ធម្មុទ្ទេសវារោ

ឈានង្គរាសិវណ្ណនា

វិតក្កេតីតិ វិតក្កោ; វិតក្កនំ វា វិតក្កោ; ឩហនន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ស្វាយំ អារម្មណេ ចិត្តស្ស អភិនិរោបនលក្ខណោ. សោ ហិ អារម្មណេ ចិត្តំ អារោបេតិ. យថា ហិ កោចិ រាជវល្លភំ ញាតិំ វា មិត្តំ វា និស្សាយ រាជគេហំ អារោហតិ, ឯវំ វិតក្កំ និស្សាយ ចិត្តំ អារម្មណំ អារោហតិ. តស្មា សោ អារម្មណេ ចិត្តស្ស អភិនិរោបនលក្ខណោតិ វុត្តោ. នាគសេនត្ថេរោ បនាហ – អាកោដនលក្ខណោ វិតក្កោ. ‘‘យថា, មហារាជ, ភេរី អាកោដិតា អថ បច្ឆា អនុរវតិ អនុសទ្ទាយតិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យថា អាកោដនា ឯវំ វិតក្កោ ទដ្ឋព្ពោ. យថា បច្ឆា អនុរវនា អនុសទ្ទាយនា ឯវំ វិចារោ ទដ្ឋព្ពោ’’តិ (មិ. ប. ២.៣.១៤ ថោកំ វិសទិសំ). ស្វាយំ អាហននបរិយាហននរសោ. តថា ហិ តេន យោគាវចរោ អារម្មណំ វិតក្កាហតំ វិតក្កបរិយាហតំ ករោតីតិ វុច្ចតិ. អារម្មណេ ចិត្តស្ស អានយនបច្ចុបដ្ឋានោ.

អារម្មណេ តេន ចិត្តំ វិចរតីតិ វិចារោ; វិចរណំ វា វិចារោ. អនុសញ្ចរណន្តិ វុត្តំ ហោតិ. ស្វាយំ អារម្មណានុមជ្ជនលក្ខណោ. តត្ថ សហជាតានុយោជនរសោ. ចិត្តស្ស អនុប្បពន្ធបច្ចុបដ្ឋានោ. សន្តេបិ ច នេសំ កត្ថចិ អវិយោគេ ឱឡារិកដ្ឋេន បុព្ពង្គមដ្ឋេន ច ឃណ្ដាភិឃាតោ វិយ អភិនិរោបនដ្ឋេន ច ចេតសោ បឋមាភិនិបាតោ វិតក្កោ. សុខុមដ្ឋេន អនុមជ្ជនសភាវដ្ឋេន ច ឃណ្ដានុរវោ វិយ អនុប្បពន្ធោ វិចារោ. វិប្ផារវា ចេត្ថ វិតក្កោ, បឋមុប្បត្តិកាលេ បរិប្ផន្ទភូតោ ចិត្តស្ស. អាកាសេ ឧប្បតិតុកាមស្ស បក្ខិនោ បក្ខវិក្ខេបោ វិយ. បទុមាភិមុខបាតោ វិយ ច គន្ធានុពទ្ធចេតសោ ភមរស្ស. សន្តវុត្តិ វិចារោ នាតិបរិប្ផន្ទនភាវោ ចិត្តស្ស, អាកាសេ ឧប្បតិតស្ស បក្ខិនោ បក្ខប្បសារណំ វិយ, បរិព្ភមនំ វិយ ច បទុមាភិមុខបតិតស្ស ភមរស្ស បទុមស្ស ឧបរិភាគេ.

អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘អាកាសេ គច្ឆតោ មហាសកុណស្ស ឧភោហិ បក្ខេហិ វាតំ គហេត្វា បក្ខេ សន្និសីទាបេត្វា គមនំ វិយ អារម្មណេ ចេតសោ អភិនិរោបនភាវេន បវត្តោ វិតក្កោ. សោ ហិ ឯកគ្គោ ហុត្វា អប្បេតិ វាតគ្គហណត្ថំ បក្ខេ ផន្ទាបយមានស្ស គមនំ វិយ. អនុមជ្ជភាវេន បវត្តោ វិចារោ. សោ ហិ អារម្មណំ អនុមជ្ជតីតិ វុត្តំ, តំ អនុប្បពន្ធនេន បវត្តិយំ អតិវិយ យុជ្ជតិ. សោ បន នេសំ វិសេសោ បឋមទុតិយជ្ឈានេសុ បាកដោ ហោតិ. អបិច មលគ្គហិតំ កំសភាជនំ ឯកេន ហត្ថេន ទឡ្ហំ គហេត្វា ឥតរេន ហត្ថេន ចុណ្ណតេលវាលណ្ឌុបកេន បរិមជ្ជន្តស្ស ទឡ្ហគ្គហណហត្ថោ វិយ វិតក្កោ, បរិមជ្ជនហត្ថោ វិយ វិចារោ. តថា កុម្ភការស្ស ទណ្ឌប្បហារេន ចក្កំ ភមយិត្វា ភាជនំ ករោន្តស្ស ឧប្បីឡនហត្ថោ វិយ វិតក្កោ, ឥតោ ចិតោ ច សញ្ចរណហត្ថោ វិយ វិចារោ. តថា មណ្ឌលំ ករោន្តស្ស មជ្ឈេ សន្និរុម្ភិត្វា ឋិតកណ្ដកោ វិយ អភិនិរោបនោ វិតក្កោ, ពហិបរិព្ភមនកណ្ដកោ វិយ អនុមជ្ជមានោ វិចារោ.

បិណយតីតិ បីតិ. សា សម្បិយាយនលក្ខណា. កាយចិត្តបីណនរសា, ផរណរសា វា. ឱទគ្យបច្ចុបដ្ឋានា. សា បនេសា ខុទ្ទិកាបីតិ, ខណិកាបីតិ, ឱក្កន្តិកាបីតិ, ឧព្ពេគាបីតិ, ផរណាបីតីតិ បញ្ចវិធា ហោតិ.

តត្ថ ខុទ្ទិកាបីតិ សរីរេ លោមហំសមត្តមេវ កាតុំ សក្កោតិ. ខណិកាបីតិ ខណេ ខណេ វិជ្ជុប្បាទសទិសា ហោតិ. ឱក្កន្តិកាបីតិ, សមុទ្ទតីរំ វីចិ វិយ, កាយំ ឱក្កមិត្វា ឱក្កមិត្វា ភិជ្ជតិ. ឧព្ពេគាបីតិ ពលវតី ហោតិ, កាយំ ឧទ្ធគ្គំ កត្វា អាកាសេ លង្ឃាបនប្បមាណប្បត្តា. តថា ហិ បុណ្ណវល្លិកវាសី មហាតិស្សត្ថេរោ បុណ្ណមទិវសេ សាយំ ចេតិយង្គណំ គន្ត្វា ចន្ទាលោកំ ទិស្វា មហាចេតិយាភិមុខោ ហុត្វា ‘ឥមាយ វត វេលាយ ចតស្សោ បរិសា មហាចេតិយំ វន្ទន្តី’តិ បកតិយា ទិដ្ឋារម្មណវសេន ពុទ្ធារម្មណំ ឧព្ពេគំ បីតិំ ឧប្បាទេត្វា សុធាតលេ បហដចិត្រគេណ្ឌុកោ វិយ អាកាសេ ឧប្បតិត្វា មហាចេតិយង្គណេយេវ អដ្ឋាសិ.

តថា គិរិកណ្ឌកវិហារស្ស ឧបនិស្សយេ វត្តកាលកគាមេ ឯកា កុលធីតាបិ ពលវពុទ្ធារម្មណាយ ឧព្ពេគាយ បីតិយា អាកាសេ លង្ឃេសិ. តស្សា កិរ មាតាបិតរោ សាយំ ធម្មសវនត្ថាយ វិហារំ គច្ឆន្តា ‘អម្ម, ត្វំ គរុភារា, អកាលេ វិចរិតុំ ន សក្កោសិ, មយំ តុយ្ហំ បត្តិំ កត្វា ធម្មំ សោស្សាមា’តិ អគមំសុ. សា គន្តុកាមាបិ តេសំ វចនំ បដិពាហិតុំ អសក្កោន្តី ឃរេ ឱហីយិត្វា ឃរទ្វារេ ឋត្វា ចន្ទាលោកេន គិរិកណ្ឌកេ អាកាសចេតិយង្គណំ ឱលោកេន្តី ចេតិយស្ស ទីបបូជំ អទ្ទស. ចតស្សោ ច បរិសា មាលាគន្ធាទីហិ ចេតិយបូជំ កត្វា បទក្ខិណំ ករោន្តិយោ ភិក្ខុសង្ឃស្ស ច គណសជ្ឈាយសទ្ទំ អស្សោសិ. អថស្សា ‘ធញ្ញា វតិមេ មនុស្សា យេ វិហារំ គន្ត្វា ឯវរូបេ ចេតិយង្គណេ អនុសញ្ចរិតុំ ឯវរូបញ្ច មធុរំ ធម្មកថំ សោតុំ លភន្តី’តិ មុត្តរាសិសទិសំ ចេតិយំ បស្សន្តិយា ឯវ ឧព្ពេគាបីតិ ឧទបាទិ. សា អាកាសេ លង្ឃិត្វា មាតាបិតូនំ បុរិមតរំយេវ អាកាសតោ ចេតិយង្គណេ ឱរុយ្ហ ចេតិយំ វន្ទិត្វា ធម្មំ សុណមានា អដ្ឋាសិ. អថ នំ មាតាបិតរោ អាគន្ត្វា ‘អម្ម, ត្វំ កតរេន មគ្គេន អាគតាសី’តិ បុច្ឆិំសុ. សា ‘អាកាសេន អាគតាម្ហិ, ន មគ្គេនា’តិ វត្វា ‘អម្ម, អាកាសេន នាម ខីណាសវា សញ្ចរន្តិ, ត្វំ កថំ អាគតា’តិ បុដ្ឋា អាហ – ‘មយ្ហំ ចន្ទាលោកេន ចេតិយំ ឱលោកេន្តិយា ឋិតាយ ពុទ្ធារម្មណា ពលវបីតិ ឧប្បជ្ជតិ, អថាហំ នេវ អត្តនោ ឋិតភាវំ ន និសិន្នភាវំ អញ្ញាសិំ, គហិតនិមិត្តេនេវ បន អាកាសំ លង្ឃិត្វា ចេតិយង្គណេ បតិដ្ឋិតាម្ហី’តិ. ឯវំ ឧព្ពេគាបីតិ អាកាសេ លង្ឃាបនប្បមាណា ហោតិ.

ផរណបីតិយា បន ឧប្បន្នាយ សកលសរីរំ ធមិត្វា បូរិតវត្ថិ វិយ, មហតា ឧទកោឃេន បក្ខន្ទបព្ពតកុច្ឆិ វិយ ច អនុបរិប្ផុដំ ហោតិ. សា បនេសា បញ្ចវិធា បីតិ គព្ភំ គណ្ហន្តី បរិបាកំ គច្ឆន្តី ទុវិធំ បស្សទ្ធិំ បរិបូរេតិ – កាយបស្សទ្ធិញ្ច ចិត្តបស្សទ្ធិញ្ច. បស្សទ្ធិ គព្ភំ គណ្ហន្តី បរិបាកំ គច្ឆន្តី ទុវិធំ សុខំ បរិបូរេតិ – កាយិកំ ចេតសិកញ្ច. សុខំ គព្ភំ គណ្ហន្តំ បរិបាកំ គច្ឆន្តំ តិវិធំ សមាធិំ បរិបូរេតិ – ខណិកសមាធិំ ឧបចារសមាធិំ អប្បនាសមាធិន្តិ. តាសុ ឋបេត្វា អប្បនាសមាធិបូរិកំ ឥតរា ទ្វេបិ ឥធ យុជ្ជន្តិ.

