កិរិយាព្យាកតវណ្ណនា

មនោធាតុចិត្តំ

៥៦៦. ឥទានិ កិរិយាព្យាកតំ ភាជេត្វា ទស្សេតុំ បុន កតមេ ធម្មា អព្យាកតាតិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ កិរិយាតិ ករណមត្តំ. សព្ពេសុយេវ ហិ កិរិយចិត្តេសុ យំ ជវនភាវំ អប្បត្តំ តំ វាតបុប្ផំ វិយ. យំ ជវនភាវប្បត្តំ តំ ឆិន្នមូលករុក្ខបុប្ផំ វិយ អផលំ ហោតិ, តំតំ កិច្ចសាធនវសេន បវត្តត្តា បន ករណមត្តមេវ ហោតិ. តស្មា កិរិយាតិ វុត្តំ. នេវកុសលានាកុសលាតិអាទីសុ កុសលមូលសង្ខាតស្ស កុសលហេតុនោ អភាវា ‘នេវកុសលា’; អកុសលមូលសង្ខាតស្ស អកុសលហេតុនោ អភាវា ‘នេវអកុសលា’; យោនិសោមនសិការអយោនិសោមនសិការសង្ខាតានម្បិ កុសលាកុសលបច្ចយានំ អភាវា ‘នេវកុសលានាកុសលា’. កុសលាកុសលសង្ខាតស្ស ជនកហេតុនោ អភាវា នេវកម្មវិបាកា.

ឥធាបិ ចិត្តស្សេកគ្គតានិទ្ទេសេ បវត្តិដ្ឋិតិមត្តមេវ លព្ភតិ. ទ្វេ បញ្ចវិញ្ញាណានិ, តិស្សោ មនោធាតុយោ, តិស្សោ មនោវិញ្ញាណធាតុយោ, វិចិកិច្ឆាសហគតន្តិ ឥមេសុ សត្តរសសុ ចិត្តេសុ ទុព្ពលត្តា សណ្ឋិតិ អវដ្ឋិតិអាទីនិ ន លព្ភន្តិ. សេសំ សព្ពំ វិបាកមនោធាតុនិទ្ទេសេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ, អញ្ញត្រ ឧប្បត្តិដ្ឋានា. តញ្ហិ ចិត្តំ បញ្ចវិញ្ញាណានន្តរំ ឧប្បជ្ជតិ. ឥទំ បន បញ្ចទ្វារេ វឡញ្ជនកប្បវត្តិកាលេ សព្ពេសំ បុរេ ឧប្បជ្ជតិ. កថំ? ចក្ខុទ្វារេ តាវ ឥដ្ឋឥដ្ឋមជ្ឈត្តអនិដ្ឋអនិដ្ឋមជ្ឈត្តេសុ រូបារម្មណេសុ យេន កេនចិ បសាទេ ឃដ្ដិតេ តំ អារម្មណំ គហេត្វា អាវជ្ជនវសេន បុរេចារិកំ ហុត្វា ភវង្គំ អាវដ្ដយមានំ ឧប្បជ្ជតិ. សោតទ្វារាទីសុបិ ឯសេវ នយោតិ.

កិរិយមនោធាតុចិត្តំ និដ្ឋិតំ.

កិរិយមនោវិញ្ញាណធាតុចិត្តានិ

៥៦៨. មនោវិញ្ញាណធាតុ ឧប្បន្នា ហោតិ…បេ… សោមនស្សសហគតាតិ, ឥទំ ចិត្តំ អញ្ញេសំ អសាធារណំ. ខីណាសវស្សេវ បាដិបុគ្គលិកំ. ឆសុ ទ្វារេសុ លព្ភតិ. ចក្ខុទ្វារេ ហិ បធានសារុប្បំ ឋានំ ទិស្វា ខីណាសវោ ឥមិនា ចិត្តេន សោមនស្សិតោ ហោតិ. សោតទ្វារេ ភណ្ឌភាជនីយដ្ឋានំ បត្វា មហាសទ្ទំ កត្វា លុទ្ធលុទ្ធេសុ គណ្ហន្តេសុ ‘ឯវរូបា នាម មេ លោលុប្បតណ្ហា បហីនា’តិ ឥមិនា ចិត្តេន សោមនស្សិតោ ហោតិ. ឃានទ្វារេ គន្ធេហិ វា បុប្ផេហិ វា ចេតិយំ បូជេន្តោ ឥមិនា ចិត្តេន សោមនស្សិតោ ហោតិ. ជិវ្ហាទ្វារេ រសសម្បន្នំ បិណ្ឌបាតំ លទ្ធា ភាជេត្វា បរិភុញ្ជន្តោ ‘សារណីយធម្មោ វត មេ បូរិតោ’តិ ឥមិនា ចិត្តេន សោមនស្សិតោ ហោតិ. កាយទ្វារេ អភិសមាចារិកវត្តំ ករោន្តោ ‘កាយទ្វារេ មេ វត្តំ បូរិត’ន្តិ ឥមិនា ចិត្តេន សោមនស្សិតោ ហោតិ. ឯវំ តាវ បញ្ចទ្វារេ លព្ភតិ.

