កាមាវចរកុសលំ ទ្វារកថា

កាយកម្មទ្វារកថា

ឥមស្ស បនត្ថស្ស បកាសនត្ថំ ឥមស្មិំ ឋានេ មហាអដ្ឋកថាយំ ទ្វារកថា កថិតា. តត្ថ តីណិ កម្មានិ, តីណិ កម្មទ្វារានិ, បញ្ច វិញ្ញាណានិ, បញ្ច វិញ្ញាណទ្វារានិ, ឆ ផស្សា, ឆ ផស្សទ្វារានិ, អដ្ឋ អសំវរា, អដ្ឋ អសំវរទ្វារានិ, អដ្ឋ សំវរា, អដ្ឋ សំវរទ្វារានិ, ទស កុសលកម្មបថា, ទស អកុសលកម្មបថាតិ, ឥទំ ឯត្តកំ ទ្វារកថាយ មាតិកាឋបនំ នាម.

តត្ថ កិញ្ចាបិ តីណិ កម្មានិ បឋមំ វុត្តានិ, តានិ បន ឋបេត្វា អាទិតោ តាវ តីណិ កម្មទ្វារានិ ភាជេត្វា ទស្សិតានិ. កតមានិ តីណិ? កាយកម្មទ្វារំ, វចីកម្មទ្វារំ, មនោកម្មទ្វារន្តិ.

តត្ថ ចតុព្ពិធោ កាយោ – ឧបាទិន្នកោ, អាហារសមុដ្ឋានោ, ឧតុសមុដ្ឋានោ, ចិត្តសមុដ្ឋានោតិ. តត្ថ ចក្ខាយតនាទីនិ ជីវិតិន្ទ្រិយបរិយន្តានិ អដ្ឋ កម្មសមុដ្ឋានរូបានិបិ, កម្មសមុដ្ឋានានេវ ចតស្សោ ធាតុយោ វណ្ណោ គន្ធោ រសោ ឱជាតិ អដ្ឋ ឧបាទិន្នកកាយោ នាម. តានេវ អដ្ឋ អាហារជានិ អាហារសមុដ្ឋានិកកាយោ នាម. អដ្ឋ ឧតុជានិ ឧតុសមុដ្ឋានិកកាយោ នាម. អដ្ឋ ចិត្តជានិ ចិត្តសមុដ្ឋានិកកាយោ នាម.

តេសុ កាយកម្មទ្វារន្តិ នេវ ឧបាទិន្នកកាយស្ស នាមំ ន ឥតរេសំ. ចិត្តសមុដ្ឋានេសុ បន អដ្ឋសុ រូបេសុ ឯកា វិញ្ញត្តិ អត្ថិ, ឥទំ កាយកម្មទ្វារំ នាម. យំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘កតមំ តំ រូបំ កាយវិញ្ញត្តិ? យា កុសលចិត្តស្ស វា, អកុសលចិត្តស្ស វា, អព្យាកតចិត្តស្ស វា, អភិក្កមន្តស្ស វា បដិក្កមន្តស្ស វា, អាលោកេន្តស្ស វា វិលោកេន្តស្ស វា, សមិញ្ជេន្តស្ស វា បសារេន្តស្ស វា, កាយស្ស ថម្ភនា សន្ថម្ភនា សន្ថម្ភិតត្តំ, វិញ្ញត្តិ វិញ្ញាបនា វិញ្ញាបិតត្តំ, ឥទំ តំ រូបំ កាយវិញ្ញត្តី’’តិ (ធ. ស. ៧២០). ‘អភិក្កមិស្សាមិ បដិក្កមិស្សាមី’តិ ហិ ចិត្តំ ឧប្បជ្ជមានំ រូបំ សមុដ្ឋាបេតិ. តត្ថ យា បថវីធាតុ អាបោធាតុ តេជោធាតុ វាយោធាតុ តន្និស្សិតោ វណ្ណោ គន្ធោ រសោ ឱជាតិ ឥមេសំ អដ្ឋន្នំ រូបកលាបានំ អព្ភន្តរេ ចិត្តសមុដ្ឋានា វាយោធាតុ, សា អត្តនា សហជាតំ រូបកាយំ សន្ថម្ភេតិ សន្ធារេតិ ចាលេតិ អភិក្កមាបេតិ បដិក្កមាបេតិ.

តត្ថ ឯកាវជ្ជនវីថិយំ សត្តសុ ជវនេសុ បឋមចិត្តសមុដ្ឋិតា វាយោធាតុ អត្តនា សហជាតំ រូបកាយំ សន្ថម្ភេតុំ សន្ធារេតុំ សក្កោតិ, អបរាបរំ បន ចាលេតុំ ន សក្កោតិ. ទុតិយាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. សត្តមចិត្តេន បន សមុដ្ឋិតា វាយោធាតុ ហេដ្ឋា ឆហិ ចិត្តេហិ សមុដ្ឋិតំ វាយោធាតុំ ឧបត្ថម្ភនបច្ចយំ លភិត្វា អត្តនា សហជាតំ រូបកាយំ សន្ថម្ភេតុំ សន្ធារេតុំ ចាលេតុំ អភិក្កមាបេតុំ បដិក្កមាបេតុំ អាលោកាបេតុំ វិលោកាបេតុំ សម្មិញ្ជាបេតុំ បសារាបេតុំ សក្កោតិ. តេន គមនំ នាម ជាយតិ, អាគមនំ នាម ជាយតិ, គមនាគមនំ នាម ជាយតិ. ‘យោជនំ គតោ ទសយោជនំ គតោ’តិ វត្តព្ពតំ អាបជ្ជាបេតិ.

