេ អាយតនានិ ហោន្តិ. សភាវដ្ឋេន សុញ្ញតដ្ឋេន និស្សត្តដ្ឋេន ទ្វេវ ធាតុយោ ហោន្តិ. បច្ចយសង្ខាតេន អាហារដ្ឋេន តយោវេត្ថ ធម្មា អាហារា ហោន្តិ. អវសេសា នោ អាហារា.

‘កិំ បនេតេ អញ្ញមញ្ញំ វា តំសមុដ្ឋានរូបស្ស វា បច្ចយា ន ហោន្តី’តិ? ‘នោ ន ហោន្តិ. ឥមេ បន តថា ច ហោន្តិ, អញ្ញថា ចាតិ សមានេបិ បច្ចយត្តេ អតិរេកបច្ចយា ហោន្តិ, តស្មា អាហារាតិ វុត្តា. កថំ? ឯតេសុ ហិ ផស្សាហារោ, យេសំ ធម្មានំ អវសេសា ចិត្តចេតសិកា បច្ចយា ហោន្តិ, តេសញ្ច បច្ចយោ ហោតិ, តិស្សោ ច វេទនា អាហរតិ. មនោសញ្ចេតនាហារោ តេសញ្ច បច្ចយោ ហោតិ តយោ ច ភវេ អាហរតិ. វិញ្ញាណាហារោ តេសញ្ច បច្ចយោ ហោតិ បដិសន្ធិនាមរូបញ្ច អាហរតី’តិ. ‘ននុ ច សោ វិបាកោវ ឥទំ បន កុសលវិញ្ញាណ’ន្តិ? ‘កិញ្ចាបិ កុសលវិញ្ញាណំ, តំសរិក្ខតាយ បន វិញ្ញាណាហារោ’ត្វេវ វុត្តំ. ឧបត្ថម្ភកដ្ឋេន វា ឥមេ តយោ អាហារាតិ វុត្តា. ឥមេ ហិ សម្បយុត្តធម្មានំ, កពឡីការាហារោ វិយ រូបកាយស្ស, ឧបត្ថម្ភកបច្ចយា ហោន្តិ. តេនេវ វុត្តំ – ‘‘អរូបិនោ អាហារា សម្បយុត្តកានំ ធម្មានំ តំសមុដ្ឋានានញ្ច រូបានំ អាហារបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.១៥).

អបរោ នយោ – អជ្ឈត្តិកសន្តតិយា វិសេសបច្ចយត្តា កពឡីការាហារោ ច ឥមេ ច តយោ ធម្មា អាហារាតិ វុត្តា. វិសេសបច្ចយោ ហិ កពឡីការាហារភក្ខានំ សត្តានំ រូបកាយស្ស កពឡីការោ អាហារោ; នាមកាយេ វេទនាយ ផស្សោ, វិញ្ញាណស្ស មនោសញ្ចេតនា, នាមរូបស្ស វិញ្ញាណំ. យថាហ –

‘‘សេយ្យថាបិ, ភិក្ខវេ, អយំ កាយោ អាហារដ្ឋិតិកោ, អាហារំ បដិច្ច តិដ្ឋតិ, អនាហារោ នោ តិដ្ឋតិ’’ (សំ. និ. ៥.១៨៣). តថា ផស្សបច្ចយា វេទនា, សង្ខារបច្ចយា វិញ្ញាណំ, វិញ្ញាណបច្ចយា នាមរូបន្តិ (សំ. និ. ២.១).

អធិបតិយដ្ឋេន បន អដ្ឋេវ ធម្មា ឥន្ទ្រិយានិ ហោន្តិ, ន អវសេសា. តេន វុត្តំ – អដ្ឋិន្ទ្រិយានិ ហោន្តីតិ. ឧបនិជ្ឈាយនដ្ឋេន បញ្ចេវ ធម្មា ឈានង្គានិ ហោន្តិ. តេន វុត្តំ – បញ្ចង្គិកំ ឈានំ ហោតីតិ.

និយ្យានដ្ឋេន ច ហេត្វដ្ឋេន ច បញ្ចេវ ធម្មា មគ្គង្គានិ ហោន្តិ. តេន វុត្តំ – បញ្ចង្គិកោ មគ្គោ ហោតីតិ. កិញ្ចាបិ ហិ អដ្ឋង្គិកោ អរិយមគ្គោ, លោកិយចិត្តេ បន ឯកក្ខណេ តិស្សោ វិរតិយោ ន លព្ភន្តិ, តស្មា បញ្ចង្គិកោតិ វុត្តោ. ‘ននុ ច ‘‘យថាគតមគ្គោតិ ខោ, ភិក្ខុ, អរិយស្សេតំ អដ្ឋង្គិកស្ស មគ្គស្ស អធិវចន’’ន្តិ (សំ. និ. ៤.២៤៥) ឥមស្មិំ សុត្តេ ‘យថេវ លោកុត្តរមគ្គោ អដ្ឋង្គិកោ, បុព្ពភាគវិបស្សនាមគ្គោបិ តថេវ អដ្ឋង្គិកោ’តិ យថាគតវចនេន ឥមស្សត្ថស្ស ទីបិតត្តា, លោកិយមគ្គេនាបិ អដ្ឋង្គិកេន ភវិតព្ពន្តិ? ន ភវិតព្ពំ. អយញ្ហិ សុត្តន្តិកទេសនា នាម បរិយាយទេសនា. តេនាហ – ‘‘បុព្ពេវ ខោ បនស្ស កាយកម្មំ វចីកម្មំ អាជីវោ សុបរិសុទ្ធោ ហោតី’’តិ (ម. និ. ៣.៤៣១). អយំ បន និប្បរិយាយទេសនា. លោកិយចិត្តស្មិញ្ហិ តិស្សោ វិរតិយោ ឯកក្ខណេ ន លព្ភន្តិ, តស្មា ‘បញ្ចង្គិកោ’វ វុត្តោតិ.