សុខយតីតិ សុខំ; យស្ស ឧប្បជ្ជតិ តំ សុខិតំ ករោតីតិ អត្ថោ. សុដ្ឋុ វា ខាទតិ, ខនតិ ច កាយចិត្តាពាធន្តិ សុខំ. សោមនស្សវេទនាយេតំ នាមំ. តស្ស លក្ខណាទីនិ វេទនាបទេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពានិ.

អបរោ នយោ – សាតលក្ខណំ សុខំ, សម្បយុត្តានំ ឧបព្រូហនរសំ, អនុគ្គហណបច្ចុបដ្ឋានំ. សតិបិ ច នេសំ បីតិសុខានំ កត្ថចិ អវិប្បយោគេ, ឥដ្ឋារម្មណបដិលាភតុដ្ឋិ បីតិ; បដិលទ្ធរសានុភវនំ សុខំ. យត្ថ បីតិ តត្ថ សុខំ. យត្ថ សុខំ តត្ថ ន និយមតោ បីតិ. សង្ខារក្ខន្ធសង្គហិតា បីតិ, វេទនាក្ខន្ធសង្គហិតំ សុខំ. កន្តារខិន្នស្ស វនន្តោទកទស្សនសវនេសុ វិយ បីតិ. វនច្ឆាយាបវេសនឧទកបរិភោគេសុ វិយ សុខំ.

យថា ហិ បុរិសោ មហាកន្តារមគ្គំ បដិបន្នោ ឃម្មបរេតោ តសិតោ បិបាសិតោ បដិបថេ បុរិសំ ទិស្វា ‘កត្ថ បានីយំ អត្ថី’តិ បុច្ឆេយ្យ. សោ ‘អដវិំ ឧត្តរិត្វា ជាតស្សរវនសណ្ឌោ អត្ថិ, តត្ថ គន្ត្វា លភិស្សសី’តិ វទេយ្យ. សោ តស្ស កថំ សុត្វា ហដ្ឋបហដ្ឋោ ភវេយ្យ. តតោ គច្ឆន្តោ ភូមិយំ បតិតានិ ឧប្បលទលនាលបត្តាទីនិ ទិស្វា សុដ្ឋុតរំ ហដ្ឋបហដ្ឋោ ហុត្វា គច្ឆន្តោ អល្លវត្ថេ អល្លកេសេ បុរិសេ បស្សេយ្យ, វនកុក្កុដមោរាទីនំ សទ្ទំ សុណេយ្យ, ជាតស្សរបរិយន្តេ ជាតំ មណិជាលសទិសំ នីលវនសណ្ឌំ បស្សេយ្យ, សរេ ជាតានិ ឧប្បលបទុមកុមុទាទីនិ បស្សេយ្យ, អច្ឆំ វិប្បសន្នំ ឧទកំ បស្សេយ្យ. សោ ភិយ្យោ ភិយ្យោ ហដ្ឋបហដ្ឋោ ហុត្វា ជាតស្សរំ ឱតរិត្វា យថារុចិ ន្ហត្វា ច បិវិត្វា ច បដិប្បស្សទ្ធទរថោ ភិសមុឡាលបោក្ខរាទីនិ ខាទិត្វា នីលុប្បលាទីនិ បិឡន្ធិត្វា មន្ទាលកមូលានិ ខន្ធេ ករិត្វា ឧត្តរិត្វា សាដកំ និវាសេត្វា, ឧទកសាដកំ អាតបេ កត្វា, សីតច្ឆាយាយ មន្ទមន្ទេ វាតេ បហរន្តេ និបន្នោ ‘អហោ សុខំ, អហោ សុខ’ន្តិ វទេយ្យ. ឯវំសម្បទមិទំ ទដ្ឋព្ពំ.

តស្ស ហិ បុរិសស្ស ជាតស្សរវនសណ្ឌសវនតោ បដ្ឋាយ យាវ ឧទកទស្សនា ហដ្ឋបហដ្ឋកាលោ វិយ បុព្ពភាគារម្មណេ ហដ្ឋបហដ្ឋាការា បីតិ. ន្ហត្វា ច បិវិត្វា ច សីតច្ឆាយាយ មន្ទមន្ទេ វាតេ បហរន្តេ ‘អហោ សុខំ, អហោ សុខ’ន្តិ វទតោ និបន្នកាលោ វិយ ពលវប្បត្តំ អារម្មណរសានុភវនាការសណ្ឋិតំ សុខំ. តស្មិំ តស្មិំ សមយេ បាកដភាវតោ ចេតំ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. យត្ថ បន បីតិ សុខម្បិ តត្ថ អត្ថីតិ វុត្តមេវេតំ.

ចិត្តស្សេកគ្គតាតិ ចិត្តស្ស ឯកគ្គភាវោ; សមាធិស្សេតំ នាមំ. លក្ខណាទីសុ បនស្ស អដ្ឋកថាយំ តាវ វុត្តំ – ‘‘បាមោក្ខលក្ខណោ ច សមាធិ អវិក្ខេបលក្ខណោ ច’’. យថា ហិ កូដាគារកណ្ណិកា សេសទព្ពសម្ភារានំ អាពន្ធនតោ បមុខា ហោតិ ឯវមេវ សព្ពកុសលធម្មានំ សមាធិចិត្តេន ឥជ្ឈនតោ សព្ពេសម្បិ តេសំ ធម្មានំ សមាធិ បាមោក្ខោ ហោតិ. តេន វុត្តំ –

‘‘យថា, មហារាជ, កូដាគារស្ស យា កាចិ គោបានសិយោ សព្ពា តា កូដង្គមា ហោន្តិ, កូដនិន្នា កូដសមោសរណា, កូដំ តាសំ អគ្គមក្ខាយតិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យេ កេចិ កុសលា ធម្មា សព្ពេ តេ សមាធិនិន្នា ហោន្តិ, សមាធិបោណា, សមាធិបព្ភារា, សមាធិ តេសំ អគ្គមក្ខាយតី’’តិ (មិ. ប. ២.១.១៤).

យថា ច សេនង្គំ បត្វា រាជា នាម យត្ថ យត្ថ សេនា ឱសីទតិ តំ តំ ឋានំ គច្ឆតិ, តស្ស គតគតដ្ឋានេ សេនា បរិបូរតិ, បរសេនា ភិជ្ជិត្វា រាជានមេវ អនុវត្តតិ, ឯវមេវ សហជាតធម្មានំ វិក្ខិបិតុំ វិប្បកិរិតុំ អប្បទានតោ សមាធិ អវិក្ខេបលក្ខណោ នាម ហោតីតិ.

អបរោ បន នយោ – អយំ ចិត្តស្សេកគ្គតាសង្ខាតោ សមាធិ នាម អវិសារលក្ខណោ វា អវិក្ខេបលក្ខណោ វា, សហជាតធម្មានំ, សម្បិណ្ឌនរសោ ន្ហានិយចុណ្ណានំ ឧទកំ វិយ, ឧបសមបច្ចុបដ្ឋានោ ញាណបច្ចុបដ្ឋានោ វា. ‘‘សមាហិតោ យថាភូតំ ជានាតិ បស្សតី’’តិ ហិ វុត្តំ. វិសេសតោ សុខបទដ្ឋានោ, និវាតេ ទីបច្ចីនំ ឋិតិ វិយ ចេតសោ ឋិតីតិ ទដ្ឋព្ពោ.

ឥន្ទ្រិយរាសិវណ្ណនា

សទ្ទហន្តិ ឯតាយ, សយំ វា សទ្ទហតិ, សទ្ទហនមត្តមេវ វា ឯសាតិ សទ្ធា. សាវ អស្សទ្ធិយស្ស អភិភវនតោ អធិបតិយដ្ឋេន ឥន្ទ្រិយំ. អធិមោក្ខលក្ខណេ វា ឥន្ទដ្ឋំ ការេតីតិ ឥន្ទ្រិយំ. សទ្ធាវ ឥន្ទ្រិយំ សទ្ធិន្ទ្រិយំ. សា បនេសា សម្បសាទនលក្ខណា ច សទ្ធា សម្បក្ខន្ទនលក្ខណា ច.

យថា ហិ រញ្ញោ ចក្កវត្តិស្ស ឧទកប្បសាទកោ មណិ ឧទកេ បក្ខិត្តោ បង្កសេវាលបណកកទ្ទមំ សន្និសីទាបេតិ, ឧទកំ អច្ឆំ ករោតិ វិប្បសន្នំ អនាវិលំ, ឯវមេវ សទ្ធា ឧប្បជ្ជមានា នីវរណេ វិក្ខម្ភេតិ, កិលេសេ សន្និសីទាបេតិ, ចិត្តំ បសាទេតិ, អនាវិលំ ករោតិ. បសន្នេន ចិត្តេន យោគាវចរោ កុលបុត្តោ ទានំ ទេតិ, សីលំ សមាទិយតិ, ឧបោសថកម្មំ ករោតិ, ភាវនំ អារភតិ. ឯវំ តាវ សទ្ធា សម្បសាទនលក្ខណាតិ វេទិតព្ពា. តេនាហ អាយស្មា នាគសេនោ –

‘‘យថា, មហារាជ, រាជា ចក្កវត្តិ ចតុរង្គិនិយា សេនាយ សទ្ធិំ អទ្ធានមគ្គប្បដិបន្នោ បរិត្តំ ឧទកំ តរេយ្យ, តំ ឧទកំ ហត្ថីហិ ច អស្សេហិ ច រថេហិ ច បត្តីហិ ច សង្ខុភិតំ ភវេយ្យ អាវិលំ លុលិតំ កលលីភូតំ, ឧត្តិណ្ណោ ច រាជា ចក្កវត្តិ មនុស្សេ អាណាបេយ្យ ‘បានីយំ ភណេ អាហរថ, តំ បិវិស្សាមី’តិ. រញ្ញោ ច ឧទកប្បសាទកោ មណិ ភវេយ្យ. ‘ឯវំ ទេវា’តិ ខោ តេ មនុស្សា រញ្ញោ ចក្កវត្តិស្ស បដិស្សុត្វា តំ ឧទកប្បសាទកំ មណិំ ឧទកេ បក្ខិបេយ្យុំ. តស្មិំ ឧទកេ បក្ខិត្តមត្តេ បង្កសេវាលបណកំ វិគច្ឆេយ្យ, កទ្ទមោ ច សន្និសីទេយ្យ, អច្ឆំ ភវេយ្យ ឧទកំ វិប្បសន្នំ អនាវិលំ, តតោ រញ្ញោ ចក្កវត្តិស្ស បានីយំ ឧបនាមេយ្យុំ – ‘បិវតុ ទេវោ បានីយ’ន្តិ.

‘‘យថា, មហារាជ, ឧទកំ ឯវំ ចិត្តំ ទដ្ឋព្ពំ. យថា តេ មនុស្សា ឯវំ យោគាវចរោ ទដ្ឋព្ពោ. យថា បង្កសេវាលបណកំ កទ្ទមោ ច ឯវំ កិលេសា ទដ្ឋព្ពា. យថា ឧទកប្បសាទកោ មណិ ឯវំ សទ្ធា ទដ្ឋព្ពា. យថា ឧទកប្បសាទកេ មណិម្ហិ បក្ខិត្តមត្តេ បង្កសេវាលបណកំ វិគច្ឆតិ កទ្ទមោ ច សន្និសីទតិ, អច្ឆំ ភវតិ ឧទកំ វិប្បសន្នំ អនាវិលំ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, សទ្ធា ឧប្បជ្ជមានា នីវរណេ វិក្ខម្ភេតិ, វិនីវរណំ ចិត្តំ ហោតិ អច្ឆំ វិប្បសន្នំ អនាវិល’’ន្តិ (មិ. ប. ២.១.១០).

