អដ្ឋមហាវិបាកចិត្តវណ្ណនា

៤៩៨. ឥទានិ អដ្ឋមហាវិបាកចិត្តានិ ទស្សេតុំ បុន កតមេ ធម្មា អព្យាកតាតិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ បាឡិយំ នយមត្តំ ទស្សេត្វា សព្ពវារា សំខិត្តា. តេសំ អត្ថោ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពោ. យោ បនេត្ថ វិសេសោ តំ ទស្សេតុំ អលោភោ អព្យាកតមូលន្តិអាទិ វុត្តំ. យម្បិ ន វុត្តំ តំ ឯវំ វេទិតព្ពំ – យោ ហិ កាមាវចរកុសលេសុ កម្មទ្វារកម្មបថបុញ្ញកិរិយវត្ថុភេទោ វុត្តោ សោ ឥធ នត្ថិ. កស្មា? អវិញ្ញត្តិជនកតោ អវិបាកធម្មតោ តថា អប្បវត្តិតោ ច. យាបិ តា យេវាបនកេសុ ករុណាមុទិតា វុត្តា, តា សត្តារម្មណត្តា វិបាកេសុ ន សន្តិ. ឯកន្តបរិត្តារម្មណានិ ហិ កាមាវចរវិបាកានិ. ន កេវលញ្ច ករុណាមុទិតា, វិរតិយោបេត្ថ ន សន្តិ. ‘បញ្ច សិក្ខាបទានិ កុសលានេវា’តិ (វិភ. ៧១៥) ហិ វុត្តំ.

អសង្ខារសសង្ខារវិធានញ្ចេត្ថ កុសលតោ ចេវ បច្ចយភេទតោ ច វេទិតព្ពំ. អសង្ខារិកស្ស ហិ កុសលស្ស អសង្ខារិកមេវ វិបាកំ, សសង្ខារិកស្ស សសង្ខារិកំ. ពលវបច្ចយេហិ ច ឧប្បន្នំ អសង្ខារិកំ, ឥតរេហិ ឥតរំ. ហីនាទិភេទេបិ ឥមានិ ហីនមជ្ឈិមបណីតេហិ ឆន្ទាទីហិ អនិប្ផាទិតត្តា ហីនមជ្ឈិមបណីតានិ នាម ន ហោន្តិ. ហីនស្ស បន កុសលស្ស វិបាកំ ហីនំ, មជ្ឈិមស្ស មជ្ឈិមំ, បណីតស្ស បណីតំ. អធិបតិនោ បេត្ថ ន សន្តិ. កស្មា? ឆន្ទាទីនិ ធុរំ កត្វា អនុប្បាទេតព្ពតោ. សេសំ សព្ពំ អដ្ឋសុ កុសលេសុ វុត្តសទិសមេវ.

ឥទានិ ឥមេសំ អដ្ឋន្នំ មហាវិបាកចិត្តានំ វិបច្ចនដ្ឋានំ វេទិតព្ពំ. ឯតានិ ហិ ចតូសុ ឋានេសុ វិបច្ចន្តិ – បដិសន្ធិយំ, ភវង្គេ, ចុតិយំ, តទារម្មណេតិ. កថំ? មនុស្សេសុ តាវ កាមាវចរទេវេសុ ច បុញ្ញវន្តានំ ទុហេតុកតិហេតុកានំ បដិសន្ធិគ្គហណកាលេ បដិសន្ធិ ហុត្វា វិបច្ចន្តិ. បដិសន្ធិយា វីតិវត្តាយ បវត្តេ សដ្ឋិបិ អសីតិបិ វស្សានិ អសង្ខ្យេយ្យម្បិ អាយុកាលំ ភវង្គំ ហុត្វា, ពលវារម្មណេ ឆសុ ទ្វារេសុ តទារម្មណំ ហុត្វា, មរណកាលេ ចុតិ ហុត្វាតិ. ឯវំ ចតូសុ ឋានេសុ វិបច្ចន្តិ.

តត្ថ សព្ពេបិ សព្ពញ្ញុពោធិសត្តា បច្ឆិមបដិសន្ធិគ្គហណេ បឋមេន សោមនស្សសហគតតិហេតុកអសង្ខារិកមហាវិបាកចិត្តេន បដិសន្ធិំ គណ្ហន្តិ. តំ បន មេត្តាបុព្ពភាគចិត្តស្ស វិបាកំ ហោតិ. តេន ទិន្នាយ បដិសន្ធិយា អសង្ខ្យេយ្យំ អាយុ. កាលវសេន បន បរិណមតិ. មហាសីវត្ថេរោ បនាហ – ‘សោមនស្សសហគតតោ ឧបេក្ខាសហគតំ ពលវតរំ. តេន បដិសន្ធិំ គណ្ហន្តិ. តេន គហិតបដិសន្ធិកា ហិ មហជ្ឈាសយា ហោន្តិ. ទិព្ពេសុបិ អារម្មណេសុ ឧប្បិលាវិនោ ន ហោន្តិ, តិបិដកចូឡនាគត្ថេរាទយោ វិយា’តិ. អដ្ឋកថាយំ បន – ‘អយំ ថេរស្ស មនោរថោ,’‘នត្ថិ ឯត’ន្តិ បដិក្ខិបិត្វា ‘សព្ពញ្ញុពោធិសត្តានំ ហិតូបចារោ ពលវា ហោតិ, តស្មា មេត្តាបុព្ពភាគកាមាវចរកុសលវិបាកសោមនស្សសហគតតិហេតុកអសង្ខារិកចិត្តេន បដិសន្ធិំ គណ្ហន្តី’តិ វុត្តំ.

វិបាកុទ្ធារកថា

ឥទានិ វិបាកុទ្ធារកថាយ មាតិកា ឋបេតព្ពា – តិបិដកចូឡនាគត្ថេរោ តាវ អាហ – ឯកាយ កុសលចេតនាយ សោឡស វិបាកចិត្តានិ ឧប្បជ្ជន្តិ. ឯត្ថេវ ទ្វាទសកមគ្គោបិ អហេតុកដ្ឋកម្បីតិ. មោរវាបិវាសី មហាទត្តត្ថេរោ បនាហ – ឯកាយ កុសលចេតនាយ ទ្វាទស វិបាកចិត្តានិ ឧប្បជ្ជន្តិ. ឯត្ថេវ ទសកមគ្គោបិ អហេតុកដ្ឋកម្បីតិ. តិបិដកមហាធម្មរក្ខិតត្ថេរោ អាហ – ឯកាយ កុសលចេតនាយ ទស វិបាកចិត្តានិ ឧប្បជ្ជន្តិ, ឯត្ថេវ អហេតុកដ្ឋកន្តិ.

ឥមស្មិំ ឋានេ សាកេតបញ្ហំ នាម គណ្ហិំសុ. សាកេតេ កិរ ឧបាសកា សាលាយំ និសីទិត្វា ‘កិំ នុ ខោ ឯកាយ ចេតនាយ កម្មេ អាយូហិតេ ឯកា បដិសន្ធិ ហោតិ ឧទាហុ នានា’តិ? បញ្ហំ នាម សមុដ្ឋាបេត្វា និច្ឆេតុំ អសក្កោន្តា អាភិធម្មិកត្ថេរេ ឧបសង្កមិត្វា បុច្ឆិំសុ. ថេរា ‘យថា ឯកស្មា អម្ពពីជា ឯកោវ អង្កុរោ និក្ខមតិ, ឯវំ ឯកាវ បដិសន្ធិ ហោតី’តិ សញ្ញាបេសុំ. អថេកទិវសំ ‘កិំ នុ ខោ នានាចេតនាហិ កម្មេ អាយូហិតេ បដិសន្ធិយោ នានា ហោន្តិ ឧទាហុ ឯកា’តិ? បញ្ហំ សមុដ្ឋាបេត្វា និច្ឆេតុំ អសក្កោន្តា ថេរេ បុច្ឆិំសុ. ថេរា ‘យថា ពហូសុ អម្ពពីជេសុ រោបិតេសុ ពហូ អង្កុរា និក្ខមន្តិ, ឯវំ ពហុកាវ បដិសន្ធិយោ ហោន្តី’តិ សញ្ញាបេសុំ.

អបរម្បិ ឥមស្មិំ ឋានេ ឧស្សទកិត្តនំ នាម គហិតំ. ឥមេសញ្ហិ សត្តានំ លោភោបិ ឧស្សន្នោ ហោតិ, ទោសោបិ មោហោបិ; អលោភោបិ អទោសោបិ អមោហោបិ. តំ នេសំ ឧស្សន្នភាវំ កោ និយាមេតីតិ? បុព្ពហេតុ និយាមេតិ. កម្មាយូហនក្ខណេយេវ នានត្តំ ហោតិ. កថំ? ‘‘យស្ស ហិ កម្មាយូហនក្ខណេ លោភោ ពលវា ហោតិ អលោភោ មន្ទោ, អទោសាមោហា ពលវន្តោ ទោសមោហា មន្ទា, តស្ស មន្ទោ អលោភោ លោភំ បរិយាទាតុំ ន សក្កោតិ, អទោសាមោហា បន ពលវន្តោ ទោសមោហេ បរិយាទាតុំ សក្កោន្តិ. តស្មា សោ តេន កម្មេន ទិន្នបដិសន្ធិវសេន និព្ពត្តោ លុទ្ធោ ហោតិ, សុខសីលោ អក្កោធនោ, បញ្ញវា បន ហោតិ វជិរូបមញាណោ’’តិ.

‘យស្ស បន កម្មាយូហនក្ខណេ លោភទោសា ពលវន្តោ ហោន្តិ អលោភាទោសា មន្ទា, អមោហោ ពលវា មោហោ មន្ទោ, សោ បុរិមនយេនេវ លុទ្ធោ ចេវ ហោតិ ទុដ្ឋោ ច, បញ្ញវា បន ហោតិ វជិរូបមញាណោ ទត្តាភយត្ថេរោ វិយ.

‘យស្ស បន កម្មាយូហនក្ខណេ លោភាទោសមោហា ពលវន្តោ ហោន្តិ ឥតរេ មន្ទា, សោ បុរិមនយេនេវ លុទ្ធោ ចេវ ហោតិ ទន្ធោ ច, សុខសីលកោ បន ហោតិ អក្កោធនោ.

‘តថា យស្ស កម្មាយូហនក្ខណេ តយោបិ លោភទោសមោហា ពលវន្តោ ហោន្តិ អលោភាទយោ មន្ទា, សោ បុរិមនយេនេវ លុទ្ធោ ចេវ ហោតិ ទុដ្ឋោ ច មូឡ្ហោ ច.

‘យស្ស បន កម្មាយូហនក្ខណេ អលោភទោសមោហា ពលវន្តោ ហោន្តិ ឥតរេ មន្ទា, សោ បុរិមនយេនេវ អប្បកិលេសោ ហោតិ, ទិព្ពារម្មណម្បិ ទិស្វា និច្ចលោ, ទុដ្ឋោ បន ហោតិ ទន្ធបញ្ញោ ចាតិ.

‘យស្ស បន កម្មាយូហនក្ខណេ អលោភាទោសមោហា ពលវន្តោ ហោន្តិ ឥតរេ មន្ទា, សោ បុរិមនយេនេវ អលុទ្ធោ ចេវ ហោតិ, សុខសីលកោ ច, ទន្ធោ បន ហោតិ.

‘តថា យស្ស កម្មាយូហនក្ខណេ អលោភទោសាមោហា ពលវន្តោ ហោន្តិ ឥតរេ មន្ទា, សោ បុរិមនយេនេវ អលុទ្ធោ ចេវ ហោតិ បញ្ញវា ច, ទុដ្ឋោ ច បន ហោតិ កោធនោ.

‘យស្ស បន កម្មាយូហនក្ខណេ តយោបិ អលោភាទយោ ពលវន្តោ ហោន្តិ លោភាទយោ មន្ទា, សោ មហាសង្ឃរក្ខិតត្ថេរោ វិយ អលុទ្ធោ អទុដ្ឋោ បញ្ញវា ច ហោតី’តិ.

អបរម្បិ ឥមស្មិំ ឋានេ ហេតុកិត្តនំ នាម គហិតំ. តិហេតុកកម្មញ្ហិ តិហេតុកម្បិ ទុហេតុកម្បិ អហេតុកម្បិ វិបាកំ ទេតិ. ទុហេតុកកម្មំ តិហេតុកវិបាកំ ន ទេតិ, ឥតរំ ទេតិ. តិហេតុកកម្មេន បដិសន្ធិ តិហេតុកាបិ ហោតិ, ទុហេតុកាបិ; អហេតុកា ន ហោតិ. ទុហេតុកេន ទុហេតុកាបិ ហោតិ អហេតុកាបិ; តិហេតុកា ន ហោតិ. អសង្ខារិកំ កុសលំ អសង្ខារិកម្បិ សសង្ខារិកម្បិ វិបាកំ ទេតិ. សសង្ខារិកំ សសង្ខារិកម្បិ អសង្ខារិកម្បិ វិបាកំ ទេតិ. អារម្មណេន វេទនា បរិវត្តេតព្ពា. ជវនេន តទារម្មណំ និយាមេតព្ពំ.