យថា ហិ សត្តហិ យុគេហិ អាកឌ្ឍិតព្ពេ សកដេ បឋមយុគេ យុត្តគោណា យុគំ តាវ សន្ថម្ភេតុំ សន្ធារេតុំ សក្កោន្តិ, ចក្កំ បន នបវដ្ដេន្តិ; ទុតិយាទីសុបិ ឯសេវ នយោ; សត្តមយុគេ បន គោណេ យោជេត្វា យទា ឆេកោ សារថិ ធុរេ និសីទិត្វា យោត្តានិ អាទាយ សព្ពបុរិមតោ បដ្ឋាយ បតោទលដ្ឋិយា គោណេ អាកោដេតិ, តទា សព្ពេវ ឯកពលា ហុត្វា ធុរញ្ច សន្ធារេន្តិ ចក្កានិ ច បវដ្ដេន្តិ. ‘សកដំ គហេត្វា ទសយោជនំ វីសតិយោជនំ គតា’តិ វត្តព្ពតំ អាបាទេន្តិ – ឯវំសម្បទមិទំ វេទិតព្ពំ.

តត្ថ យោ ចិត្តសមុដ្ឋានិកកាយោ ន សោ វិញ្ញត្តិ, ចិត្តសមុដ្ឋានាយ បន វាយោធាតុយា សហជាតំ រូបកាយំ សន្ថម្ភេតុំ សន្ធារេតុំ ចាលេតុំ បច្ចយោ ភវិតុំ សមត្ថោ ឯកោ អាការវិការោ អត្ថិ, អយំ វិញ្ញត្តិ នាម. សា អដ្ឋ រូបានិ វិយ ន ចិត្តសមុដ្ឋានា. យថា បន អនិច្ចាទិភេទានំ ធម្មានំ ជរាមរណត្តា, ‘‘ជរាមរណំ, ភិក្ខវេ, អនិច្ចំ សង្ខត’’ន្តិអាទិ (សំ. និ. ២.២០) វុត្តំ, ឯវំ ចិត្តសមុដ្ឋានានំ រូបានំ វិញ្ញត្តិតាយ សាបិ ចិត្តសមុដ្ឋានា នាម ហោតិ.

វិញ្ញាបនត្តា បនេសា វិញ្ញត្តីតិ វុច្ចតិ. កិំ វិញ្ញាបេតីតិ? ឯកំ កាយិកករណំ. ចក្ខុបថស្មិញ្ហិ ឋិតោ ហត្ថំ វា បាទំ វា ឧក្ខិបតិ, សីសំ វា ភមុកំ វា ចាលេតិ, អយំ ហត្ថាទីនំ អាការោ ចក្ខុវិញ្ញេយ្យោ ហោតិ. វិញ្ញត្តិ បន ន ចក្ខុវិញ្ញេយ្យា មនោវិញ្ញេយ្យា ឯវ. ចក្ខុនា ហិ ហត្ថវិការាទិវសេន វិប្ផន្ទមានំ វណ្ណារម្មណមេវ បស្សតិ. វិញ្ញត្តិំ បន មនោទ្វារិកចិត្តេន ចិន្តេត្វា ‘ឥទញ្ចិទញ្ច ឯស ការេតិ មញ្ញេ’តិ ជានាតិ.

យថា ហិ អរញ្ញេ និទាឃសមយេ ឧទកដ្ឋានេ មនុស្សា ‘ឥមាយ សញ្ញាយ ឥធ ឧទកស្ស អត្ថិភាវំ ជានិស្សន្តី’តិ រុក្ខគ្គេ តាលបណ្ណាទីនិ ពន្ធាបេន្តិ, សុរាបានទ្វារេ ធជំ ឧស្សាបេន្តិ, ឧច្ចំ វា បន រុក្ខំ វាតោ បហរិត្វា ចាលេតិ, អន្តោឧទកេ មច្ឆេ ចលន្តេ ឧបរិ ពុព្ពុឡកានិ ឧដ្ឋហន្តិ, មហោឃស្ស គតមគ្គបរិយន្តេ តិណបណ្ណកសដំ ឧស្សារិតំ ហោតិ. តត្ថ តាលបណ្ណធជសាខាចលនពុព្ពុឡកតិណបណ្ណកសដេ ទិស្វា យថា ចក្ខុនា អទិដ្ឋម្បិ ‘ឯត្ថ ឧទកំ ភវិស្សតិ, សុរា ភវិស្សតិ, អយំ រុក្ខោ វាតេន បហតោ ភវិស្សតិ, អន្តោឧទកេ មច្ឆោ ភវិស្សតិ, ឯត្តកំ ឋានំ អជ្ឈោត្ថរិត្វា ឱឃោ គតោ ភវិស្សតី’តិ មនោវិញ្ញាណេន ជានាតិ, ឯវមេវ វិញ្ញត្តិបិ ន ចក្ខុវិញ្ញេយ្យា មនោវិញ្ញេយ្យាវ. ចក្ខុនា ហិ ហត្ថវិការាទិវសេន វិប្ផន្ទមានំ វណ្ណារម្មណមេវ បស្សតិ. វិញ្ញត្តិំ បន មនោទ្វារិកចិត្តេន ចិន្តេត្វា ‘ឥទញ្ចិទញ្ច ឯស ការេតិ មញ្ញេ’តិ ជានាតិ.