អកម្បិយដ្ឋេន បន សត្តេវ ធម្មា ពលានិ ហោន្តិ. មូលដ្ឋេន តយោវ ធម្មា ហេតូ. ផុសនដ្ឋេន ឯកោវ ធម្មោ ផស្សោ. វេទយិតដ្ឋេន ឯកោវ ធម្មោ វេទនា. សញ្ជាននដ្ឋេន ឯកោវ ធម្មោ សញ្ញា. ចេតយនដ្ឋេន ឯកោវ ធម្មោ ចេតនា. ចិត្តវិចិត្តដ្ឋេន ឯកោវ ធម្មោ ចិត្តំ. រាសដ្ឋេន ចេវ វេទយិតដ្ឋេន ច ឯកោវ ធម្មោ វេទនាក្ខន្ធោ. រាសដ្ឋេន ច សញ្ជាននដ្ឋេន ច ឯកោវ ធម្មោ សញ្ញាក្ខន្ធោ. រាសដ្ឋេន ច អភិសង្ខរណដ្ឋេន ច ឯកោវ ធម្មោ សង្ខារក្ខន្ធោ. រាសដ្ឋេន ច ចិត្តវិចិត្តដ្ឋេន ច ឯកោវ ធម្មោ វិញ្ញាណក្ខន្ធោ. វិជាននដ្ឋេន ចេវ ហេដ្ឋា វុត្តអាយតនដ្ឋេន ច ឯកមេវ មនាយតនំ. វិជាននដ្ឋេន ច អធិបតិយដ្ឋេន ច ឯកមេវ មនិន្ទ្រិយំ. វិជាននដ្ឋេន ច សភាវសុញ្ញតនិស្សត្តដ្ឋេន ច ឯកោវ ធម្មោ មនោវិញ្ញាណធាតុ នាម ហោតិ, ន អវសេសា. ឋបេត្វា បន ចិត្តំ, យថាវុត្តេន អត្ថេន អវសេសា សព្ពេបិ ធម្មា ឯកំ ធម្មាយតនមេវ, ឯកា ច ធម្មធាតុយេវ ហោតីតិ.

យេ វា បន តស្មិំ សមយេតិ ឥមិនា បន អប្បនាវារេន ឥធាបិ ហេដ្ឋា វុត្តា យេវាបនកាវ សង្គហិតា. យថា ច ឥធ ឯវំ សព្ពត្ថ. ឥតោ បរញ្ហិ ឯត្តកម្បិ ន វិចារយិស្សាម. និទ្ទេសបដិនិទ្ទេសវារេសុ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ អត្ថោ វេទិតព្ពោតិ.

សង្គហវារោ និដ្ឋិតោ.

កោដ្ឋាសវារោតិបិ ឯតស្សេវ នាមំ.

សុញ្ញតវារោ

១២១-១៤៥. ឥទានិ តស្មិំ ខោ បន សមយេ ធម្មា ហោន្តីតិ សុញ្ញតវារោ អារទ្ធោ. សោ ឧទ្ទេសនិទ្ទេសវសេន ទ្វិធា វវត្ថិតោ. តត្ថ ឧទ្ទេសវារេ ‘ធម្មា ហោន្តី’តិ ឥមិនា សទ្ធិំ ចតុវីសតិ កោដ្ឋាសា ហោន្តិ. សព្ពកោដ្ឋាសេសុ ច ‘ចត្តារោ ទ្វេ តយោ’តិ គណនបរិច្ឆេទោ ន វុត្តោ. កស្មា? សង្គហវារេ បរិច្ឆិន្នត្តា. តត្ថ បរិច្ឆិន្នធម្មាយេវ ហិ ឥធាបិ វុត្តា. ន ហេត្ថ សត្តោ វា ភាវោ វា អត្តា វា ឧបលព្ភតិ. ធម្មាវ ឯតេ ធម្មមត្តា អសារា អបរិណាយកាតិ ឥមិស្សា សុញ្ញតាយ ទីបនត្ថំ វុត្តា. តស្មា ឯវមេត្ថ អត្ថោ វេទិតព្ពោ – យស្មិំ សមយេ កាមាវចរំ បឋមំ មហាកុសលចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្មិំ សមយេ ចិត្តង្គវសេន ឧប្បន្នា អតិរេកបណ្ណាសធម្មា សភាវដ្ឋេន ធម្មា ឯវ ហោន្តិ. ន អញ្ញោ កោចិ សត្តោ វា ភាវោ វា បោសោ វា បុគ្គលោ វា ហោតីតិ. តថា រាសដ្ឋេន ខន្ធាវ ហោន្តីតិ. ឯវំ បុរិមនយេនេវ សព្ពបទេសុ អត្ថយោជនា វេទិតព្ពា. យស្មា បន ឈានតោ អញ្ញំ ឈានង្គំ, មគ្គតោ វា អញ្ញំ មគ្គង្គំ នត្ថិ, តស្មា ឥធ ‘ឈានំ ហោតិ, មគ្គោ ហោតិ’ ឥច្ចេវ វុត្តំ. ឧបនិជ្ឈាយនដ្ឋេន ហិ ឈានមេវ ហេត្វដ្ឋេន មគ្គោវ ហោតិ. ន អញ្ញោ កោចិ សត្តោ វា ភាវោ វាតិ. ឯវំ សព្ពបទេសុ អត្ថយោជនា កាតព្ពា. និទ្ទេសវារោ ឧត្តានត្ថោយេវាតិ.