ឥទានិ តស្ស តស្ស ថេរស្ស វាទេ សោឡសមគ្គាទយោ វេទិតព្ពា. បឋមកាមាវចរកុសលសទិសេន ហិ បឋមមហាវិបាកចិត្តេន គហិតបដិសន្ធិកស្ស គព្ភាវាសតោ និក្ខមិត្វា សំវរាសំវរេ បដ្ឋបេតុំ សមត្ថភាវំ ឧបគតស្ស ចក្ខុទ្វារស្មិំ ‘ឥដ្ឋារម្មណេ’ អាបាថមាគតេ កិរិយមនោធាតុយា ភវង្គេ អនាវដ្ដិតេយេវ អតិក្កមនអារម្មណានំ បមាណំ នត្ថិ. កស្មា ឯវំ ហោតិ? អារម្មណទុព្ពលតាយ. អយំ តាវ ឯកោ មោឃវារោ.

សចេ បន ភវង្គំ អាវដ្ដេតិ, កិរិយមនោធាតុយា ភវង្គេ អាវដ្ដិតេ, វោដ្ឋព្ពនំ អបាបេត្វាវ អន្តរា, ចក្ខុវិញ្ញាណេ វា សម្បដិច្ឆនេ វា សន្តីរណេ វា ឋត្វា និវត្តិស្សតីតិ នេតំ ឋានំ វិជ្ជតិ. វោដ្ឋព្ពនវសេន បន ឋត្វា ឯកំ វា ទ្វេ វា ចិត្តានិ បវត្តន្តិ. តតោ អាសេវនំ លភិត្វា ជវនដ្ឋានេ ឋត្វា បុន ភវង្គំ ឱតរតិ ឥទម្បិ អារម្មណទុព្ពលតាយ ឯវ ហោតិ. អយំ បន វារោ ‘ទិដ្ឋំ វិយ មេ, សុតំ វិយ មេ’តិអាទីនិ វទនកាលេ លព្ភតិ. អយម្បិ ទុតិយោ មោឃវារោ.

អបរស្ស កិរិយមនោធាតុយា ភវង្គេ អាវដ្ដិតេ វីថិចិត្តានិ ឧប្បជ្ជន្តិ, ជវនំ ជវតិ. ជវនបរិយោសានេ បន តទារម្មណស្ស វារោ. តស្មិំ អនុប្បន្នេយេវ ភវង្គំ ឱតរតិ. តត្រាយំ ឧបមា – យថា ហិ នទិយា អាវរណំ ពន្ធិត្វា មហាមាតិកាភិមុខេ ឧទកេ កតេ ឧទកំ គន្ត្វា ឧភោសុ តីរេសុ កេទារេ បូរេត្វា អតិរេកំ កក្កដកមគ្គាទីហិ បលាយិត្វា បុន នទិំយេវ ឱតរតិ, ឯវមេតំ ទដ្ឋព្ពំ. ឯត្ថ ហិ នទិយំ ឧទកប្បវត្តនកាលោ វិយ ភវង្គវីថិប្បវត្តនកាលោ. អាវរណពន្ធនកាលោ វិយ កិរិយមនោធាតុយា ភវង្គស្ស អាវដ្ដនកាលោ. មហាមាតិកាយ ឧទកប្បវត្តនកាលោ វិយ វីថិចិត្តប្បវត្តិ. ឧភោសុ តីរេសុ កេទារបូរណំ វិយ ជវនំ. កក្កដកមគ្គាទីហិ បលាយិត្វា បុន ឧទកស្ស នទីឱតរណំ វិយ ជវនំ ជវិត្វា តទារម្មណេ អនុប្បន្នេយេវ បុន ភវង្គោតរណំ. ឯវំ ភវង្គំ ឱតរណចិត្តានម្បិ គណនបថោ នត្ថិ. ឥទញ្ចាបិ អារម្មណទុព្ពលតាយ ឯវ ហោតិ. អយំ តតិយោ មោឃវារោ.

សចេ បន ពលវារម្មណំ អាបាថគតំ ហោតិ កិរិយមនោធាតុយា ភវង្គេ អាវដ្ដិតេ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនិ ឧប្បជ្ជន្តិ. ជវនដ្ឋានេ បន បឋមកាមាវចរកុសលចិត្តំ ជវនំ ហុត្វា ឆសត្តវារេ ជវិត្វា តទារម្មណស្ស វារំ ទេតិ. តទារម្មណំ បតិដ្ឋហមានំ តំសទិសមេវ មហាវិបាកចិត្តំ បតិដ្ឋាតិ. ឥទំ ទ្វេ នាមានិ លភតិ – បដិសន្ធិចិត្តសទិសត្តា ‘មូលភវង្គ’ន្តិ ច, យំ ជវនេន គហិតំ អារម្មណំ តស្ស គហិតត្តា ‘តទារម្មណ’ន្តិ ច. ឥមស្មិំ ឋានេ ចក្ខុវិញ្ញាណំ សម្បដិច្ឆនំ សន្តីរណំ តទារម្មណន្តិ ចត្តារិ វិបាកចិត្តានិ គណនូបគានិ ហោន្តិ.

យទា បន ទុតិយកុសលចិត្តំ ជវនំ ហោតិ, តទា តំសទិសំ ទុតិយវិបាកចិត្តមេវ តទារម្មណំ ហុត្វា បតិដ្ឋាតិ. ឥទញ្ច ទ្វេ នាមានិ លភតិ. បដិសន្ធិចិត្តេន អសទិសត្តា ‘អាគន្តុកភវង្គ’ន្តិ ច បុរិមនយេនេវ ‘តទារម្មណ’ន្តិ ច. ឥមិនា សទ្ធិំ បុរិមានិ ចត្តារិ បញ្ច ហោន្តិ.

យទា បន តតិយកុសលចិត្តំ ជវនំ ហោតិ, តទា តំសទិសំ តតិយវិបាកចិត្តំ តទារម្មណំ ហុត្វា បតិដ្ឋាតិ. ឥទម្បិ វុត្តនយេនេវ ‘អាគន្តុកភវង្គំ’‘តទារម្មណ’ន្តិ ច ទ្វេ នាមានិ លភតិ. ឥមិនា សទ្ធិំ បុរិមានិ បញ្ច ឆ ហោន្តិ.

យទា បន ចតុត្ថកុសលចិត្តំ ជវនំ ហោតិ, តទា តំសទិសំ ចតុត្ថវិបាកចិត្តំ តទារម្មណំ ហុត្វា បតិដ្ឋាតិ. ឥទម្បិ វុត្តនយេនេវ ‘អាគន្តុកភវង្គំ’‘តទារម្មណ’ន្តិ ច ទ្វេ នាមានិ លភតិ. ឥមិនា សទ្ធិំ បុរិមានិ ឆ សត្ត ហោន្តិ.

យទា បន តស្មិំ ទ្វារេ ‘ឥដ្ឋមជ្ឈត្តារម្មណំ’ អាបាថមាគច្ឆតិ, តត្រាបិ វុត្តនយេនេវ តយោ មោឃវារា លព្ភន្តិ. យស្មា បន អារម្មណេន វេទនា បរិវត្តតិ តស្មា តត្ថ ឧបេក្ខាសហគតសន្តីរណំ. ចតុន្នញ្ច ឧបេក្ខាសហគតមហាកុសលជវនានំ បរិយោសានេ ចត្តារិ ឧបេក្ខាសហគតមហាវិបាកចិត្តានេវ តទារម្មណភាវេន បតិដ្ឋហន្តិ. តានិបិ វុត្តនយេនេវ ‘អាគន្តុកភវង្គំ’‘តទារម្មណ’ន្តិ ច ទ្វេ នាមានិ លភន្តិ. ‘បិដ្ឋិភវង្គានី’តិបិ វុច្ចន្តិ ឯវ. ឥតិ ឥមានិ បញ្ច បុរិមេហិ សត្តហិ សទ្ធិំ ទ្វាទស ហោន្តិ. ឯវំ ចក្ខុទ្វារេ ទ្វាទស, សោតទ្វារាទីសុ ទ្វាទស ទ្វាទសាតិ, សមសដ្ឋិ ហោន្តិ. ឯវំ ឯកាយ ចេតនាយ កម្មេ អាយូហិតេ សមសដ្ឋិ វិបាកចិត្តានិ ឧប្បជ្ជន្តិ. អគ្គហិតគ្គហណេន បន ចក្ខុទ្វារេ ទ្វាទស, សោតឃានជិវ្ហាកាយវិញ្ញាណានិ ចត្តារីតិ សោឡស ហោន្តិ.

ឥមស្មិំ ឋានេ អម្ពោបមំ នាម គណ្ហិំសុ – ឯកោ កិរ បុរិសោ ផលិតម្ពរុក្ខមូលេ សសីសំ បារុបិត្វា និបន្នោ និទ្ទាយតិ. អថេកំ អម្ពបក្កំ វណ្ដតោ មុច្ចិត្វា តស្ស កណ្ណសក្ខលិំ បុញ្ឆមានំ វិយ ‘ថ’ន្តិ ភូមិយំ បតិ. សោ តស្ស សទ្ទេន បពុជ្ឈិត្វា ឧម្មីលេត្វា ឱលោកេសិ. តតោ ហត្ថំ បសារេត្វា ផលំ គហេត្វា មទ្ទិត្វា ឧបសិង្ឃិត្វា បរិភុញ្ជិ.

តត្ថ, តស្ស បុរិសស្ស អម្ពរុក្ខមូលេ និទ្ទាយនកាលោ វិយ ភវង្គសមង្គិកាលោ. អម្ពបក្កស្ស វណ្ដតោ មុច្ចិត្វា កណ្ណសក្ខលិំ បុញ្ឆមានស្ស បតនកាលោ វិយ អារម្មណស្ស បសាទឃដ្ដនកាលោ. តេន សទ្ទេន បពុទ្ធកាលោ វិយ កិរិយមនោធាតុយា ភវង្គស្ស អាវដ្ដិតកាលោ. ឧម្មីលេត្វា ឱលោកិតកាលោ វិយ ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស ទស្សនកិច្ចសាធនកាលោ. ហត្ថំ បសារេត្វា គហិតកាលោ វិយ វិបាកមនោធាតុយា អារម្មណស្ស សម្បដិច្ឆិតកាលោ. គហេត្វា មទ្ទិតកាលោ វិយ វិបាកមនោវិញ្ញាណធាតុយា អារម្មណស្ស សន្តីរណកាលោ. ឧបសិង្ឃិតកាលោ វិយ កិរិយមនោវិញ្ញាណធាតុយា អារម្មណស្ស វវត្ថាបិតកាលោ. បរិភុត្តកាលោ វិយ ជវនស្ស អារម្មណរសំ អនុភវិតកាលោ. អយំ ឧបមា កិំ ទីបេតិ? អារម្មណស្ស បសាទឃដ្ដនមេវ កិច្ចំ. តេន បសាទេ ឃដ្ដិតេ កិរិយមនោធាតុយា ភវង្គាវដ្ដនមេវ, ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស ទស្សនមត្តកមេវ, វិបាកមនោធាតុយា អារម្មណសម្បដិច្ឆនមត្តកមេវ, វិបាកមនោវិញ្ញាណធាតុយា អារម្មណសន្តីរណមត្តកមេវ, កិរិយមនោវិញ្ញាណធាតុយា អារម្មណវវត្ថាបនមត្តកមេវ កិច្ចំ. ឯកន្តេន បន អារម្មណរសំ ជវនមេវ អនុភវតីតិ ទីបេតិ.

ឯត្ថ ច ‘ត្វំ ភវង្គំ នាម ហោហិ, ត្វំ អាវជ្ជនំ នាម, ត្វំ ទស្សនំ នាម, ត្វំ សម្បដិច្ឆនំ នាម, ត្វំ សន្តីរណំ នាម, ត្វំ វោដ្ឋព្ពនំ នាម, ត្វំ ជវនំ នាម, ហោហី’តិ កោចិ កត្តា វា ការេតា វា នត្ថិ.

ឥមស្មិំ បន ឋានេ បញ្ចវិធំ និយាមំ នាម គណ្ហិំសុ – ពីជនិយាមំ ឧតុនិយាមំ កម្មនិយាមំ ធម្មនិយាមំ ចិត្តនិយាមន្តិ. តត្ថ កុលត្ថគច្ឆស្ស ឧត្តរគ្គភាវោ, ទក្ខិណវល្លិយា ទក្ខិណតោ រុក្ខបរិហរណំ, សូរិយាវដ្ដបុប្ផានំ សូរិយាភិមុខភាវោ, មាលុវលតាយ រុក្ខាភិមុខគមនមេវ, នាឡិកេរស្ស មត្ថកេ ឆិទ្ទសព្ភាវោតិ តេសំ តេសំ ពីជានំ តំតំសទិសផលទានំ ពីជនិយាមោ នាម. តស្មិំ តស្មិំ សមយេ តេសំ តេសំ រុក្ខានំ ឯកប្បហារេនេវ បុប្ផផលបល្លវគ្គហណំ ឧតុនិយាមោ នាម. តិហេតុកកម្មំ តិហេតុកទុហេតុកាហេតុកវិបាកំ ទេតិ. ទុហេតុកកម្មំ ទុហេតុកាហេតុកវិបាកំ ទេតិ, តិហេតុកំ ន ទេតីតិ, ឯវំ តស្ស តស្ស កម្មស្ស តំតំសទិសវិបាកទានមេវ កម្មនិយាមោ នាម.