យថា បន កុម្ភិលមករគាហរក្ខសាទិកិណ្ណំ បូរំ មហានទិំ អាគម្ម ភីរុកជនោ ឧភោសុ តីរេសុ តិដ្ឋតិ. សង្គាមសូរោ បន មហាយោធោ អាគន្ត្វា ‘កស្មា ឋិតត្ថា’តិ បុច្ឆិត្វា ‘សប្បដិភយភាវេន ឱតរិតុំ ន វិសហាមា’តិ វុត្តេ សុនិសិតំ អសិំ គហេត្វា ‘មម បច្ឆតោ ឯថ, មា ភាយិត្ថា’តិ វត្វា នទិំ ឱតរិត្វា អាគតាគតេ កុម្ភិលាទយោ បដិពាហិត្វា ឱរិមតីរតោ មនុស្សានំ សោត្ថិភាវំ ករោន្តោ បារិមតីរំ នេតិ. បារិមតីរតោបិ សោត្ថិនា ឱរិមតីរំ អានេតិ. ឯវមេវ ទានំ ទទតោ សីលំ រក្ខតោ ឧបោសថកម្មំ ករោតោ ភាវនំ អារភតោ សទ្ធា បុព្ពង្គមា បុរេចារិកា ហោតិ. តេន វុត្តំ ‘សម្បក្ខន្ទនលក្ខណា ច សទ្ធា’តិ.

អបរោ នយោ – សទ្ទហនលក្ខណា សទ្ធា, ឱកប្បនលក្ខណា វា. បសាទនរសា ឧទកប្បសាទកមណិ វិយ, បក្ខន្ទនរសា វា ឱឃុត្តរណោ វិយ. អកាលុសិយបច្ចុបដ្ឋានា, អធិមុត្តិបច្ចុបដ្ឋានា វា. សទ្ធេយ្យវត្ថុបទដ្ឋានា សោតាបត្តិយង្គបទដ្ឋានា វា, សា ហត្ថវិត្តពីជានិ វិយ ទដ្ឋព្ពា.

វីរស្ស ភាវោ វីរិយំ, វីរានំ វា កម្មំ វីរិយំ. វិធិនា វា នយេន ឧបាយេន ឦរយិតព្ពំ បវត្តយិតព្ពន្តិ វីរិយំ. តទេវ កោសជ្ជស្ស អភិភវនតោ អធិបតិយដ្ឋេន ឥន្ទ្រិយំ. បគ្គហណលក្ខណេ វា ឥន្ទដ្ឋំ ការេតីតិ ឥន្ទ្រិយំ. វីរិយមេវ ឥន្ទ្រិយំ វីរិយិន្ទ្រិយំ. តំ បនេតំ ឧបត្ថម្ភនលក្ខណញ្ច វីរិយំ បគ្គហណលក្ខណញ្ច. យថា ហិ ជិណ្ណឃរំ អាគន្តុកេន ថូណុបត្ថម្ភេន តិដ្ឋតិ, ឯវមេវ យោគាវចរោ វីរិយុបត្ថម្ភេន ឧបត្ថម្ភិតោ ហុត្វា សព្ពកុសលធម្មេហិ ន ហាយតិ, ន បរិហាយតិ. ឯវំ តាវស្ស ឧបត្ថម្ភនលក្ខណតា វេទិតព្ពា. តេនាហ ថេរោ នាគសេនោ –

‘‘យថា, មហារាជ, បុរិសោ គេហេ បតន្តេ តមញ្ញេន ទារុនា ឧបត្ថម្ភេយ្យ, ឧបត្ថម្ភិតំ សន្តំ ឯវំ តំ គេហំ ន បតេយ្យ, ឯវមេវ ខោ មហារាជ ឧបត្ថម្ភនលក្ខណំ វីរិយំ, វីរិយុបត្ថម្ភិតា សព្ពេ កុសលា ធម្មា ន ហាយន្តិ ន បរិហាយន្តី’’តិ (មិ. ប. ២.១.១២).

យថា វា បន ខុទ្ទិកាយ ច មហតិកាយ ច សេនាយ សង្គាមេ បវត្តេ ខុទ្ទិកា សេនា ឱលីយេយ្យ, តតោ រញ្ញោ អារោចេយ្យ, រាជា ពលវាហនំ បេសេយ្យ, តេន បគ្គហិតា សកសេនា បរសេនំ បរាជេយ្យ, ឯវមេវ វីរិយំ សហជាតសម្បយុត្តធម្មានំ ឱលីយិតុំ ឱសក្កិតុំ ន ទេតិ, ឧក្ខិបតិ, បគ្គណ្ហាតិ. តេន វុត្តំ ‘បគ្គហណលក្ខណញ្ច វីរិយ’ន្តិ.

អបរោ នយោ – ឧស្សាហលក្ខណំ វីរិយំ, សហជាតានំ ឧបត្ថម្ភនរសំ, អសំសីទនភាវបច្ចុបដ្ឋានំ, ‘‘សំវិគ្គោ យោនិសោ បទហតី’’តិ (អ. និ. ៤.១១៣) វចនតោ សំវេគបទដ្ឋានំ, វីរិយារម្ភវត្ថុបទដ្ឋានំ វា. សម្មា អារទ្ធំ សព្ពាសំ សម្បត្តីនំ មូលំ ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពំ.

សរន្តិ ឯតាយ, សយំ វា សរតិ, សរណមត្តមេវ វា ឯសាតិ សតិ. សាវ មុដ្ឋស្សច្ចស្ស អភិភវនតោ អធិបតិយដ្ឋេន ឥន្ទ្រិយំ, ឧបដ្ឋានលក្ខណេ វា ឥន្ទដ្ឋំ ការេតីតិ ឥន្ទ្រិយំ. សតិ ឯវ ឥន្ទ្រិយំ សតិន្ទ្រិយំ. សា បនេសា អបិលាបនលក្ខណា ច សតិ ឧបគ្គណ្ហនលក្ខណា ច. យថា ហិ រញ្ញោ ភណ្ឌាគារិកោ ទសវិធំ រតនំ គោបយន្តោ សាយំបាតំ រាជានំ ឥស្សរិយសម្បត្តិំ សល្លក្ខាបេតិ សារេតិ, ឯវមេវ សតិ កុសលំ ធម្មំ សល្លក្ខាបេតិ សរាបេតិ. តេនាហ ថេរោ –

‘‘យថា, មហារាជ, រញ្ញោ ចក្កវត្តិស្ស ភណ្ឌាគារិកោ រាជានំ ចក្កវត្តិំ សាយំបាតំ យសំ សរាបេតិ – ‘ឯត្តកា, ទេវ, ហត្ថី, ឯត្តកា អស្សា, ឯត្តកា រថា, ឯត្តកា បត្តី, ឯត្តកំ ហិរញ្ញំ, ឯត្តកំ សុវណ្ណំ, ឯត្តកំ សព្ពំ សាបតេយ្យំ, តំ ទេវោ សរតូ’តិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, សតិ កុសលេ ធម្មេ អបិលាបេតិ – ឥមេ ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា, ឥមេ ចត្តារោ សម្មប្បធានា, ឥមេ ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា, ឥមានិ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ, ឥមានិ បញ្ច ពលានិ, ឥមេ សត្ត ពោជ្ឈង្គា, អយំ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ, អយំ សមថោ, អយំ វិបស្សនា, អយំ វិជ្ជា, អយំ វិមុត្តិ, ឥមេ លោកុត្តរា ធម្មាតិ. ឯវំ ខោ, មហារាជ, អបិលាបនលក្ខណា សតី’’តិ (មិ. ប. ២.១.១៣).

យថា បន រញ្ញោ ចក្កវត្តិស្ស បរិណាយករតនំ រញ្ញោ អហិតេ ច ហិតេ ច ញត្វា អហិតេ អបយាបេតិ, ហិតេ ឧបយាបេតិ, ឯវមេវ សតិ ហិតាហិតានំ ធម្មានំ គតិយោ សមន្វេសិត្វា ‘ឥមេ កាយទុច្ចរិតាទយោ ធម្មា អហិតា’តិ អហិតេ ធម្មេ អបនុទេតិ, ‘ឥមេ កាយសុចរិតាទយោ ធម្មា ហិតា’តិ ហិតេ ធម្មេ ឧបគ្គណ្ហាតិ. តេនាហ ថេរោ –

‘‘យថា, មហារាជ, រញ្ញោ ចក្កវត្តិស្ស បរិណាយករតនំ រញ្ញោ ហិតាហិតេ ជានាតិ ‘ឥមេ រញ្ញោ ហិតា ឥមេ អហិតា, ឥមេ ឧបការា ឥមេ អនុបការា’តិ, តតោ អហិតេ អបនុទេតិ ហិតេ ឧបគ្គណ្ហាតិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, សតិ ឧប្បជ្ជមានា ហិតាហិតានំ ធម្មានំ គតិយោ សមន្វេសតិ ‘ឥមេ ធម្មា ហិតា ឥមេ ធម្មា អហិតា, ឥមេ ធម្មា ឧបការា ឥមេ ធម្មា អនុបការា’តិ, តតោ អហិតេ ធម្មេ អបនុទេតិ ហិតេ ធម្មេ ឧបគ្គណ្ហាតិ. ឯវំ ខោ, មហារាជ, ឧបគ្គណ្ហនលក្ខណា សតី’’តិ (មិ. ប. ២.១.១៣).

អបរោ នយោ – អបិលាបនលក្ខណា សតិ, អសម្មោសនរសា, អារក្ខបច្ចុបដ្ឋានា វិសយាភិមុខីភាវបច្ចុបដ្ឋានា វា, ថិរសញ្ញាបទដ្ឋានា, កាយាទិសតិបដ្ឋានបទដ្ឋានា វា, អារម្មណេ ទឡ្ហំ បតិដ្ឋិតត្តា បន ឯសិកា វិយ, ចក្ខុទ្វារាទិរក្ខណតោ ទោវារិកោ វិយ ច ទដ្ឋព្ពា.

អារម្មណេ ចិត្តំ សម្មា អធិយតិ ឋបេតីតិ សមាធិ. សោវ វិក្ខេបស្ស អភិភវនតោ អធិបតិយដ្ឋេន ឥន្ទ្រិយំ. អវិក្ខេបលក្ខណេ វា ឥន្ទដ្ឋំ ការេតីតិ ឥន្ទ្រិយំ. សមាធិយេវ ឥន្ទ្រិយំ សមាធិន្ទ្រិយំ. លក្ខណាទីនិ បនស្ស ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពានិ.

