ធម្មុទ្ទេសវារោ

ផស្សបញ្ចមករាសិវណ្ណនា

តស្មិំ សមយេតិ ឥទំ អនិយមនិទ្ទិដ្ឋស្ស សមយស្ស និយមតោ បដិនិទ្ទេសវចនំ. តស្មា ‘យស្មិំ សមយេ កាមាវចរំ កុសលំ ចិត្តំ ឧប្បន្នំ ហោតិ, តស្មិំយេវ សមយេ ផស្សោ ហោតិ…បេ… អវិក្ខេបោ ហោតី’តិ អយមត្ថោ វេទិតព្ពោ. តត្ថ យថេវ ចិត្តំ ឯវំ ផស្សាទីសុបិ ផស្សោ ហោតិ. កិំ ហោតិ? ‘កាមាវចរោ ហោតិ, កុសលោ ហោតិ, ឧប្បន្នោ ហោតិ, សោមនស្សសហគតោ ហោតី’តិអាទិនា នយេន លព្ភមានបទវសេន យោជនា កាតព្ពា. វេទនាយញ្ហិ ‘សោមនស្សសហគតា’តិ បញ្ញិន្ទ្រិយេ ច ‘ញាណសម្បយុត្ត’ន្តិ ន លព្ភតិ, តស្មា ‘លព្ភមានបទវសេនា’តិ វុត្តំ. ឥទំ អដ្ឋកថាមុត្តកំ អាចរិយានំ មតំ; ន បនេតំ សារតោ ទដ្ឋព្ពំ.

កស្មា បនេត្ថ ផស្សោវ បឋមំ វុត្តោតិ? ចិត្តស្ស បឋមាភិនិបាតត្តា. អារម្មណស្មិញ្ហិ ចិត្តស្ស បឋមាភិនិបាតោ ហុត្វា ផស្សោ អារម្មណំ ផុសមានោ ឧប្បជ្ជតិ, តស្មា បឋមំ វុត្តោ. ផស្សេន បន ផុសិត្វា វេទនាយ វេទយតិ, សញ្ញាយ សញ្ជានាតិ, ចេតនាយ ចេតេតិ. តេន វុត្តំ – ‘‘ផុដ្ឋោ, ភិក្ខវេ, វេទេតិ, ផុដ្ឋោ សញ្ជានាតិ ផុដ្ឋោ ចេតេតី’’តិ.

អបិច, អយំ ផស្សោ នាម យថា បាសាទំ បត្វា ថម្ភោ នាម សេសទព្ពសម្ភារានំ ពលវបច្ចយោ, តុលាសង្ឃាដភិត្តិបាទកូដគោបានសីបក្ខបាសកមុខវដ្ដិយោ ថម្ភាពទ្ធា ថម្ភេ បតិដ្ឋិតា, ឯវមេវ សហជាតសម្បយុត្តធម្មានំ ពលវបច្ចយោ ហោតិ. ថម្ភសទិសោ ហិ ឯស. អវសេសា ទព្ពសម្ភារសទិសាតិ. តស្មាបិ បឋមំ វុត្តោ. ឥទំ បន អការណំ. ឯកចិត្តស្មិញ្ហិ ឧប្បន្នធម្មានំ ‘អយំ បឋមំ ឧប្បន្នោ អយំ បច្ឆា’តិ ឥទំ វត្តុំ ន លព្ភា. ពលវបច្ចយភាវេបិ ផស្សស្ស ការណំ ន ទិស្សតិ. ទេសនាវារេនេវ បន ផស្សោ បឋមំ វុត្តោ. វេទនា ហោតិ ផស្សោ ហោតិ, សញ្ញា ហោតិ ផស្សោ ហោតិ, ចេតនា ហោតិ ផស្សោ ហោតិ, ចិត្តំ ហោតិ ផស្សោ ហោតិ, វេទនា ហោតិ សញ្ញា ហោតិ, ចេតនា ហោតិ វិតក្កោ ហោតីតិ អាហរិតុម្បិ ហិ វដ្ដេយ្យ. ទេសនាវារេន បន ផស្សោវ បឋមំ វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ. យថា ចេត្ថ ឯវំ សេសធម្មេសុបិ បុព្ពាបរក្កមោ នាម ន បរិយេសិតព្ពោ. វចនត្ថលក្ខណរសាទីហិ បន ធម្មា ឯវ បរិយេសិតព្ពា.