មនោទ្វារេ បន អតីតានាគតមារព្ភ ឧប្បជ្ជតិ. ជោតិបាលមាណវ(ម. និ. ២.២៨២ អាទយោ) មគ្ឃទេវរាជ(ម. និ. ២.៣០៨ អាទយោ) កណ្ហតាបសាទិកាលស្មិញ្ហិ (ជា. ១.១០.១១ អាទយោ) កតំ ការណំ អាវជ្ជេត្វា តថាគតោ សិតំ បាត្វាកាសិ. តំ បន បុព្ពេនិវាសញាណសព្ពញ្ញុតញ្ញាណានំ កិច្ចំ. តេសំ បន ទ្វិន្នំ ញាណានំ ចិណ្ណបរិយន្តេ ឥទំ ចិត្តំ ហាសយមានំ ឧប្បជ្ជតិ. អនាគតេ ‘តន្តិស្សរោ មុទិង្គស្សរោ បច្ចេកពុទ្ធោ ភវិស្សតី’តិ សិតំ បាត្វាកាសិ. តម្បិ អនាគតំសញាណសព្ពញ្ញុតញ្ញាណានំ កិច្ចំ. តេសំ បន ទ្វិន្ន ញាណានំ ចិណ្ណបរិយន្តេ ឥទំ ចិត្តំ ហាសយមានំ ឧប្បជ្ជតិ.

និទ្ទេសវារេ បនស្ស សេសអហេតុកចិត្តេហិ ពលវតរតាយ ចិត្តេកគ្គតា សមាធិពលំ បាបេត្វា ឋបិតា. វីរិយម្បិ វីរិយពលំ បាបេត្វា. ឧទ្ទេសវារេ បន ‘សមាធិពលំ ហោតិ វីរិយពលំ ហោតី’តិ អនាគតត្តា បរិបុណ្ណេន ពលដ្ឋេនេតំ ទ្វយំ ពលំ នាម ន ហោតិ. យស្មា បន ‘នេវ កុសលំ នាកុសលំ’ តស្មា ពលន្តិ វត្វាន ឋបិតំ. យស្មា ច ន និប្បរិយាយេន ពលំ, តស្មា សង្គហវារេបិ ‘ទ្វេ ពលានិ ហោន្តី’តិ ន វុត្តំ. សេសំ សព្ពំ សោមនស្សសហគតាហេតុកមនោវិញ្ញាណធាតុនិទ្ទេសេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

៥៧៤. ឧបេក្ខាសហគតាតិ ឥទំ ចិត្តំ តីសុ ភវេសុ សព្ពេសំ សចិត្តកសត្តានំ សាធារណំ, ន កស្សចិ សចិត្តកស្ស នុប្បជ្ជតិ នាម. ឧប្បជ្ជមានំ បន បញ្ចទ្វារេ វោដ្ឋព្ពនំ ហោតិ, មនោទ្វារេ អាវជ្ជនំ. ឆ អសាធារណញាណានិបិ ឥមិនា គហិតារម្មណមេវ គណ្ហន្តិ. មហាគជំ នាមេតំ ចិត្តំ; ឥមស្ស អនារម្មណំ នាម នត្ថិ. ‘អសព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណគតិកំ នាម កតម’ន្តិ វុត្តេ ‘ឥទ’ន្តិ វត្តព្ពំ. សេសមេត្ថ បុរិមចិត្តេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. កេវលញ្ហិ តត្ថ សប្បីតិកត្តា នវង្គិកោ សង្ខារក្ខន្ធោ វិភត្តោ. ឥធ និប្បីតិកត្តា អដ្ឋង្គិកោ.

ឥទានិ យានិ កុសលតោ អដ្ឋ មហាចិត្តានេវ ខីណាសវស្ស ឧប្បជ្ជនតាយ កិរិយានិ ជាតានិ, តស្មា តានិ កុសលនិទ្ទេសេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពានិ.

ឥធ ឋត្វា ហសនកចិត្តានិ សមោធានេតព្ពានិ. កតិ បនេតានិ ហោន្តីតិ? វុច្ចតេ តេរស. បុថុជ្ជនា ហិ កុសលតោ ចតូហិ សោមនស្សសហគតេហិ, អកុសលតោ ចតូហីតិ, អដ្ឋហិ ចិត្តេហិ ហសន្តិ. សេក្ខា កុសលតោ ចតូហិ សោមនស្សសហគតេហិ, អកុសលតោ ទ្វីហិ ទិដ្ឋិគតវិប្បយុត្តេហិ សោមនស្សសហគតេហីតិ, ឆហិ ចិត្តេហិ ហសន្តិ. ខីណាសវា កិរិយតោ បញ្ចហិ សោមនស្សសហគតេហិ ហសន្តីតិ.

រូបាវចរារូបាវចរកិរិយំ

៥៧៧. រូបាវចរារូបាវចរកិរិយនិទ្ទេសេសុ ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារន្តិ ទិដ្ឋធម្មេ, ឥមស្មិំយេវ អត្តភាវេ, សុខវិហារមត្តំ. តត្ថ ខីណាសវស្ស បុថុជ្ជនកាលេ និព្ពត្តិតា សមាបត្តិ យាវ ន នំ សមាបជ្ជតិ តាវ កុសលាវ សមាបន្នកាលេ កិរិយា ហោតិ. ខីណាសវកាលេ បនស្ស និព្ពត្តិតា សមាបត្តិ កិរិយាវ ហោតិ. សេសំ សព្ពំ តំសទិសត្តា កុសលនិទ្ទេសេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពន្តិ.

អដ្ឋសាលិនិយា ធម្មសង្គហអដ្ឋកថាយ

ចិត្តុប្បាទកណ្ឌកថា និដ្ឋិតា.

អព្យាកតបទំ បន នេវ តាវ និដ្ឋិតន្តិ.

ចិត្តុប្បាទកណ្ឌវណ្ណនា និដ្ឋិតា.