ន កេវលញ្ចេសា វិញ្ញាបនតោវ វិញ្ញត្តិ នាម. វិញ្ញេយ្យតោបិ បន វិញ្ញត្តិយេវ នាម. អយញ្ហិ បរេសំ អន្តមសោ តិរច្ឆានគតានម្បិ បាកដា ហោតិ. តត្ថ តត្ថ សន្និបតិតា ហិ សោណសិង្គាលកាកគោណាទយោ ទណ្ឌំ វា លេឌ្ឌុំ វា គហេត្វា បហរណាការេ ទស្សិតេ ‘អយំ នោ បហរិតុកាមោ’តិ ញត្វា យេន វា តេន វា បលាយន្តិ. បាការកុដ្ដាទិអន្តរិកស្ស បន បរស្ស អបាកដកាលោបិ អត្ថិ. កិញ្ចាបិ តស្មិំ ខណេ អបាកដា សម្មុខីភូតានំ បន បាកដត្តា វិញ្ញត្តិយេវ នាម ហោតិ.

ចិត្តសមុដ្ឋានិកេ បន កាយេ ចលន្តេ តិសមុដ្ឋានិកោ ចលតិ ន ចលតីតិ? សោបិ តថេវ ចលតិ. តំគតិកោ តទនុវត្តកោវ ហោតិ. យថា ហិ ឧទកេ គច្ឆន្តេ ឧទកេ បតិតានិ សុក្ខទណ្ឌកតិណបណ្ណាទីនិបិ ឧទកគតិកានេវ ភវន្តិ, តស្មិំ គច្ឆន្តេ គច្ឆន្តិ, តិដ្ឋន្តេ តិដ្ឋន្តិ – ឯវំសម្បទមិទំ វេទិតព្ពំ. ឯវមេសា ចិត្តសមុដ្ឋានេសុ រូបេសុ វិញ្ញត្តិ កាយកម្មទ្វារំ នាមាតិ វេទិតព្ពា.

យា បន តស្មិំ ទ្វារេ សិទ្ធា ចេតនា យាយ បាណំ ហនតិ, អទិន្នំ អាទិយតិ, មិច្ឆាចារំ ចរតិ, បាណាតិបាតាទីហិ វិរមតិ, ឥទំ កាយកម្មំ នាម. ឯវំ បរវាទិម្ហិ សតិ កាយោ ទ្វារំ, តម្ហិ ទ្វារេ សិទ្ធា ចេតនា កាយកម្មំ ‘កុសលំ វា អកុសលំ វា’តិ ឋបេតព្ពំ. បរវាទិម្ហិ បន អសតិ ‘អព្យាកតំ វា’តិ តិកំ បូរេត្វាវ ឋបេតព្ពំ. តត្ថ យថា នគរទ្វារំ កតដ្ឋានេយេវ តិដ្ឋតិ, អង្គុលមត្តម្បិ អបរាបរំ ន សង្កមតិ, តេន តេន បន ទ្វារេន មហាជនោ សញ្ចរតិ, ឯវមេវ ទ្វារេ ទ្វារំ ន សញ្ចរតិ, កម្មំ បន តស្មិំ តស្មិំ ទ្វារេ ឧប្បជ្ជនតោ ចរតិ. តេនាហុ បោរាណា –

ទ្វារេ ចរន្តិ កម្មានិ, ន ទ្វារា ទ្វារចារិនោ;

តស្មា ទ្វារេហិ កម្មានិ, អញ្ញមញ្ញំ វវត្ថិតាតិ.

តត្ថ កម្មេនាបិ ទ្វារំ នាមំ លភតិ, ទ្វារេនាបិ កម្មំ. យថា ហិ វិញ្ញាណាទីនំ ឧប្បជ្ជនដ្ឋានានិ វិញ្ញាណទ្វារំ ផស្សទ្វារំ អសំវរទ្វារំ សំវរទ្វារន្តិ នាមំ លភន្តិ, ឯវំ កាយកម្មស្ស ឧប្បជ្ជនដ្ឋានំ កាយកម្មទ្វារន្តិ នាមំ លភតិ. វចីមនោកម្មទ្វារេសុបិ ឯសេវ នយោ. យថា បន តស្មិំ តស្មិំ រុក្ខេ អធិវត្ថា ទេវតា សិម្ពលិទេវតា បលាសទេវតា បុចិមន្ទទេវតា ផន្ទនទេវតាតិ តេន តេន រុក្ខេន នាមំ លភតិ, ឯវមេវ កាយទ្វារេន កតំ កម្មម្បិ កាយកម្មន្តិ ទ្វារេន នាមំ លភតិ. វចីកម្មមនោកម្មេសុបិ ឯសេវ នយោ. តត្ថ អញ្ញោ កាយោ, អញ្ញំ កម្មំ, កាយេន បន កតត្តា តំ កាយកម្មន្តិ វុច្ចតិ. តេនាហុ អដ្ឋកថាចរិយា –

កាយេន ចេ កតំ កម្មំ, កាយកម្មន្តិ វុច្ចតិ;

កាយោ ច កាយកម្មញ្ច, អញ្ញមញ្ញំ វវត្ថិតា.

សូចិយា ចេ កតំ កម្មំ, សូចិកម្មន្តិ វុច្ចតិ;

សូចិ ច សូចិកម្មញ្ច, អញ្ញមញ្ញំ វវត្ថិតា.

វាសិយា ចេ កតំ កម្មំ, វាសិកម្មន្តិ វុច្ចតិ;

វាសិ ច វាសិកម្មញ្ច, អញ្ញមញ្ញំ វវត្ថិតា.