សេយ្យថិទំ – ផុសតីតិ ផស្សោ. ស្វាយំ ផុសនលក្ខណោ, សង្ឃដ្ដនរសោ, សន្និបាតបច្ចុបដ្ឋានោ, អាបាថគតវិសយបទដ្ឋានោ.

អយញ្ហិ អរូបធម្មោបិ សមានោ អារម្មណេ ផុសនាការេនេវ បវត្តតីតិ ផុសនលក្ខណោ. ឯកទេសេន ច អនល្លីយមានោបិ រូបំ វិយ ចក្ខុំ, សទ្ទោ វិយ ច សោតំ, ចិត្តំ អារម្មណញ្ច សង្ឃដ្ដេតីតិ សង្ឃដ្ដនរសោ. វត្ថារម្មណសង្ឃដ្ដនតោ វា ឧប្បន្នត្តា សម្បត្តិអត្ថេនបិ រសេន សង្ឃដ្ដនរសោតិ វេទិតព្ពោ. វុត្តញ្ហេតំ អដ្ឋកថាយំ – ‘‘ចតុភូមកផស្សោ ហិ នោផុសនលក្ខណោ នាម នត្ថិ. សង្ឃដ្ដនរសោ បន បញ្ចទ្វារិកោវ ហោតិ. បញ្ចទ្វារិកស្ស ហិ ផុសនលក្ខណោតិបិ សង្ឃដ្ដនរសោតិបិ នាមំ; មនោទ្វារិកស្ស ផុសនលក្ខណោត្វេវ នាមំ, ន សង្ឃដ្ដនរសោ’’តិ.

ឥទញ្ច វត្វា ឥទំ សុត្តំ អាភតំ – ‘‘យថា, មហារាជ, ទ្វេ មេណ្ឌា យុជ្ឈេយ្យុំ, តេសុ យថា ឯកោ មេណ្ឌោ ឯវំ ចក្ខុ ទដ្ឋព្ពំ, យថា ទុតិយោ មេណ្ឌោ ឯវំ រូបំ ទដ្ឋព្ពំ; យថា តេសំ សន្និបាតោ ឯវំ ផស្សោ ទដ្ឋព្ពោ’’. ឯវំ ផុសនលក្ខណោ ច ផស្សោ, សង្ឃដ្ដនរសោ ច. ‘‘យថា, មហារាជ, ទ្វេ សម្មា វជ្ជេយ្យុំ…បេ… ទ្វេ បាណី វជ្ជេយ្យុំ, យថា ឯកោ បាណិ ឯវំ ចក្ខុ ទដ្ឋព្ពំ, យថា ទុតិយោ បាណិ ឯវំ រូបំ ទដ្ឋព្ពំ, យថា តេសំ សន្និបាតោ ឯវំ ផស្សោ ទដ្ឋព្ពោ. ឯវំ ផុសនលក្ខណោ ច ផស្សោ សង្ឃដ្ដនរសោ ចា’’តិ (មិ. ប. ២.៣.៨) វិត្ថារោ.

យថា វា ‘‘ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ១៣៥២, ១៣៥៤) ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនិ ចក្ខុអាទិនាមេន វុត្តានិ, ឯវមិធាបិ តានិ ចក្ខុអាទិនាមេន វុត្តានីតិ វេទិតព្ពានិ. តស្មា ‘ឯវំ ចក្ខុ ទដ្ឋព្ព’ន្តិអាទីសុ ឯវំ ចក្ខុវិញ្ញាណំ ទដ្ឋព្ពន្តិ ឥមិនា នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឯវំ សន្តេ ចិត្តារម្មណសង្ឃដ្ដនតោ ឥមស្មិម្បិ សុត្តេ កិច្ចដ្ឋេនេវ រសេន សង្ឃដ្ដនរសោតិ សិទ្ធោ ហោតិ.

តិកសន្និបាតសង្ខាតស្ស បន អត្តនោ ការណស្ស វសេន បវេទិតត្តា សន្និបាតបច្ចុបដ្ឋានោ. អយញ្ហិ តត្ថ តត្ថ ‘‘តិណ្ណំ សង្គតិ ផស្សោ’’តិ ឯវំ ការណស្ស វសេន បវេទិតោតិ. ឥមស្ស ច សុត្តបទស្ស តិណ្ណំ សង្គតិយា ផស្សោតិ អយមត្ថោ; ន សង្គតិមត្តមេវ ផស្សោតិ.

