កម្មកថា
ឥទានិ យានិ តីណិ កម្មានិ ឋបេត្វា ឥមានិ កម្មទ្វារានិ ទស្សិតានិ, តានិ អាទិំ កត្វា អវសេសស្ស ទ្វារកថាយ មាតិកាឋបនស្ស វិត្ថារកថា ហោតិ. តីណិ ហិ កម្មានិ – កាយកម្មំ វចីកម្មំ មនោកម្មន្តិ. កិំ បនេតំ កម្មំ នាមាតិ? ចេតនា ចេវ, ឯកច្ចេ ច ចេតនាសម្បយុត្តកា ធម្មា. តត្ថ ចេតនាយ កម្មភាវេ ឥមានិ សុត្តានិ –
‘‘ចេតនាហំ, ភិក្ខវេ, កម្មំ វទាមិ, ចេតយិត្វា កម្មំ ករោតិ កាយេន វាចាយ មនសា’’ (អ. និ. ៦.៦៣; កថា. ៥៣៩). ‘‘កាយេ វា ហិ, អានន្ទ, សតិ កាយសញ្ចេតនាហេតុ ឧប្បជ្ជតិ អជ្ឈត្តំ សុខទុក្ខំ, វាចាយ វា, អានន្ទ, សតិ វចីសញ្ចេតនាហេតុ ឧប្បជ្ជតិ អជ្ឈត្តំ សុខទុក្ខំ; មនេ វា, អានន្ទ, សតិ មនោសញ្ចេតនាហេតុ ឧប្បជ្ជតិ អជ្ឈត្តំ សុខទុក្ខំ’’ (សំ. និ. ២.២៥; អ. និ. ៤.១៧១). ‘‘តិវិធា, ភិក្ខវេ, កាយសញ្ចេតនា អកុសលំ កាយកម្មំ ទុក្ខុទ្រយំ, ទុក្ខវិបាកំ; ចតុព្ពិធា, ភិក្ខវេ, វចីសញ្ចេតនា…បេ… តិវិធា, ភិក្ខវេ, មនោសញ្ចេតនា អកុសលំ មនោកម្មំ ទុក្ខុទ្រយំ ទុក្ខវិបាកំ តិវិធា, ភិក្ខវេ, កាយសញ្ចេតនា កុសលំ កាយកម្មំ សុខុទ្រយំ សុខវិបាកំ ចតុព្ពិធា, ភិក្ខវេ, វចីសញ្ចេតនា…បេ… តិវិធា, ភិក្ខវេ, មនោសញ្ចេតនា, កុសលំ មនោកម្មំ សុខុទ្រយំ សុខវិបាកំ’’ (កថា. ៥៣៩; អ. និ. ១០.២១៧ ថោកំ វិសទិសំ). ‘‘សចាយំ, អានន្ទ, សមិទ្ធិ មោឃបុរិសោ បាដលិបុត្តស្ស បរិព្ពាជកស្ស ឯវំ បុដ្ឋោ ឯវំ ព្យាករេយ្យ – សញ្ចេតនិយំ, អាវុសោ បាដលិបុត្ត, កម្មំ កត្វា កាយេន វាចាយ មនសា, សុខវេទនីយំ សុខំ សោ វេទយតិ…បេ… អទុក្ខមសុខវេទនីយំ អទុក្ខមសុខំ សោ វេទយតីតិ; ឯវំ ព្យាករមានោ ខោ, អានន្ទ, សមិទ្ធិ មោឃបុរិសោ បាដលិបុត្តស្ស បរិព្ពាជកស្ស សម្មា ព្យាករមានោ ព្យាករេយ្យា’’តិ (ម. និ. ៣.៣០០; កថា. ៥៣៩).
ឥមានិ តាវ ចេតនាយ កម្មភាវេ សុត្តានិ. ចេតនាសម្បយុត្តធម្មានំ បន កម្មភាវោ កម្មចតុក្កេន ទីបិតោ. វុត្តញ្ហេតំ –
‘‘ចត្តារិមានិ, ភិក្ខវេ, កម្មានិ មយា សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា បវេទិតានិ. កតមានិ ចត្តារិ? អត្ថិ, ភិក្ខវេ, កម្មំ កណ្ហំ កណ្ហវិបាកំ, អត្ថិ, ភិក្ខវេ, កម្មំ សុក្កំ សុក្កវិបាកំ, អត្ថិ, ភិក្ខវេ, កម្មំ កណ្ហសុក្កំ កណ្ហសុក្កវិបាកំ, អត្ថិ, ភិក្ខវេ, កម្មំ អកណ្ហំ អសុក្កំ អកណ្ហអសុក្កវិបាកំ កម្មក្ខយាយ សំវត្តតិ (អ. និ. ៤.២៣២-២៣៣).… កតមញ្ច, ភិក្ខវេ, កម្មំ អកណ្ហំ អសុក្កំ អកណ្ហអសុក្កវិបាកំ កម្មក្ខយាយ សំវត្តតិ? យទិទំ សត្ត ពោជ្ឈង្គា – សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ…បេ… ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គោ, ឥទំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, កម្មំ អកណ្ហំ អសុក្កំ អកណ្ហអសុក្កវិបាកំ កម្មក្ខយាយ សំវត្តតិ (អ. និ. ៤.២៣៨).… កតមញ្ច, ភិក្ខវេ, កម្មំ អកណ្ហំ អសុក្កំ អកណ្ហអសុក្កវិបាកំ កម្មក្ខយាយ សំវត្តតិ? អយមេវ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ – សេយ្យថិទំ, សម្មាទិដ្ឋិ …បេ… សម្មាសមាធិ. ឥទំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, កម្មំ អកណ្ហំ អសុក្កំ អកណ្ហអសុក្កវិបាកំ កម្មក្ខយាយ សំវត្តតី’’តិ (អ. និ. ៤.២៣៧).