បុរិសេន ចេ កតំ កម្មំ, បុរិសកម្មន្តិ វុច្ចតិ;

បុរិសោ ច បុរិសកម្មញ្ច, អញ្ញមញ្ញំ វវត្ថិតា.

ឯវមេវំ.

កាយេន ចេ កតំ កម្មំ, កាយកម្មន្តិ វុច្ចតិ;

កាយោ ច កាយកម្មញ្ច, អញ្ញមញ្ញំ វវត្ថិតាតិ.

ឯវំ សន្តេ នេវ ទ្វារវវត្ថានំ យុជ្ជតិ, ន កម្មវវត្ថានំ. កថំ? កាយវិញ្ញត្តិយញ្ហិ ‘‘ទ្វារេ ចរន្តិ កម្មានី’’តិ វចនតោ វចីកម្មម្បិ បវត្តតិ, តេនស្សា កាយកម្មទ្វារន្តិ វវត្ថានំ ន យុត្តំ. កាយកម្មញ្ច វចីវិញ្ញត្តិយម្បិ បវត្តតិ, តេនស្ស កាយកម្មន្តិ វវត្ថានំ ន យុជ្ជតី’តិ. ‘នោ ន យុជ្ជតិ. កស្មា? យេភុយ្យវុត្តិតាយ ចេវ តព្ពហុលវុត្តិតាយ ច. កាយកម្មមេវ ហិ យេភុយ្យេន កាយវិញ្ញត្តិយំ បវត្តតិ ន ឥតរានិ, តស្មា កាយកម្មស្ស យេភុយ្យេន បវត្តិតោ តស្សា កាយកម្មទ្វារភាវោ សិទ្ធោ. ព្រាហ្មណគាមអម្ពវននាគវនាទីនំ ព្រាហ្មណគាមាទិភាវោ វិយាតិ ទ្វារវវត្ថានំ យុជ្ជតិ. កាយកម្មំ បន កាយទ្វារម្ហិយេវ ពហុលំ បវត្តតិ អប្បំ វចីទ្វារេ. តស្មា កាយទ្វារេ ពហុលំ បវត្តិតោ ឯតស្ស កាយកម្មភាវោ សិទ្ធោ, វនចរកថុល្លកុមារិកាទិគោចរានំ វនចរកាទិភាវោ វិយាតិ. ឯវំ កម្មវវត្ថានម្បិ យុជ្ជតី’តិ.

កាយកម្មទ្វារកថា និដ្ឋិតា.

វចីកម្មទ្វារកថា

វចីកម្មទ្វារកថាយំ បន ចេតនាវិរតិសទ្ទវសេន តិវិធា វាចា នាម. តត្ថ ‘‘ចតូហិ, ភិក្ខវេ, អង្គេហិ សមន្នាគតា វាចា សុភាសិតា ហោតិ នោ ទុព្ភាសិតា, អនវជ្ជា ច អននុវជ្ជា ច វិញ្ញូន’’ន្តិ (សំ. និ. ១.២១៣); អយំ ចេតនាវាចា នាម. យា ‘‘ចតូហិ វចីទុច្ចរិតេហិ អារតិ វិរតិ…បេ… អយំ វុច្ចតិ សម្មាវាចា’’តិ (វិភ. ២០៦), អយំ វិរតិវាចា នាម. ‘‘វាចា គិរា ព្យប្បថោ ឧទីរណំ ឃោសោ ឃោសកម្មំ វាចា វចីភេទោ’’តិ (ធ. ស. ៨៥០), អយំ សទ្ទវាចា នាម. តាសុ វចីកម្មទ្វារន្តិ នេវ ចេតនាយ នាមំ ន វិរតិយា. សហសទ្ទា បន ឯកា វិញ្ញត្តិ អត្ថិ, ឥទំ វចីកម្មទ្វារំ នាម. យំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘កតមំ តំ រូបំ វចីវិញ្ញត្តិ? យា កុសលចិត្តស្ស វា អកុសលចិត្តស្ស វា អព្យាកតចិត្តស្ស វា វាចា គិរា ព្យប្បថោ ឧទីរណំ ឃោសោ ឃោសកម្មំ វាចា វចីភេទោ, អយំ វុច្ចតិ វាចា. យា តាយ វាចាយ វិញ្ញត្តិ វិញ្ញាបនា វិញ្ញាបិតត្តំ, ឥទំ តំ រូបំ វចីវិញ្ញត្តី’’តិ (ធ. ស. ៦៣៦).