អបរោបិ កម្មសរិក្ខកវិបាកវសេនេវ កម្មនិយាមោ ហោតិ. តស្ស ទីបនត្ថមិទំ វត្ថុំ កថេន្តិ – សម្មាសម្ពុទ្ធកាលេ សាវត្ថិយា ទ្វារគាមោ ឈាយិ. តតោ បជ្ជលិតំ តិណករឡំ ឧដ្ឋហិត្វា អាកាសេន គច្ឆតោ កាកស្ស គីវាយ បដិមុញ្ចិ. សោ វិរវន្តោ ភូមិយំ បតិត្វា កាលមកាសិ. មហាសមុទ្ទេបិ ឯកា នាវា និច្ចលា អដ្ឋាសិ. ហេដ្ឋា កេនចិ និរុទ្ធភាវំ អបស្សន្តា កាឡកណ្ណិសលាកំ វិចារេសុំ. សា នាវិកស្សេវ ឧបាសិកាយ ហត្ថេ បតិ. តតោ ឯកិស្សា ការណា មា សព្ពេ នស្សន្តុ, ឧទកេ នំ ខិបាមាតិ អាហំសុ. នាវិកោ ‘ន សក្ខិស្សាមិ ឯតំ ឧទកេ ឧប្បិលវមានំ បស្សិតុ’ន្តិ វាលិកាឃដំ គីវាយំ ពន្ធាបេត្វា ខិបាបេសិ. តង្ខណញ្ញេវ នាវា ខិត្តសរោ វិយ បក្ខន្ទិ. ឯកោ ភិក្ខុ លេណេ វសតិ. មហន្តំ បព្ពតកូដំ បតិត្វា ទ្វារំ បិទហិ. តំ សត្តមេ ទិវសេ សយមេវ អបគតំ. សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស ជេតវនេ និសីទិត្វា ធម្មំ កថេន្តស្ស ឥមានិ តីណិ វត្ថូនិ ឯកប្បហារេនេវ អារោចេសុំ. សត្ថា ‘ន ឯតំ អញ្ញេហិ កតំ, តេហិ កតកម្មមេវ ត’ន្តិ អតីតំ អាហរិត្វា ទស្សេន្តោ អាហ –

កាកោ បុរិមត្តភាវេ មនុស្សោ ហុត្វា ឯកំ ទុដ្ឋគោណំ ទមេតុំ អសក្កោន្តោ គីវាយ បលាលវេណិំ ពន្ធិត្វា អគ្គិំ អទាសិ. គោណោ តេនេវ មតោ. ឥទានិ តំ កម្មំ ឯតស្ស អាកាសេន គច្ឆតោបិ ន មុច្ចិតុំ អទាសិ. សាបិ ឥត្ថី បុរិមត្តភាវេ ឯកា ឥត្ថីយេវ. ឯកោ កុក្កុរោ តាយ បរិចិតោ ហុត្វា អរញ្ញំ គច្ឆន្តិយា សទ្ធិំ គច្ឆតិ, សទ្ធិមេវាគច្ឆតិ. មនុស្សា ‘និក្ខន្តោ ឥទានិ អម្ហាកំ សុនខលុទ្ទកោ’តិ ឧប្បណ្ឌេន្តិ. សា តេន អដ្ដីយមានា កុក្កុរំ និវារេតុំ អសក្កោន្តី វាលិកាឃដំ គីវាយ ពន្ធិត្វា ឧទកេ ខិបិ. តំ កម្មំ តស្សា សមុទ្ទមជ្ឈេ មុច្ចិតុំ នាទាសិ. សោបិ ភិក្ខុ បុរិមត្តភាវេ គោបាលកោ ហុត្វា ពិលំ បវិដ្ឋាយ គោធាយ សាខាភង្គមុដ្ឋិយា ទ្វារំ ថកេសិ. តតោ សត្តមេ ទិវសេ សយំ អាគន្ត្វា វិវរិ. គោធា កម្បមានា និក្ខមិ. ករុណាយ តំ ន មារេសិ. តំ កម្មំ តស្ស បព្ពតន្តរំ បវិសិត្វា និសិន្នស្ស មុច្ចិតុំ នាទាសីតិ. ឥមានិ តីណិ វត្ថូនិ សមោធានេត្វា ឥមំ គាថមាហ –

‘‘ន អន្តលិក្ខេ ន សមុទ្ទមជ្ឈេ,

ន បព្ពតានំ វិវរំ បវិស្ស;

ន វិជ្ជតេ សោ ជគតិប្បទេសោ,

យត្ថដ្ឋិតោ មុច្ចេយ្យ បាបកម្មា’’តិ. (ធ. ប. ១២៧);

អយម្បិ កម្មនិយាមោយេវ នាម. អញ្ញានិបិ ឯវរូបានិ វត្ថូនិ កថេតព្ពានិ.

ពោធិសត្តានំ បន បដិសន្ធិគ្គហណេ, មាតុកុច្ឆិតោ និក្ខមនេ, អភិសម្ពោធិយំ តថាគតស្ស ធម្មចក្កប្បវត្តនេ, អាយុសង្ខារស្ស ឱស្សជ្ជនេ, បរិនិព្ពានេ ច ទសសហស្សចក្កវាឡកម្បនំ ធម្មនិយាមោ នាម.

អារម្មណេន បន បសាទេ ឃដ្ដិតេ ‘ត្វំ អាវជ្ជនំ នាម ហោហិ…បេ… ត្វំ ជវនំ នាម ហោហី’តិ កោចិ កត្តា វា ការេតា វា នត្ថិ, អត្តនោ អត្តនោ បន ធម្មតាយ ឯវ អារម្មណេន បសាទស្ស ឃដ្ដិតកាលតោ បដ្ឋាយ កិរិយមនោធាតុចិត្តំ ភវង្គំ អាវដ្ដេតិ, ចក្ខុវិញ្ញាណំ ទស្សនកិច្ចំ សាធេតិ, វិបាកមនោធាតុ សម្បដិច្ឆនកិច្ចំ សាធេតិ, វិបាកមនោវិញ្ញាណធាតុ សន្តីរណកិច្ចំ សាធេតិ, កិរិយមនោវិញ្ញាណធាតុ វោដ្ឋព្ពនកិច្ចំ សាធេតិ, ជវនំ អារម្មណរសំ អនុភវតីតិ អយំ ចិត្តនិយាមោ នាម. អយំ ឥធ អធិប្បេតោ.

សសង្ខារិកតិហេតុកកុសលេនាបិ ឧបេក្ខាសហគតេហិ អសង្ខារិកសសង្ខារិកកុសលចិត្តេហិបិ កម្មេ អាយូហិតេ តំសទិសវិបាកចិត្តេហិ អាទិន្នាយ បដិសន្ធិយា ឯសេវ នយោ. ឧបេក្ខាសហគតទ្វយេ បន បឋមំ ‘ឥដ្ឋមជ្ឈត្តារម្មណវសេន’ បវត្តិំ ទស្សេត្វា បច្ឆា ‘ឥដ្ឋារម្មណវសេន’ ទស្សេតព្ពា.

ឯវម្បិ ឯកេកស្មិំ ទ្វារេ ទ្វាទស ទ្វាទស ហុត្វា សមសដ្ឋិ ហោន្តិ. អគ្គហិតគ្គហណេន សោឡស វិបាកចិត្តានិ ឧប្បជ្ជន្តិ.

ឥមស្មិំ ឋានេ បញ្ចឧច្ឆុនាឡិយន្តោបមំ នាម គណ្ហិំសុ. ឧច្ឆុបីឡនសមយេ កិរ ឯកស្មា គាមា ឯកាទស យន្តវាហា និក្ខមិត្វា ឯកំ ឧច្ឆុវាដំ ទិស្វា តស្ស បរិបក្កភាវំ ញត្វា ឧច្ឆុសាមិកំ ឧបសង្កមិត្វា ‘យន្តវាហា មយ’ន្តិ អារោចេសុំ. សោ ‘អហំ តុម្ហេយេវ បរិយេសាមី’តិ ឧច្ឆុសាលំ តេ គហេត្វា អគមាសិ. តេ តត្ថ នាឡិយន្តំ សជ្ជេត្វា ‘មយំ ឯកាទស ជនា, អបរម្បិ ឯកំ លទ្ធុំ វដ្ដតិ, វេតនេន គណ្ហថា’តិ អាហំសុ. ឧច្ឆុសាមិកោ ‘អហមេវ សហាយោ ភវិស្សាមី’តិ ឧច្ឆូនំ សាលំ បូរាបេត្វា តេសំ សហាយោ អហោសិ. តេ អត្តនោ អត្តនោ កិច្ចានិ កត្វា, ផាណិតបាចកេន ឧច្ឆុរសេ បក្កេ, គុឡពន្ធកេន ពទ្ធេ, ឧច្ឆុសាមិកេន តុលយិត្វា ភាគេសុ ទិន្នេសុ, អត្តនោ អត្តនោ ភាគំ អាទាយ ឧច្ឆុសាលំ សាមិកស្ស បដិច្ឆាបេត្វា, ឯតេនេវ ឧបាយេន អបរាសុបិ ចតូសុ សាលាសុ កម្មំ កត្វា បក្កមិំសុ.

តត្ថ បញ្ច យន្តសាលា វិយ បញ្ច បសាទា ទដ្ឋព្ពា. បញ្ច ឧច្ឆុវាដា វិយ បញ្ច អារម្មណានិ. ឯកាទស វិចរណកយន្តវាហា វិយ ឯកាទស វិបាកចិត្តានិ. បញ្ច ឧច្ឆុសាលាសាមិនោ វិយ បញ្ចវិញ្ញាណានិ. បឋមកសាលាយំ សាមិកេន សទ្ធិំ ទ្វាទសន្នំ ជនានំ ឯកតោវ ហុត្វា កតកម្មានំ ភាគគ្គហណកាលោ វិយ ឯកាទសន្នំ វិបាកចិត្តានំ ចក្ខុវិញ្ញាណេន សទ្ធិំ ឯកតោ ហុត្វា ចក្ខុទ្វារេ រូបារម្មណេ សកសកកិច្ចករណកាលោ. សាលាសាមិកស្ស សាលាយ សម្បដិច្ឆនកាលោ វិយ ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស ទ្វារសង្កន្តិអករណំ. ទុតិយ តតិយ ចតុត្ថ បញ្ចមសាលាយ ទ្វាទសន្នំ ឯកតោ ហុត្វា កតកម្មានំ ភាគគ្គហណកាលោ វិយ ឯកាទសន្នំ វិបាកចិត្តានំ កាយវិញ្ញាណេន សទ្ធិំ ឯកតោ ហុត្វា កាយទ្វារេ ផោដ្ឋព្ពារម្មណេ សកសកកិច្ចករណកាលោ. សាលាសាមិកស្ស សាលាយ សម្បដិច្ឆនកាលោ វិយ កាយវិញ្ញាណស្ស ទ្វារសង្កន្តិអករណំ វេទិតព្ពំ. ឯត្តាវតា តិហេតុកកម្មេន បដិសន្ធិ តិហេតុកា ហោតីតិ វារោ កថិតោ. យា បន តេន ទុហេតុកបដិសន្ធិ ហោតិ, សា បដិច្ឆន្នាវ ហុត្វា គតា.

ឥទានិ ទុហេតុកកម្មេន ទុហេតុកា បដិសន្ធិ ហោតីតិ វារោ កថេតព្ពោ. ទុហេតុកេន ហិ សោមនស្សសហគតអសង្ខារិកចិត្តេន កម្មេ អាយូហិតេ តំសទិសេនេវ ទុហេតុកវិបាកចិត្តេន គហិតបដិសន្ធិកស្ស វុត្តនយេនេវ ចក្ខុទ្វារេ ‘ឥដ្ឋារម្មណេ’ អាបាថមាគតេ តយោ មោឃវារា. ទុហេតុកសោមនស្សសហគតអសង្ខារិកជវនាវសានេ តំសទិសមេវ មូលភវង្គសង្ខាតំ តទារម្មណំ. សសង្ខារិកជវនាវសានេ តំសទិសមេវ អាគន្តុកភវង្គសង្ខាតំ តទារម្មណំ. ‘ឥដ្ឋមជ្ឈត្តារម្មណេ’ ទ្វិន្នំ ឧបេក្ខាសហគតជវនានំ អវសានេ តាទិសានេវ ទ្វេ តទារម្មណានិ ឧប្បជ្ជន្តិ. ឥធ ឯកេកស្មិំ ទ្វារេ អដ្ឋ អដ្ឋ កត្វា សមចត្តាលីស ចិត្តានិ. អគ្គហិតគ្គហណេន បន ចក្ខុទ្វារេ អដ្ឋ, សោតឃានជិវ្ហាកាយវិញ្ញាណានិ ចត្តារីតិ ទ្វាទស ហោន្តិ. ឯវំ ឯកាយ ចេតនាយ កម្មេ អាយូហិតេ ទ្វាទស វិបាកចិត្តានិ ឧប្បជ្ជន្តិ. អម្ពោបមបញ្ចនិយាមកថា បាកតិកា ឯវ. ទុហេតុកសេសចិត្តត្តយសទិសវិបាកេន គហិតបដិសន្ធិកេបិ ឯសេវ នយោ. យន្តវាហោបមាយ បនេត្ថ សត្ត យន្តវាហា. តេហិ តត្ថ យន្តេ នាម សជ្ជិតេ សាលាសាមិកំ អដ្ឋមំ កត្វា វុត្តនយានុសារេន យោជនា វេទិតព្ពា. ឯត្តាវតា ទុហេតុកកម្មេន ទុហេតុកបដិសន្ធិ ហោតីតិ វារោ កថិតោ.