បជានាតីតិ បញ្ញា. កិំ បជានាតិ? ‘ឥទំ ទុក្ខ’ន្តិអាទិនា នយេន អរិយសច្ចានិ. អដ្ឋកថាយំ បន ‘បញ្ញាបេតីតិ បញ្ញា’តិ វុត្តំ. កិន្តិ បញ្ញាបេតីតិ? អនិច្ចំ ទុក្ខំ អនត្តាតិ បញ្ញាបេតិ. សាវ អវិជ្ជាយ អភិភវនតោ អធិបតិយដ្ឋេន ឥន្ទ្រិយំ. ទស្សនលក្ខណេ វា ឥន្ទដ្ឋំ ការេតីតិ ឥន្ទ្រិយំ. បញ្ញាវ ឥន្ទ្រិយំ បញ្ញិន្ទ្រិយំ. សា បនេសា ឱភាសនលក្ខណា ច បញ្ញា បជាននលក្ខណា ច. យថា ហិ ចតុភិត្តិកេ គេហេ រត្តិភាគេ ទីបេ ជលិតេ អន្ធការោ និរុជ្ឈតិ អាលោកោ បាតុភវតិ, ឯវមេវ ឱភាសនលក្ខណា បញ្ញា. បញ្ញោភាសសមោ ឱភាសោ នាម នត្ថិ. បញ្ញវតោ ហិ ឯកបល្លង្កេន និសិន្នស្ស ទសសហស្សិលោកធាតុ ឯកាលោកា ហោតិ. តេនាហ ថេរោ –

‘‘យថា, មហារាជ, បុរិសោ អន្ធការេ គេហេ បទីបំ បវេសេយ្យ, បវិដ្ឋោ បទីបោ អន្ធការំ វិទ្ធំសេតិ, ឱភាសំ ជនេតិ, អាលោកំ វិទំសេតិ, បាកដានិ ច រូបានិ ករោតិ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, បញ្ញា ឧប្បជ្ជមានា អវិជ្ជន្ធការំ វិទ្ធំសេតិ, វិជ្ជោភាសំ ជនេតិ, ញាណាលោកំ វិទំសេតិ, បាកដានិ ច អរិយសច្ចានិ ករោតិ. ឯវំ ខោ, មហារាជ, ឱភាសនលក្ខណា បញ្ញា’’តិ (មិ. ប. ២.១.១៥).

យថា បន ឆេកោ ភិសក្កោ អាតុរានំ សប្បាយាសប្បាយានិ ភោជនានិ ជានាតិ, ឯវំ បញ្ញា ឧប្បជ្ជមានា កុសលាកុសលេ សេវិតព្ពាសេវិតព្ពេ ហីនប្បណីតកណ្ហសុក្កសប្បដិភាគអប្បដិភាគេ ធម្មេ បជានាតិ. វុត្តម្បិ ចេតំ ធម្មសេនាបតិនា – ‘‘បជានាតិ បជានាតីតិ ខោ, អាវុសោ, តស្មា បញ្ញវាតិ វុច្ចតិ. កិញ្ច បជានាតិ? ឥទំ ទុក្ខន្តិ បជានាតី’’តិ (ម. និ. ១.៤៤៩) វិត្ថារេតព្ពំ. ឯវមស្សា បជាននលក្ខណតា វេទិតព្ពា.

អបរោ នយោ – យថាសភាវបដិវេធលក្ខណា បញ្ញា; អក្ខលិតបដិវេធលក្ខណា វា កុសលិស្សាសខិត្តឧសុបដិវេធោ វិយ. វិសយោភាសរសា បទីបោ វិយ. អសម្មោហបច្ចុបដ្ឋានា អរញ្ញគតសុទេសកោ វិយ.

មនតីតិ មនោ; វិជានាតីតិ អត្ថោ. អដ្ឋកថាចរិយា បនាហុ – នាឡិយា មិនមានោ វិយ, មហាតុលាយ ធារយមានោ វិយ ច, អារម្មណំ មិនតិ បជានាតីតិ មនោតិ. តទេវ មននលក្ខណេ ឥន្ទដ្ឋំ ការេតីតិ ឥន្ទ្រិយំ. មនោវ ឥន្ទ្រិយំ មនិន្ទ្រិយំ. ហេដ្ឋា វុត្តចិត្តស្សេវេតំ វេវចនំ.

បីតិសោមនស្សសម្បយោគតោ សោភនំ មនោ អស្សាតិ សុមនោ. សុមនស្ស ភាវោ សោមនស្សំ. សាតលក្ខណេ ឥន្ទដ្ឋំ ការេតីតិ ឥន្ទ្រិយំ. សោមនស្សមេវ ឥន្ទ្រិយំ សោមនស្សិន្ទ្រិយំ. ហេដ្ឋា វុត្តវេទនាយេវេតំ វេវចនំ.

ជីវន្តិ តេន តំសម្បយុត្តកា ធម្មាតិ ជីវិតំ. អនុបាលនលក្ខណេ ឥន្ទដ្ឋំ ការេតីតិ ឥន្ទ្រិយំ. ជីវិតមេវ ឥន្ទ្រិយំ ជីវិតិន្ទ្រិយំ. តំ បវត្តសន្តតាធិបតេយ្យំ ហោតិ. លក្ខណាទីហិ បន អត្តនា អវិនិភុត្តានំ ធម្មានំ អនុបាលនលក្ខណំ ជីវិតិន្ទ្រិយំ, តេសំ បវត្តនរសំ, តេសំយេវ ឋបនបច្ចុបដ្ឋានំ, យាបយិតព្ពធម្មបទដ្ឋានំ. សន្តេបិ ច អនុបាលនលក្ខណាទិម្ហិ វិធានេ អត្ថិក្ខណេយេវ តំ តេ ធម្មេ អនុបាលេតិ ឧទកំ វិយ ឧប្បលាទីនិ, យថាសកំបច្ចយុប្បន្នេបិ ច ធម្មេ បាលេតិ ធាតី វិយ កុមារំ, សយំបវត្តិតធម្មសម្ពន្ធេនេវ ច បវត្តតិ និយាមកោ វិយ, ន ភង្គតោ ឧទ្ធំ បវត្តយតិ អត្តនោ ច បវត្តយិតព្ពានញ្ច អភាវា, ន ភង្គក្ខណេ ឋបេតិ សយំ ភិជ្ជមានត្តា ខីយមានោ វិយ វដ្ដិសិនេហោ ទីបសិខំ. ន ច អនុបាលនបវត្តនដ្ឋបនានុភាវវិរហិតំ យថាវុត្តក្ខណេ តស្ស តស្ស សាធនតោតិ ទដ្ឋព្ពំ.

មគ្គង្គរាសិវណ្ណនា

សម្មាទិដ្ឋិអាទីសុ ទស្សនដ្ឋេន សម្មាទិដ្ឋិ. អភិនិរោបនដ្ឋេន សម្មាសង្កប្បោ, បគ្គហនដ្ឋេន សម្មាវាយាមោ, ឧបដ្ឋានដ្ឋេន សម្មាសតិ, អវិក្ខេបនដ្ឋេន សម្មាសមាធីតិ វេទិតព្ពោ. វចនត្ថតោ បន សម្មា បស្សតិ, សម្មា វា តាយ បស្សន្តីតិ សម្មាទិដ្ឋិ. សម្មា សង្កប្បេតិ, សម្មា វា តេន សង្កប្បេន្តីតិ សម្មាសង្កប្បោ. សម្មា វាយាមេតិ, សម្មា វា តេន វាយមន្តីតិ សម្មាវាយាមោ. សម្មា សរតិ, សម្មា វា តាយ សរន្តីតិ សម្មាសតិ. សម្មា សមាធិយតិ, សម្មា វា តេន សមាធិយន្តីតិ សម្មាសមាធិ. អបិច, បសត្ថា សុន្ទរា វា ទិដ្ឋិ សម្មាទិដ្ឋីតិ. ឥមិនាបិ នយេន តេសំ វចនត្ថោ វេទិតព្ពោ. លក្ខណាទីនិ បន ហេដ្ឋា វុត្តានេវ.

ពលរាសិវណ្ណនា

សទ្ធាពលាទីសុបិ សទ្ធាទីនិ វុត្តត្ថានេវ. អកម្បិយដ្ឋេន បន ពលន្តិ វេទិតព្ពំ. ឯវមេតេសុ អស្សទ្ធិយេ ន កម្បតីតិ សទ្ធាពលំ. កោសជ្ជេ ន កម្បតីតិ វីរិយពលំ. មុដ្ឋស្សច្ចេ ន កម្បតីតិ សតិពលំ. ឧទ្ធច្ចេ ន កម្បតីតិ សមាធិពលំ. អវិជ្ជាយ ន កម្បតីតិ បញ្ញាពលំ. អហិរិកេ ន កម្បតីតិ ហិរិពលំ. អនោត្តប្បេ ន កម្បតីតិ ឱត្តប្បពលន្តិ. អយំ ឧភយបទវសេន អត្ថវណ្ណនា ហោតិ.

តត្ថ បុរិមានិ បញ្ច ហេដ្ឋា លក្ខណាទីហិ បកាសិតានេវ. បច្ឆិមទ្វយេ កាយទុច្ចរិតាទីហិ ហិរិយតីតិ ហិរី; លជ្ជាយេតំ អធិវចនំ. តេហិ ឯវ ឱត្តប្បតីតិ ឱត្តប្បំ; បាបតោ ឧព្ពេគស្សេតំ អធិវចនំ. តេសំ នានាករណទីបនត្ថំ ‘សមុដ្ឋានំ អធិបតិ លជ្ជា ភយលក្ខណេន ចា’តិ ឥមំ មាតិកំ ឋបេត្វា អយំ វិត្ថារកថា វុត្តា.

អជ្ឈត្តសមុដ្ឋានា ហិរី នាម; ពហិទ្ធាសមុដ្ឋានំ ឱត្តប្បំ នាម. អត្តាធិបតិ ហិរី នាម; លោកាធិបតិ ឱត្តប្បំ នាម. លជ្ជាសភាវសណ្ឋិតា ហិរី នាម; ភយសភាវសណ្ឋិតំ ឱត្តប្បំ នាម. សប្បតិស្សវលក្ខណា ហិរី នាម; វជ្ជភីរុកភយទស្សាវិលក្ខណំ ឱត្តប្បំ នាម.

តត្ថ អជ្ឈត្តសមុដ្ឋានំ ហិរិំ ចតូហិ ការណេហិ សមុដ្ឋាបេតិ – ជាតិំ បច្ចវេក្ខិត្វា, វយំ បច្ចវេក្ខិត្វា, សូរភាវំ បច្ចវេក្ខិត្វា, ពាហុសច្ចំ បច្ចវេក្ខិត្វា. កថំ? ‘បាបករណំ នាមេតំ ន ជាតិសម្បន្នានំ កម្មំ, ហីនជច្ចានំ កេវដ្ដាទីនំ ឥទំ កម្មំ. មាទិសស្ស ជាតិសម្បន្នស្ស ឥទំ កម្មំ កាតុំ ន យុត្ត’ន្តិ, ឯវំ តាវ ជាតិំ បច្ចវេក្ខិត្វា បាណាតិបាតាទិបាបំ អករោន្តោ ហិរិំ សមុដ្ឋាបេតិ. តថា ‘បាបករណំ នាមេតំ ទហរេហិ កត្តព្ពំ កម្មំ, មាទិសស្ស វយេ ឋិតស្ស ឥទំ កម្មំ កាតុំ ន យុត្ត’ន្តិ, ឯវំ វយំ បច្ចវេក្ខិត្វា បាណាតិបាតាទិបាបំ អករោន្តោ ហិរិំ សមុដ្ឋាបេតិ. តថា ‘បាបកម្មំ នាមេតំ ទុព្ពលជាតិកានំ កម្មំ, ន សូរភាវានំ. មាទិសស្ស សូរភាវសម្បន្នស្ស ឥទំ កម្មំ កាតុំ ន យុត្ត’ន្តិ, ឯវំ សូរភាវំ បច្ចវេក្ខិត្វា បាណាតិបាតាទិបាបំ អករោន្តោ ហិរិំ សមុដ្ឋាបេតិ. តថា ‘បាបកម្មំ នាមេតំ អន្ធពាលានំ កម្មំ, ន បណ្ឌិតានំ. មាទិសស្ស បណ្ឌិតស្ស ពហុស្សុតស្ស ឥទំ កម្មំ កាតុំ ន យុត្ត’ន្តិ, ឯវំ ពាហុសច្ចំ បច្ចវេក្ខិត្វា បាណាតិបាតាទិបាបំ អករោន្តោ ហិរិំ សមុដ្ឋាបេតិ. ឯវំ អជ្ឈត្តសមុដ្ឋានហិរិំ ចតូហិ ការណេហិ សមុដ្ឋាបេតិ. សមុដ្ឋាបេត្វា ច បន អត្តនោ ចិត្តេ ហិរិំ បវេសេត្វា បាបកម្មំ ន ករោតិ. ឯវំ អជ្ឈត្តសមុដ្ឋានា ហិរី នាម ហោតិ.