‘ឥទំ វក្ខាមិ ឯតំ វក្ខាមី’តិ ហិ វិតក្កយតោ វិតក្កវិប្ផារសទ្ទោ នាម ឧប្បជ្ជតិ. អយំ ន សោតវិញ្ញេយ្យោ មនោវិញ្ញេយ្យោតិ មហាអដ្ឋកថាយំ អាគតោ. អាគមដ្ឋកថាសុ បន ‘វិតក្កវិប្ផារសទ្ទ’ន្តិ វិតក្កវិប្ផារវសេន ឧប្បន្នំ វិប្បលបន្តានំ សុត្តប្បមត្តាទីនំ សទ្ទំ; ‘សុត្វា’តិ តំ សុត្វា, យំ វិតក្កយតោ តស្ស សោ សទ្ទោ ឧប្បន្នោ; តស្ស វសេន ‘ឯវម្បិ តេ មនោ, ឥត្ថម្បិ តេ មនោ’តិ អាទិសតីតិ វត្វា វត្ថូនិបិ កថិតានិ. បដ្ឋានេបិ ‘‘ចិត្តសមុដ្ឋានំ សទ្ទាយតនំ សោតវិញ្ញាណស្ស អារម្មណបច្ចយេន បច្ចយោ’’តិ អាគតំ. តស្មា វិនា វិញ្ញត្តិឃដ្ដនាយ ឧប្បជ្ជមានោ អសោតវិញ្ញេយ្យោ វិតក្កវិប្ផារសទ្ទោ នាម នត្ថិ. ‘ឥទំ វក្ខាមិ ឯតំ វក្ខាមី’តិ ឧប្បជ្ជមានំ បន ចិត្តំ បថវីធាតុ អាបោធាតុ តេជោធាតុ វាយោធាតុ វណ្ណោ គន្ធោ រសោ ឱជាតិ អដ្ឋ រូបានិ សមុដ្ឋាបេតិ. តេសំ អព្ភន្តរេ ចិត្តសមុដ្ឋានា បថវីធាតុ ឧបាទិន្នកំ ឃដ្ដយមានាវ ឧប្បជ្ជតិ. តេន ធាតុសង្ឃដ្ដនេន សហេវ សទ្ទោ ឧប្បជ្ជតីតិ. អយំ ចិត្តសមុដ្ឋានសទ្ទោ នាម. អយំ ន វិញ្ញត្តិ. តស្សា បន ចិត្តសមុដ្ឋានាយ បថវីធាតុយា ឧបាទិន្នកឃដ្ដនស្ស បច្ចយភូតោ ឯកោ អាការវិការោ អត្ថិ, អយំ វចីវិញ្ញត្តិ នាម. ឥតោ បរំ សា អដ្ឋ រូបានិ វិយ ន ចិត្តសមុដ្ឋានាតិអាទិ សព្ពំ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

ឥធាបិ ហិ ‘តិស្ស, ទត្ត, មិត្តា’តិ បក្កោសន្តស្ស សទ្ទំ សុត្វា វិញ្ញត្តិំ មនោទ្វារិកចិត្តេន ចិន្តេត្វា ‘ឥទញ្ចិទញ្ច ឯស ការេតិ មញ្ញេ’តិ ជានាតិ. កាយវិញ្ញត្តិ វិយ ច អយម្បិ តិរច្ឆានគតានម្បិ បាកដា ហោតិ. ‘ឯហិ, យាហី’តិ ហិ សទ្ទំ សុត្វា តិរច្ឆានគតាបិ ‘ឥទំ នាមេស ការេតិ មញ្ញេ’តិ ញត្វា អាគច្ឆន្តិ ចេវ គច្ឆន្តិ ច. តិសមុដ្ឋានិកកាយំ ចាលេតិ ន ចាលេតីតិ, អយំ បន វារោ ឥធ ន លព្ភតិ. បុរិមចិត្តសមុដ្ឋានាយ ឧបត្ថម្ភនកិច្ចម្បិ នត្ថិ. យា បន តស្មិំ វចីទ្វារេ សិទ្ធា ចេតនា, យាយ មុសា កថេតិ, បេសុញ្ញំ កថេតិ, ផរុសំ កថេតិ, សម្ផំ បលបតិ, មុសាវាទាទីហិ វិរមតិ, ឥទំ វចីកម្មំ នាម. ឥតោ បរំ សព្ពំ កម្មវវត្ថានញ្ច ទ្វារវវត្ថានញ្ច ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពន្តិ.

វចីកម្មទ្វារកថា និដ្ឋិតា.

មនោកម្មទ្វារកថា

មនោកម្មទ្វារកថាយំ បន កាមាវចរាទិវសេន ចតុព្ពិធោ មនោ មនោ នាម. តត្ថ កាមាវចរោ ចតុបញ្ញាសវិធោ ហោតិ, រូបាវចរោ បន្នរសវិធោ, អរូបាវចរោ ទ្វាទសវិធោ, លោកុត្តរោ អដ្ឋវិធោតិ សព្ពោបិ ឯកូននវុតិវិធោ ហោតិ. តត្ថ អយំ នាម មនោ មនោទ្វារំ ន ហោតីតិ ន វត្តព្ពោ. យថា ហិ អយំ នាម ចេតនា កម្មំ ន ហោតីតិ ន វត្តព្ពា, អន្តមសោ បញ្ចវិញ្ញាណសម្បយុត្តាបិ ហិ ចេតនា មហាបករណេ កម្មន្ត្វេវ និទ្ទិដ្ឋា, ឯវមេវ អយំ នាម មនោ មនោទ្វារំ ន ហោតីតិ ន វត្តព្ពោ.

ឯត្ថាហ – កម្មំ នាមេតំ កិំ ករោតីតិ? អាយូហតិ, អភិសង្ខរោតិ, បិណ្ឌំ ករោតិ, ចេតេតិ, កប្បេតិ, បកប្បេតីតិ. ឯវំ សន្តេ បញ្ចវិញ្ញាណចេតនា កិំ អាយូហតិ, អភិសង្ខរោតិ, បិណ្ឌំ ករោតិ, ចេតេតិ, កប្បេតិ, បកប្បេតីតិ?. សហជាតធម្មេ. សាបិ ហិ សហជាតេ សម្បយុត្តក្ខន្ធេ អាយូហតិ អភិសង្ខរោតិ បិណ្ឌំ ករោតិ ចេតេតិ កប្បេតិ បកប្បេតីតិ. កិំ វា ឥមិនា វាទេន? សព្ពសង្គាហិកវសេន ហេតំ វុត្តំ. ឥទំ បនេត្ថ សន្និដ្ឋានំ – តេភូមកកុសលាកុសលោ ឯកូនតិំសវិធោ មនោ មនោកម្មទ្វារំ នាម. យា បន តស្មិំ មនោទ្វារេ សិទ្ធា ចេតនា យាយ អភិជ្ឈាព្យាបាទមិច្ឆាទស្សនានិ ចេវ អនភិជ្ឈាអព្យាបាទសម្មាទស្សនានិ ច គណ្ហាតិ, ឥទំ មនោកម្មំ នាម. ឥតោ បរំ សព្ពំ កម្មវវត្ថានញ្ច ទ្វារវវត្ថានញ្ច ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពន្តិ. ឥមានិ តីណិ កម្មទ្វារានិ នាម.