សុញ្ញតវារោ និដ្ឋិតោ.

និដ្ឋិតា ច តីហិ មហាវារេហិ មណ្ឌេត្វា និទ្ទិដ្ឋស្ស

បឋមចិត្តស្ស អត្ថវណ្ណនា.

ទុតិយចិត្តំ

១៤៦. ឥទានិ ទុតិយចិត្តាទីនិ ទស្សេតុំ បុន ‘‘កតមេ ធម្មា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តេសុ សព្ពេសុបិ បឋមចិត្តេ វុត្តនយេនេវ តយោ តយោ មហាវារា វេទិតព្ពា. ន កេវលញ្ច មហាវារា ឯវ, បឋមចិត្តេ វុត្តសទិសានំ សព្ពបទានំ អត្ថោបិ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. ឥតោ បរម្បិ អបុព្ពបទវណ្ណនំយេវ ករិស្សាម. ឥមស្មិំ តាវ ទុតិយចិត្តនិទ្ទេសេ សសង្ខារេនាតិ ឥទមេវ អបុព្ពំ. តស្សត្ថោ – សហ សង្ខារេនាតិ សសង្ខារោ. តេន សសង្ខារេន សប្បយោគេន សឧបាយេន បច្ចយគណេនាតិ អត្ថោ. យេន ហិ អារម្មណាទិនា បច្ចយគណេន បឋមំ មហាចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, តេនេវ សប្បយោគេន សឧបាយេន ឥទំ ឧប្បជ្ជតិ.

តស្សេវំ ឧប្បត្តិ វេទិតព្ពា – ឥធេកច្ចោ ភិក្ខុ វិហារបច្ចន្តេ វសមានោ ចេតិយង្គណសម្មជ្ជនវេលាយ វា ថេរុបដ្ឋានវេលាយ វា សម្បត្តាយ, ធម្មសវនទិវសេ វា សម្បត្តេ ‘មយ្ហំ គន្ត្វា បច្ចាគច្ឆតោ អតិទូរំ ភវិស្សតិ, ន គមិស្សាមី’តិ ចិន្តេត្វា បុន ចិន្តេតិ – ‘ភិក្ខុស្ស នាម ចេតិយង្គណំ វា ថេរុបដ្ឋានំ វា ធម្មសវនំ វា អគន្តុំ អសារុប្បំ, គមិស្សាមី’តិ គច្ឆតិ. តស្សេវំ អត្តនោ បយោគេន វា, បរេន វា វត្តាទីនំ អករណេ ច អាទីនវំ ករណេ ច អានិសំសំ ទស្សេត្វា ឱវទិយមានស្ស, និគ្គហវសេនេវ វា ‘ឯហិ, ឥទំ ករោហី’តិ ការិយមានស្ស ឧប្បន្នំ កុសលចិត្តំ សសង្ខារេន បច្ចយគណេន ឧប្បន្នំ នាម ហោតីតិ.

ទុតិយចិត្តំ.

តតិយចិត្តំ

១៤៧-១៤៨. តតិយេ ញាណេន វិប្បយុត្តន្តិ ញាណវិប្បយុត្តំ. ឥទម្បិ ហិ អារម្មណេ ហដ្ឋបហដ្ឋំ ហោតិ បរិច្ឆិន្ទកញាណំ បនេត្ថ ន ហោតិ. តស្មា ឥទំ ទហរកុមារកានំ ភិក្ខុំ ទិស្វា ‘អយំ ថេរោ មយ្ហ’ន្តិ វន្ទនកាលេ, តេនេវ នយេន ចេតិយវន្ទនធម្មសវនកាលាទីសុ ច ឧប្បជ្ជតីតិ វេទិតព្ពំ. បាឡិយំ បនេត្ថ សត្តសុ ឋានេសុ បញ្ញា បរិហាយតិ. សេសំ បាកតិកមេវាតិ.

តតិយចិត្តំ.

ចតុត្ថចិត្តំ

១៤៩. ចតុត្ថចិត្តេបិ ឯសេវ នយោ. ឥទំ បន សសង្ខារេនាតិ វចនតោ យទា មាតាបិតរោ ទហរកុមារកេ សីសេ គហេត្វា ចេតិយាទីនិ វន្ទាបេន្តិ តេ ច អនត្ថិកា សមានាបិ ហដ្ឋបហដ្ឋាវ វន្ទន្តិ. ឯវរូបេ កាលេ លព្ភតីតិ វេទិតព្ពំ.