ឯវំ ឥមេ ពោជ្ឈង្គមគ្គង្គប្បភេទតោ បន្នរស ធម្មា កម្មចតុក្កេន ទីបិតា. អភិជ្ឈា, ព្យាបាទោ, មិច្ឆាទិដ្ឋិ, អនភិជ្ឈា, អព្យាបាទោ, សម្មាទិដ្ឋីតិ ឥមេហិ បន ឆហិ សទ្ធិំ ឯកវីសតិ ចេតនាសម្បយុត្តកា ធម្មា វេទិតព្ពា.
តត្ថ លោកុត្តរមគ្គោ ភជាបិយមានោ កាយកម្មាទីនិ តីណិ កម្មានិ ភជតិ. យញ្ហិ កាយេន ទុស្សីល្យំ អជ្ឈាចរតិ, តម្ហា សំវរោ កាយិកោតិ វេទិតព្ពោ. យំ វាចាយ ទុស្សីល្យំ អជ្ឈាចរតិ, តម្ហា សំវរោ វាចសិកោតិ វេទិតព្ពោ. ឥតិ សម្មាកម្មន្តោ កាយកម្មំ, សម្មាវាចា វចីកម្មំ. ឯតស្មិំ ទ្វយេ គហិតេ សម្មាអាជីវោ តប្បក្ខិកត្តា គហិតោវ ហោតិ. យំ បន មនេន ទុស្សីល្យំ អជ្ឈាចរតិ, តម្ហា សំវរោ មានសិកោតិ វេទិតព្ពោ. សោ ទិដ្ឋិសង្កប្បវាយាមសតិសមាធិវសេន បញ្ចវិធោ ហោតិ. អយំ បញ្ចវិធោបិ មនោកម្មំ នាម. ឯវំ លោកុត្តរមគ្គោ ភជាបិយមានោ តីណិ កម្មានិ ភជតិ.
ឥមស្មិំ ឋានេ ទ្វារសំសន្ទនំ នាម ហោតិ. កាយវចីទ្វារេសុ ហិ ចោបនំ បត្វា កម្មបថំ អប្បត្តម្បិ អត្ថិ, មនោទ្វារេ ច សមុទាចារំ បត្វា កម្មបថំ អប្បត្តម្បិ អត្ថិ; តំ គហេត្វា តំតំទ្វារបក្ខិកមេវ អកំសុ.
តត្រាយំ នយោ – យោ ‘មិគវំ គមិស្សាមី’តិ ធនុំ សជ្ជេតិ, ជិយំ វដ្ដេតិ, សត្តិំ និសេតិ, ភត្តំ ភុញ្ជតិ, វត្ថំ បរិទហតិ, ឯត្តាវតា កាយទ្វារេ ចោបនំ បត្តំ ហោតិ. សោ អរញ្ញេ ទិវសំ ចរិត្វា អន្តមសោ សសពិឡារមត្តម្បិ ន លភតិ, ឥទំ អកុសលំ កាយកម្មំ នាម ហោតិ ន ហោតីតិ? ន ហោតិ. កស្មា? កម្មបថំ អប្បត្តតាយ. កេវលំ បន កាយទុច្ចរិតំ នាម ហោតីតិ វេទិតព្ពំ. មច្ឆគ្គហណាទី សុបយោគេសុបិ ឯសេវ នយោ.
វចីទ្វារេបិ ‘មិគវំ គមិស្សាមិ’ ‘វេគេន ធនុអាទីនិ សជ្ជេថា’តិ អាណាបេត្វា បុរិមនយេនេវ អរញ្ញេ កិញ្ចិ អលភន្តស្ស កិញ្ចាបិ វចីទ្វារេ ចោបនំ បត្តំ, កម្មបថំ អប្បត្តតាយ បន កាយកម្មំ ន ហោតិ. កេវលំ វចីទុច្ចរិតំ នាម ហោតីតិ វេទិតព្ពំ.