មនោកម្មទ្វារកថា និដ្ឋិតា.

កម្មកថា

ឥទានិ យានិ តីណិ កម្មានិ ឋបេត្វា ឥមានិ កម្មទ្វារានិ ទស្សិតានិ, តានិ អាទិំ កត្វា អវសេសស្ស ទ្វារកថាយ មាតិកាឋបនស្ស វិត្ថារកថា ហោតិ. តីណិ ហិ កម្មានិ – កាយកម្មំ វចីកម្មំ មនោកម្មន្តិ. កិំ បនេតំ កម្មំ នាមាតិ? ចេតនា ចេវ, ឯកច្ចេ ច ចេតនាសម្បយុត្តកា ធម្មា. តត្ថ ចេតនាយ កម្មភាវេ ឥមានិ សុត្តានិ –

‘‘ចេតនាហំ, ភិក្ខវេ, កម្មំ វទាមិ, ចេតយិត្វា កម្មំ ករោតិ កាយេន វាចាយ មនសា’’ (អ. និ. ៦.៦៣; កថា. ៥៣៩). ‘‘កាយេ វា ហិ, អានន្ទ, សតិ កាយសញ្ចេតនាហេតុ ឧប្បជ្ជតិ អជ្ឈត្តំ សុខទុក្ខំ, វាចាយ វា, អានន្ទ, សតិ វចីសញ្ចេតនាហេតុ ឧប្បជ្ជតិ អជ្ឈត្តំ សុខទុក្ខំ; មនេ វា, អានន្ទ, សតិ មនោសញ្ចេតនាហេតុ ឧប្បជ្ជតិ អជ្ឈត្តំ សុខទុក្ខំ’’ (សំ. និ. ២.២៥; អ. និ. ៤.១៧១). ‘‘តិវិធា, ភិក្ខវេ, កាយសញ្ចេតនា អកុសលំ កាយកម្មំ ទុក្ខុទ្រយំ, ទុក្ខវិបាកំ; ចតុព្ពិធា, ភិក្ខវេ, វចីសញ្ចេតនា…បេ… តិវិធា, ភិក្ខវេ, មនោសញ្ចេតនា អកុសលំ មនោកម្មំ ទុក្ខុទ្រយំ ទុក្ខវិបាកំ តិវិធា, ភិក្ខវេ, កាយសញ្ចេតនា កុសលំ កាយកម្មំ សុខុទ្រយំ សុខវិបាកំ ចតុព្ពិធា, ភិក្ខវេ, វចីសញ្ចេតនា…បេ… តិវិធា, ភិក្ខវេ, មនោសញ្ចេតនា, កុសលំ មនោកម្មំ សុខុទ្រយំ សុខវិបាកំ’’ (កថា. ៥៣៩; អ. និ. ១០.២១៧ ថោកំ វិសទិសំ). ‘‘សចាយំ, អានន្ទ, សមិទ្ធិ មោឃបុរិសោ បាដលិបុត្តស្ស បរិព្ពាជកស្ស ឯវំ បុដ្ឋោ ឯវំ ព្យាករេយ្យ – សញ្ចេតនិយំ, អាវុសោ បាដលិបុត្ត, កម្មំ កត្វា កាយេន វាចាយ មនសា, សុខវេទនីយំ សុខំ សោ វេទយតិ…បេ… អទុក្ខមសុខវេទនីយំ អទុក្ខមសុខំ សោ វេទយតីតិ; ឯវំ ព្យាករមានោ ខោ, អានន្ទ, សមិទ្ធិ មោឃបុរិសោ បាដលិបុត្តស្ស បរិព្ពាជកស្ស សម្មា ព្យាករមានោ ព្យាករេយ្យា’’តិ (ម. និ. ៣.៣០០; កថា. ៥៣៩).

ឥមានិ តាវ ចេតនាយ កម្មភាវេ សុត្តានិ. ចេតនាសម្បយុត្តធម្មានំ បន កម្មភាវោ កម្មចតុក្កេន ទីបិតោ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘ចត្តារិមានិ, ភិក្ខវេ, កម្មានិ មយា សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា បវេទិតានិ. កតមានិ ចត្តារិ? អត្ថិ, ភិក្ខវេ, កម្មំ កណ្ហំ កណ្ហវិបាកំ, អត្ថិ, ភិក្ខវេ, កម្មំ សុក្កំ សុក្កវិបាកំ, អត្ថិ, ភិក្ខវេ, កម្មំ កណ្ហសុក្កំ កណ្ហសុក្កវិបាកំ, អត្ថិ, ភិក្ខវេ, កម្មំ អកណ្ហំ អសុក្កំ អកណ្ហអសុក្កវិបាកំ កម្មក្ខយាយ សំវត្តតិ (អ. និ. ៤.២៣២-២៣៣).… កតមញ្ច, ភិក្ខវេ, កម្មំ អកណ្ហំ អសុក្កំ អកណ្ហអសុក្កវិបាកំ កម្មក្ខយាយ សំវត្តតិ? យទិទំ សត្ត ពោជ្ឈង្គា – សតិសម្ពោជ្ឈង្គោ…បេ… ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គោ, ឥទំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, កម្មំ អកណ្ហំ អសុក្កំ អកណ្ហអសុក្កវិបាកំ កម្មក្ខយាយ សំវត្តតិ (អ. និ. ៤.២៣៨).… កតមញ្ច, ភិក្ខវេ, កម្មំ អកណ្ហំ អសុក្កំ អកណ្ហអសុក្កវិបាកំ កម្មក្ខយាយ សំវត្តតិ? អយមេវ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ – សេយ្យថិទំ, សម្មាទិដ្ឋិ …បេ… សម្មាសមាធិ. ឥទំ វុច្ចតិ, ភិក្ខវេ, កម្មំ អកណ្ហំ អសុក្កំ អកណ្ហអសុក្កវិបាកំ កម្មក្ខយាយ សំវត្តតី’’តិ (អ. និ. ៤.២៣៧).