ឥទានិ អហេតុកបដិសន្ធិកថា ហោតិ – ចតុន្នញ្ហិ ទុហេតុកកុសលចិត្តានំ អញ្ញតរេន កម្មេ អាយូហិតេ កុសលវិបាកឧបេក្ខាសហគតាហេតុកមនោវិញ្ញាណធាតុចិត្តេន គហិតបដិសន្ធិកស្ស បដិសន្ធិ កម្មសទិសាតិ ន វត្តព្ពា. កម្មញ្ហិ ទុហេតុកំ បដិសន្ធិ អហេតុកា. តស្ស វុឌ្ឍិប្បត្តស្ស ចក្ខុទ្វារេ ‘ឥដ្ឋមជ្ឈត្តារម្មណេ’ អាបាថមាគតេ បុរិមនយេនេវ តយោ មោឃវារា វេទិតព្ពា. ចតុន្នំ បន ទុហេតុកកុសលចិត្តានំ អញ្ញតរជវនស្ស បរិយោសានេ អហេតុកចិត្តំ តទារម្មណភាវេន បតិដ្ឋាតិ. តំ ‘មូលភវង្គំ’‘តទារម្មណ’ន្តិ ទ្វេ នាមានិ លភតិ. ឯវមេត្ថ ចក្ខុវិញ្ញាណំ សម្បដិច្ឆនំ ឧបេក្ខាសហគតសន្តីរណំ តទារម្មណម្បិ ឧបេក្ខាសហគតមេវាតិ តេសុ ឯកំ គហេត្វា គណនូបគានិ តីណេវ ហោន្តិ.

‘ឥដ្ឋារម្មណេ’ បន សន្តីរណម្បិ តទារម្មណម្បិ សោមនស្សសហគតមេវ. តេសុ ឯកំ គហេត្វា បុរិមានិ តីណិ ចត្តារិ ហោន្តិ. ឯវំ បញ្ចសុ ទ្វារេសុ ចត្តារិ ចត្តារិ កត្វា ឯកាយ ចេតនាយ កម្មេ អាយូហិតេ វីសតិ វិបាកចិត្តានិ ឧប្បជ្ជន្តីតិ វេទិតព្ពានិ. អគ្គហិតគ្គហណេន បន ចក្ខុទ្វារេ ចត្តារិ សោតឃានជិវ្ហាកាយវិញ្ញាណានិ ចត្តារីតិ អដ្ឋ ហោន្តិ. ឥទំ ‘អហេតុកដ្ឋកំ’ នាម. ឥទំ មនុស្សលោកេន គហិតំ.

ចតូសុ បន អបាយេសុ បវត្តេ លព្ភតិ. យទា ហិ មហាមោគ្គល្លានត្ថេរោ និរយេ បទុមំ មាបេត្វា បទុមកណ្ណិកាយ និសិន្នោ នេរយិកានំ ធម្មកថំ កថេសិ, តទា តេសំ ថេរំ បស្សន្តានំ កុសលវិបាកំ ចក្ខុវិញ្ញាណំ ឧប្បជ្ជតិ. សទ្ទំ សុណន្តានំ សោតវិញ្ញាណំ, ចន្ទនវនេ ទិវាវិហារំ និសីទិត្វា គតស្ស ចីវរគន្ធឃាយនកាលេ ឃានវិញ្ញាណំ, និរយគ្គិំ និព្ពាបេតុំ ទេវំ វស្សាបេត្វា បានីយទានកាលេ ជិវ្ហាវិញ្ញាណំ, មន្ទមន្ទវាតសមុដ្ឋាបនកាលេ កាយវិញ្ញាណន្តិ ឯវំ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនិ បញ្ច, ឯកំ សម្បដិច្ឆនំ, ទ្វេ សន្តីរណានីតិ អហេតុកដ្ឋកំ លព្ភតិ. នាគសុបណ្ណវេមានិកបេតានម្បិ អកុសលេន បដិសន្ធិ ហោតិ. បវត្តេ កុសលំ វិបច្ចតិ. តថា ចក្កវត្តិនោ មង្គលហត្ថិអស្សាទីនំ. អយំ តាវ ‘ឥដ្ឋឥដ្ឋមជ្ឈត្តារម្មណេសុ’ កុសលជវនវសេន កថាមគ្គោ.

‘ឥដ្ឋារម្មណេ’ បន ចតូសុ សោមនស្សសហគតាកុសលចិត្តេសុ ជវិតេសុ កុសលវិបាកំ សោមនស្សសហគតាហេតុកចិត្តំ តទារម្មណំ ហោតិ. ‘ឥដ្ឋមជ្ឈត្តារម្មណេ’ ចតូសុ ឧបេក្ខាសហគតលោភសម្បយុត្តេសុ ជវិតេសុ កុសលវិបាកំ ឧបេក្ខាសហគតាហេតុកចិត្តំ តទារម្មណំ ហោតិ. យំ បន ‘ជវនេន តទារម្មណំ និយមេតព្ព’ន្តិ វុត្តំ តំ កុសលំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ វេទិតព្ពំ. ទោមនស្សសហគតជវនានន្តរំ តទារម្មណំ ឧប្បជ្ជមានំ កិំ ឧប្បជ្ជតីតិ? អកុសលវិបាកាហេតុកមនោវិញ្ញាណធាតុចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ.

ឥទំ បន ជវនំ កុសលត្ថាយ វា អកុសលត្ថាយ វា កោ និយាមេតីតិ? អាវជ្ជនញ្ចេវ វោដ្ឋព្ពនញ្ច. អាវជ្ជនេន ហិ យោនិសោ អាវដ្ដិតេ វោដ្ឋព្ពនេន យោនិសោ វវត្ថាបិតេ ជវនំ អកុសលំ ភវិស្សតីតិ អដ្ឋានមេតំ. អាវជ្ជនេន អយោនិសោ អាវដ្ដិតេ វោដ្ឋព្ពនេន អយោនិសោ វវត្ថាបិតេ ជវនំ កុសលំ ភវិស្សតីតិបិ អដ្ឋានមេតំ. ឧភយេន បន យោនិសោ អាវដ្ដិតេ វវត្ថាបិតេ ច ជវនំ កុសលំ ហោតិ, អយោនិសោ អកុសលន្តិ វេទិតព្ពំ.

‘ឥដ្ឋារម្មណេ’ បន កង្ខតោ ឧទ្ធតស្ស ច តទារម្មណំ កិំ ហោតីតិ? ឥដ្ឋារម្មណស្មិំ កង្ខតុ វា មា វា, ឧទ្ធតោ វា ហោតុ មា វា, កុសលវិបាកាហេតុកសោមនស្សចិត្តមេវ តទារម្មណំ ហោតិ, ‘ឥដ្ឋមជ្ឈត្តារម្មណេ’ ‘កុសលវិបាកាហេតុកឧបេក្ខាសហគត’ន្តិ, អយំ បនេត្ថ សង្ខេបតោ អត្ថទីបនោ មហាធម្មរក្ខិតត្ថេរវាទោ នាម. សោមនស្សសហគតស្មិញ្ហិ ជវនេ ជវិតេ បញ្ច តទារម្មណានិ គវេសិតព្ពានីតិ. ឧបេក្ខាសហគតស្មិំ ជវនេ ជវិតេ ឆ គវេសិតព្ពានីតិ.

អថ យទា សោមនស្សសហគតបដិសន្ធិកស្ស បវត្តេ ឈានំ និព្ពត្តេត្វា បមាទេន បរិហីនជ្ឈានស្ស ‘បណីតធម្មោ មេ នដ្ឋោ’តិ បច្ចវេក្ខតោ វិប្បដិសារវសេន ទោមនស្សំ ឧប្បជ្ជតិ, តទា កិំ ឧប្បជ្ជតិ? ‘សោមនស្សានន្តរញ្ហិ ទោមនស្សំ ទោមនស្សានន្តរញ្ច សោមនស្សំ’ បដ្ឋានេ បដិសិទ្ធំ. មហគ្គតធម្មំ អារព្ភ ជវនេ ជវិតេ តទារម្មណម្បិ តត្ថេវ បដិសិទ្ធន្តិ? កុសលវិបាកា វា អកុសលវិបាកា វា ឧបេក្ខាសហគតាហេតុកមនោវិញ្ញាណធាតុ ឧប្បជ្ជតិ, កិមស្សា អាវជ្ជនន្តិ? ‘ភវង្គាវជ្ជនានំ វិយ នត្ថស្សា អាវជ្ជនកិច្ច’ន្តិ. ‘ឯតានិ តាវ អត្តនោ និន្នត្តា ច ចិណ្ណត្តា ច សមុទាចារត្តា ច ឧប្បជ្ជន្តុ, អយំ កថំ ឧប្បជ្ជតី’តិ? ‘យថា និរោធស្ស អនន្តរបច្ចយំ នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនំ, និរោធា វុដ្ឋហន្តស្ស ផលសមាបត្តិចិត្តំ, អរិយមគ្គចិត្តំ, មគ្គានន្តរានិ ផលចិត្តានិ, ឯវំ អសន្តេបិ អាវជ្ជនេ, និន្នចិណ្ណសមុទាចារភាវេន ឧប្បជ្ជតិ. វិនា ហិ អាវជ្ជនេន ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, អារម្មណេន បន វិនា នុប្បជ្ជតី’តិ. ‘អថ កិមស្សារម្មណ’ន្តិ? ‘រូបាទីសុ បរិត្តធម្មេសុ អញ្ញតរំ. ឯតេសុ ហិ យទេវ តស្មិំ សមយេ អាបាថមាគតំ ហោតិ, តំ អារព្ភ ឯតំ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជតី’តិ វេទិតព្ពំ.

ឥទានិ សព្ពេសម្បិ ឯតេសំ ចិត្តានំ បាកដភាវត្ថំ អយំ បកិណ្ណកនយោ វុត្តោ –

សុត្តំ ទោវារិកោ ច, គាមិល្លោ អម្ពោ កោលិយកេន ច;

ជច្ចន្ធោ បីឋសប្បី ច, វិសយគ្គាហោ ច ឧបនិស្សយមត្ថសោតិ.

តត្ថ ‘សុត្ត’ន្តិ, ឯកោ បន្ថមក្កដកោ បញ្ចសុ ទិសាសុ សុត្តំ បសារេត្វា ជាលំ កត្វា មជ្ឈេ និបជ្ជតិ. បឋមទិសាយ បសារិតសុត្តេ បាណកេន វា បដង្គេន វា មក្ខិកាយ វា បហដេ និបន្នដ្ឋានតោ ចលិត្វា និក្ខមិត្វា សុត្តានុសារេន គន្ត្វា តស្ស យូសំ បិវិត្វា បុនអាគន្ត្វា តត្ថេវ និបជ្ជតិ. ទុតិយទិសាទីសុ បហដកាលេបិ ឯវមេវ ករោតិ.

តត្ថ បញ្ចសុ ទិសាសុ បសារិតសុត្តំ វិយ បញ្ចបសាទា. មជ្ឈេ និបន្នមក្កដកោ វិយ ចិត្តំ. បាណកាទីហិ សុត្តឃដ្ដនកាលោ វិយ អារម្មណេន បសាទស្ស ឃដ្ដិតកាលោ. មជ្ឈេ និបន្នមក្កដកស្ស ចលនំ វិយ បសាទឃដ្ដនកំ អារម្មណំ គហេត្វា កិរិយមនោធាតុយា ភវង្គស្ស អាវដ្ដិតកាលោ. សុត្តានុសារេន គមនកាលោ វិយ វីថិចិត្តប្បវត្តិ. សីសេ វិជ្ឈិត្វា យូសបិវនំ វិយ ជវនស្ស អារម្មណេ ជវិតកាលោ. បុនអាគន្ត្វា មជ្ឈេ និបជ្ជនំ វិយ ចិត្តស្ស ហទយវត្ថុមេវ និស្សាយ បវត្តនំ.