មនោទ្វារេ បន វធកចេតនាយ ឧប្បន្នមត្តាយ ឯវ កម្មបថភេទោវ ហោតិ. សោ ច ខោ ព្យាបាទវសេន ន បាណាតិបាតវសេន. អកុសលញ្ហិ កាយកម្មំ កាយវចីទ្វារេសុ សមុដ្ឋាតិ, ន មនោទ្វារេ; តថា អកុសលំ វចីកម្មំ. អកុសលំ មនោកម្មំ បន តីសុបិ ទ្វារេសុ សមុដ្ឋាតិ; តថា កុសលានិ កាយវចីមនោកម្មានិ.
កថំ? សហត្ថា ហិ បាណំ ហនន្តស្ស អទិន្នំ អាទិយន្តស្ស មិច្ឆាចារំ ចរន្តស្ស កម្មំ កាយកម្មមេវ ហោតិ. ទ្វារម្បិ កាយទ្វារមេវ ហោតិ. ឯវំ តាវ អកុសលំ កាយកម្មំ កាយទ្វារេ សមុដ្ឋាតិ. តេហិ បន ចិត្តេហិ សហជាតា អភិជ្ឈាព្យាបាទមិច្ឆាទិដ្ឋិយោ ចេតនាបក្ខិកា វា ភវន្តិ, អព្ពោហារិកា វា. ‘គច្ឆ ឥត្ថន្នាមំ ជីវិតា វោរោបេហិ, ឥត្ថន្នាមំ ភណ្ឌំ អវហរា’តិ អាណាបេន្តស្ស បន កម្មំ កាយកម្មំ ហោតិ, ទ្វារំ បន វចីទ្វារំ. ឯវំ អកុសលំ កាយកម្មំ វចីទ្វារេ សមុដ្ឋាតិ. តេហិ បន ចិត្តេហិ សហជាតា អភិជ្ឈាព្យាបាទមិច្ឆាទិដ្ឋិយោ ចេតនាបក្ខិកា វា ភវន្តិ អព្ពោហារិកា វា. ឯត្តកា អាចរិយានំ សមានត្ថកថា នាម.
វិតណ្ឌវាទី បនាហ – ‘អកុសលំ កាយកម្មំ មនោទ្វារេបិ សមុដ្ឋាតី’តិ. សោ ‘តយោ សង្គហេ អារុឡ្ហំ សុត្តំ អាហរាហី’តិ វុត្តោ ឥទំ កុលុម្ពសុត្តំ នាម អាហរិ –
‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ឥធេកច្ចោ សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វា ឥទ្ធិមា ចេតោវសិប្បត្តោ អញ្ញិស្សា កុច្ឆិគតំ គព្ភំ បាបកេន មនសា អនុបេក្ខកោ ហោតិ – ‘អហោ វតាយំ កុច្ឆិគតោ គព្ភោ ន សោត្ថិនា អភិនិក្ខមេយ្យា’តិ. ឯវំ, ភិក្ខវេ, កុលុម្ពស្ស ឧបឃាតោ ហោតី’’តិ.
ឥទំ សុត្តំ អាហរិត្វា អាហ – ‘ឯវំ ចិន្តិតមត្តេយេវ មនសា កុច្ឆិគតោ គព្ភោ ផេណបិណ្ឌោ វិយ វិលីយតិ. ឯត្ថ កុតោ កាយង្គចោបនំ វា វាចង្គចោបនំ វា? មនោទ្វារស្មិំយេវ បន ឥទំ អកុសលំ កាយកម្មំ សមុដ្ឋាតី’តិ.
តមេនំ ‘តវ សុត្តស្ស អត្ថំ តុលយិស្សាមា’តិ វត្វា ឯវំ តុលយិំសុ – ‘ត្វំ ឥទ្ធិយា បរូបឃាតំ វទេសិ. ឥទ្ធិ នាម ចេសា – អធិដ្ឋានិទ្ធិ, វិកុព្ពនិទ្ធិ, មនោមយិទ្ធិ, ញាណវិប្ផារិទ្ធិ, សមាធិវិប្ផារិទ្ធិ, អរិយិទ្ធិ, កម្មវិបាកជិទ្ធិ, បុញ្ញវតោ ឥទ្ធិ, វិជ្ជាមយិទ្ធិ, តត្ថ តត្ថ សម្មាបយោគបច្ចយា ឥជ្ឈនដ្ឋេន ឥទ្ធីតិ ទសវិធា (បដិ. ម. ៣.១០). តត្ថ កតរំ ឥទ្ធិំ វទេសី’តិ? ‘ភាវនាមយ’ន្តិ. ‘កិំ បន ភាវនាមយិទ្ធិយា បរូបឃាតកម្មំ ហោតី’តិ? ‘អាម, ឯកច្ចេ អាចរិយា ឯកវារំ ហោតី’តិ; វទន្តិ យថា ហិ បរំ បហរិតុកាមេន ឧទកភរិតេ ឃដេ ខិត្តេ ឃដោបិ ភិជ្ជតិ, ឧទកម្បិ នស្សតិ, ឯវមេវ ភាវនាមយិទ្ធិយា ឯកវារំ បរូបឃាតកម្មំ ហោតិ. តតោ បដ្ឋាយ បន សា នស្សតីតិ. អថ នំ ‘ភាវនាមយិទ្ធិយា នេវ ឯកវារំ ន ទ្វេ វារេ បរូបឃាតកម្មំ ហោតី’តិ វត្វា តំ សញ្ញត្តិំ អាគច្ឆន្តំ បុច្ឆិំសុ – ‘ភាវនាមយិទ្ធិ កិំ កុសលា, អកុសលា, អព្យាកតា? សុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តា, ទុក្ខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តា, អទុក្ខមសុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តា? សវិតក្កសវិចារា, អវិតក្កវិចារមត្តា, អវិតក្កអវិចារា? កាមាវចរា, រូបាវចរា, អរូបាវចរា’តិ?