ចតុត្ថចិត្តំ.

បញ្ចមចិត្តំ

១៥០. បញ្ចមេ ឧបេក្ខាសហគតន្តិ ឧបេក្ខាវេទនាយ សម្បយុត្តំ. ឥទញ្ហិ អារម្មណេ មជ្ឈត្តំ ហោតិ. បរិច្ឆិន្ទកញាណំ បនេត្ថ ហោតិយេវ. បាឡិយំ បនេត្ថ ឈានចតុក្កេ ឧបេក្ខា ហោតីតិ ឥន្ទ្រិយដ្ឋកេ ឧបេក្ខិន្ទ្រិយំ ហោតីតិ វត្វា សព្ពេសម្បិ វេទនាទិបទានំ និទ្ទេសេ សាតាសាតសុខទុក្ខបដិក្ខេបវសេន ទេសនំ កត្វា អទុក្ខមសុខវេទនា កថិតា. តស្សា មជ្ឈត្តលក្ខណេ ឥន្ទត្តករណវសេន ឧបេក្ខិន្ទ្រិយភាវោ វេទិតព្ពោ. បទបដិបាដិយា ច ឯកស្មិំ ឋានេ បីតិ បរិហីនា. តស្មា ចិត្តង្គវសេន បាឡិអារុឡ្ហា បញ្ចបណ្ណាសេវ ធម្មា ហោន្តិ. តេសំ វសេន សព្ពកោដ្ឋាសេសុ សព្ពវារេសុ ច វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ.

បញ្ចមចិត្តំ.

ឆដ្ឋចិត្តាទិ

១៥៦-៩. ឆដ្ឋសត្តមអដ្ឋមានិ ទុតិយតតិយចតុត្ថេសុ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពានិ. កេវលញ្ហិ ឥមេសុ វេទនាបរិវត្តនញ្ចេវ បីតិបរិហានញ្ច ហោតិ. សេសំ សទ្ធិំ ឧប្បត្តិនយេន តាទិសមេវ. ករុណាមុទិតា បរិកម្មកាលេបិ ហិ ឥមេសំ ឧប្បត្តិ មហាអដ្ឋកថាយំ អនុញ្ញាតា ឯវ. ឥមានិ អដ្ឋ កាមាវចរកុសលចិត្តានិ នាម.

បុញ្ញកិរិយវត្ថាទិកថា

តានិ សព្ពានិបិ ទសហិ បុញ្ញកិរិយវត្ថូហិ ទីបេតព្ពានិ. កថំ? ទានមយំ បុញ្ញកិរិយវត្ថុ, សីលមយំ… ភាវនាមយំ… អបចិតិសហគតំ… វេយ្យាវច្ចសហគតំ… បត្តានុប្បទានំ… អព្ភនុមោទនំ… ទេសនាមយំ… សវនមយំ… ទិដ្ឋិជុកម្មំ បុញ្ញកិរិយវត្ថូតិ ឥមានិ ទស បុញ្ញកិរិយវត្ថូនិ នាម. តត្ថ ទានមេវ ទានមយំ. បុញ្ញកិរិយា ច សា តេសំ តេសំ អានិសំសានំ វត្ថុ ចាតិ បុញ្ញកិរិយវត្ថុ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ.

តត្ថ ចីវរាទីសុ ចតូសុ បច្ចយេសុ, រូបាទីសុ វា ឆសុ អារម្មណេសុ, អន្នាទីសុ វា ទសសុ ទានវត្ថូសុ, តំ តំ ទេន្តស្ស តេសំ តេសំ ឧប្បាទនតោ បដ្ឋាយ បុព្ពភាគេ, បរិច្ចាគកាលេ, បច្ឆា សោមនស្សចិត្តេន អនុស្សរណកាលេ ចាតិ តីសុ កាលេសុ បវត្តា ចេតនា ‘ទានមយំ បុញ្ញកិរិយវត្ថុ’ នាម.

បញ្ចសីលំ អដ្ឋសីលំ ទសសីលំ សមាទិយន្តស្ស, ‘បព្ពជិស្សាមី’តិ វិហារំ គច្ឆន្តស្ស, បព្ពជន្តស្ស, ‘មនោរថំ មត្ថកំ បាបេត្វា បព្ពជិតោ វត’ម្ហិ, ‘សាធុ សាធូ’តិ អាវជ្ជេន្តស្ស, បាតិមោក្ខំ សំវរន្តស្ស, ចីវរាទយោ បច្ចយេ បច្ចវេក្ខន្តស្ស, អាបាថគតេសុ រូបាទីសុ ចក្ខុទ្វារាទីនិ សំវរន្តស្ស, អាជីវំ សោធេន្តស្ស ច បវត្តា ចេតនា ‘សីលមយំ បុញ្ញកិរិយវត្ថុ’ នាម.