ឥទំ ឱបម្មំ កិំ ទីបេតិ? អារម្មណេន បសាទេ ឃដ្ដិតេ បសាទវត្ថុកចិត្តតោ ហទយរូបវត្ថុកចិត្តំ បឋមតរំ ឧប្បជ្ជតីតិ ទីបេតិ. ឯកេកំ អារម្មណំ ទ្វីសុ ទ្វីសុ ទ្វារេសុ អាបាថមាគច្ឆតីតិបិ.

‘ទោវារិកោ’តិ, ឯកោ រាជា សយនគតោ និទ្ទាយតិ. តស្ស បរិចារកោ បាទេ បរិមជ្ជន្តោ និសីទិ. ពធិរទោវារិកោ ទ្វារេ ឋិតោ. តយោ បដិហារា បដិបាដិយា ឋិតា. អថេកោ បច្ចន្តវាសី មនុស្សោ បណ្ណាការំ អាទាយ អាគន្ត្វា ទ្វារំ អាកោដេសិ. ពធិរទោវារិកោ សទ្ទំ ន សុណាតិ. បាទបរិមជ្ជកោ សញ្ញំ អទាសិ. តាយ សញ្ញាយ ទ្វារំ វិវរិត្វា បស្សិ. បឋមបដិហារោ បណ្ណាការំ គហេត្វា ទុតិយស្ស អទាសិ, ទុតិយោ តតិយស្ស, តតិយោ រញ្ញោ. រាជា បរិភុញ្ជិ.

តត្ថ សោ រាជា វិយ ជវនំ ទដ្ឋព្ពំ. បាទបរិមជ្ជកោ វិយ អាវជ្ជនំ. ពធិរទោវារិកោ វិយ ចក្ខុវិញ្ញាណំ. តយោ បដិហារា វិយ សម្បដិច្ឆនាទីនិ តីណិ វីថិចិត្តានិ. បច្ចន្តវាសិនោ បណ្ណាការំ អាទាយ អាគន្ត្វា ទ្វារាកោដនំ វិយ អារម្មណស្ស បសាទឃដ្ដនំ. បាទបរិមជ្ជកេន សញ្ញាយ ទិន្នកាលោ វិយ កិរិយមនោធាតុយា ភវង្គស្ស អាវដ្ដិតកាលោ. តេន ទិន្នសញ្ញាយ ពធិរទោវារិកស្ស ទ្វារវិវរណកាលោ វិយ ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស អារម្មណេ ទស្សនកិច្ចសាធនកាលោ. បឋមបដិហារេន បណ្ណាការស្ស គហិតកាលោ វិយ វិបាកមនោធាតុយា អារម្មណស្ស សម្បដិច្ឆិតកាលោ. បឋមេន ទុតិយស្ស ទិន្នកាលោ វិយ វិបាកមនោវិញ្ញាណធាតុយា អារម្មណស្ស សន្តីរណកាលោ. ទុតិយេន តតិយស្ស ទិន្នកាលោ វិយ កិរិយមនោវិញ្ញាណធាតុយា អារម្មណស្ស វវត្ថាបិតកាលោ. តតិយេន រញ្ញោ ទិន្នកាលោ វិយ វោដ្ឋព្ពនេន ជវនស្ស និយ្យាទិតកាលោ. រញ្ញោ បរិភោគកាលោ វិយ ជវនស្ស អារម្មណរសានុភវនកាលោ.

ឥទំ ឱបម្មំ កិំ ទីបេតិ? អារម្មណស្ស បសាទឃដ្ដមត្តនមេវ កិច្ចំ, កិរិយមនោធាតុយា ភវង្គាវដ្ដនមត្តមេវ, ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនំ ទស្សនសម្បដិច្ឆនសន្តីរណវវត្ថាបនមត្តានេវ កិច្ចានិ. ឯកន្តេន បន ជវនមេវ អារម្មណរសំ អនុភោតីតិ ទីបេតិ.

‘គាមិល្លោ’តិ, សម្ពហុលា គាមទារកា អន្តរវីថិយំ បំសុកីឡំ កីឡន្តិ. តត្ថេកស្ស ហត្ថេ កហាបណោ បដិហញ្ញិ. សោ ‘មយ្ហំ ហត្ថេ បដិហតំ, កិំ នុ ខោ ឯត’ន្តិ អាហ. អថេកោ ‘បណ្ឌរំ ឯត’ន្តិ អាហ. អបរោ សហ បំសុនា គាឡ្ហំ គណ្ហិ. អញ្ញោ ‘បុថុលំ ចតុរស្សំ ឯត’ន្តិ អាហ. អបរោ ‘កហាបណោ ឯសោ’តិ អាហ. អថ នំ អាហរិត្វា មាតុ អទាសិ. សា កម្មេ ឧបនេសិ.

តត្ថ សម្ពហុលានំ ទារកានំ អន្តរវីថិយំ កីឡន្តានំ និសិន្នកាលោ វិយ ភវង្គចិត្តប្បវត្តិ ទដ្ឋព្ពា. កហាបណស្ស ហត្ថេ បដិហតកាលោ វិយ អារម្មណេន បសាទស្ស ឃដ្ដិតកាលោ. ‘កិំ នុ ខោ ឯត’ន្តិ វុត្តកាលោ វិយ តំ អារម្មណំ គហេត្វា កិរិយមនោធាតុយា ភវង្គស្ស អាវដ្ដិតកាលោ. ‘បណ្ឌរំ ឯត’ន្តិ វុត្តកាលោ វិយ ចក្ខុវិញ្ញាណេន ទស្សនកិច្ចស្ស សាធិតកាលោ. សហ បំសុនា គាឡ្ហំ គហិតកាលោ វិយ វិបាកមនោធាតុយា អារម្មណស្ស សម្បដិច្ឆិតកាលោ. ‘បុថុលំ ចតុរស្សំ ឯត’ន្តិ វុត្តកាលោ វិយ វិបាកមនោវិញ្ញាណធាតុយា អារម្មណស្ស សន្តីរណកាលោ. ‘ឯសោ កហាបណោ’តិ វុត្តកាលោ វិយ កិរិយមនោវិញ្ញាណធាតុយា អារម្មណស្ស វវត្ថាបិតកាលោ. មាតរា កម្មេ ឧបនីតកាលោ វិយ ជវនស្ស អារម្មណរសានុភវនំ វេទិតព្ពំ.

ឥទំ ឱបម្មំ កិំ ទីបេតិ? កិរិយមនោធាតុ អទិស្វាវ ភវង្គំ អាវដ្ដេតិ, វិបាកមនោធាតុ អទិស្វាវ សម្បដិច្ឆតិ, វិបាកមនោវិញ្ញាណធាតុ អទិស្វាវ សន្តីរេតិ, កិរិយមនោវិញ្ញាណធាតុ អទិស្វាវ វវត្ថាបេតិ, ជវនំ អទិស្វាវ អារម្មណរសំ អនុភោតិ. ឯកន្តេន បន ចក្ខុវិញ្ញាណមេវ ទស្សនកិច្ចំ សាធេតីតិ ទីបេតិ.

‘អម្ពោ កោលិយកេន ចា’តិ, ឥទំ ហេដ្ឋា វុត្តំ អម្ពោបមញ្ច ឧច្ឆុសាលាសាមិកោបមញ្ច សន្ធាយ វុត្តំ.

‘ជច្ចន្ធោ បីឋសប្បី ចា’តិ, ឧភោបិ កិរ តេ នគរទ្វារេ សាលាយំ និសីទិំសុ. តត្ថ បីឋសប្បី អាហ – ‘ភោ អន្ធក, កស្មា ត្វំ ឥធ សុស្សមានោ វិចរសិ, អសុកោ បទេសោ សុភិក្ខោ ពហ្វន្នបានោ, កិំ តត្ថ គន្ត្វា សុខេន ជីវិតុំ ន វដ្ដតី’តិ? ‘មយ្ហំ តាវ តយា អាចិក្ខិតំ, តុយ្ហំ បន តត្ថ គន្ត្វា សុខេន ជីវិតុំ កិំ ន វដ្ដតី’តិ? ‘មយ្ហំ គន្តុំ បាទា នត្ថី’តិ. ‘មយ្ហម្បិ បស្សិតុំ ចក្ខូនិ នត្ថី’តិ. ‘យទិ ឯវំ, តវ បាទា ហោន្តុ, មម ចក្ខូនី’តិ ឧភោបិ ‘សាធូ’តិ សម្បដិច្ឆិត្វា ជច្ចន្ធោ បីឋសប្បិំ ខន្ធំ អារោបេសិ. សោ តស្ស ខន្ធេ និសីទិត្វា វាមហត្ថេនស្ស សីសំ បរិក្ខិបិត្វា ទក្ខិណហត្ថេន ‘ឥមស្មិំ ឋានេ មូលំ អាវរិត្វា ឋិតំ, ឥមស្មិំ បាសាណោ, វាមំ មុញ្ច ទក្ខិណំ គណ្ហ, ទក្ខិណំ មុញ្ច វាមំ គណ្ហា’តិ មគ្គំ និយមេត្វា អាចិក្ខតិ. ឯវំ ជច្ចន្ធស្ស បាទា បីឋសប្បិស្ស ចក្ខូនីតិ ឧភោបិ សម្បយោគេន ឥច្ឆិតដ្ឋានំ គន្ត្វា សុខេន ជីវិំសុ.

តត្ថ ជច្ចន្ធោ វិយ រូបកាយោ, បីឋសប្បី វិយ អរូបកាយោ. បីឋសប្បិនា វិនា ជច្ចន្ធស្ស ទិសំ គន្តុំ គមនាភិសង្ខារស្ស អនិព្ពត្តិតកាលោ វិយ រូបស្ស អរូបេន វិនា អាទានគហណចោបនំ បាបេតុំ អសមត្ថតា. ជច្ចន្ធេន វិនា បីឋសប្បិស្ស ទិសំ គន្តុំ គមនាភិសង្ខារស្ស អប្បវត្តនំ វិយ បញ្ចវោការេ រូបំ, វិនា អរូបស្ស អប្បវត្តិ. ទ្វិន្នម្បិ សម្បយោគេន ឥច្ឆិតដ្ឋានំ គន្ត្វា សុខេន ជីវិតកាលោ វិយ រូបារូបធម្មានំ អញ្ញមញ្ញយោគេន សព្ពកិច្ចេសុ បវត្តិសម្ភាវោតិ. អយំ បញ្ហោ បញ្ចវោការភវវសេន កថិតោ.

‘វិសយគ្គាហោ’ ចាតិ, ចក្ខុ រូបវិសយំ គណ្ហាតិ. សោតាទីនិ សទ្ទាទិវិសយេ.

‘ឧបនិស្សយមត្ថសោ’តិ, ‘ឧបនិស្សយតោ’ ច ‘អត្ថតោ’ ច. តត្ថ អសម្ភិន្នត្តា ចក្ខុស្ស, អាបាថគតត្តា រូបានំ, អាលោកសន្និស្សិតំ, មនសិការហេតុកំ ចតូហិ បច្ចយេហិ ឧប្បជ្ជតិ ចក្ខុវិញ្ញាណំ, សទ្ធិំ សម្បយុត្តធម្មេហិ. តត្ថ មតស្សាបិ ចក្ខុ សម្ភិន្នំ ហោតិ. ជីវតោ និរុទ្ធម្បិ, បិត្តេន វា សេម្ហេន វា រុហិរេន វា បលិពុទ្ធម្បិ, ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស បច្ចយោ ភវិតុំ អសក្កោន្តំ ‘សម្ភិន្នំ’ នាម ហោតិ. សក្កោន្តំ អសម្ភិន្នំ នាម. សោតាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. ចក្ខុស្មិំ បន អសម្ភិន្នេបិ ពហិទ្ធា រូបារម្មណេ អាបាថំ អនាគច្ឆន្តេ ចក្ខុវិញ្ញាណំ នុប្បជ្ជតិ. តស្មិំ បន អាបាថំ អាគច្ឆន្តេបិ អាលោកសន្និស្សយេ អសតិ នុប្បជ្ជតិ. តស្មិំ សន្តេបិ កិរិយមនោធាតុយា ភវង្គេ អនាវដ្ដិតេ នុប្បជ្ជតិ. អាវដ្ដិតេយេវ ឧប្បជ្ជតិ. ឯវំ ឧប្បជ្ជមានំ សម្បយុត្តធម្មេហិ សទ្ធិំយេវ ឧប្បជ្ជតិ. ឥតិ ឥមេ ចត្តារោ បច្ចយេ លភិត្វា ឧប្បជ្ជតិ ចក្ខុវិញ្ញាណំ (ម. និ. ១.៣០៦ ថោកំ វិសទិសំ).

អសម្ភិន្នត្តា សោតស្ស, អាបាថគតត្តា សទ្ទានំ, អាកាសសន្និស្សិតំ, មនសិការហេតុកំ ចតូហិ បច្ចយេហិ ឧប្បជ្ជតិ សោតវិញ្ញាណំ, សទ្ធិំ សម្បយុត្តធម្មេហិ. តត្ថ ‘អាកាសសន្និស្សិត’ន្តិ អាកាសសន្និស្សយំ លទ្ធាវ ឧប្បជ្ជតិ, ន វិនា តេន. ន ហិ បិហិតកណ្ណច្ឆិទ្ទស្ស សោតវិញ្ញាណំ បវត្តតិ. សេសំ បុរិមនយេនេវ វេទិតព្ពំ. យថា ចេត្ថ ឯវំ ឥតោ បរេសុបិ. វិសេសមត្តំ បន វក្ខាម.