ឯវំ បវេទិតត្តា បន តេនេវាការេន បច្ចុបដ្ឋាតីតិ សន្និបាតបច្ចុបដ្ឋានោតិ វុត្តោ. ផលដ្ឋេន បន បច្ចុបដ្ឋានេនេស វេទនាបច្ចុបដ្ឋានោ នាម ហោតិ. វេទនញ្ហេស បច្ចុបដ្ឋាបេតិ ឧប្បាទេតីតិ អត្ថោ. ឧប្បាទយមានោ ច យថា ពហិទ្ធា ឧណ្ហបច្ចយាបិ លាខាសង្ខាតធាតុនិស្សិតា ឧស្មា អត្តនោ និស្សយេ មុទុភាវការី ហោតិ, ន អត្តនោ បច្ចយភូតេបិ ពហិទ្ធា វីតច្ចិតង្គារសង្ខាតេ ឧណ្ហភាវេ, ឯវំ វត្ថារម្មណសង្ខាតអញ្ញបច្ចយោបិ សមានោ, ចិត្តនិស្សិតត្តា អត្តនោ និស្សយភូតេ ចិត្តេ ឯវ ឯស វេទនុប្បាទកោ ហោតិ, ន អត្តនោ បច្ចយភូតេបិ វត្ថុម្ហិ អារម្មណេ វាតិ វេទិតព្ពោ. តជ្ជាសមន្នាហារេន បន ឥន្ទ្រិយេន ច បរិក្ខតេ វិសយេ អនន្តរាយេន ឧប្បជ្ជនតោ ឯស អាបាថគតវិសយបទដ្ឋានោតិ វុច្ចតិ.

វេទយតីតិ វេទនា. សា វេទយិតលក្ខណា, អនុភវនរសា ឥដ្ឋាការសម្ភោគរសា វា, ចេតសិកអស្សាទបច្ចុបដ្ឋានា, បស្សទ្ធិបទដ្ឋានា.

‘ចតុភូមិកវេទនា ហិ នោវេទយិតលក្ខណា នាម នត្ថិ. អនុភវនរសតា បន សុខវេទនាយមេវ លព្ភតី’តិ វត្វា បុន តំ វាទំ បដិក្ខិបិត្វា ‘សុខវេទនា វា ហោតុ, ទុក្ខវេទនា វា, អទុក្ខមសុខវេទនា វា, សព្ពា អនុភវនរសា’តិ វត្វា អយមត្ថោ ទីបិតោ – អារម្មណរសានុភវនដ្ឋានំ បត្វា សេសសម្បយុត្តធម្មា ឯកទេសមត្តកមេវ អនុភវន្តិ. ផស្សស្ស ហិ ផុសនមត្តកមេវ ហោតិ, សញ្ញាយ សញ្ជាននមត្តកមេវ, ចេតនាយ ចេតនាមត្តកមេវ, វិញ្ញាណស្ស វិជាននមត្តកមេវ. ឯកំសតោ បន ឥស្សរវតាយ វិស្សវិតាយ សាមិភាវេន វេទនាវ អារម្មណរសំ អនុភវតិ.

រាជា វិយ ហិ វេទនា, សូទោ វិយ សេសធម្មា. យថា សូទោ នានារសភោជនំ សម្បាទេត្វា បេឡាយ បក្ខិបិត្វា លញ្ឆនំ ទត្វា រញ្ញោ សន្តិកេ ឱតារេត្វា លញ្ឆនំ ភិន្ទិត្វា បេឡំ វិវរិត្វា សព្ពសូបព្យញ្ជនេហិ អគ្គគ្គំ អាទាយ ភាជនេ បក្ខិបិត្វា សទោសនិទ្ទោសភាវវីមំសនត្ថំ អជ្ឈោហរតិ, តតោ រញ្ញោ នានគ្គរសភោជនំ ឧបនាមេតិ. រាជា ឥស្សរវតាយ វិស្សវិតាយ សាមី ហុត្វា ឥច្ឆិតិច្ឆិតំ ភុញ្ជតិ. តត្ថ ហិ សូទស្ស ភត្តវីមំសនមត្តមិវ អវសេសធម្មានំ អារម្មណរសស្ស ឯកទេសានុភវនំ. យថា ហិ សូទោ ភត្តេកទេសមត្តមេវ វីមំសតិ ឯវំ សេសធម្មាបិ អារម្មណរសេកទេសមេវ អនុភវន្តិ. យថា បន រាជា ឥស្សរវតាយ វិស្សវិតាយ សាមី ហុត្វា យទិច្ឆកំ ភុញ្ជតិ, ឯវំ វេទនាបិ ឥស្សរវតាយ វិស្សវិតាយ សាមិភាវេន អារម្មណរសំ អនុភវតិ. តស្មា អនុភវនរសាតិ វុច្ចតិ.