កថំ ពហិទ្ធាសមុដ្ឋានំ ឱត្តប្បំ នាម? សចេ ត្វំ បាបកម្មំ ករិស្សសិ ចតូសុ បរិសាសុ គរហប្បត្តោ ភវិស្សសិ.

គរហិស្សន្តិ តំ វិញ្ញូ, អសុចិំ នាគរិកោ យថា;

វជ្ជិតោ សីលវន្តេហិ, កថំ ភិក្ខុ ករិស្សសីតិ.

ឯវំ បច្ចវេក្ខន្តោ ហិ ពហិទ្ធាសមុដ្ឋិតេន ឱត្តប្បេន បាបកម្មំ ន ករោតិ. ឯវំ ពហិទ្ធាសមុដ្ឋានំ ឱត្តប្បំ នាម ហោតិ.

កថំ អត្តាធិបតិ ហិរី នាម? ឥធេកច្ចោ កុលបុត្តោ អត្តានំ អធិបតិំ ជេដ្ឋកំ កត្វា ‘មាទិសស្ស សទ្ធាបព្ពជិតស្ស ពហុស្សុតស្ស ធុតង្គធរស្ស ន យុត្តំ បាបកម្មំ កាតុ’ន្តិ បាបំ ន ករោតិ. ឯវំ អត្តាធិបតិ ហិរី នាម ហោតិ. តេនាហ ភគវា – ‘‘សោ អត្តានំយេវ អធិបតិំ ជេដ្ឋកំ ករិត្វា អកុសលំ បជហតិ កុសលំ ភាវេតិ, សាវជ្ជំ បជហតិ អនវជ្ជំ ភាវេតិ, សុទ្ធមត្តានំ បរិហរតី’’តិ (អ. និ. ៣.៤០).

កថំ លោកាធិបតិ ឱត្តប្បំ នាម? ឥធេកច្ចោ កុលបុត្តោ លោកំ អធិបតិំ ជេដ្ឋកំ កត្វា បាបកម្មំ ន ករោតិ. យថាហ – ‘‘មហា ខោ បនាយំ លោកសន្និវាសោ. មហន្តស្មិំ ខោ បន លោកសន្និវាសេ សន្តិ សមណព្រាហ្មណា ឥទ្ធិមន្តោ ទិព្ពចក្ខុកា បរចិត្តវិទុនោ, តេ ទូរតោបិ បស្សន្តិ, អាសន្នាបិ ន ទិស្សន្តិ, ចេតសាបិ ចិត្តំ បជានន្តិ, តេបិមំ ឯវំ ជានិស្សន្តិ ‘បស្សថ ភោ ឥមំ កុលបុត្តំ, សទ្ធា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ សមានោ វោកិណ្ណោ វិហរតិ បាបកេហិ អកុសលេហិ ធម្មេហី’តិ. សន្តិ ទេវតា ឥទ្ធិមន្តិនិយោ ទិព្ពចក្ខុកា បរចិត្តវិទុនិយោ. តា ទូរតោបិ បស្សន្តិ, អាសន្នាបិ ន ទិស្សន្តិ, ចេតសាបិ ចិត្តំ បជានន្តិ, តាបិ មំ ជានិស្សន្តិ ‘បស្សថ ភោ ឥមំ កុលបុត្តំ, សទ្ធា អគារស្មា អនគារិយំ បព្ពជិតោ សមានោ វោកិណ្ណោ វិហរតិ បាបកេហិ អកុសលេហិ ធម្មេហី’តិ… សោ លោកំយេវ អធិបតិំ ជេដ្ឋកំ កត្វា អកុសលំ បជហតិ កុសលំ ភាវេតិ, សាវជ្ជំ បជហតិ អនវជ្ជំ ភាវេតិ, សុទ្ធមត្តានំ បរិហរតី’’តិ (អ. និ. ៣.១៤៦). ឯវំ លោកាធិបតិ ឱត្តប្បំ នាម ហោតិ.

លជ្ជាសភាវសណ្ឋិតា ហិរី, ភយសភាវសណ្ឋិតំ ឱត្តប្បន្តិ. ឯត្ថ បន លជ្ជាតិ លជ្ជនាការោ; តេន សភាវេន សណ្ឋិតា ហិរី. ភយន្តិ អបាយភយំ; តេន សភាវេន សណ្ឋិតំ ឱត្តប្បំ. តទុភយម្បិ បាបបរិវជ្ជនេ បាកដំ ហោតិ. ឯកច្ចោ ហិ, យថា នាម ឯកោ កុលបុត្តោ ឧច្ចារបស្សាវាទីនិ ករោន្តោ លជ្ជិតព្ពយុត្តកំ ឯកំ ទិស្វា លជ្ជនាការប្បត្តោ ភវេយ្យ ហីឡិតោ, ឯវមេវ អជ្ឈត្តំ លជ្ជិធម្មំ ឱក្កមិត្វា បាបកម្មំ ន ករោតិ. ឯកច្ចោ អបាយភយភីតោ ហុត្វា បាបកម្មំ ន ករោតិ.

តត្រិទំ ឱបម្មំ – យថា ហិ ទ្វីសុ អយោគុឡេសុ ឯកោ សីតលោ ភវេយ្យ គូថមក្ខិតោ, ឯកោ ឧណ្ហោ អាទិត្តោ. តត្ថ បណ្ឌិតោ សីតលំ គូថមក្ខិតត្តា ជិគុច្ឆន្តោ ន គណ្ហាតិ, ឥតរំ ឌាហភយេន. តត្ថ សីតលស្ស គូថមក្ខនជិគុច្ឆាយ អគណ្ហនំ វិយ អជ្ឈត្តំ លជ្ជិធម្មំ ឱក្កមិត្វា បាបស្ស អករណំ. ឧណ្ហស្ស ឌាហភយេន អគណ្ហនំ វិយ អបាយភយេន បាបស្ស អករណំ វេទិតព្ពំ.

សប្បតិស្សវលក្ខណា ហិរី, វជ្ជភីរុកភយទស្សាវិលក្ខណំ ឱត្តប្បន្តិ. ឥទម្បិ ទ្វយំ បាបបរិវជ្ជនេ ឯវ បាកដំ ហោតិ. ឯកច្ចោ ហិ ជាតិមហត្តបច្ចវេក្ខណា សត្ថុមហត្តបច្ចវេក្ខណា ទាយជ្ជមហត្តបច្ចវេក្ខណា សព្រហ្មចារីមហត្តបច្ចវេក្ខណាតិ ចតូហិ ការណេហិ សប្បតិស្សវលក្ខណំ ហិរិំ សមុដ្ឋាបេត្វា បាបំ ន ករោតិ. ឯកច្ចោ អត្តានុវាទភយំ បរានុវាទភយំ ទណ្ឌភយំ ទុគ្គតិភយន្តិ ចតូហិ ការណេហិ វជ្ជភីរុកភយទស្សាវិលក្ខណំ ឱត្តប្បំ សមុដ្ឋាបេត្វា បាបំ ន ករោតិ. តត្ថ ជាតិមហត្តបច្ចវេក្ខណាទីនិ ចេវ អត្តានុវាទភយាទីនិ ច វិត្ថារេត្វា កថេតព្ពានិ.

មូលរាសិវណ្ណនា

ន លុព្ភន្តិ ឯតេន, សយំ វា ន លុព្ភតិ, អលុព្ភនមត្តមេវ វា តន្តិ អលោភោ. អទោសាមោហេសុបិ ឯសេវ នយោ. តេសុ អលោភោ អារម្មណេ ចិត្តស្ស អគេធលក្ខណោ, អលគ្គភាវលក្ខណោ វា កមលទលេ ជលពិន្ទុ វិយ. អបរិគ្គហណរសោ មុត្តភិក្ខុ វិយ. អនល្លីនភាវបច្ចុបដ្ឋានោ អសុចិម្ហិ បតិតបុរិសោ វិយ. អទោសោ អចណ្ឌិក្កលក្ខណោ, អវិរោធលក្ខណោ វា អនុកូលមិត្តោ វិយ. អាឃាតវិនយរសោ បរិឡាហវិនយរសោ វា ចន្ទនំ វិយ. សោម្មភាវបច្ចុបដ្ឋានោ បុណ្ណចន្ទោ វិយ. អមោហោ លក្ខណាទីហិ ហេដ្ឋា បញ្ញិន្ទ្រិយបទេ វិភាវិតោ ឯវ.

ឥមេសុ បន តីសុ អលោភោ មច្ឆេរមលស្ស បដិបក្ខោ, អទោសោ ទុស្សីល្យមលស្ស, អមោហោ កុសលេសុ ធម្មេសុ អភាវនាយ បដិបក្ខោ. អលោភោ ចេត្ថ ទានហេតុ, អទោសោ សីលហេតុ, អមោហោ ភាវនាហេតុ. តេសុ ច អលោភេន អនធិកំ គណ្ហាតិ, លុទ្ធស្ស អធិកគ្គហណតោ. អទោសេន អនូនំ, ទុដ្ឋស្ស ឩនគ្គហណតោ. អមោហេន អវិបរីតំ, មូឡ្ហស្ស វិបរីតគ្គហណតោ.

អលោភេន ចេត្ថ វិជ្ជមានំ ទោសំ ទោសតោ ធារេន្តោ ទោសេ បវត្តតិ; លុទ្ធោ ហិ ទោសំ បដិច្ឆាទេតិ. អទោសេន វិជ្ជមានំ គុណំ គុណតោ ធារេន្តោ គុណេ បវត្តតិ; ទុដ្ឋោ ហិ គុណំ មក្ខេតិ. អមោហេន យាថាវសភាវំ យាថាវសភាវតោ ធារេន្តោ យាថាវសភាវេ បវត្តតិ. មូឡ្ហោ ហិ ‘តច្ឆំ អតច្ឆន្តិ អតច្ឆំ ច តច្ឆ’ន្តិ គណ្ហាតិ. អលោភេន ច បិយវិប្បយោគទុក្ខំ ន ហោតិ, លុទ្ធស្ស បិយសភាវតោ បិយវិប្បយោគាសហនតោ ច. អទោសេន អប្បិយសម្បយោគទុក្ខំ ន ហោតិ, ទុដ្ឋស្ស ហិ អប្បិយសភាវតោ អប្បិយសម្បយោគាសហនតោ ច. អមោហេន ឥច្ឆិតាលាភទុក្ខំ ន ហោតិ, អមូឡ្ហស្ស ហិ ‘តំ កុតេត្ថ លព្ភា’តិឯវមាទិបច្ចវេក្ខណសម្ភវតោ (ទី. និ. ៣.៣៤; អ. និ. ៩.៣០).

អលោភេន ចេត្ថ ជាតិទុក្ខំ ន ហោតិ, អលោភស្ស តណ្ហាបដិបក្ខតោ តណ្ហាមូលកត្តា ច ជាតិទុក្ខស្ស. អទោសេន ជរាទុក្ខំ ន ហោតិ, តិក្ខទោសស្ស ខិប្បំ ជរាសម្ភវតោ. អមោហេន មរណទុក្ខំ ន ហោតិ, សម្មោហមរណញ្ហិ ទុក្ខំ, ន ចេតំ អមូឡ្ហស្ស ហោតិ. អលោភេន ច គហដ្ឋានំ, អមោហេន បព្ពជិតានំ, អទោសេន បន សព្ពេសម្បិ សុខសំវាសតា ហោតិ.