ឥមំ បន បញ្ហំ យោ ជានាតិ សោ ឯវំ វក្ខតិ – ‘ភាវនាមយិទ្ធិ កុសលា វា ហោតិ, អព្យាកតា វា; អទុក្ខមសុខវេទនីយា ឯវ, អវិតក្កអវិចារា ឯវ, រូបាវចរា ឯវា’តិ. សោ វត្តព្ពោ – ‘បាណាតិបាតចេតនា កុសលាទីសុ កតរំ កោដ្ឋាសំ ភជតី’តិ? ជានន្តោ វក្ខតិ – ‘បាណាតិបាតចេតនា អកុសលា ឯវ, ទុក្ខវេទនីយា ឯវ, សវិតក្កសវិចារា ឯវ កាមាវចរា ឯវា’តិ. ‘ឯវំ សន្តេ តវ បញ្ហោ នេវ កុសលត្តិកេន សមេតិ, ន វេទនាត្តិកេន, ន វិតក្កត្តិកេន, ន ភូមន្តរេនា’តិ.
‘កិំ បន ឯវំ មហន្តំ សុត្តំ និរត្ថក’ន្តិ? ‘នោ និរត្ថកំ; ត្វំ បនស្ស អត្ថំ ន ជានាសិ. ‘‘ឥទ្ធិមា ចេតោវសិប្បត្តោ’’តិ ឯត្ថ ហិ នេវ ភាវនាមយិទ្ធិ អធិប្បេតា, អាថព្ពណិទ្ធិ បន អធិប្បេតា. សា ហិ ឯត្ថ លព្ភមានា លព្ភតិ. សា បន កាយវចីទ្វារានិ មុញ្ចិត្វា កាតុំ ន សក្កា. អាថព្ពណិទ្ធិកា ហិ សត្តាហំ អលោណកំ ភុញ្ជិត្វា ទព្ពេ អត្ថរិត្វា បថវិយំ សយមានា តបំ ចរិត្វា សត្តមេ ទិវសេ សុសានភូមិំ សជ្ជេត្វា សត្តមេ បទេ ឋត្វា ហត្ថំ វដ្ដេត្វា វដ្ដេត្វា មុខេន វិជ្ជំ បរិជប្បន្តិ. អថ នេសំ កម្មំ សមិជ្ឈតិ. ឯវំ អយម្បិ ឥទ្ធិ កាយវចីទ្វារានិ មុញ្ចិត្វា កាតុំ ន សក្កាតិ. ‘ន កាយកម្មំ មនោទ្វារេ សមុដ្ឋាតី’តិ និដ្ឋមេត្ថ គន្តព្ពំ.
ហត្ថមុទ្ទាយ បន មុសាវាទាទីនិ កថេន្តស្ស កម្មំ វចីកម្មំ, ទ្វារំ បន កាយទ្វារំ ហោតិ. ឯវំ អកុសលំ វចីកម្មម្បិ កាយទ្វារេ សមុដ្ឋាតិ. តេហិ បន ចិត្តេហិ សហជាតា អភិជ្ឈាព្យាបាទមិច្ឆាទិដ្ឋិយោ ចេតនាបក្ខិកា វា ភវន្តិ, អព្ពោហារិកា វា. វចីភេទំ បន កត្វា មុសាវាទាទីនិ កថេន្តស្ស កម្មម្បិ វចីកម្មំ ទ្វារម្បិ វចីទ្វារមេវ. ឯវំ អកុសលំ វចីកម្មំ វចីទ្វារេ សមុដ្ឋាតិ. តេហិ បន ចិត្តេហិ សហជាតា អភិជ្ឈាព្យាបាទមិច្ឆាទិដ្ឋិយោ ចេតនាបក្ខិកា វា ភវន្តិ អព្ពោហារិកា វា. ឯត្តកា អាចរិយានំ សមានត្ថកថា នាម.
វិតណ្ឌវាទី បនាហ – ‘អកុសលំ វចីកម្មំ មនោទ្វារេបិ សមុដ្ឋាតី’តិ. សោ ‘តយោ សង្គហេ អារុឡ្ហំ សុត្តំ អាហរាហី’តិ វុត្តោ ឥទំ ឧបោសថក្ខន្ធកតោ សុត្តំ អាហរិ –
‘‘យោ បន ភិក្ខុ យាវតតិយំ អនុស្សាវិយមានេ សរមានោ សន្តិំ អាបត្តិំ នាវិករេយ្យ សម្បជានមុសាវាទស្ស ហោតី’’តិ (មហាវ. ១៣៤).