ទុតិយេ អត្ថវិកប្បេ អយំ ឥធ អធិប្បេតា វេទនា យថា វា តថា វា អារម្មណស្ស ឥដ្ឋាការមេវ សម្ភុញ្ជតីតិ ឥដ្ឋាការសម្ភោគរសាតិ វុត្តា. ចេតសិកអស្សាទតោ បនេសា អត្តនោ សភាវេនេវ ឧបដ្ឋានំ សន្ធាយ ចេតសិកអស្សាទបច្ចុបដ្ឋានាតិ វុត្តា. យស្មា បន ‘‘បស្សទ្ធិកាយោ សុខំ វេទេតិ’’ តស្មា បស្សទ្ធិបទដ្ឋានាតិ វេទិតព្ពា.

នីលាទិភេទំ អារម្មណំ សញ្ជានាតីតិ សញ្ញា. សា សញ្ជាននលក្ខណា បច្ចាភិញ្ញាណរសា. ចតុភូមិកសញ្ញា ហិ នោសញ្ជាននលក្ខណា នាម នត្ថិ. សព្ពា សញ្ជាននលក្ខណាវ. យា បនេត្ថ អភិញ្ញាណេន សញ្ជានាតិ សា បច្ចាភិញ្ញាណរសា នាម ហោតិ.

តស្សា, វឌ្ឍកិស្ស ទារុម្ហិ អភិញ្ញាណំ កត្វា បុន តេន អភិញ្ញាណេន តំ បច្ចាភិជាននកាលេ, បុរិសស្ស កាឡតិលកាទិអភិញ្ញាណំ សល្លក្ខេត្វា បុន តេន អភិញ្ញាណេន អសុកោ នាម ឯសោតិ តស្ស បច្ចាភិជាននកាលេ, រញ្ញោ បិឡន្ធនគោបកភណ្ឌាគារិកស្ស តស្មិំ តស្មិំ បិឡន្ធនេ នាមបណ្ណកំ ពន្ធិត្វា ‘អសុកំ បិឡន្ធនំ នាម អាហរា’តិ វុត្តេ ទីបំ ជាលេត្វា រតនគព្ភំ បវិសិត្វា បណ្ណំ វាចេត្វា តស្ស តស្សេវ បិឡន្ធនស្ស អាហរណកាលេ ច បវត្តិ វេទិតព្ពា.

អបរោ នយោ – សព្ពសង្គាហិកវសេន ហិ សញ្ជាននលក្ខណា សញ្ញា. បុនសញ្ជាននបច្ចយនិមិត្តករណរសា, ទារុអាទីសុ តច្ឆកាទយោ វិយ. យថាគហិតនិមិត្តវសេន អភិនិវេសករណបច្ចុបដ្ឋានា, ហត្ថិទស្សកអន្ធា វិយ. អារម្មណេ អនោគាឡ្ហវុត្តិតាយ អចិរដ្ឋានបច្ចុបដ្ឋានា វា, វិជ្ជុ វិយ. យថាឧបដ្ឋិតវិសយបទដ្ឋានា, តិណបុរិសកេសុ មិគបោតកានំ ‘បុរិសា’តិ ឧប្បន្នសញ្ញា វិយ. យា បនេត្ថ ញាណសម្បយុត្តា ហោតិ សា សញ្ញា ញាណមេវ អនុវត្តតិ. សសម្ភារបថវីអាទីសុ សេសធម្មា បថវីអាទីនិ វិយាតិ វេទិតព្ពា.