វិសេសតោ ចេត្ថ អលោភេន បេត្តិវិសយេ ឧបបត្តិ ន ហោតិ. យេភុយ្យេន ហិ សត្តា តណ្ហាយ បេត្តិវិសយំ ឧបបជ្ជន្តិ, តណ្ហាយ ច បដិបក្ខោ អលោភោ. អទោសេន និរយេ ឧបបត្តិ ន ហោតិ. ទោសេន ហិ ចណ្ឌជាតិតាយ ទោសសទិសំ និរយំ ឧបបជ្ជន្តិ. ទោសស្ស ច បដិបក្ខោ អទោសោ. អមោហេន តិរច្ឆានយោនិយំ និព្ពត្តិ ន ហោតិ. មោហេន ហិ និច្ចសម្មូឡ្ហំ តិរច្ឆានយោនិំ ឧបបជ្ជន្តិ. មោហស្ស បដិបក្ខោ ច អមោហោ. ឯតេសុ ច អលោភោ រាគវសេន ឧបគមនស្ស អភាវករោ, អទោសោ ទោសវសេន អបគមនស្ស, អមោហោ មោហវសេន អមជ្ឈត្តភាវស្ស.

តីហិបិ ចេតេហិ យថាបដិបាដិយា នេក្ខម្មសញ្ញា អព្យាបាទសញ្ញា អវិហិំសាសញ្ញាតិ ឥមា តិស្សោ. អសុភសញ្ញា អប្បមាណសញ្ញា ធាតុសញ្ញាតិ ឥមា ច តិស្សោ សញ្ញាយោ ហោន្តិ. អលោភេន បន កាមសុខល្លិកានុយោគអន្តស្ស, អទោសេន អត្តកិលមថានុយោគអន្តស្ស បរិវជ្ជនំ ហោតិ; អមោហេន មជ្ឈិមាយ បដិបត្តិយា បដិបជ្ជនំ. តថា អលោភេន អភិជ្ឈាកាយគន្ថស្ស បភេទនំ ហោតិ, អទោសេន ព្យាបាទកាយគន្ថស្ស, អមោហេន សេសគន្ថទ្វយស្ស. បុរិមានិ ច ទ្វេ សតិបដ្ឋានានិ បុរិមានំ ទ្វិន្នំ អានុភាវេន, បច្ឆិមានិ បច្ឆិមស្សេវ អានុភាវេន ឥជ្ឈន្តិ.

អលោភោ ចេត្ថ អារោគ្យស្ស បច្ចយោ ហោតិ; អលុទ្ធោ ហិ លោភនីយម្បិ អសប្បាយំ ន សេវតិ, តេន ខោ អរោគោ ហោតិ. អទោសោ យោព្ពនស្ស; អទុដ្ឋោ ហិ វលិបលិតាវហេន ទោសគ្គិនា អឌយ្ហមានោ ទីឃរត្តំ យុវា ហោតិ. អមោហោ ទីឃាយុកតាយ; អមូឡ្ហោ ហិ ហិតាហិតំ ញត្វា អហិតំ បរិវជ្ជន្តោ ហិតញ្ច បដិសេវមានោ ទីឃាយុកោ ហោតិ.

អលោភោ ចេត្ថ ភោគសម្បត្តិយា បច្ចយោ ហោតិ, អលុទ្ធស្ស ហិ ចាគេន ភោគបដិលាភោ. អទោសោ មិត្តសម្បត្តិយា, មេត្តាយ មិត្តានំ បដិលាភតោ ចេវ អបរិហានតោ ច. អមោហោ អត្តសម្បត្តិយា, អមូឡ្ហោ ហិ អត្តនោ ហិតមេវ ករោន្តោ អត្តានំ សម្បាទេតិ. អលោភោ ច ទិព្ពវិហារស្ស បច្ចយោ ហោតិ, អទោសោ ព្រហ្មវិហារស្ស, អមោហោ អរិយវិហារស្ស.

អលោភេន ចេត្ថ សកបក្ខេសុ សត្តសង្ខារេសុ និព្ពុតោ ហោតិ, តេសំ វិនាសេន អភិសង្គហេតុកស្ស ទុក្ខស្ស អភាវា; អទោសេន បរបក្ខេសុ, អទុដ្ឋស្ស ហិ វេរីសុបិ វេរិសញ្ញាយ អភាវតោ; អមោហេន ឧទាសីនបក្ខេសុ, អមូឡ្ហស្ស សព្ពាភិសង្គតាយ អភាវតោ.

អលោភេន ច អនិច្ចទស្សនំ ហោតិ; លុទ្ធោ ហិ ឧបភោគាសាយ អនិច្ចេបិ សង្ខារេ អនិច្ចតោ ន បស្សតិ. អទោសេន ទុក្ខទស្សនំ; អទោសជ្ឈាសយោ ហិ បរិច្ចត្តអាឃាតវត្ថុបរិគ្គហោ សង្ខារេយេវ ទុក្ខតោ បស្សតិ. អមោហេន អនត្តទស្សនំ; អមូឡ្ហោ ហិ យាថាវគហណកុសលោ អបរិណាយកំ ខន្ធបញ្ចកំ អបរិណាយកតោ ពុជ្ឈតិ. យថា ច ឯតេហិ អនិច្ចទស្សនាទីនិ ឯវមេតេបិ អនិច្ចទស្សនាទីហិ ហោន្តិ. អនិច្ចទស្សនេន ហិ អលោភោ ហោតិ, ទុក្ខទស្សនេន អទោសោ, អនត្តទស្សនេន អមោហោ ហោតិ. កោ ហិ នាម ‘អនិច្ចមិទ’ន្តិ សម្មា ញត្វា តស្សត្ថាយ បិហំ ឧប្បាទេយ្យ, សង្ខារេ វា ‘ទុក្ខ’ន្តិ ជានន្តោ អបរម្បិ អច្ចន្តតិខិណំ កោធទុក្ខំ ឧប្បាទេយ្យ, អត្តសុញ្ញតញ្ច ពុជ្ឈិត្វា បុន សម្មោហមាបជ្ជេយ្យាតិ?

កម្មបថរាសិវណ្ណនា

នាភិជ្ឈាយតីតិ អនភិជ្ឈា. កាយិកចេតសិកសុខំ ឥធលោកបរលោកហិតំ គុណានុភាវបដិលទ្ធំ កិត្តិសទ្ទញ្ច ន ព្យាបាទេតីតិ អព្យាបាទោ. សម្មា បស្សតិ, សោភនា វា ទិដ្ឋីតិ សម្មាទិដ្ឋិ. អលោភាទីនំយេវ តានិ នាមានិ. ហេដ្ឋា បនេតេ ធម្មា មូលវសេន គហិតា, ឥធ កម្មបថវសេនាតិ វេទិតព្ពា.

លោកបាលទុកវណ្ណនា

ហិរោត្តប្បានិបិ ហេដ្ឋា ពលវសេន គហិតានិ, ឥធ លោកបាលវសេន. លោកញ្ហិ ឥមេ ទ្វេ ធម្មា បាលយន្តិ. យថាហ –

‘‘ទ្វេមេ, ភិក្ខវេ, សុក្កា ធម្មា លោកំ បាលេន្តិ. កតមេ ទ្វេ? ហិរី ច ឱត្តប្បញ្ច. ឥមេ ខោ, ភិក្ខវេ, ទ្វេ សុក្កា ធម្មា លោកំ បាលេន្តិ. សចេ, ភិក្ខវេ, ទ្វេ សុក្កា ធម្មា លោកំ ន បាលេយ្យុំ, នយិធ បញ្ញាយេថ មាតាតិ វា, មាតុច្ឆាតិ វា, មាតុលានីតិ វា, អាចរិយភរិយាតិ វា, គរូនំ ទារាតិ វា. សម្ភេទំ លោកោ អគមិស្ស យថា អជេឡកា កុក្កុដសូករា សោណសិង្គាលា. យស្មា ច ខោ, ភិក្ខវេ, ឥមេ ទ្វេ សុក្កា ធម្មា លោកំ បាលេន្តិ, តស្មា បញ្ញាយតិ មាតាតិ វា មាតុច្ឆាតិ វា មាតុលានីតិ វា អាចរិយភរិយាតិ វា គរូនំ ទារាតិ វា’’តិ (អ. និ. ២.៩).

បស្សទ្ធាទិយុគលវណ្ណនា

កាយស្ស បស្សម្ភនំ កាយបស្សទ្ធិ. ចិត្តស្ស បស្សម្ភនំ ចិត្តបស្សទ្ធិ. កាយោតិ ចេត្ថ វេទនាទយោ តយោ ខន្ធា. ឧភោបិ បនេតា ឯកតោ កត្វា កាយចិត្តទរថវូបសមលក្ខណា កាយចិត្តបស្សទ្ធិយោ, កាយចិត្តទរថនិម្មទ្ទនរសា, កាយចិត្តានំ អបរិប្ផន្ទសីតិភាវបច្ចុបដ្ឋានា, កាយចិត្តបទដ្ឋានា. កាយចិត្តានំ អវូបសមករឧទ្ធច្ចាទិកិលេសបដិបក្ខភូតាតិ ទដ្ឋព្ពា.

កាយស្ស លហុភាវោ កាយលហុតា. ចិត្តស្ស លហុភាវោ ចិត្តលហុតា. តា កាយចិត្តគរុភាវវូបសមលក្ខណា, កាយចិត្តគរុភាវនិម្មទ្ទនរសា, កាយចិត្តានំ អទន្ធតាបច្ចុបដ្ឋានា, កាយចិត្តបទដ្ឋានា. កាយចិត្តានំ គរុភាវករថិនមិទ្ធាទិកិលេសបដិបក្ខភូតាតិ ទដ្ឋព្ពា.

កាយស្ស មុទុភាវោ កាយមុទុតា. ចិត្តស្ស មុទុភាវោ ចិត្តមុទុតា. តា កាយចិត្តថទ្ធភាវវូបសមលក្ខណា, កាយចិត្តថទ្ធភាវនិម្មទ្ទនរសា, អប្បដិឃាតបច្ចុបដ្ឋានា, កាយចិត្តបទដ្ឋានា. កាយចិត្តានំ ថទ្ធភាវករទិដ្ឋិមានាទិកិលេសបដិបក្ខភូតាតិ ទដ្ឋព្ពា.

កាយស្ស កម្មញ្ញភាវោ កាយកម្មញ្ញតា. ចិត្តស្ស កម្មញ្ញភាវោ ចិត្តកម្មញ្ញតា. តា កាយចិត្តអកម្មញ្ញភាវវូបសមលក្ខណា, កាយចិត្តានំ អកម្មញ្ញភាវនិម្មទ្ទនរសា, កាយចិត្តានំ អារម្មណករណសម្បត្តិបច្ចុបដ្ឋានា, កាយចិត្តបទដ្ឋានា. កាយចិត្តានំ អកម្មញ្ញភាវករាវសេសនីវរណបដិបក្ខភូតាតិ ទដ្ឋព្ពា. តា បសាទនីយវត្ថូសុ បសាទាវហា, ហិតកិរិយាសុ វិនិយោគក្ខេមភាវាវហា សុវណ្ណវិសុទ្ធិ វិយាតិ ទដ្ឋព្ពា.