បដិសម្ភិទាយំ វុត្តេន វិបស្សនាមគ្គេន ចក្ខុំ អនិច្ចតោ ទុក្ខតោ អនត្តតោ ភាវេន្តស្ស…បេ… មនំ… រូបេ…បេ… ធម្មេ… ចក្ខុវិញ្ញាណំ…បេ… មនោវិញ្ញាណំ,… ចក្ខុសម្ផស្សំ…បេ… មនោសម្ផស្សំ, ចក្ខុសម្ផស្សជំ វេទនំ…បេ… មនោសម្ផស្សជំ វេទនំ, …បេ… រូបសញ្ញំ…បេ… ជរាមរណំ អនិច្ចតោ ទុក្ខតោ អនត្តតោ ភាវេន្តស្ស បវត្តា ចេតនា, អដ្ឋតិំសាយ វា អារម្មណេសុ អប្បនំ អប្បត្តា សព្ពាបិ ចេតនា ‘ភាវនាមយំ បុញ្ញកិរិយវត្ថុ’ នាម.

មហល្លកំ បន ទិស្វា បច្ចុគ្គមនបត្តចីវរបដិគ្គហណអភិវាទនមគ្គសម្បទានាទិវសេន ‘អបចិតិសហគតំ’ វេទិតព្ពំ.

វុឌ្ឍតរានំ វត្តប្បដិបត្តិករណវសេន គាមំ បិណ្ឌាយ បវិដ្ឋំ ភិក្ខុំ ទិស្វា បត្តំ គហេត្វា គាមេ ភិក្ខំ សមាទបេត្វា ឧបសំហរណវសេន, ‘គច្ឆ ភិក្ខូនំ បត្តំ អាហរា’តិ សុត្វា វេគេន គន្ត្វា បត្តាហរណាទិវសេន ច កាយវេយ្យាវដិកកាលេ ‘វេយ្យាវច្ចសហគតំ’ វេទិតព្ពំ.

ទានំ ទត្វា គន្ធាទីហិ បូជំ កត្វា ‘អសុកស្ស នាម បត្តិ ហោតូ’តិ វា, ‘សព្ពសត្តានំ ហោតូ’តិ វា បត្តិំ ទទតោ ‘បត្តានុប្បទានំ’ វេទិតព្ពំ. កិំ បនេវំ បត្តិំ ទទតោ បុញ្ញក្ខយោ ហោតីតិ? ន ហោតិ. យថា បន ឯកំ ទីបំ ជាលេត្វា តតោ ទីបសហស្សំ ជាលេន្តស្ស បឋមទីបោ ខីណោតិ ន វត្តព្ពោ; បុរិមាលោកេន បន សទ្ធិំ បច្ឆិមាលោកោ ឯកតោ ហុត្វា អតិមហា ហោតិ. ឯវមេវ បត្តិំ ទទតោ បរិហានិ នាម នត្ថិ. វុឌ្ឍិយេវ បន ហោតីតិ វេទិតព្ពោ.

បរេហិ ទិន្នាយ បត្តិយា វា អញ្ញាយ វា បុញ្ញកិរិយាយ ‘សាធុ សាធូ’តិ អនុមោទនវសេន ‘អព្ភនុមោទនំ’ វេទិតព្ពំ.

ឯកោ ‘ឯវំ មំ ធម្មកថិកោតិ មំ ជានិស្សន្តី’តិ ឥច្ឆាយ ឋត្វា លាភគរុកោ ហុត្វា ទេសេតិ, តំ ន មហប្ផលំ. ឯកោ អត្តនោ បគុណំ ធម្មំ អបច្ចាសីសមានោ វិមុត្តាយតនសីសេន បរេសំ ទេសេតិ, ឥទំ ‘ទេសនាមយំ បុញ្ញកិរិយវត្ថុ’ នាម.

ឯកោ សុណន្តោ ‘ឥតិ មំ សទ្ធោតិ ជានិស្សន្តី’តិ សុណាតិ, តំ ន មហប្ផលំ. ឯកោ ‘ឯវំ មេ មហប្ផលំ ភវិស្សតី’តិ ហិតផរណេន មុទុចិត្តេន ធម្មំ សុណាតិ, ឥទំ ‘សវនមយំ បុញ្ញកិរិយវត្ថុ’ នាម.

ទិដ្ឋិំ ឧជុំ ករោន្តស្ស ‘ទិដ្ឋិជុកម្មំ បុញ្ញកិរិយវត្ថុ’ នាម. ទីឃភាណកា បនាហុ – ‘ទិដ្ឋិជុកម្មំ សព្ពេសំ និយមលក្ខណំ, យំកិញ្ចិ បុញ្ញំ ករោន្តស្ស ហិ ទិដ្ឋិយា ឧជុកភាវេនេវ មហប្ផលំ ហោតី’តិ.