ឯវំ ឥមេ ពោជ្ឈង្គមគ្គង្គប្បភេទតោ បន្នរស ធម្មា កម្មចតុក្កេន ទីបិតា. អភិជ្ឈា, ព្យាបាទោ, មិច្ឆាទិដ្ឋិ, អនភិជ្ឈា, អព្យាបាទោ, សម្មាទិដ្ឋីតិ ឥមេហិ បន ឆហិ សទ្ធិំ ឯកវីសតិ ចេតនាសម្បយុត្តកា ធម្មា វេទិតព្ពា.

តត្ថ លោកុត្តរមគ្គោ ភជាបិយមានោ កាយកម្មាទីនិ តីណិ កម្មានិ ភជតិ. យញ្ហិ កាយេន ទុស្សីល្យំ អជ្ឈាចរតិ, តម្ហា សំវរោ កាយិកោតិ វេទិតព្ពោ. យំ វាចាយ ទុស្សីល្យំ អជ្ឈាចរតិ, តម្ហា សំវរោ វាចសិកោតិ វេទិតព្ពោ. ឥតិ សម្មាកម្មន្តោ កាយកម្មំ, សម្មាវាចា វចីកម្មំ. ឯតស្មិំ ទ្វយេ គហិតេ សម្មាអាជីវោ តប្បក្ខិកត្តា គហិតោវ ហោតិ. យំ បន មនេន ទុស្សីល្យំ អជ្ឈាចរតិ, តម្ហា សំវរោ មានសិកោតិ វេទិតព្ពោ. សោ ទិដ្ឋិសង្កប្បវាយាមសតិសមាធិវសេន បញ្ចវិធោ ហោតិ. អយំ បញ្ចវិធោបិ មនោកម្មំ នាម. ឯវំ លោកុត្តរមគ្គោ ភជាបិយមានោ តីណិ កម្មានិ ភជតិ.

ឥមស្មិំ ឋានេ ទ្វារសំសន្ទនំ នាម ហោតិ. កាយវចីទ្វារេសុ ហិ ចោបនំ បត្វា កម្មបថំ អប្បត្តម្បិ អត្ថិ, មនោទ្វារេ ច សមុទាចារំ បត្វា កម្មបថំ អប្បត្តម្បិ អត្ថិ; តំ គហេត្វា តំតំទ្វារបក្ខិកមេវ អកំសុ.

តត្រាយំ នយោ – យោ ‘មិគវំ គមិស្សាមី’តិ ធនុំ សជ្ជេតិ, ជិយំ វដ្ដេតិ, សត្តិំ និសេតិ, ភត្តំ ភុញ្ជតិ, វត្ថំ បរិទហតិ, ឯត្តាវតា កាយទ្វារេ ចោបនំ បត្តំ ហោតិ. សោ អរញ្ញេ ទិវសំ ចរិត្វា អន្តមសោ សសពិឡារមត្តម្បិ ន លភតិ, ឥទំ អកុសលំ កាយកម្មំ នាម ហោតិ ន ហោតីតិ? ន ហោតិ. កស្មា? កម្មបថំ អប្បត្តតាយ. កេវលំ បន កាយទុច្ចរិតំ នាម ហោតីតិ វេទិតព្ពំ. មច្ឆគ្គហណាទី សុបយោគេសុបិ ឯសេវ នយោ.

វចីទ្វារេបិ ‘មិគវំ គមិស្សាមិ’ ‘វេគេន ធនុអាទីនិ សជ្ជេថា’តិ អាណាបេត្វា បុរិមនយេនេវ អរញ្ញេ កិញ្ចិ អលភន្តស្ស កិញ្ចាបិ វចីទ្វារេ ចោបនំ បត្តំ, កម្មបថំ អប្បត្តតាយ បន កាយកម្មំ ន ហោតិ. កេវលំ វចីទុច្ចរិតំ នាម ហោតីតិ វេទិតព្ពំ.

មនោទ្វារេ បន វធកចេតនាយ ឧប្បន្នមត្តាយ ឯវ កម្មបថភេទោវ ហោតិ. សោ ច ខោ ព្យាបាទវសេន ន បាណាតិបាតវសេន. អកុសលញ្ហិ កាយកម្មំ កាយវចីទ្វារេសុ សមុដ្ឋាតិ, ន មនោទ្វារេ; តថា អកុសលំ វចីកម្មំ. អកុសលំ មនោកម្មំ បន តីសុបិ ទ្វារេសុ សមុដ្ឋាតិ; តថា កុសលានិ កាយវចីមនោកម្មានិ.