ឥទំ សុត្តំ អាហរិត្វា អាហ – ‘ឯវំ អាបត្តិំ អនាវិករោន្តោ តុណ្ហីភូតោវ អញ្ញំ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ, ឯត្ថ កុតោ កាយង្គចោបនំ វា វាចង្គចោបនំ វា? មនោទ្វារស្មិំយេវ បន ឥទំ អកុសលំ វចីកម្មំ សមុដ្ឋាតី’តិ.
សោ វត្តព្ពោ – ‘កិំ បនេតំ សុត្តំ នេយ្យត្ថំ ឧទាហុ នីតត្ថ’ន្តិ? ‘នីតត្ថមេវ មយ្ហំ សុត្ត’ន្តិ. សោ ‘មា ឯវំ អវច, តុលយិស្សាមស្ស អត្ថ’ន្តិ វត្វា ឯវំ បុច្ឆិតព្ពោ – ‘សម្បជានមុសាវាទេ កិំ ហោតី’តិ? ជានន្តោ ‘សម្បជានមុសាវាទេ ទុក្កដំ ហោតី’តិ វក្ខតិ. តតោ វត្តព្ពោ ‘វិនយស្ស ទ្វេ មូលានិ – កាយោ ច វាចា ច; សម្មាសម្ពុទ្ធេន ហិ សព្ពាបត្តិយោ ឥមេសុយេវ ទ្វីសុ ទ្វារេសុ បញ្ញត្តា, មនោទ្វារេ អាបត្តិបញ្ញបនំ នាម នត្ថិ. ត្វំ អតិវិយ វិនយេ បកតញ្ញូ, យោ សត្ថារា អបញ្ញត្តេ ឋានេ អាបត្តិំ បញ្ញបេសិ, សម្មាសម្ពុទ្ធំ អព្ភាចិក្ខសិ, ជិនចក្កំ បហរសី’តិអាទិវចនេហិ និគ្គណ្ហិត្វា ឧត្តរិ បញ្ហំ បុច្ឆិតព្ពោ – ‘សម្បជានមុសាវាទោ កិរិយតោ សមុដ្ឋាតិ ឧទាហុ អកិរិយតោ’តិ? ជានន្តោ ‘កិរិយតោ’តិ វក្ខតិ. តតោ វត្តព្ពោ – ‘អនាវិករោន្តោ កតរំ កិរិយំ ករោតី’តិ? អទ្ធា ហិ កិរិយំ អបស្សន្តោ វិឃាតំ អាបជ្ជិស្សតិ. តតោ ឥមស្ស សុត្តស្ស អត្ថេន សញ្ញាបេតព្ពោ. អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ – យ្វាយំ ‘សម្បជានមុសាវាទោ ហោតី’តិ វុត្តោ, សោ អាបត្តិតោ កិំ ហោតិ? ‘កតរាបត្តិ ហោតី’តិ អត្ថោ. ‘ទុក្កដាបត្តិ ហោតិ’. សា ច ខោ ន មុសាវាទលក្ខណេន, ភគវតោ បន វចនេន វចីទ្វារេ អកិរិយសមុដ្ឋានា អាបត្តិ ហោតីតិ វេទិតព្ពា. វុត្តម្បិ ចេតំ –
‘‘អនាលបន្តោ មនុជេន កេនចិ,
វាចាគិរំ នោ ច បរេ ភណេយ្យ;
អាបជ្ជេយ្យ វាចសិកំ ន កាយិកំ,
បញ្ហា មេសា កុសលេហិ ចិន្តិតា’’តិ. (បដិ. ៤៧៩);
ឯវំ អកុសលំ វចីកម្មំ ន មនោទ្វារេ សមុដ្ឋាតីតិ និដ្ឋមេត្ថ គន្តព្ពំ.
យទា បន អភិជ្ឈាសហគតេន ចេតសា កាយង្គំ ចោបេន្តោ ហត្ថគ្គាហាទីនិ ករោតិ, ព្យាបាទសហគតេន ចេតសា ទណ្ឌបរាមាសាទីនិ, មិច្ឆាទិដ្ឋិសហគតេន ចេតសា ‘ខន្ទសិវាទយោ សេដ្ឋា’តិ តេសំ អភិវាទនអញ្ជលិកម្មភូតបីឋកបរិភណ្ឌាទីនិ ករោតិ, តទា កម្មំ មនោកម្មំ ហោតិ, ទ្វារំ បន កាយទ្វារំ. ឯវំ អកុសលំ មនោកម្មំ កាយទ្វារេ សមុដ្ឋាតិ. ចេតនា បនេត្ថ អព្ពោហារិកា.