ឯតេសុ បន បុញ្ញកិរិយវត្ថូសុ ទានមយំ តាវ ‘ទានំ ទស្សាមី’តិ ចិន្តេន្តស្ស ឧប្បជ្ជតិ, ទានំ ទទតោ ឧប្បជ្ជតិ, ‘ទិន្នំ មេ’តិ បច្ចវេក្ខន្តស្ស ឧប្បជ្ជតិ. ឯវំ បុព្ពចេតនំ មុញ្ចនចេតនំ អបរចេតនន្តិ តិស្សោបិ ចេតនា ឯកតោ កត្វា ‘ទានមយំ បុញ្ញកិរិយវត្ថុ’ នាម ហោតិ. សីលមយម្បិ ‘សីលំ បូរេស្សាមី’តិ ចិន្តេន្តស្ស ឧប្បជ្ជតិ, សីលបូរណកាលេ ឧប្បជ្ជតិ, ‘បូរិតំ មេ’តិ បច្ចវេក្ខន្តស្ស ឧប្បជ្ជតិ. តា សព្ពាបិ ឯកតោ កត្វា ‘សីលមយំ បុញ្ញកិរិយវត្ថុ’ នាម ហោតិ…បេ… ទិដ្ឋិជុកម្មម្បិ ‘ទិដ្ឋិំ ឧជុកំ ករិស្សាមី’តិ ចិន្តេន្តស្ស ឧប្បជ្ជតិ, ទិដ្ឋិំ ឧជុំ ករោន្តស្ស ឧប្បជ្ជតិ, ‘ទិដ្ឋិ មេ ឧជុកា កតា’តិ បច្ចវេក្ខន្តស្ស ឧប្បជ្ជតិ. តា សព្ពាបិ ឯកតោ កត្វា ‘ទិដ្ឋិជុកម្មំ បុញ្ញកិរិយវត្ថុ’ នាម ហោតិ.

សុត្តេ បន តីណិយេវ បុញ្ញកិរិយវត្ថូនិ អាគតានិ. តេសុ ឥតរេសម្បិ សង្គហោ វេទិតព្ពោ. អបចិតិវេយ្យាវច្ចានិ ហិ សីលមយេ សង្គហំ គច្ឆន្តិ. បត្តានុប្បទានអព្ភនុមោទនានិ ទានមយេ. ទេសនាសវនទិដ្ឋិជុកម្មានិ ភាវនាមយេ. យេ បន ‘ទិដ្ឋិជុកម្មំ សព្ពេសំ និយមលក្ខណ’ន្តិ វទន្តិ តេសំ តំ តីសុបិ សង្គហំ គច្ឆតិ. ឯវមេតានិ សង្ខេបតោ តីណិ ហុត្វា វិត្ថារតោ ទស ហោន្តិ.

តេសុ ‘ទានំ ទស្សាមី’តិ ចិន្តេន្តោ អដ្ឋន្នំ កាមាវចរកុសលចិត្តានំ អញ្ញតរេនេវ ចិន្តេតិ; ទទមានោបិ តេសំយេវ អញ្ញតរេន ទេតិ; ‘ទានំ មេ ទិន្ន’ន្តិ បច្ចវេក្ខន្តោបិ តេសំយេវ អញ្ញតរេន បច្ចវេក្ខតិ. ‘សីលំ បូរេស្សាមី’តិ ចិន្តេន្តោបិ តេសំយេវ អញ្ញតរេន ចិន្តេតិ; សីលំ បូរេន្តោបិ តេសំយេវ អញ្ញតរេន បូរេតិ, ‘សីលំ មេ បូរិត’ន្តិ បច្ចវេក្ខន្តោបិ តេសំយេវ អញ្ញតរេន បច្ចវេក្ខតិ. ‘ភាវនំ ភាវេស្សាមី’តិ ចិន្តេន្តោបិ តេសំយេវ អញ្ញតរេន ចិន្តេតិ; ភាវេន្តោបិ តេសំយេវ អញ្ញតរេន ភាវេតិ; ‘ភាវនា មេ ភាវិតា’តិ បច្ចវេក្ខន្តោបិ តេសំយេវ អញ្ញតរេន បច្ចវេក្ខតិ.

‘ជេដ្ឋាបចិតិកម្មំ ករិស្សាមី’តិ ចិន្តេន្តោបិ តេសំយេវ អញ្ញតរេន ចិន្តេតិ, ករោន្តោបិ តេសំយេវ អញ្ញតរេន ករោតិ, ‘កតំ មេ’តិ បច្ចវេក្ខន្តោបិ តេសំយេវ អញ្ញតរេន បច្ចវេក្ខតិ. ‘កាយវេយ្យាវដិកកម្មំ ករិស្សាមី’តិ ចិន្តេន្តោបិ, ករោន្តោបិ, ‘កតំ មេ’តិ បច្ចវេក្ខន្តោបិ តេសំយេវ អញ្ញតរេន បច្ចវេក្ខតិ. ‘បត្តិំ ទស្សាមី’តិ ចិន្តេន្តោបិ, ទទន្តោបិ, ‘ទិន្នំ មេ’តិ បច្ចវេក្ខន្តោបិ, ‘បត្តិំ វា សេសកុសលំ វា អនុមោទិស្សាមី’តិ ចិន្តេន្តោបិ តេសំយេវ អញ្ញតរេន ចិន្តេតិ; អនុមោទន្តោបិ តេសំយេវ អញ្ញតរេន អនុមោទតិ, ‘អនុមោទិតំ មេ’តិ បច្ចវេក្ខន្តោបិ តេសំយេវ អញ្ញតរេន បច្ចវេក្ខតិ. ‘ធម្មំ ទេសេស្សាមី’តិ ចិន្តេន្តោបិ តេសំយេវ អញ្ញតរេន ចិន្តេតិ, ទេសេន្តោបិ តេសំយេវ អញ្ញតរេន ទេសេតិ, ‘ទេសិតោ មេ’តិ បច្ចវេក្ខន្តោបិ តេសំយេវ អញ្ញតរេន បច្ចវេក្ខតិ. ‘ធម្មំ សោស្សាមី’តិ ចិន្តេន្តោបិ តេសំយេវ អញ្ញតរេន ចិន្តេតិ, សុណន្តោបិ តេសំយេវ អញ្ញតរេន សុណាតិ, ‘សុតោ មេ’តិ បច្ចវេក្ខន្តោបិ តេសំយេវ អញ្ញតរេន បច្ចវេក្ខតិ. ‘ទិដ្ឋិំ ឧជុកំ ករិស្សាមី’តិ ចិន្តេន្តោបិ តេសំយេវ អញ្ញតរេន ចិន្តេតិ, ឧជុំ ករោន្តោ បន ចតុន្នំ ញាណសម្បយុត្តានំ អញ្ញតរេន ករោតិ, ‘ទិដ្ឋិ មេ ឧជុកា កតា’តិ បច្ចវេក្ខន្តោ អដ្ឋន្នំ អញ្ញតរេន បច្ចវេក្ខតិ.