កាយស្ស បាគុញ្ញភាវោ កាយបាគុញ្ញតា. ចិត្តស្ស បាគុញ្ញភាវោ ចិត្តបាគុញ្ញតា. តា កាយចិត្តានំ អគេលញ្ញភាវលក្ខណា, កាយចិត្តគេលញ្ញនិម្មទ្ទនរសា, និរាទីនវបច្ចុបដ្ឋានា, កាយចិត្តបទដ្ឋានា. កាយចិត្តគេលញ្ញករអស្សទ្ធិយាទិកិលេសបដិបក្ខភូតាតិ ទដ្ឋព្ពា.

កាយស្ស ឧជុកភាវោ កាយុជុកតា. ចិត្តស្ស ឧជុកភាវោ ចិត្តុជុកតា. តា កាយចិត្តានំ អជ្ជវលក្ខណា, កាយចិត្តកុដិលភាវនិម្មទ្ទនរសា, អជិម្ហតាបច្ចុបដ្ឋានា, កាយចិត្តបទដ្ឋានា. កាយចិត្តានំ កុដិលភាវករមាយាសាឋេយ្យាទិកិលេសបដិបក្ខភូតាតិ ទដ្ឋព្ពា.

សរតីតិ សតិ. សម្បជានាតីតិ សម្បជញ្ញំ; សមន្តតោ បការេហិ ជានាតីតិ អត្ថោ. សាត្ថកសម្បជញ្ញំ សប្បាយសម្បជញ្ញំ គោចរសម្បជញ្ញំ អសម្មោហសម្បជញ្ញន្តិ ឥមេសំ ចតុន្នំ បនស្ស វសេន ភេទោ វេទិតព្ពោ. លក្ខណាទីនិ ច តេសំ សតិន្ទ្រិយបញ្ញិន្ទ្រិយេសុ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពានិ. ឥតិ ហេដ្ឋា វុត្តមេវេតំ ធម្មទ្វយំ បុន ឥមស្មិំ ឋានេ ឧបការវសេន គហិតំ.

កាមច្ឆន្ទាទយោ បច្ចនីកធម្មេ សមេតីតិ សមថោ. អនិច្ចាទិវសេន វិវិធេហិ អាការេហិ ធម្មេ បស្សតីតិ វិបស្សនា. បញ្ញាវេសា អត្ថតោ. ឥមេសម្បិ ទ្វិន្នំ លក្ខណាទីនិ ហេដ្ឋា វុត្តានេវ. ឥធ បនេតេ យុគនទ្ធវសេន គហិតា.

សហជាតធម្មេ បគ្គណ្ហាតីតិ បគ្គាហោ. ឧទ្ធច្ចសង្ខាតស្ស វិក្ខេបស្ស បដិបក្ខភាវតោ ន វិក្ខេបោតិ អវិក្ខេបោ. ឯតេសម្បិ លក្ខណាទីនិ ហេដ្ឋា វុត្តានេវ. ឥធ បនេតំ ទ្វយំ វីរិយសមាធិយោជនត្ថាយ គហិតន្តិ វេទិតព្ពំ.

យេវាបនកវណ្ណនា

យេ វា បន តស្មិំ សមយេ អញ្ញេបិ អត្ថិ បដិច្ចសមុប្បន្នា អរូបិនោ ធម្មា, ឥមេ ធម្មា កុសលាតិ ‘ផស្សោ ហោតិ…បេ… អវិក្ខេបោ ហោតី’តិ ន កេវលំ បទបដិបាដិយា ឧទ្ទិដ្ឋា ឥមេ បរោបណ្ណាសធម្មា ឯវ, អថ ខោ យស្មិំ សមយេ កាមាវចរំ តិហេតុកំ សោមនស្សសហគតំ បឋមំ អសង្ខារិកំ មហាចិត្តំ ឧប្បន្នំ ហោតិ, តស្មិំ សមយេ យេ វា បន អញ្ញេបិ តេហិយេវ ផស្សាទីហិ សម្បយុត្តា ហុត្វា បវត្តមានា អត្ថិ, អត្តនោ អត្តនោ អនុរូបំ បច្ចយំ បដិច្ច សមុប្បន្នា រូបាភាវេន អរូបិនោ, សភាវតោ ឧបលព្ភមានា ធម្មា សព្ពេបិ ឥមេ ធម្មា កុសលា.

ឯត្តាវតា ចិត្តង្គវសេន បាឡិយំ អារុឡ្ហេ បរោបណ្ណាសធម្មេ ទីបេត្វា យេវាបនកវសេន អបរេបិ នវ ធម្មេ ធម្មរាជា ទីបេតិ. តេសុ តេសុ ហិ សុត្តបទេសុ ‘ឆន្ទោ អធិមោក្ខោ មនសិការោ តត្រមជ្ឈត្តតា ករុណា មុទិតា កាយទុច្ចរិតវិរតិ វចីទុច្ចរិតវិរតិ មិច្ឆាជីវវិរតី’តិ ឥមេ នវ ធម្មា បញ្ញាយន្តិ. ឥមស្មិញ្ចាបិ មហាចិត្តេ កត្តុកម្យតាកុសលធម្មច្ឆន្ទោ អត្ថិ, ចិត្តង្គវសេន បន បាឡិយំ ន អារុឡ្ហោ. សោ ឥធ យេវាបនកវសេន គហិតោ.

អធិមោក្ខោ អត្ថិ, មនសិការោ អត្ថិ, តត្រមជ្ឈត្តតា អត្ថិ. មេត្តាបុព្ពភាគោ អត្ថិ; សោ អទោសេ គហិតេ គហិតោ ឯវ ហោតិ. ករុណាបុព្ពភាគោ អត្ថិ, មុទិតាបុព្ពភាគោ អត្ថិ. ឧបេក្ខាបុព្ពភាគោ អត្ថិ; សោ បន តត្រមជ្ឈត្តតាយ គហិតាយ គហិតោវ ហោតិ. សម្មាវាចា អត្ថិ, សម្មាកម្មន្តោ អត្ថិ. សម្មាអាជីវោ អត្ថិ; ចិត្តង្គវសេន បន បាឡិយំ ន អារុឡ្ហោ. សោបិ ឥធ យេវាបនកវសេន គហិតោ.

ឥមេសុ បន នវសុ ឆន្ទោ អធិមោក្ខោ មនសិការោ តត្រមជ្ឈត្តតាតិ ឥមេ ចត្តារោវ ឯកក្ខណេ លព្ភន្តិ, សេសា នានាក្ខណេ. យទា ហិ ឥមិនា ចិត្តេន មិច្ឆាវាចំ បជហតិ, វិរតិវសេន សម្មាវាចំ បូរេតិ, តទា ឆន្ទាទយោ ចត្តារោ, សម្មាវាចា ចាតិ ឥមេ បញ្ច ឯកក្ខណេ លព្ភន្តិ. យទា មិច្ឆាកម្មន្តំ បជហតិ, វិរតិវសេន សម្មាកម្មន្តំ បូរេតិ…បេ… មិច្ឆាអាជីវំ បជហតិ, វិរតិវសេន សម្មាអាជីវំ បូរេតិ…បេ… យទា ករុណាយ បរិកម្មំ ករោតិ…បេ… យទា មុទិតាយ បរិកម្មំ ករោតិ, តទា ឆន្ទាទយោ ចត្តារោ, មុទិតាបុព្ពភាគោ ចាតិ ឥមេ បញ្ច ឯកក្ខណេ លព្ភន្តិ. ឥតោ បន មុញ្ចិត្វា, ទានំ ទេន្តស្ស សីលំ បូរេន្តស្ស យោគេ កម្មំ ករោន្តស្ស ចត្តារិ អបណ្ណកង្គានេវ លព្ភន្តិ.

ឯវមេតេសុ នវសុ យេវាបនកធម្មេសុ ‘ឆន្ទោ’តិ កត្តុកម្យតាយេតំ អធិវចនំ. តស្មា សោ កត្តុកម្យតាលក្ខណោ ឆន្ទោ, អារម្មណបរិយេសនរសោ, អារម្មណេន អត្ថិកតាបច្ចុបដ្ឋានោ. តទេវស្ស បទដ្ឋានំ. អារម្មណស្ស គហណេ ចាយំ ចេតសោ ហត្ថប្បសារណំ វិយ ទដ្ឋព្ពោ.

អធិមុច្ចនំ ‘អធិមោក្ខោ’. សោ សន្និដ្ឋានលក្ខណោ, អសំសប្បនរសោ, និច្ឆយបច្ចុបដ្ឋានោ សន្និដ្ឋាតព្ពធម្មបទដ្ឋានោ. អារម្មណេ និច្ចលភាវេន ឥន្ទខីលោ វិយ ទដ្ឋព្ពោ.

កិរិយា ការោ, មនស្មិំ ការោ ‘មនសិការោ’. បុរិមមនតោ វិសទិសំ មនំ ករោតីតិបិ មនសិការោ. ស្វាយំ អារម្មណបដិបាទកោ វីថិបដិបាទកោ ជវនបដិបាទកោតិ តិប្បការោ. តត្ថ អារម្មណបដិបាទកោ មនស្មិំ ការោតិ មនសិការោ. សោ សារណលក្ខណោ, សម្បយុត្តានំ អារម្មណេ សម្បយោជនរសោ, អារម្មណាភិមុខភាវបច្ចុបដ្ឋានោ, សង្ខារក្ខន្ធបរិយាបន្នោ. អារម្មណបដិបាទកត្តេន សម្បយុត្តានំ សារថិ វិយ ទដ្ឋព្ពោ. វីថិបដិបាទកោតិ បន បញ្ចទ្វារាវជ្ជនស្សេតំ អធិវចនំ. ជវនបដិបាទកោតិ មនោទ្វារាវជ្ជនស្ស. ន តេ ឥធ អធិប្បេតា.

តេសុ ធម្មេសុ មជ្ឈត្តតា ‘តត្រមជ្ឈត្តតា’. សា ចិត្តចេតសិកានំ សមវាហិតលក្ខណា, ឩនាធិកនិវារណរសា, បក្ខបាតុបច្ឆេទនរសា វា; មជ្ឈត្តភាវបច្ចុបដ្ឋានា. ចិត្តចេតសិកានំ អជ្ឈុបេក្ខនវសេន សមប្បវត្តានំ អាជានេយ្យានំ អជ្ឈុបេក្ខនសារថិ វិយ ទដ្ឋព្ពា.

‘ករុណាមុទិតា’ ព្រហ្មវិហារនិទ្ទេសេ អាវិ ភវិស្សន្តិ. កេវលញ្ហិ តា អប្បនប្បត្តា រូបាវចរា, ឥធ កាមាវចរាតិ អយមេវ វិសេសោ.

កាយទុច្ចរិតតោ វិរតិ ‘កាយទុច្ចរិតវិរតិ’. សេសបទទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. លក្ខណាទិតោ បនេតា តិស្សោបិ កាយទុច្ចរិតាទិវត្ថូនំ អវីតិក្កមលក្ខណា; អមទ្ទនលក្ខណាតិ វុត្តំ ហោតិ. កាយទុច្ចរិតាទិវត្ថុតោ សង្កោចនរសា, អកិរិយបច្ចុបដ្ឋានា, សទ្ធាហិរោត្តប្បអប្បិច្ឆតាទិគុណបទដ្ឋានា. បាបកិរិយតោ ចិត្តស្ស វិមុខីភាវភូតាតិ ទដ្ឋព្ពា.