អសម្ភិន្នត្តា ឃានស្ស, អាបាថគតត្តា គន្ធានំ, វាយោសន្និស្សិតំ, មនសិការហេតុកំ ចតូហិ បច្ចយេហិ ឧប្បជ្ជតិ ឃានវិញ្ញាណំ, សទ្ធិំ សម្បយុត្តធម្មេហិ. តត្ថ ‘វាយោសន្និស្សិត’ន្តិ ឃានពិលំ វាយុម្ហិ បវិសន្តេយេវ ឧប្បជ្ជតិ, តស្មិំ អសតិ នុប្បជ្ជតីតិ អត្ថោ.

អសម្ភិន្នត្តា ជិវ្ហាយ, អាបាថគតត្តា រសានំ, អាបោសន្និស្សិតំ, មនសិការហេតុកំ ចតូហិ បច្ចយេហិ ឧប្បជ្ជតិ ជិវ្ហាវិញ្ញាណំ, សទ្ធិំ សម្បយុត្តធម្មេហិ. តត្ថ ‘អាបោសន្និស្សិត’ន្តិ ជិវ្ហាតេមនំ អាបំ លទ្ធាវ ឧប្បជ្ជតិ, ន វិនា តេន. សុក្ខជិវ្ហានញ្ហិ សុក្ខខាទនីយេ ជិវ្ហាយ ឋបិតេបិ ជិវ្ហាវិញ្ញាណំ នុប្បជ្ជតេវ.

អសម្ភិន្នត្តា កាយស្ស, អាបាថគតត្តា ផោដ្ឋព្ពានំ, បថវិសន្និស្សិតំ, មនសិការហេតុកំ ចតូហិ បច្ចយេហិ ឧប្បជ្ជតិ កាយវិញ្ញាណំ, សទ្ធិំ សម្បយុត្តធម្មេហិ. តត្ថ ‘បថវិសន្និស្សិត’ន្តិ កាយបសាទបច្ចយំ បថវិសន្និស្សយំ លទ្ធាវ ឧប្បជ្ជតិ, ន តេន វិនា. កាយទ្វារស្មិញ្ហិ ពហិទ្ធាមហាភូតារម្មណំ អជ្ឈត្តិកំ កាយបសាទំ ឃដ្ដេត្វា បសាទបច្ចយេសុ មហាភូតេសុ បដិហញ្ញតិ.

អសម្ភិន្នត្តា មនស្ស, អាបាថគតត្តា ធម្មានំ, វត្ថុសន្និស្សិតំ, មនសិការហេតុកំ ចតូហិ បច្ចយេហិ ឧប្បជ្ជតិ មនោវិញ្ញាណំ, សទ្ធិំ សម្បយុត្តធម្មេហិ. តត្ថ ‘មនោ’តិ ភវង្គចិត្តំ. តំ និរុទ្ធម្បិ, អាវជ្ជនចិត្តស្ស បច្ចយោ ភវិតុំ អសមត្ថំ មន្ទថាមគតមេវ បវត្តមានម្បិ, សម្ភិន្នំ នាម ហោតិ. អាវជ្ជនស្ស បន បច្ចយោ ភវិតុំ សមត្ថំ អសម្ភិន្នំ នាម. ‘អាបាថគតត្តា ធម្មាន’ន្តិ ធម្មារម្មណេ អាបាថគតេ. ‘វត្ថុសន្និស្សិត’ន្តិ ហទយវត្ថុសន្និស្សយំ លទ្ធាវ ឧប្បជ្ជតិ, ន តេន វិនា. អយម្បិ បញ្ហោ បញ្ចវោការភវំ សន្ធាយ កថិតោ. ‘មនសិការហេតុក’ន្តិ កិរិយមនោវិញ្ញាណធាតុយា ភវង្គេ អាវដ្ដិតេយេវ ឧប្បជ្ជតីតិ អត្ថោ. អយំ តាវ ‘ឧបនិស្សយមត្ថសោ’តិ ឯត្ថ ឧបនិស្សយវណ្ណនា.

‘អត្ថតោ’ បន ចក្ខុ ទស្សនត្ថំ, សោតំ សវនត្ថំ, ឃានំ ឃាយនត្ថំ, ជិវ្ហា សាយនត្ថា, កាយោ ផុសនត្ថោ, មនោ វិជាននត្ថោ. តត្ថ ទស្សនំ អត្ថោ អស្ស. តញ្ហិ តេន និប្ផាទេតព្ពន្តិ ទស្សនត្ថំ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឯត្តាវតា តិបិដកចូឡនាគត្ថេរវាទេ សោឡសកមគ្គោ និដ្ឋិតោ, សទ្ធិំ ទ្វាទសកមគ្គេន ចេវ អហេតុកដ្ឋកេន ចាតិ.

ឥទានិ មោរវាបីវាសីមហាទត្តត្ថេរវាទេ ទ្វាទសកមគ្គកថា ហោតិ. តត្ថ សាកេតបញ្ហឧស្សទកិត្តនហេតុកិត្តនានិ បាកតិកានេវ. អយំ បន ថេរោ អសង្ខារិកសសង្ខារិកេសុ ទោសំ ទិស្វា ‘អសង្ខារិកំ អសង្ខារិកមេវ វិបាកំ ទេតិ, នោ សសង្ខារិកំ; សសង្ខារិកម្បិ សសង្ខារិកមេវ នោ អសង្ខារិក’ន្តិ អាហ. ជវនេន ចេស ចិត្តនិយាមំ ន កថេតិ. អារម្មណេន បន វេទនានិយាមំ កថេតិ. តេនស្ស វិបាកុទ្ធារេ ទ្វាទសកមគ្គោ នាម ជាតោ. ទសកមគ្គោបិ, អហេតុកដ្ឋកម្បិ ឯត្ថេវ បវិដ្ឋំ.

តត្រាយំ នយោ – សោមនស្សសហគតតិហេតុកអសង្ខារិកចិត្តេន ហិ កម្មេ អាយូហិតេ តាទិសេនេវ វិបាកចិត្តេន គហិតបដិសន្ធិកស្ស វុឌ្ឍិប្បត្តស្ស ចក្ខុទ្វារេ ‘ឥដ្ឋារម្មណេ’ អាបាថគតេ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ តយោ មោឃវារា ហោន្តិ. តស្ស កុសលតោ ចត្តារិ សោមនស្សសហគតានិ, អកុសលតោ ចត្តារិ, កិរិយតោ បញ្ចាតិ ឥមេសំ តេរសន្នំ ចិត្តានំ អញ្ញតរេន ជវិតបរិយោសានេ តទារម្មណំ បតិដ្ឋហមានំ សោមនស្សសហគតអសង្ខារិកតិហេតុកចិត្តម្បិ ទុហេតុកចិត្តម្បិ បតិដ្ឋាតិ. ឯវមស្ស ចក្ខុទ្វារេ ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនិ តីណិ, តទារម្មណានិ ទ្វេតិ, បញ្ច គណនូបគចិត្តានិ ហោន្តិ.

អារម្មណេន បន វេទនំ បរិវត្តេត្វា កុសលតោ ចតុន្នំ, អកុសលតោ ចតុន្នំ, កិរិយតោ ចតុន្នន្តិ, ទ្វាទសន្នំ ឧបេក្ខាសហគតចិត្តានំ អញ្ញតរេន ជវិតាវសានេ ឧបេក្ខាសហគតតិហេតុកអសង្ខារិកវិបាកម្បិ ទុហេតុកអសង្ខារិកវិបាកម្បិ តទារម្មណំ ហុត្វា ឧប្បជ្ជតិ. ឯវមស្ស ចក្ខុទ្វារេ ឧបេក្ខាសហគតសន្តីរណំ, ឥមានិ ទ្វេ តទារម្មណានីតិ, តីណិ គណនូបគចិត្តានិ ហោន្តិ. តានិ បុរិមេហិ បញ្ចហិ សទ្ធិំ អដ្ឋ. សោតទ្វារាទីសុបិ អដ្ឋ អដ្ឋាតិ ឯកាយ ចេតនាយ កម្មេ អាយូហិតេ សមចត្តាលីស ចិត្តានិ ឧប្បជ្ជន្តិ. អគ្គហិតគ្គហណេន បន ចក្ខុទ្វារេ អដ្ឋ, សោតវិញ្ញាណាទីនិ ចត្តារីតិ, ទ្វាទស ហោន្តិ. តត្ថ ‘មូលភវង្គតា’‘អាគន្តុកភវង្គតា’‘អម្ពោបមនិយាមកថា’ ច វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពា.

សោមនស្សសហគតតិហេតុកសសង្ខារិកកុសលចិត្តេន កម្មេ អាយូហិតេបិ ឧបេក្ខាសហគតតិហេតុកអសង្ខារិកសសង្ខារិកេហិ កម្មេ អាយូហិតេបិ ឯសេវ នយោ. តត្ថ យន្តោបមាបិ ឯត្ថ បាកតិកា ឯវ. ឯត្តាវតា តិហេតុកកម្មេន តិហេតុកបដិសន្ធិ ហោតីតិ វារោ កថិតោ. តិហេតុកកម្មេន ទុហេតុកបដិសន្ធិ ហោតីតិ វារោ បន បដិច្ឆន្នោ ហុត្វា គតោ.

ឥទានិ ទុហេតុកកម្មេន ទុហេតុកបដិសន្ធិកថា ហោតិ. សោមនស្សសហគតទុហេតុកអសង្ខារិកចិត្តេន ហិ កម្មេ អាយូហិតេ តាទិសេនេវ វិបាកចិត្តេន គហិតបដិសន្ធិកស្ស វុឌ្ឍិប្បត្តស្ស ចក្ខុទ្វារេ ឥដ្ឋារម្មណេ អាបាថគតេ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ តយោ មោឃវារា ហោន្តិ. ទុហេតុកស្ស បន ជវនកិរិយា នត្ថិ. តស្មា កុសលតោ ចត្តារិ សោមនស្សសហគតានិ, អកុសលតោ ចត្តារីតិ ឥមេសំ អដ្ឋន្នំ អញ្ញតរេន ជវិតបរិយោសានេ ទុហេតុកមេវ សោមនស្សសហគតអសង្ខារិកំ តទារម្មណំ ហោតិ. ឯវមស្ស ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនិ តីណិ, ឥទញ្ច តទារម្មណន្តិ, ចត្តារិ គណនូបគចិត្តានិ ហោន្តិ. ‘ឥដ្ឋមជ្ឈត្តារម្មណេ’ បន កុសលតោ ឧបេក្ខាសហគតានំ ចតុន្នំ, អកុសលតោ ចតុន្នន្តិ, អដ្ឋន្នំ អញ្ញតរេន ជវិតបរិយោសានេ ទុហេតុកមេវ ឧបេក្ខាសហគតំ អសង្ខារិកំ តទារម្មណំ ហោតិ. ឯវមស្ស ឧបេក្ខាសហគតសន្តីរណំ, ឥទញ្ច តទារម្មណន្តិ, ទ្វេ គណនូបគចិត្តានិ ហោន្តិ. តានិ បុរិមេហិ ចតូហិ សទ្ធិំ ឆ. សោតទ្វារាទីសុបិ ឆ ឆាតិ ឯកាយ ចេតនាយ កម្មេ អាយូហិតេ សមតិំស ចិត្តានិ ឧប្បជ្ជន្តិ. អគ្គហិតគ្គហណេន បន ចក្ខុទ្វារេ ឆ, សោតវិញ្ញាណាទីនិ ចត្តារីតិ ទស ហោន្តិ. អម្ពោបមនិយាមកថា បាកតិកា ឯវ. យន្តោបមា ឥធ ន លព្ភតីតិ វុត្តំ.

សោមនស្សសហគតទុហេតុកសសង្ខារិកកុសលចិត្តេន កម្មេ អាយូហិតេបិ ឧបេក្ខាសហគតទុហេតុកអសង្ខារិកសសង្ខារិកេហិ កម្មេ អាយូហិតេបិ ឯសេវ នយោ. ឯត្តាវតា ទុហេតុកកម្មេន ទុហេតុកបដិសន្ធិ ហោតីតិ វារោ កថិតោ.