ឥមស្មិំ ឋានេ ចត្តារិ អនន្តានិ នាម គហិតានិ. ចត្តារិ ហិ អនន្តានិ – អាកាសោ អនន្តោ, ចក្កវាឡានិ អនន្តានិ, សត្តនិកាយោ អនន្តោ, ពុទ្ធញ្ញាណំ អនន្តំ. អាកាសស្ស ហិ បុរត្ថិមាយ ទិសាយ វា បច្ឆិមុត្តរទក្ខិណាសុ វា ឯត្តកានិ វា យោជនសតានិ ឯត្តកានិ វា យោជនសហស្សានីតិ បរិច្ឆេទោ នត្ថិ. សិនេរុមត្តម្បិ អយោកូដំ បថវិំ ទ្វិធា កត្វា ហេដ្ឋា ខិត្តំ ភស្សេថេវ, នោ បតិដ្ឋំ លភេថ, ឯវំ អាកាសំ អនន្តំ នាម.

ចក្កវាឡានម្បិ សតេហិ វា សហស្សេហិ វា បរិច្ឆេទោ នត្ថិ. សចេបិ ហិ អកនិដ្ឋភវនេ និព្ពត្តា, ទឡ្ហថាមធនុគ្គហស្ស លហុកេន សរេន តិរិយំ តាលច្ឆាយំ អតិក្កមនមត្តេន កាលេន ចក្កវាឡសតសហស្សំ អតិក្កមនសមត្ថេន ជវេន សមន្នាគតា ចត្តារោ មហាព្រហ្មានោ ‘ចក្កវាឡបរិយន្តំ បស្សិស្សាមា’តិ តេន ជវេន ធាវេយ្យុំ, ចក្កវាឡបរិយន្តំ អទិស្វាវ បរិនិព្ពាយេយ្យុំ, ឯវំ ចក្កវាឡានិ អនន្តានិ នាម.

ឯត្តកេសុ បន ចក្កវាឡេសុ ឧទកដ្ឋកថលដ្ឋកសត្តានំ បមាណំ នត្ថិ. ឯវំ សត្តនិកាយោ អនន្តោ នាម. តតោបិ ពុទ្ធញាណំ អនន្តមេវ.

ឯវំ អបរិមាណេសុ ចក្កវាឡេសុ អបរិមាណានំ សត្តានំ កាមាវចរសោមនស្សសហគតញាណសម្បយុត្តអសង្ខារិកកុសលចិត្តានិ ឯកស្ស ពហូនិ ឧប្បជ្ជន្តិ. ពហូនម្បិ ពហូនិ ឧប្បជ្ជន្តិ. តានិ សព្ពានិបិ កាមាវចរដ្ឋេន សោមនស្សសហគតដ្ឋេន ញាណសម្បយុត្តដ្ឋេន អសង្ខារិកដ្ឋេន ឯកត្តំ គច្ឆន្តិ. ឯកមេវ សោមនស្សសហគតំ តិហេតុកំ អសង្ខារិកំ មហាចិត្តំ ហោតិ. តថា សសង្ខារិកំ មហាចិត្តំ…បេ… តថា ឧបេក្ខាសហគតំ ញាណវិប្បយុត្តំ ទ្វិហេតុកំ សសង្ខារិកចិត្តន្តិ. ឯវំ សព្ពានិបិ អបរិមាណេសុ ចក្កវាឡេសុ អបរិមាណានំ សត្តានំ ឧប្បជ្ជមានានិ កាមាវចរកុសលចិត្តានិ សម្មាសម្ពុទ្ធោ មហាតុលាយ តុលយមានោ វិយ, តុម្ពេ បក្ខិបិត្វា មិនមានោ វិយ, សព្ពញ្ញុតញ្ញាណេន បរិច្ឆិន្ទិត្វា ‘អដ្ឋេវេតានី’តិ សរិក្ខដ្ឋេន អដ្ឋេវ កោដ្ឋាសេ កត្វា ទស្សេសិ.