យទា បន អភិជ្ឈាសហគតេន ចេតសា វាចង្គំ ចោបេន្តោ ‘អហោ វត យំ បរស្ស, តំ មមស្សា’តិ បរវិត្តូបករណំ អភិជ្ឈាយតិ, ព្យាបាទសហគតេន ចេតសា ‘ឥមេ សត្តា ហញ្ញន្តុ វា, ពជ្ឈន្តុ វា, ឧច្ឆិជ្ជន្តុ វា, មា វា អហេសុ’ន្តិ វទតិ, មិច្ឆាទិដ្ឋិសហគតេន ចេតសា ‘នត្ថិ ទិន្នំ, នត្ថិ យិដ្ឋ’ន្តិអាទីនិ វទតិ, តទា កម្មំ មនោកម្មំ ហោតិ, ទ្វារំ បន វចីទ្វារំ. ឯវំ អកុសលំ មនោកម្មំ វចីទ្វារេ សមុដ្ឋាតិ. ចេតនា បនេត្ថ អព្ពោហារិកា.
យទា បន កាយង្គវាចង្គានិ អចោបេត្វា រហោ និសិន្នោ អភិជ្ឈាព្យាបាទមិច្ឆាទិដ្ឋិសហគតានិ ចិត្តានិ ឧប្បាទេតិ, តទា កម្មំ មនោកម្មំ, ទ្វារម្បិ មនោទ្វារមេវ. ឯវំ អកុសលំ មនោកម្មំ មនោទ្វារេ សមុដ្ឋាតិ. ឥមស្មិំ បន ឋានេ ចេតនាបិ ចេតនាសម្បយុត្តកា ធម្មាបិ មនោទ្វារេយេវ សមុដ្ឋហន្តិ. ឯវំ អកុសលំ មនោកម្មំ តីសុបិ ទ្វារេសុ សមុដ្ឋាតីតិ វេទិតព្ពំ.
យំ បន វុត្តំ ‘តថា កុសលានិ កាយវចីមនោកម្មានី’តិ, តត្រាយំ នយោ – យទា ហិ កេនចិ ការណេន វត្តុំ អសក្កោន្តោ ‘បាណាតិបាតា អទិន្នាទានា កាមេសុមិច្ឆាចារា បដិវិរមាមី’តិ ឥមានិ សិក្ខាបទានិ ហត្ថមុទ្ទាយ គណ្ហាតិ, តទា កម្មំ កាយកម្មំ ទ្វារម្បិ កាយទ្វារមេវ. ឯវំ កុសលំ កាយកម្មំ កាយទ្វារេ សមុដ្ឋាតិ. តេហិ ចិត្តេហិ សហគតា អនភិជ្ឈាទយោ ចេតនាបក្ខិកា វា ហោន្តិ, អព្ពោហារិកា វា.
យទា បន តានេវ សិក្ខាបទានិ វចីភេទំ កត្វា គណ្ហាតិ, តទា កម្មំ កាយកម្មំ, ទ្វារំ បន វចីទ្វារំ ហោតិ. ឯវំ កុសលំ កាយកម្មំ វចីទ្វារេ សមុដ្ឋាតិ. តេហិ ចិត្តេហិ សហគតា អនភិជ្ឈាទយោ ចេតនាបក្ខិកា វា ហោន្តិ, អព្ពោហារិកា វា.
យទា បន តេសុ សិក្ខាបទេសុ ទិយ្យមានេសុ កាយង្គវាចង្គានិ អចោបេត្វា មនសាវ ‘បាណាតិបាតា អទិន្នាទានា កាមេសុមិច្ឆាចារា បដិវិរមាមី’តិ គណ្ហាតិ, តទា កម្មំ កាយកម្មំ, ទ្វារំ បន មនោទ្វារំ ហោតិ. ឯវំ កុសលំ កាយកម្មំ មនោទ្វារេ សមុដ្ឋាតិ. តេហិ ចិត្តេហិ សហគតា អនភិជ្ឈាទយោ ចេតនាបក្ខិកា វា ហោន្តិ, អព្ពោហារិកា វា.
‘មុសាវាទា វេរមណី’អាទីនិ បន ចត្តារិ សិក្ខាបទានិ វុត្តនយេនេវ កាយាទីហិ គណ្ហន្តស្ស កុសលំ វចីកម្មំ តីសុ ទ្វារេសុ សមុដ្ឋាតីតិ វេទិតព្ពំ. ឥធាបិ អនភិជ្ឈាទយោ ចេតនាបក្ខិកា វា ហោន្តិ, អព្ពោហារិកា វា.