អហេតុកបដិសន្ធិ ហោតីតិ វារោ បន ឯវំ វេទិតព្ពោ – កុសលតោ ចតូហិ ញាណវិប្បយុត្តេហិ កម្មេ អាយូហិតេ, កុសលវិបាកាហេតុកមនោវិញ្ញាណធាតុយា ឧបេក្ខាសហគតាយ បដិសន្ធិយា គហិតាយ, កម្មសទិសា បដិសន្ធីតិ ន វត្តព្ពា. ឥតោ បដ្ឋាយ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ កថេត្វា ឥដ្ឋេបិ ឥដ្ឋមជ្ឈត្តេបិ ចិត្តប្បវត្តិ វេទិតព្ពា. ឥមស្ស ហិ ថេរស្ស វាទេ បិណ្ឌជវនំ ជវតិ. សេសា ឥទំ បន ជវនំ កុសលត្ថាយ វា អកុសលត្ថាយ វា កោ និយាមេតីតិអាទិកថា សព្ពា ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពាតិ. ឯត្តាវតា មោរវាបីវាសីមហាទត្តត្ថេរវាទេ ទ្វាទសកមគ្គោ និដ្ឋិតោ សទ្ធិំ ទសកមគ្គេន ចេវ អហេតុកដ្ឋកេន ច.

ឥទានិ មហាធម្មរក្ខិតត្ថេរវាទេ ទសកមគ្គកថា ហោតិ. តត្ថ សាកេតបញ្ហឧស្សទកិត្តនានិ បាកតិកានេវ. ហេតុកិត្តនេ បន អយំ វិសេសោ. តិហេតុកកម្មំ តិហេតុកវិបាកម្បិ ទុហេតុកវិបាកម្បិ អហេតុកវិបាកម្បិ ទេតិ. ទុហេតុកកម្មំ តិហេតុកមេវ ន ទេតិ, ឥតរំ ទេតិ. តិហេតុកកម្មេន បដិសន្ធិ តិហេតុកាវ ហោតិ; ទុហេតុកាហេតុកា ន ហោតិ. ទុហេតុកកម្មេន ទុហេតុកាហេតុកា ហោតិ, តិហេតុកា ន ហោតិ. អសង្ខារិកកម្មំ វិបាកំ អសង្ខារិកមេវ ទេតិ, នោ សសង្ខារិកំ. សសង្ខារិកម្បិ សសង្ខារិកមេវ ទេតិ, នោ អសង្ខារិកំ. អារម្មណេន វេទនា បរិវត្តេតព្ពា. ជវនំ បិណ្ឌជវនមេវ ជវតិ. អាទិតោ បដ្ឋាយ ចិត្តានិ កថេតព្ពានិ.

តត្រាយំ កថា – ឯកោ បឋមកុសលចិត្តេន កម្មំ អាយូហតិ, បឋមវិបាកចិត្តេនេវ បដិសន្ធិំ គណ្ហាតិ. អយំ កម្មសទិសា បដិសន្ធិ. តស្ស វុឌ្ឍិប្បត្តស្ស ចក្ខុទ្វារេ ‘ឥដ្ឋារម្មណេ’ អាបាថគតេ វុត្តនយេនេវ តយោ មោឃវារា ហោន្តិ. អថស្ស ហេដ្ឋា វុត្តានំ តេរសន្នំ សោមនស្សសហគតជវនានំ អញ្ញតរេន ជវិតបរិយោសានេ បឋមវិបាកចិត្តមេវ តទារម្មណំ ហោតិ. តំ ‘មូលភវង្គំ’ ‘តទារម្មណ’ន្តិ ទ្វេ នាមានិ លភតិ. ឯវមស្ស ចក្ខុវិញ្ញាណាទីនិ តីណិ, ឥទញ្ច តទារម្មណន្តិ, ចត្តារិ គណនូបគចិត្តានិ ហោន្តិ. ‘ឥដ្ឋមជ្ឈត្តារម្មណេ’ ហេដ្ឋា វុត្តានំយេវ ទ្វាទសន្នំ ឧបេក្ខាសហគតជវនានំ អញ្ញតរេន ជវិតបរិយោសានេ ឧបេក្ខាសហគតំ តិហេតុកំ អសង្ខារិកចិត្តំ តទារម្មណតាយ បវត្តតិ. តំ ‘អាគន្តុកភវង្គំ’‘តទារម្មណ’ន្តិ ទ្វេ នាមានិ លភតិ. ឯវមស្ស ឧបេក្ខាសហគតសន្តីរណំ ឥទញ្ច តទារម្មណន្តិ ទ្វេ គណនូបគចិត្តានិ. តានិ បុរិមេហិ ចតូហិ សទ្ធិំ ឆ ហោន្តិ. ឯវំ ឯកាយ ចេតនាយ កម្មេ អាយូហិតេ បញ្ចសុ ទ្វារេសុ សមតិំស ចិត្តានិ ឧប្បជ្ជន្តិ. អគ្គហិតគ្គហណេន បន ចក្ខុទ្វារេ ឆ, សោតវិញ្ញាណាទីនិ ចត្តារីតិ ទស ហោន្តិ. អម្ពោបមនិយាមកថា បាកតិកាយេវ.

ទុតិយតតិយចតុត្ថកុសលចិត្តេហិ កម្មេ អាយូហិតេបិ ឯត្តកានេវ វិបាកចិត្តានិ ហោន្តិ. ចតូហិ ឧបេក្ខាសហគតចិត្តេហិ អាយូហិតេបិ ឯសេវ នយោ. ឥធ បន បឋមំ ឥដ្ឋមជ្ឈត្តារម្មណំ ទស្សេតព្ពំ. បច្ឆា ឥដ្ឋារម្មណេន វេទនា បរិវត្តេតព្ពា. អម្ពោបមនិយាមកថា បាកតិកា ឯវ. យន្តោបមា ន លព្ភតិ. ‘កុសលតោ បន ចតុន្នំ ញាណវិប្បយុត្តានំ អញ្ញតរេន កម្មេ អាយូហិតេ’តិ ឥតោ បដ្ឋាយ សព្ពំ វិត្ថារេត្វា អហេតុកដ្ឋកំ កថេតព្ពំ. ឯត្តាវតា មហាធម្មរក្ខិតត្ថេរវាទេ ទសកមគ្គោ និដ្ឋិតោ ហោតិ, សទ្ធិំ អហេតុកដ្ឋកេនាតិ.

ឥមេសំ បន តិណ្ណំ ថេរានំ កតរស្ស វាទោ គហេតព្ពោតិ? ន កស្សចិ ឯកំសេន. សព្ពេសំ បន វាទេសុ យុត្តំ គហេតព្ពំ. បឋមវាទស្មិញ្ហិ សសង្ខារាសង្ខារវិធានំ បច្ចយភេទតោ អធិប្បេតំ. តេនេត្ថ, អសង្ខារិកកុសលស្ស ទុព្ពលបច្ចយេហិ ឧប្បន្នំ សសង្ខារិកវិបាកំ, សសង្ខារិកកុសលស្ស ពលវបច្ចយេហិ ឧប្បន្នំ អសង្ខារិកវិបាកញ្ច គហេត្វា, លព្ភមានានិបិ កិរិយជវនានិ បហាយ, កុសលជវនេន តទារម្មណំ អារម្មណេន ច វេទនំ និយាមេត្វា, សេក្ខបុថុជ្ជនវសេន សោឡសកមគ្គោ កថិតោ. យំ បនេត្ថ អកុសលជវនាវសានេ អហេតុកវិបាកមេវ តទារម្មណំ ទស្សិតំ, តំ ឥតរេសុ ន ទស្សិតមេវ. តស្មា តំ តត្ថ តេសុ វុត្តំ សហេតុកវិបាកញ្ច, ឯត្ថាបិ សព្ពមិទំ លព្ភតេវ. តត្រាយំ នយោ – យទា ហិ កុសលជវនានំ អន្តរន្តរា អកុសលំ ជវតិ, តទា កុសលាវសានេ អាចិណ្ណសទិសមេវ, អកុសលាវសានេ សហេតុកំ តទារម្មណំ យុត្តំ. យទា និរន្តរំ អកុសលមេវ តទា អហេតុកំ. ឯវំ តាវ បឋមវាទេ យុត្តំ គហេតព្ពំ.

ទុតិយវាទេ បន កុសលតោ សសង្ខារាសង្ខារវិធានំ អធិប្បេតំ. តេនេត្ថ អសង្ខារិកកុសលស្ស អសង្ខារិកមេវ វិបាកំ, សសង្ខារិកកុសលស្ស ច សសង្ខារិកមេវ គហេត្វា, ជវនេន តទារម្មណនិយាមំ អកត្វា, សព្ពេសម្បិ សេក្ខាសេក្ខបុថុជ្ជនានំ ឧប្បត្តិរហោ បិណ្ឌជវនវសេនេវ ទ្វាទសកមគ្គោ កថិតោ. តិហេតុកជវនាវសានេ បនេត្ថ តិហេតុកំ តទារម្មណំ យុត្តំ. ទុហេតុកជវនាវសានេ ទុហេតុកំ, អហេតុកជវនាវសានេ អហេតុកំ ភាជេត្វា បន ន វុត្តំ. ឯវំ ទុតិយវាទេ យុត្តំ គហេតព្ពំ.

តតិយវាទេបិ កុសលតោវ អសង្ខារសសង្ខារវិធានំ អធិប្បេតំ. ‘តិហេតុកកម្មំ តិហេតុកវិបាកម្បិ ទុហេតុកវិបាកម្បិ អហេតុកវិបាកម្បិ ទេតី’តិ បន វចនតោ អសង្ខារិកតិហេតុកបដិសន្ធិកស្ស អសង្ខារិកទុហេតុកេនបិ តទារម្មណេន ភវិតព្ពំ. តំ អទស្សេត្វា ហេតុសទិសមេវ តទារម្មណំ ទស្សិតំ. តំ បុរិមាយ ហេតុកិត្តនលទ្ធិយា ន យុជ្ជតិ. កេវលំ ទសកមគ្គវិភាវនត្ថមេវ វុត្តំ. ឥតរម្បិ បន លព្ភតេវ. ឯវំ តតិយវាទេបិ យុត្តំ គហេតព្ពំ. អយញ្ច សព្ពាបិ បដិសន្ធិជនកស្សេវ កម្មស្ស វិបាកំ សន្ធាយ តទារម្មណកថា. ‘សហេតុកំ ភវង្គំ អហេតុកស្ស ភវង្គស្ស អនន្តរបច្ចយេន បច្ចយោ’តិ (បដ្ឋា. ៣.១.១០២) វចនតោ បន នានាកម្មេន អហេតុកបដិសន្ធិកស្សាបិ សហេតុកវិបាកំ តទារម្មណំ ឧប្បជ្ជតិ. តស្ស ឧប្បត្តិវិធានំ មហាបករណេ អាវិ ភវិស្សតីតិ.

កាមាវចរកុសលវិបាកកថា និដ្ឋិតា.

រូបាវចរារូបាវចរវិបាកកថា

៤៩៩. ឥទានិ រូបាវចរាទិវិបាកំ ទស្សេតុំ បុន កតមេ ធម្មា អព្យាកតាតិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ យស្មា កាមាវចរវិបាកំ អត្តនោ កុសលេន សទិសម្បិ ហោតិ, អសទិសម្បិ, តស្មា ន តំ កុសលានុគតិកំ កត្វា ភាជិតំ. រូបាវចរារូបាវចរវិបាកំ បន យថា ហត្ថិអស្សបព្ពតាទីនំ ឆាយា ហត្ថិអាទិសទិសាវ ហោន្តិ, តថា អត្តនោ កុសលសទិសមេវ ហោតីតិ កុសលានុគតិកំ កត្វា ភាជិតំ. កាមាវចរកម្មញ្ច យទា កទាចិ វិបាកំ ទេតិ, រូបាវចរារូបាវចរំ បន អនន្តរាយេន, ទុតិយស្មិំយេវ អត្តភាវេ, វិបាកំ ទេតីតិបិ កុសលានុគតិកមេវ កត្វា ភាជិតំ. សេសំ កុសលេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. អយំ បន វិសេសោ – បដិបទាទិភេទោ ច ហីនបណីតមជ្ឈិមភាវោ ច ឯតេសុ ឈានាគមនតោ វេទិតព្ពោ. ឆន្ទាទីនំ បន អញ្ញតរំ ធុរំ កត្វា អនុប្បាទនីយត្តា និរធិបតិកានេវ ឯតានីតិ.

រូបាវចរារូបាវចរវិបាកកថា និដ្ឋិតា.

លោកុត្តរវិបាកកថា

៥០៥. លោកុត្តរវិបាកម្បិ កុសលសទិសត្តា កុសលានុគតិកមេវ កត្វា ភាជិតំ. យស្មា បន តេភូមកកុសលំ ចុតិបដិសន្ធិវសេន វដ្ដំ អាចិនាតិ វឌ្ឍេតិ, តស្មា តត្ថ កតត្តា ឧបចិតត្តាតិ វុត្តំ. លោកុត្តរំ បន តេន អាចិតម្បិ អបចិនាតិ, សយម្បិ ចុតិបដិសន្ធិវសេន ន អាចិនាតិ, តេនេត្ថ ‘កតត្តា ឧបចិតត្តា’តិ អវត្វា កតត្តា ភាវិតត្តាតិ វុត្តំ.