ឥតិ ផស្សាទីនិ ឆប្បញ្ញាស យេវាបនកវសេន វុត្តានិ នវាតិ សព្ពានិបិ ឥមស្មិំ ធម្មុទ្ទេសវារេ បញ្ចសដ្ឋិ ធម្មបទានិ ភវន្តិ. តេសុ ឯកក្ខណេ កទាចិ ឯកសដ្ឋិ ភវន្តិ, កទាចិ សមសដ្ឋិ. តានិ ហិ សម្មាវាចាបូរណាទិវសេន. ឧប្បត្តិយំ បញ្ចសុ ឋានេសុ ឯកសដ្ឋិ ភវន្តិ. តេហិ មុត្តេ ឯកស្មិំ ឋានេ សមសដ្ឋិ ភវន្តិ. ឋបេត្វា បន យេវាបនកេ បាឡិយំ យថារុតវសេន គយ្ហមានានិ ឆប្បញ្ញាសាវ ហោន្តិ. អគ្គហិតគ្គហណេន បនេត្ថ ផស្សបញ្ចកំ, វិតក្កោ វិចារោ បីតិ ចិត្តេកគ្គតា, បញ្ចិន្ទ្រិយានិ, ហិរិពលំ ឱត្តប្បពលន្តិ ទ្វេ ពលានិ, អលោភោ អទោសោតិ ទ្វេ មូលានិ, កាយបស្សទ្ធិចិត្តបស្សទ្ធិអាទយោ ទ្វាទស ធម្មាតិ សមតិំស ធម្មា ហោន្តិ.

តេសុ សមតិំសាយ ធម្មេសុ អដ្ឋារស ធម្មា អវិភត្តិកា ហោន្តិ, ទ្វាទស សវិភត្តិកា. កតមេ អដ្ឋារស? ផស្សោ សញ្ញា ចេតនា វិចារោ បីតិ ជីវិតិន្ទ្រិយំ, កាយបស្សទ្ធិអាទយោ ទ្វាទស ធម្មាតិ ឥមេ អដ្ឋារស អវិភត្តិកា. វេទនា ចិត្តំ វិតក្កោ ចិត្តេកគ្គតា, សទ្ធិន្ទ្រិយំ វីរិយិន្ទ្រិយំ សតិន្ទ្រិយំ បញ្ញិន្ទ្រិយំ, ហិរិពលំ ឱត្តប្បពលំ, អលោភោ អទោសោតិ ឥមេ ទ្វាទស ធម្មា សវិភត្តិកា. តេសុ សត្ត ធម្មា ទ្វីសុ ឋានេសុ វិភត្តា, ឯកោ តីសុ, ទ្វេ ចតូសុ, ឯកោ ឆសុ, ឯកោ សត្តសុ ឋានេសុ វិភត្តោ.

កថំ? ចិត្តំ វិតក្កោ សទ្ធា ហិរី ឱត្តប្បំ អលោភោ អទោសោតិ ឥមេ សត្ត ទ្វីសុ ឋានេសុ វិភត្តា.

ឯតេសុ ហិ ចិត្តំ តាវ ផស្សបញ្ចកំ បត្វា ចិត្តំ ហោតីតិ វុត្តំ, ឥន្ទ្រិយានិ បត្វា មនិន្ទ្រិយន្តិ. វិតក្កោ ឈានង្គានិ បត្វា វិតក្កោ ហោតីតិ វុត្តោ, មគ្គង្គានិ បត្វា សម្មាសង្កប្បោតិ. សទ្ធា ឥន្ទ្រិយានិ បត្វា សទ្ធិន្ទ្រិយំ ហោតីតិ វុត្តា, ពលានិ បត្វា សទ្ធាពលន្តិ. ហិរី ពលានិ បត្វា ហិរិពលំ ហោតីតិ វុត្តា, លោកបាលទុកំ បត្វា ហិរីតិ. ឱត្តប្បេបិ ឯសេវ នយោ. អលោភោ មូលំ បត្វា អលោភោ ហោតីតិ វុត្តោ, កម្មបថំ បត្វា អនភិជ្ឈាតិ. អទោសោ មូលំ បត្វា អទោសោ ហោតីតិ វុត្តោ, កម្មបថំ បត្វា អព្យាបាទោតិ. ឥមេ សត្ត ទ្វីសុ ឋានេសុ វិភត្តា.

វេទនា បន ផស្សបញ្ចកំ បត្វា វេទនា ហោតីតិ វុត្តា, ឈានង្គានិ បត្វា សុខន្តិ, ឥន្ទ្រិយានិ បត្វា សោមនស្សិន្ទ្រិយន្តិ. ឯវំ ឯកោ ធម្មោ តីសុ ឋានេសុ វិភត្តោ.

វីរិយំ បន ឥន្ទ្រិយានិ បត្វា វីរិយិន្ទ្រិយំ ហោតីតិ វុត្តំ, មគ្គង្គានិ បត្វា សម្មាវាយាមោតិ, ពលានិ បត្វា វីរិយពលន្តិ, បិដ្ឋិទុកំ បត្វា បគ្គាហោតិ. សតិបិ ឥន្ទ្រិយានិ បត្វា សតិន្ទ្រិយំ ហោតីតិ វុត្តា, មគ្គង្គានិ បត្វា សម្មាសតីតិ, ពលានិ បត្វា សតិពលន្តិ, បិដ្ឋិទុកំ បត្វា សតិ ហោតីតិ វុត្តា. ឯវំ ឥមេ ទ្វេ ធម្មា ចតូសុ ឋានេសុ វិភត្តា.

សមាធិ បន ឈានង្គានិ បត្វា ចិត្តស្សេកគ្គតា ហោតីតិ វុត្តោ, ឥន្ទ្រិយានិ បត្វា សមាធិន្ទ្រិយន្តិ, មគ្គង្គានិ បត្វា សម្មាសមាធីតិ. ពលានិ បត្វា សមាធិពលន្តិ, បិដ្ឋិទុកំ បត្វា សមថោ អវិក្ខេបោតិ. ឯវមយំ ឯកោ ធម្មោ ឆសុ ឋានេសុ វិភត្តោ.

បញ្ញា បន ឥន្ទ្រិយានិ បត្វា បញ្ញិន្ទ្រិយំ ហោតីតិ វុត្តា, មគ្គង្គានិ បត្វា សម្មាទិដ្ឋីតិ, ពលានិ បត្វា បញ្ញាពលន្តិ, មូលានិ បត្វា អមោហោតិ, កម្មបថំ បត្វា សម្មាទិដ្ឋីតិ, បិដ្ឋិទុកំ បត្វា សម្បជញ្ញំ វិបស្សនាតិ. ឯវំ ឯកោ ធម្មោ សត្តសុ ឋានេសុ វិភត្តោ.

សចេ បន កោចិ វទេយ្យ – ‘ឯត្ថ អបុព្ពំ នាម នត្ថិ, ហេដ្ឋា គហិតមេវ គណ្ហិត្វា តស្មិំ តស្មិំ ឋានេ បទំ បូរិតំ, អននុសន្ធិកា កថា ឧប្បដិបាដិយា ចោរេហិ អាភតភណ្ឌសទិសា, គោយូថេន គតមគ្គេ អាលុលិតតិណសទិសា អជានិត្វា កថិតា’តិ, សោ ‘មាហេវ’ន្តិ បដិសេធេត្វា វត្តព្ពោ – ‘ពុទ្ធានំ ទេសនា អននុសន្ធិកា នាម នត្ថិ, សានុសន្ធិកា វ ហោតិ. អជានិត្វា កថិតាបិ នត្ថិ, សព្ពា ជានិត្វា កថិតាយេវ. សម្មាសម្ពុទ្ធោ ហិ តេសំ តេសំ ធម្មានំ កិច្ចំ ជានាតិ, តំ ញត្វា កិច្ចវសេន វិភត្តិំ អារោបេន្តោ អដ្ឋារស ធម្មា ឯកេកកិច្ចាតិ ញត្វា ឯកេកស្មិំ ឋានេ វិភត្តិំ អារោបេសិ. សត្ត ធម្មា ទ្វេទ្វេកិច្ចាតិ ញត្វា ទ្វីសុ ទ្វីសុ ឋានេសុ វិភត្តិំ អារោបេសិ. វេទនា តិកិច្ចាតិ ញត្វា តីសុ ឋានេសុ វិភត្តិំ អារោបេសិ. វីរិយសតីនំ ចត្តារិ ចត្តារិ កិច្ចានីតិ ញត្វា ចតូសុ ចតូសុ ឋានេសុ វិភត្តិំ អារោបេសិ. សមាធិ ឆកិច្ចោតិ ញត្វា ឆសុ ឋានេសុ វិភត្តិំ អារោបេសិ. បញ្ញា សត្តកិច្ចាតិ ញត្វា សត្តសុ ឋានេសុ វិភត្តិំ អារោបេសិ’.

តត្រិទំ ឱបម្មំ – ឯកោ កិរ បណ្ឌិតោ រាជា រហោគតោ ចិន្តេសិ – ‘ឥមំ រាជកុលសន្តកំ ន យថា វា តថា វា ខាទិតព្ពំ, សិប្បានុច្ឆវិកំ វេតនំ វឌ្ឍេស្សាមី’តិ. សោ សព្ពេ សិប្បិកេ សន្និបាតាបេត្វា ‘ឯកេកសិប្បជាននកេ បក្កោសថា’តិ អាហ. ឯវំ បក្កោសិយមានា អដ្ឋារស ជនា ឧដ្ឋហិំសុ. តេសំ ឯកេកំ បដិវីសំ ទាបេត្វា វិស្សជ្ជេសិ. ‘ទ្វេ ទ្វេ សិប្បានិ ជានន្តា អាគច្ឆន្តូ’តិ វុត្តេ បន សត្ត ជនា អាគមំសុ. តេសំ ទ្វេ ទ្វេ បដិវីសេ ទាបេសិ. ‘តីណិ សិប្បានិ ជានន្តា អាគច្ឆន្តូ’តិ វុត្តេ ឯកោវ អាគច្ឆិ. តស្ស តយោ បដិវីសេ ទាបេសិ. ‘ចត្តារិ សិប្បានិ ជានន្តា អាគច្ឆន្តូ’តិ វុត្តេ ទ្វេ ជនា អាគមំសុ. តេសំ ចត្តារិ ចត្តារិ បដិវីសេ ទាបេសិ. ‘បញ្ច សិប្បានិ ជានន្តា អាគច្ឆន្តូ’តិ វុត្តេ ឯកោបិ នាគច្ឆិ. ‘ឆ សិប្បានិ ជានន្តា អាគច្ឆន្តូ’តិ វុត្តេ ឯកោវ អាគច្ឆិ. តស្ស ឆ បដិវីសេ ទាបេសិ. ‘សត្ត សិប្បានិ ជានន្តា អាគច្ឆន្តូ’តិ វុត្តេ ឯកោវ អាគច្ឆិ. តស្ស សត្ត បដិវីសេ ទាបេសិ.

តត្ថ បណ្ឌិតោ រាជា វិយ អនុត្តរោ ធម្មរាជា. សិប្បជាននកា វិយ ចិត្តចិត្តង្គវសេន ឧប្បន្នា ធម្មា. សិប្បានុច្ឆវិកវេតនវឌ្ឍនំ វិយ កិច្ចវសេន តេសំ តេសំ ធម្មានំ វិភត្តិអារោបនំ.

សព្ពេបិ បនេតេ ធម្មា ផស្សបញ្ចកវសេន ឈានង្គវសេន ឥន្ទ្រិយវសេន មគ្គវសេន ពលវសេន មូលវសេន កម្មបថវសេន លោកបាលវសេន បស្សទ្ធិវសេន លហុតាវសេន មុទុតាវសេន កម្មញ្ញតាវសេន បាគុញ្ញតាវសេន ឧជុកតាវសេន សតិសម្បជញ្ញវសេន សមថវិបស្សនាវសេន បគ្គាហាវិក្ខេបវសេនាតិ សត្តរស រាសយោ ហោន្តីតិ.

ធម្មុទ្ទេសវារកថា និដ្ឋិតា.