ចេតយតីតិ ចេតនា សទ្ធិំ អត្តនា សម្បយុត្តធម្មេ អារម្មណេ អភិសន្ទហតីតិ អត្ថោ. សា ចេតយិតលក្ខណា, ចេតនាភាវលក្ខណាតិ អត្ថោ. អាយូហនរសា. ចតុភូមិកចេតនា ហិ នោចេតយិតលក្ខណា នាម នត្ថិ. សព្ពា ចេតយិតលក្ខណាវ. អាយូហនរសតា បន កុសលាកុសលេសុ ឯវ ហោតិ. កុសលាកុសលកម្មាយូហនដ្ឋានញ្ហិ បត្វា សេសសម្បយុត្តធម្មានំ ឯកទេសមត្តកមេវ កិច្ចំ ហោតិ. ចេតនា បន អតិរេកឧស្សាហា អតិរេកវាយាមា, ទិគុណុស្សាហា ទិគុណវាយាមា. តេនាហុ បោរាណា – ‘‘ថាវរិយសភាវសណ្ឋិតា ច បនេសា ចេតនា’’តិ. ថាវរិយោតិ ខេត្តសាមី វុច្ចតិ. យថា ខេត្តសាមី បុរិសោ បញ្ចបណ្ណាស ពលិបុរិសេ គហេត្វា ‘លាយិស្សាមី’តិ ឯកតោ ខេត្តំ ឱតរតិ. តស្ស អតិរេកោ ឧស្សាហោ អតិរេកោ វាយាមោ, ទិគុណោ ឧស្សាហោ ទិគុណោ វាយាមោ ហោតិ, ‘និរន្តរំ គណ្ហថា’តិអាទីនិ វទតិ, សីមំ អាចិក្ខតិ, តេសំ សុរាភត្តគន្ធមាលាទីនិ ជានាតិ, មគ្គំ សមកំ ហរតិ. ឯវំសម្បទមិទំ វេទិតព្ពំ. ខេត្តសាមិបុរិសោ វិយ ហិ ចេតនា. បញ្ចបណ្ណាស ពលិបុរិសា វិយ ចិត្តង្គវសេន ឧប្បន្នា បញ្ចបណ្ណាស កុសលា ធម្មា. ខេត្តសាមិបុរិសស្ស ទិគុណុស្សាហទិគុណវាយាមករណកាលោ វិយ កុសលាកុសលកម្មាយូហនដ្ឋានំ បត្វា ចេតនាយ ទិគុណុស្សាហោ ទិគុណវាយាមោ ហោតិ. ឯវមស្សា អាយូហនរសតា វេទិតព្ពា.

សា បនេសា សំវិទហនបច្ចុបដ្ឋានា. សំវិទហមានា ហិ អយំ ឧបដ្ឋាតិ, សកិច្ចបរកិច្ចសាធកា, ជេដ្ឋសិស្សមហាវឌ្ឍកីអាទយោ វិយ. យថា ហិ ជេដ្ឋសិស្សោ ឧបជ្ឈាយំ ទូរតោវ អាគច្ឆន្តំ ទិស្វា សយំ អធីយមានោ ឥតរេបិ ទារកេ អត្តនោ អត្តនោ អជ្ឈយនកម្មេ បវត្តយតិ, តស្មិញ្ហិ អធីយិតុំ អារទ្ធេ តេបិ អធីយន្តិ, តទនុវត្តិតាយ. យថា ច មហាវឌ្ឍកី សយំ តច្ឆន្តោ ឥតរេបិ តច្ឆកេ អត្តនោ អត្តនោ តច្ឆនកម្មេ បវត្តយតិ, តស្មិញ្ហិ តច្ឆិតុំ អារទ្ធេ តេបិ តច្ឆន្តិ, តទនុវត្តិតាយ. យថា ច យោធនាយកោ សយំ យុជ្ឈមានោ ឥតរេបិ យោធេ សម្បហារវុត្តិយំ បវត្តយតិ, តស្មិញ្ហិ យុជ្ឈិតុំ អារទ្ធេ តេបិ អនិវត្តមានា យុជ្ឈន្តិ, តទនុវត្តិតាយ. ឯវមេសាបិ អត្តនោ កិច្ចេន អារម្មណេ បវត្តមានា អញ្ញេបិ សម្បយុត្តធម្មេ អត្តនោ អត្តនោ កិរិយាយ បវត្តេតិ. តស្សា ហិ អត្តនោ កិច្ចំ អារទ្ធាយ, តំសម្បយុត្តាបិ អារភន្តិ. តេន វុត្តំ – ‘សកិច្ចបរកិច្ចសាធកា, ជេដ្ឋសិស្សមហាវឌ្ឍកីអាទយោ វិយា’តិ. អច្ចាយិកកម្មានុស្សរណាទីសុ ច បនាយំ សម្បយុត្តានំ ឧស្សាហនភាវេន បវត្តមានា បាកដា ហោតីតិ វេទិតព្ពា.