អនភិជ្ឈាទិសហគតេហិ បន ចិត្តេហិ កាយង្គំ ចោបេត្វា ចេតិយង្គណសម្មជ្ជនគន្ធមាលាទិបូជនចេតិយវន្ទនាទីនិ ករោន្តស្ស កម្មំ មនោកម្មំ ហោតិ, ទ្វារំ បន កាយទ្វារំ. ឯវំ កុសលំ មនោកម្មំ កាយទ្វារេ សមុដ្ឋាតិ. ចេតនា បនេត្ថ អព្ពោហារិកា. អនភិជ្ឈាសហគតេន ចិត្តេន វាចង្គំ ចោបេត្វា ‘អហោ វត យំ បរស្ស វិត្តូបករណំ ន តំ មមស្សា’តិ អនភិជ្ឈាយតោ អព្យាបាទសហគតេន ចិត្តេន ‘សព្ពេ សត្តា អវេរា អព្យាពជ្ឈា អនីឃា សុខី អត្តានំ បរិហរន្តូ’តិ វទន្តស្ស សម្មាទិដ្ឋិសហគតេន ចិត្តេន ‘អត្ថិ ទិន្ន’ន្តិអាទីនិ ឧទាហរន្តស្ស កម្មំ មនោកម្មំ ហោតិ, ទ្វារំ បន វចីទ្វារំ. ឯវំ កុសលំ មនោកម្មំ វចីទ្វារេ សមុដ្ឋាតិ. ចេតនា បនេត្ថ អព្ពោហារិកា. កាយង្គវាចង្គានិ បន អចោបេត្វា រហោ និសិន្នស្ស មនសាវ អនភិជ្ឈាទិសហគតានិ ចិត្តានិ ឧប្បាទេន្តស្ស កម្មំ មនោកម្មំ, ទ្វារម្បិ មនោទ្វារមេវ. ឯវំ កុសលំ មនោកម្មំ មនោទ្វារេ សមុដ្ឋាតិ. ឥមស្មិំ បន ឋានេ ចេតនាបិ ចេតនាសម្បយុត្តកា ធម្មាបិ មនោទ្វារេយេវ សមុដ្ឋហន្តិ.
តត្ថ អាណត្តិសមុដ្ឋិតេសុ បាណាតិបាតអទិន្នាទានេសុ កម្មម្បិ កាយកម្មំ ទ្វារម្បិ កម្មវសេនេវ កាយទ្វារន្តិ វទន្តោ កម្មំ រក្ខតិ, ទ្វារំ ភិន្ទតិ នាម. ហត្ថមុទ្ទាយ សមុដ្ឋិតេសុ មុសាវាទាទីសុ ទ្វារម្បិ កាយទ្វារំ, កម្មម្បិ ទ្វារវសេនេវ កាយកម្មន្តិ វទន្តោ ទ្វារំ រក្ខតិ កម្មំ ភិន្ទតិ នាម. តស្មា ‘កម្មំ រក្ខាមី’តិ ទ្វារំ ន ភិន្ទិតព្ពំ, ‘ទ្វារំ រក្ខាមី’តិ កម្មំ ន ភិន្ទិតព្ពំ. យថាវុត្តេនេវ បន នយេន កម្មញ្ច ទ្វារញ្ច វេទិតព្ពំ. ឯវំ កថេន្តោ ហិ នេវ កម្មំ ន ទ្វារំ ភិន្ទតីតិ.
កម្មកថា និដ្ឋិតា.
ឥទានិ ‘បញ្ច វិញ្ញាណានិ បញ្ចវិញ្ញាណទ្វារានី’តិអាទីសុ ចក្ខុវិញ្ញាណំ សោតវិញ្ញាណំ ឃានវិញ្ញាណំ ជិវ្ហាវិញ្ញាណំ កាយវិញ្ញាណន្តិ ឥមានិ បញ្ច វិញ្ញាណានិ នាម. ចក្ខុវិញ្ញាណទ្វារំ សោត… ឃាន… ជិវ្ហា… កាយវិញ្ញាណទ្វារន្តិ ឥមានិ បញ្ច វិញ្ញាណទ្វារានិ នាម. ឥមេសំ បញ្ចន្នំ ទ្វារានំ វសេន ឧប្បន្នា ចេតនា នេវ កាយកម្មំ ហោតិ, ន វចីកម្មំ, មនោកម្មមេវ ហោតីតិ វេទិតព្ពា. ចក្ខុសម្ផស្សោ សោត… ឃាន… ជិវ្ហា… កាយ… មនោសម្ផស្សោតិ ឥមេ បន ឆ សម្ផស្សា នាម. ចក្ខុសម្ផស្សទ្វារំ សោត… ឃាន… ជិវ្ហា… កាយ… មនោសម្ផស្សទ្វារន្តិ ឥមានិ ឆ សម្ផស្សទ្វារានិ នាម.
ចក្ខុអសំវរោ សោត… ឃាន… ជិវ្ហា… បសាទកាយ… ចោបនកាយអសំវរោ វាចាអសំវរោ មនោអសំវរោតិ – ឥមេ អដ្ឋ អសំវរា នាម. តេ អត្ថតោ ‘ទុស្សីល្យំ មុដ្ឋស្សច្ចំ អញ្ញាណំ អក្ខន្តិ កោសជ្ជ’ន្តិ ឥមេ បញ្ច ធម្មា ហោន្តិ. តេសុ ឯកធម្មោបិ បញ្ចទ្វារេ វោដ្ឋព្ពនបរិយោសានេសុ ចិត្តេសុ នុប្បជ្ជតិ, ជវនក្ខណេយេវ ឧប្បជ្ជតិ. ជវនេ ឧប្បន្នោបិ បញ្ចទ្វារេ អសំវរោតិ វុច្ចតិ.