សុញ្ញតន្តិអាទីសុ ‘មគ្គោ’ តាវ ‘អាគមនតោ សគុណតោ អារម្មណតោតិ តីហិ ការណេហិ នាមំ លភតី’តិ, ឥទំ ហេដ្ឋា កុសលាធិការេ វិត្ថារិតំ. តត្ថ សុត្តន្តិកបរិយាយេន សគុណតោបិ អារម្មណតោបិ នាមំ លភតិ. បរិយាយទេសនា ហេសា. អភិធម្មកថា បន និប្បរិយាយទេសនា. តស្មា ឥធ សគុណតោ វា អារម្មណតោ វា នាមំ ន លភតិ, អាគមនតោវ លភតិ. អាគមនមេវ ហិ ធុរំ. តំ ទុវិធំ ហោតិ – វិបស្សនាគមនំ មគ្គាគមនន្តិ.

តត្ថ មគ្គស្ស អាគតដ្ឋានេ វិបស្សនាគមនំ ធុរំ, ផលស្ស អាគតដ្ឋានេ មគ្គាគមនំ ធុរន្តិ, ឥទម្បិ ហេដ្ឋា វុត្តមេវ. តេសុ ឥទំ ផលស្ស អាគតដ្ឋានំ, តស្មា ឥធ មគ្គាគមនំ ធុរន្តិ វេទិតព្ពំ. សោ បនេស មគ្គោ អាគមនតោ ‘សុញ្ញត’ន្តិ នាមំ លភិត្វា សគុណតោ ច អារម្មណតោ ច ‘អនិមិត្តោ’‘អប្បណិហិតោ’តិបិ វុច្ចតិ. តស្មា សយំ អាគមនីយដ្ឋានេ ឋត្វា អត្តនោ ផលស្ស តីណិ នាមានិ ទេតិ. កថំ? អយញ្ហិ សុទ្ធាគមនវសេនេវ លទ្ធនាមោ ‘សុញ្ញតមគ្គោ’ សយំ អាគមនីយដ្ឋានេ ឋត្វា អត្តនោ ផលស្ស នាមំ ទទមានោ ‘សុញ្ញត’ន្តិ នាមំ អកាសិ. ‘សុញ្ញតអនិមិត្តមគ្គោ’ សយំ អាគមនីយដ្ឋានេ ឋត្វា អត្តនោ ផលស្ស នាមំ ទទមានោ ‘អនិមិត្ត’ន្តិ នាមំ អកាសិ. ‘សុញ្ញតអប្បណិហិតមគ្គោ’ សយំ អាគមនីយដ្ឋានេ ឋត្វា អត្តនោ ផលស្ស នាមំ ទទមានោ ‘អប្បណិហិត’ន្តិ នាមំ អកាសិ. ឥមានិ បន តីណិ នាមានិ មគ្គានន្តរេ ផលចិត្តស្មិំយេវ ឥមិនា នយេន លព្ភន្តិ, នោ អបរភាគេ វឡញ្ជនកផលសមាបត្តិយា. អបរភាគេ បន អនិច្ចតាទីហិ តីហិ វិបស្សនាហិ វិបស្សិតុំ សក្កោតិ. អថស្ស វុដ្ឋិតវុដ្ឋិតវិបស្សនាវសេន អនិមិត្តអប្បណិហិតសុញ្ញតសង្ខាតានិ តីណិ ផលានិ ឧប្បជ្ជន្តិ. តេសំ តានេវ សង្ខារារម្មណានិ. អនិច្ចានុបស្សនាទីនិ ញាណានិ អនុលោមញាណានិ នាម ហោន្តិ.

យោ ចាយំ សុញ្ញតមគ្គេ វុត្តោ. អប្បណិហិតមគ្គេបិ ឯសេវ នយោ. អយម្បិ ហិ សុទ្ធាគមនវសេន លទ្ធនាមោ ‘អប្បណិហិតមគ្គោ’ សយំ អាគមនីយដ្ឋានេ ឋត្វា អត្តនោ ផលស្ស នាមំ ទទមានោ ‘អប្បណិហិត’ន្តិ នាមំ អកាសិ. ‘អប្បណិហិតអនិមិត្តមគ្គោ’ សយំ អាគមនីយដ្ឋានេ ឋត្វា អត្តនោ ផលស្ស នាមំ ទទមានោ ‘អនិមិត្ត’ន្តិ នាមំ អកាសិ. ‘អប្បណិហិតសុញ្ញតមគ្គោ’ សយំ អាគមនីយដ្ឋានេ ឋត្វា អត្តនោ ផលស្ស នាមំ ទទមានោ ‘សុញ្ញត’ន្តិ នាមំ អកាសិ. ឥមានិបិ តីណិ នាមានិ មគ្គានន្តរេ ផលចិត្តស្មិំយេវ ឥមិនា នយេន លព្ភន្តិ, ន អបរភាគេ វឡញ្ជនកផលសមាបត្តិយាតិ. ឯវំ ឥមស្មិំ វិបាកនិទ្ទេសេ កុសលចិត្តេហិ តិគុណានិ វិបាកចិត្តានិ វេទិតព្ពានិ.

យថា បន តេភូមកកុសលានិ អត្តនោ វិបាកំ អធិបតិំ លភាបេតុំ ន សក្កោន្តិ, ន ឯវំ លោកុត្តរកុសលានិ. កស្មា? តេភូមកកុសលានញ្ហិ អញ្ញោ អាយូហនកាលោ អញ្ញោ វិបច្ចនកាលោ. តេន តានិ អត្តនោ វិបាកំ អធិបតិំ លភាបេតុំ ន សក្កោន្តិ. លោកុត្តរានិ បន តាយ សទ្ធាយ, តស្មិំ វីរិយេ, តាយ សតិយា, តស្មិំ សមាធិម្ហិ, តាយ បញ្ញាយ អវូបសន្តាយ, អបណ្ណកំ អវិរទ្ធំ មគ្គានន្តរមេវ វិបាកំ បដិលភន្តិ, តេន អត្តនោ វិបាកំ អធិបតិំ លភាបេតុំ សក្កោន្តិ.

យថា ហិ បរិត្តកស្ស អគ្គិនោ គតដ្ឋានេ អគ្គិស្មិំ និព្ពុតមត្តេយេវ ឧណ្ហាការោ និព្ពាយិត្វា កិញ្ចិ ន ហោតិ, មហន្តំ បន អាទិត្តំ អគ្គិក្ខន្ធំ និព្ពាបេត្វា គោមយបរិភណ្ឌេ កតេបិ ឧណ្ហាការោ អវូបសន្តោវ ហោតិ, ឯវមេវ តេភូមកកុសលេ អញ្ញោ កម្មក្ខណោ អញ្ញោ វិបាកក្ខណោ បរិត្តអគ្គិដ្ឋានេ ឧណ្ហភាវនិព្ពុតកាលោ វិយ ហោតិ. តស្មា តំ អត្តនោ វិបាកំ អធិបតិំ លភាបេតុំ ន សក្កោតិ. លោកុត្តរេ បន តាយ សទ្ធាយ…បេ… តាយ បញ្ញាយ អវូបសន្តាយ, មគ្គានន្តរមេវ ផលំ ឧប្បជ្ជតិ, តស្មា តំ អត្តនោ វិបាកំ អធិបតិំ លភាបេតីតិ វេទិតព្ពំ. តេនាហុ បោរាណា – ‘វិបាកេ អធិបតិ នត្ថិ ឋបេត្វា លោកុត្តរ’ន្តិ.

៥៥៥. ចតុត្ថផលនិទ្ទេសេ អញ្ញាតាវិន្ទ្រិយន្តិ អញ្ញាតាវិនោ ចតូសុ សច្ចេសុ និដ្ឋិតញាណកិច្ចស្ស ឥន្ទ្រិយំ, អញ្ញាតាវីនំ វា ចតូសុ សច្ចេសុ និដ្ឋិតកិច្ចានំ ចត្តារិ សច្ចានិ ញត្វា បដិវិជ្ឈិត្វា ឋិតានំ ធម្មានំ អព្ភន្តរេ ឥន្ទដ្ឋសាធនេន ឥន្ទ្រិយំ. និទ្ទេសវារេបិស្ស អញ្ញាតាវីនន្តិ អាជានិត្វា ឋិតានំ. ធម្មានន្តិ សម្បយុត្តធម្មានំ អព្ភន្តរេ. អញ្ញាតិ អាជាននា, បញ្ញា បជាននាតិអាទីនិ វុត្តត្ថានេវ. មគ្គង្គំ មគ្គបរិយាបន្នន្តិ ផលមគ្គស្ស អង្គំ, ផលមគ្គេ ច បរិយាបន្នន្តិ អត្ថោ.

អបិចេត្ថ ឥទំ បកិណ្ណកំ – ឯកំ ឥន្ទ្រិយំ ឯកំ ឋានំ គច្ឆតិ, ឯកំ ឆ ឋានានិ គច្ឆតិ, ឯកំ ឯកំ ឋានំ គច្ឆតិ. ឯកញ្ហិ ‘អនញ្ញាតញ្ញស្សាមីតិន្ទ្រិយំ’ ឯកំ ឋានំ គច្ឆតិ សោតាបត្តិមគ្គំ. ឯកំ ‘អញ្ញិន្ទ្រិយំ’ ហេដ្ឋា តីណិ ផលានិ, ឧបរិ តយោ មគ្គេតិ ឆ ឋានានិ គច្ឆតិ. ឯកំ ‘អញ្ញាតាវិន្ទ្រិយំ’ ឯកំ ឋានំ គច្ឆតិ អរហត្តផលំ. សព្ពេសុបិ មគ្គផលេសុ អត្ថតោ អដ្ឋ អដ្ឋ ឥន្ទ្រិយានីតិ ចតុសដ្ឋិ លោកុត្តរិន្ទ្រិយានិ កថិតានិ. បាឡិតោ បន នវ នវ កត្វា ទ្វាសត្តតិ ហោន្តិ. មគ្គេ មគ្គង្គន្តិ វុត្តំ. ផលេបិ មគ្គង្គំ. មគ្គេ ពោជ្ឈង្គោតិ វុត្តោ ផលេបិ ពោជ្ឈង្គោ. មគ្គក្ខណេ អារតិ វិរតីតិ វុត្តា ផលក្ខណេបិ អារតិ វិរតីតិ. តត្ថ មគ្គោ មគ្គភាវេនេវ មគ្គោ, ផលំ បន មគ្គំ ឧបាទាយ មគ្គោ នាម; ផលង្គំ ផលបរិយាបន្នន្តិ វត្តុម្បិ វដ្ដតិ. មគ្គេ ពុជ្ឈនកស្ស អង្គោតិ សម្ពោជ្ឈង្គោ, ផលេ ពុទ្ធស្ស អង្គោតិ សម្ពោជ្ឈង្គោ. មគ្គេ អារមណវិរមណវសេនេវ អារតិ វិរតិ. ផលេ បន អារតិវិរតិវសេនាតិ.

លោកុត្តរវិបាកកថា និដ្ឋិតា.

អកុសលវិបាកកថា

៥៥៦. ឥតោ បរានិ អកុសលវិបាកានិ – បញ្ច ចក្ខុសោតឃានជិវ្ហាកាយវិញ្ញាណានិ, ឯកា មនោធាតុ, ឯកា មនោវិញ្ញាណធាតូតិ ឥមានិ សត្ត ចិត្តានិ – បាឡិតោ ច អត្ថតោ ច ហេដ្ឋា វុត្តេហិ តាទិសេហេវ កុសលវិបាកចិត្តេហិ សទិសានិ.

កេវលញ្ហិ តានិ កុសលកម្មបច្ចយានិ ឥមានិ អកុសលកម្មបច្ចយានិ. តានិ ច ឥដ្ឋឥដ្ឋមជ្ឈត្តេសុ អារម្មណេសុ វត្តន្តិ, ឥមានិ អនិដ្ឋអនិដ្ឋមជ្ឈត្តេសុ. តត្ថ ច សុខសហគតំ កាយវិញ្ញាណំ, ឥធ ទុក្ខសហគតំ. តត្ថ ច ឧបេក្ខាសហគតា មនោវិញ្ញាណធាតុ មនុស្សេសុ ជច្ចន្ធាទីនំ បដិសន្ធិំ អាទិំ កត្វា បញ្ចសុ ឋានេសុ វិបច្ចតិ. ឥធ បន ឯកាទសវិធេនាបិ អកុសលចិត្តេន កម្មេ អាយូហិតេ កម្មកម្មនិមិត្តគតិនិមិត្តេសុ អញ្ញតរំ អារម្មណំ កត្វា ចតូសុ អបាយេសុ បដិសន្ធិ ហុត្វា វិបច្ចតិ; ទុតិយវារតោ បដ្ឋាយ យាវតាយុកំ ភវង្គំ ហុត្វា, អនិដ្ឋអនិដ្ឋមជ្ឈត្តារម្មណាយ បញ្ចវិញ្ញាណវីថិយា សន្តីរណំ ហុត្វា, ពលវារម្មណេ ឆសុ ទ្វារេសុ តទារម្មណំ ហុត្វា, មរណកាលេ ចុតិ ហុត្វាតិ, ឯវំ បញ្ចសុ ឯវ ឋានេសុ វិបច្ចតីតិ.

អកុសលវិបាកកថា និដ្ឋិតា.