‘អារម្មណំ ចិន្តេតី’តិ ចិត្តន្តិ នយេន ចិត្តស្ស វចនត្ថោ វុត្តោ ឯវ. លក្ខណាទិតោ បន វិជាននលក្ខណំ ចិត្តំ, បុព្ពង្គមរសំ, សន្ទហនបច្ចុបដ្ឋានំ, នាមរូបបទដ្ឋានំ. ចតុភូមកចិត្តញ្ហិ នោវិជាននលក្ខណំ នាម នត្ថិ. សព្ពំ វិជាននលក្ខណមេវ. ទ្វារំ បន បត្វា អារម្មណវិភាវនដ្ឋានេ ចិត្តំ បុព្ពង្គមំ បុរេចារិកំ ហោតិ. ចក្ខុនា ហិ ទិដ្ឋំ រូបារម្មណំ ចិត្តេនេវ វិជានាតិ…បេ… មនេន វិញ្ញាតំ ធម្មារម្មណំ ចិត្តេនេវ វិជានាតិ. យថា ហិ នគរគុត្តិកោ នាម នគរមជ្ឈេ សិង្ឃាដកេ និសីទិត្វា ‘អយំ នេវាសិកោ អយំ អាគន្តុកោ’តិ អាគតាគតំ ជនំ ឧបធារេតិ វវត្ថបេតិ – ឯវំសម្បទមិទំ ទដ្ឋព្ពំ. វុត្តម្បិ ចេតំ មហាថេរេន – ‘‘យថា, មហារាជ, នគរគុត្តិកោ នាម មជ្ឈេ នគរស្ស សិង្ឃាដកេ និសិន្នោ បុរត្ថិមតោ ទិសតោ បុរិសំ អាគច្ឆន្តំ បស្សេយ្យ… បច្ឆិមតោ… ទក្ខិណតោ… ឧត្តរតោ ទិសតោ បុរិសំ អាគច្ឆន្តំ បស្សេយ្យ, ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, យំ ចក្ខុនា រូបំ បស្សតិ តំ វិញ្ញាណេន វិជានាតិ, យំ សោតេន សទ្ទំ សុណាតិ, ឃានេន គន្ធំ ឃាយតិ, ជិវ្ហាយ រសំ សាយតិ, កាយេន ផោដ្ឋព្ពំ ផុសតិ, មនសា ធម្មំ វិជានាតិ, តំ វិញ្ញាណេន វិជានាតី’’តិ (មិ. ប. ២.៣.១២). ឯវំ ទ្វារំ បត្វា អារម្មណវិភាវនដ្ឋានេ ចិត្តមេវ បុព្ពង្គមំ បុរេចារិកំ. តស្មា បុព្ពង្គមរសន្តិ វុច្ចតិ.

តទេតំ បច្ឆិមំ បច្ឆិមំ ឧប្បជ្ជមានំ បុរិមំ បុរិមំ និរន្តរំ កត្វា សន្ទហនមេវ ឧបដ្ឋាតីតិ សន្ទហនបច្ចុបដ្ឋានំ. បញ្ចវោការភវេ បនស្ស និយមតោ នាមរូបំ, ចតុវោការភវេ នាមមេវ បទដ្ឋានំ. តស្មា នាមរូបបទដ្ឋានន្តិ វុត្តំ.

កិំ បនេតំ ចិត្តំ បុរិមនិទ្ទិដ្ឋចិត្តេន សទ្ធិំ ឯកមេវ ឧទាហុ អញ្ញន្តិ? ឯកមេវ. អថ កស្មា បុរិមនិទ្ទិដ្ឋំ បុន វុត្តន្តិ? អវិចារិតំ ឯតំ អដ្ឋកថាយំ. អយំ បនេត្ថ យុត្តិ – យថា ហិ រូបាទីនិ ឧបាទាយ បញ្ញត្តា សូរិយាទយោ ន អត្ថតោ រូបាទីហិ អញ្ញេ ហោន្តិ, តេនេវ យស្មិំ សមយេ សូរិយោ ឧទេតិ តស្មិំ សមយេ តស្ស តេជសង្ខាតំ រូបម្បីតិ. ឯវំ វុច្ចមានេបិ ន រូបាទីហិ អញ្ញោ សូរិយោ នាម អត្ថិ. ន តថា ចិត្តំ; ផស្សាទយោ ធម្មេ ឧបាទាយ បញ្ញាបិយតិ; អត្ថតោ បនេតំ តេហិ អញ្ញមេវ. តេន ‘យស្មិំ សមយេ ចិត្តំ ឧប្បន្នំ ហោតិ ឯកំសេនេវ តស្មិំ សមយេ ផស្សាទីហិ អត្ថតោ អញ្ញមេវ តំ ហោតី’តិ ឥមស្សត្ថស្ស ទីបនត្ថាយ ឯតំ បុន វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