ចក្ខុវិញ្ញាណសហជាតោ ហិ ផស្សោ ចក្ខុសម្ផស្សោ នាម, ចេតនា មនោកម្មំ នាម, តំ ចិត្តំ មនោកម្មទ្វារំ នាម. ឯត្ថ បញ្ចវិធោ អសំវរោ នត្ថិ. សម្បដិច្ឆនសហជាតោ ផស្សោ មនោសម្ផស្សោ នាម, ចេតនា មនោកម្មំ នាម, តំ ចិត្តំ មនោកម្មទ្វារំ នាម. ឯត្ថាបិ អសំវរោ នត្ថិ. សន្តីរណវោដ្ឋព្ពនេសុបិ ឯសេវ នយោ. ជវនសហជាតោ បន ផស្សោ មនោសម្ផស្សោ នាម, ចេតនា មនោកម្មំ នាម, តំ ចិត្តំ មនោកម្មទ្វារំ នាម. ឯត្ថ អសំវរោ ចក្ខុអសំវរោ នាម ហោតិ. សោតឃានជិវ្ហាបសាទកាយទ្វារេសុបិ ឯសេវ នយោ. យទា បន រូបាទីសុ អញ្ញតរារម្មណំ មនោទ្វារិកជវនំ វិនា វចីទ្វារេន សុទ្ធំ កាយទ្វារសង្ខាតំ ចោបនំ បាបយមានំ ឧប្បជ្ជតិ, តទា តេន ចិត្តេន សហជាតោ ផស្សោ មនោសម្ផស្សោ នាម, ចេតនា កាយកម្មំ នាម, តំ បន ចិត្តំ អព្ពោហារិកំ, ចោបនស្ស ឧប្បន្នត្តា មនោទ្វារន្តិ សង្ខ្យំ ន គច្ឆតិ. ឯត្ថ អសំវរោ ចោបនកាយអសំវរោ នាម. យទា តាទិសំយេវ ជវនំ វិនា កាយទ្វារេន សុទ្ធំ វចីទ្វារសង្ខាតំ ចោបនំ បាបយមានំ ឧប្បជ្ជតិ, តទា តេន ចិត្តេន សហជាតោ ផស្សោ មនោសម្ផស្សោ នាម, ចេតនា វចីកម្មំ នាម, តំ បន ចិត្តំ អព្ពោហារិកំ, ចោបនស្ស ឧប្បន្នត្តា មនោទ្វារន្តិ សង្ខ្យំ ន គច្ឆតិ. ឯត្ថ អសំវរោ វាចាអសំវរោ នាម. យទា បន តាទិសំ ជវនចិត្តំ វិនា កាយវចីទ្វារេហិ សុទ្ធំ មនោទ្វារមេវ ហុត្វា ឧប្បជ្ជតិ, តទា តេន ចិត្តេន សហជាតោ ផស្សោ មនោសម្ផស្សោ នាម, ចេតនា មនោកម្មំ នាម, តំ បន ចិត្តំ មនោកម្មទ្វារំ នាម. ឯត្ថ អសំវរោ មនោអសំវរោ នាម. ឥតិ ឥមេសំ អដ្ឋន្នំ អសំវរានំ វសេន ចក្ខុអសំវរទ្វារំ, សោត… ឃាន… ជិវ្ហា… បសាទកាយ… ចោបនកាយ… វាចា… មនោអសំវរទ្វារន្តិ ឥមានិ អដ្ឋ អសំវរទ្វារានិ វេទិតព្ពានិ.
ចក្ខុសំវរោ សោត… ឃាន… ជិវ្ហា… បសាទកាយ… ចោបនកាយ… វាចា… មនោសំវរោតិ ឥមេ បន អដ្ឋ សំវរា នាម. តេ អត្ថតោ ‘សីលំ សតិ ញាណំ ខន្តិ វីរិយ’ន្តិ ឥមេ បញ្ច ធម្មា ហោន្តិ. តេសុបិ ឯកធម្មោបិ បញ្ចទ្វារេ វោដ្ឋព្ពនបរិយោសានេសុ ចិត្តេសុ នុប្បជ្ជតិ. ជវនក្ខណេយេវ ឧប្បជ្ជតិ. ជវនេ ឧប្បន្នោបិ បញ្ចទ្វារេ សំវរោតិ វុច្ចតិ. តស្ស សព្ពស្សាបិ ចក្ខុវិញ្ញាណសហជាតោ ហិ ផស្សោ ចក្ខុសម្ផស្សោតិអាទិនា អសំវរេ វុត្តនយេនេវ ឧប្បត្តិ វេទិតព្ពា. ឥតិ ឥមេសំ អដ្ឋន្នំ សំវរានំ វសេន ចក្ខុសំវរទ្វារំ…បេ… មនោសំវរទ្វារន្តិ ឥមានិ អដ្ឋ សំវរទ្វារានិ វេទិតព្ពានិ.