បុន ឥមស្មិំ ឋានេ ឆព្ពិធេន បុញ្ញាយូហនំ នាម គហិតំ. បុញ្ញញ្ហិ អត្ថិ សយំការំ អត្ថិ បរំការំ, អត្ថិ សាហត្ថិកំ អត្ថិ អាណត្តិកំ, អត្ថិ សម្បជានកតំ អត្ថិ អសម្បជានកតន្តិ.

តត្ថ អត្តនោ ធម្មតាយ កតំ ‘សយំការំ’ នាម. បរំ ករោន្តំ ទិស្វា កតំ ‘បរំការំ’ នាម. សហត្ថេន កតំ ‘សាហត្ថិកំ’ នាម. អាណាបេត្វា ការិតំ ‘អាណត្តិកំ’ នាម. កម្មញ្ច ផលញ្ច សទ្ទហិត្វា កតំ ‘សម្បជានកតំ’ នាម. កម្មម្បិ ផលម្បិ អជានិត្វា កតំ ‘អសម្បជានកតំ’ នាម. តេសុ សយំការំ ករោន្តោបិ ឥមេសំ អដ្ឋន្នំ កុសលចិត្តានំ អញ្ញតរេនេវ ករោតិ. បរំការំ ករោន្តោបិ, សហត្ថេន ករោន្តោបិ, អាណាបេត្វា ករោន្តោបិ ឥមេសំ អដ្ឋន្នំ កុសលចិត្តានំ អញ្ញតរេនេវ ករោតិ. សម្បជានករណំ បន ចតូហិ ញាណសម្បយុត្តេហិ ហោតិ. អសម្បជានករណំ ចតូហិ ញាណវិប្បយុត្តេហិ.

អបរាបិ ឥមស្មិំ ឋានេ ចតស្សោ ទក្ខិណាវិសុទ្ធិយោ គហិតា – បច្ចយានំ ធម្មិកតា, ចេតនាមហត្តំ, វត្ថុសម្បត្តិ, គុណាតិរេកតាតិ. តត្ថ ធម្មេន សមេន ឧប្បន្នា បច្ចយា ‘ធម្មិកា’ នាម. សទ្ទហិត្វា ឱកប្បេត្វា ទទតោ បន ‘ចេតនាមហត្តំ’ នាម ហោតិ. ខីណាសវភាវោ ‘វត្ថុសម្បត្តិ’ នាម. ខីណាសវស្សេវ និរោធា វុដ្ឋិតភាវោ ‘គុណាតិរេកតា’ នាម. ឥមានិ ចត្តារិ សមោធានេត្វា ទាតុំ សក្កោន្តស្ស កាមាវចរំ កុសលំ ឥមស្មិំយេវ អត្តភាវេ វិបាកំ ទេតិ. បុណ្ណកសេដ្ឋិកាកវលិយសុមនមាលាការាទីនំ (ធ. ប. អដ្ឋ. ២.២២៥ បុណ្ណទាសីវត្ថុ) (ធ. ប. អដ្ឋ. ១.៦៧ សុមនមាលាការវត្ថុ) វិយ.

សង្ខេបតោ បនេតំ សព្ពម្បិ កាមាវចរកុសលចិត្តំ ‘ចិត្ត’ន្តិ ករិត្វា ចិត្តវិចិត្តដ្ឋេន ឯកមេវ ហោតិ. វេទនាវសេន សោមនស្សសហគតំ ឧបេក្ខាសហគតន្តិ ទុវិធំ ហោតិ. ញាណវិភត្តិទេសនាវសេន ចតុព្ពិធំ ហោតិ. សោមនស្សសហគតំ ញាណសម្បយុត្តំ អសង្ខារិកំ មហាចិត្តញ្ហិ ឧបេក្ខាសហគតំ ញាណសម្បយុត្តំ អសង្ខារិកំ មហាចិត្តញ្ច ញាណសម្បយុត្តដ្ឋេន អសង្ខារិកដ្ឋេន ច ឯកមេវ ហោតិ. តថា ញាណសម្បយុត្តំ សសង្ខារិកំ, ញាណវិប្បយុត្តំ អសង្ខារិកំ, ញាណវិប្បយុត្តំ សសង្ខារិកញ្ចាតិ. ឯវំ ញាណវិភត្តិទេសនាវសេន ចតុព្ពិធេ បនេតស្មិំ អសង្ខារសសង្ខារវិភត្តិតោ ចត្តារិ អសង្ខារិកានិ ចត្តារិ សសង្ខារិកានីតិ អដ្ឋេវ កុសលចិត្តានិ ហោន្តិ. តានិ យាថាវតោ ញត្វា ភគវា សព្ពញ្ញូ គណីវរោ មុនិសេដ្ឋោ អាចិក្ខតិ ទេសេតិ បញ្ញបេតិ បដ្ឋបេតិ វិវរតិ វិភជតិ ឧត្តានីករោតីតិ.

អដ្ឋសាលិនិយា ធម្មសង្គហដ្ឋកថាយ

កាមាវចរកុសលនិទ្ទេសោ សមត្តោ.