យថា ច ‘‘យស្មិំ សមយេ រូបូបបត្តិយា មគ្គំ ភាវេតិ…បេ… បថវីកសិណំ, តស្មិំ សមយេ ផស្សោ ហោតិ វេទនា ហោតី’’តិអាទីសុ (ធ. ស. ១៦០) បន ភាវេន្តេន វវត្ថាបិតេ សមយេ យោ ភាវេតិ ន សោ អត្ថតោ ឧប្បជ្ជតិ នាម, តេនេវ តត្ថ យថា ‘‘ផស្សោ ហោតិ វេទនា ហោតី’’តិ វុត្តំ, ន ឯវំ ‘‘យោ ភាវេតិ សោ ហោតី’’តិ វុត្តំ. ‘‘យស្មិំ សមយេ កាមាវចរំ កុសលំ ចិត្តំ ឧប្បន្នំ ហោតី’’តិអាទីសុ បន ចិត្តេន វវត្ថាបិតេ សមយេ សមយវវត្ថាបិតំ ចិត្តំ ន តថា អត្ថតោ នុប្បជ្ជតិ. យថេវ បន តទា ‘ផស្សោ ហោតិ វេទនា ហោតិ’, តថា ‘ចិត្តម្បិ ហោតី’តិ ឥមស្សបិ អត្ថស្ស ទីបនត្ថមិទំ បុន វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ឥទំ បនេត្ថ សន្និដ្ឋានំ – ឧទ្ទេសវារេ សង្គណ្ហនត្ថំ និទ្ទេសវារេ ច វិភជនត្ថំ បុរិមេន ហិ ‘ចិត្ត’-សទ្ទេន កេវលំ សមយោ វវត្ថាបិតោ. តស្មិំ បន ចិត្តេន វវត្ថាបិតសមយេ យេ ធម្មា ហោន្តិ តេសំ ទស្សនត្ថំ ‘‘ផស្សោ ហោតី’’តិអាទិ អារទ្ធំ. ចិត្តញ្ចាបិ តស្មិំ សមយេ ហោតិយេវ. តស្មា តស្សាបិ សង្គណ្ហនត្ថមេតំ បុន វុត្តំ. ឥមស្មិញ្ច ឋានេ ឯតស្មិំ អវុច្ចមានេ ‘‘កតមំ តស្មិំ សមយេ ចិត្ត’’ន្តិ ន សក្កា ភវេយ្យ និទ្ទេសវារេ វិភជិតុំ. ឯវមស្ស វិភជនំយេវ បរិហាយេថ. តស្មា តស្ស និទ្ទេសវារេ វិភជនត្ថម្បិ ឯតញ្ច វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ.

យស្មា វា ‘‘ឧប្បន្នំ ហោតី’’តិ ឯត្ថ ចិត្តំ ឧប្បន្នន្តិ ឯតំ ទេសនាសីសមេវ, ‘ន បន ចិត្តំ ឯកមេវ ឧប្បជ្ជតី’តិ អដ្ឋកថាយំ វិចារិតំ, តស្មា ចិត្តំ ‘‘ឧប្បន្ន’’ន្តិ ឯត្ថាបិ ចិត្តមត្តមេវ អគ្គហេត្វា បរោបណ្ណាសកុសលធម្មេហិ សទ្ធិំយេវ ចិត្តំ គហិតំ. ឯវំ តត្ថ សង្ខេបតោ សព្ពេបិ ចិត្តចេតសិកធម្មេ គហេត្វា ឥធ សរូបេន បភេទតោ ទស្សេតុំ ‘‘ផស្សោ ហោតី’’តិអាទិ អារទ្ធំ. ឥតិ ផស្សាទយោ វិយ ចិត្តម្បិ វុត្តមេវាតិ វេទិតព្ពំ.