កថំ? សហត្ថា ហិ បាណំ ហនន្តស្ស អទិន្នំ អាទិយន្តស្ស មិច្ឆាចារំ ចរន្តស្ស កម្មំ កាយកម្មមេវ ហោតិ. ទ្វារម្បិ កាយទ្វារមេវ ហោតិ. ឯវំ តាវ អកុសលំ កាយកម្មំ កាយទ្វារេ សមុដ្ឋាតិ. តេហិ បន ចិត្តេហិ សហជាតា អភិជ្ឈាព្យាបាទមិច្ឆាទិដ្ឋិយោ ចេតនាបក្ខិកា វា ភវន្តិ, អព្ពោហារិកា វា. ‘គច្ឆ ឥត្ថន្នាមំ ជីវិតា វោរោបេហិ, ឥត្ថន្នាមំ ភណ្ឌំ អវហរា’តិ អាណាបេន្តស្ស បន កម្មំ កាយកម្មំ ហោតិ, ទ្វារំ បន វចីទ្វារំ. ឯវំ អកុសលំ កាយកម្មំ វចីទ្វារេ សមុដ្ឋាតិ. តេហិ បន ចិត្តេហិ សហជាតា អភិជ្ឈាព្យាបាទមិច្ឆាទិដ្ឋិយោ ចេតនាបក្ខិកា វា ភវន្តិ អព្ពោហារិកា វា. ឯត្តកា អាចរិយានំ សមានត្ថកថា នាម.

វិតណ្ឌវាទី បនាហ – ‘អកុសលំ កាយកម្មំ មនោទ្វារេបិ សមុដ្ឋាតី’តិ. សោ ‘តយោ សង្គហេ អារុឡ្ហំ សុត្តំ អាហរាហី’តិ វុត្តោ ឥទំ កុលុម្ពសុត្តំ នាម អាហរិ –

‘‘បុន ចបរំ, ភិក្ខវេ, ឥធេកច្ចោ សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វា ឥទ្ធិមា ចេតោវសិប្បត្តោ អញ្ញិស្សា កុច្ឆិគតំ គព្ភំ បាបកេន មនសា អនុបេក្ខកោ ហោតិ – ‘អហោ វតាយំ កុច្ឆិគតោ គព្ភោ ន សោត្ថិនា អភិនិក្ខមេយ្យា’តិ. ឯវំ, ភិក្ខវេ, កុលុម្ពស្ស ឧបឃាតោ ហោតី’’តិ.

ឥទំ សុត្តំ អាហរិត្វា អាហ – ‘ឯវំ ចិន្តិតមត្តេយេវ មនសា កុច្ឆិគតោ គព្ភោ ផេណបិណ្ឌោ វិយ វិលីយតិ. ឯត្ថ កុតោ កាយង្គចោបនំ វា វាចង្គចោបនំ វា? មនោទ្វារស្មិំយេវ បន ឥទំ អកុសលំ កាយកម្មំ សមុដ្ឋាតី’តិ.

តមេនំ ‘តវ សុត្តស្ស អត្ថំ តុលយិស្សាមា’តិ វត្វា ឯវំ តុលយិំសុ – ‘ត្វំ ឥទ្ធិយា បរូបឃាតំ វទេសិ. ឥទ្ធិ នាម ចេសា – អធិដ្ឋានិទ្ធិ, វិកុព្ពនិទ្ធិ, មនោមយិទ្ធិ, ញាណវិប្ផារិទ្ធិ, សមាធិវិប្ផារិទ្ធិ, អរិយិទ្ធិ, កម្មវិបាកជិទ្ធិ, បុញ្ញវតោ ឥទ្ធិ, វិជ្ជាមយិទ្ធិ, តត្ថ តត្ថ សម្មាបយោគបច្ចយា ឥជ្ឈនដ្ឋេន ឥទ្ធីតិ ទសវិធា (បដិ. ម. ៣.១០). តត្ថ កតរំ ឥទ្ធិំ វទេសី’តិ? ‘ភាវនាមយ’ន្តិ. ‘កិំ បន ភាវនាមយិទ្ធិយា បរូបឃាតកម្មំ ហោតី’តិ? ‘អាម, ឯកច្ចេ អាចរិយា ឯកវារំ ហោតី’តិ; វទន្តិ យថា ហិ បរំ បហរិតុកាមេន ឧទកភរិតេ ឃដេ ខិត្តេ ឃដោបិ ភិជ្ជតិ, ឧទកម្បិ នស្សតិ, ឯវមេវ ភាវនាមយិទ្ធិយា ឯកវារំ បរូបឃាតកម្មំ ហោតិ. តតោ បដ្ឋាយ បន សា នស្សតីតិ. អថ នំ ‘ភាវនាមយិទ្ធិយា នេវ ឯកវារំ ន ទ្វេ វារេ បរូបឃាតកម្មំ ហោតី’តិ វត្វា តំ សញ្ញត្តិំ អាគច្ឆន្តំ បុច្ឆិំសុ – ‘ភាវនាមយិទ្ធិ កិំ កុសលា, អកុសលា, អព្យាកតា? សុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តា, ទុក្ខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តា, អទុក្ខមសុខាយ វេទនាយ សម្បយុត្តា? សវិតក្កសវិចារា, អវិតក្កវិចារមត្តា, អវិតក្កអវិចារា? កាមាវចរា, រូបាវចរា, អរូបាវចរា’តិ?

ឥមំ បន បញ្ហំ យោ ជានាតិ សោ ឯវំ វក្ខតិ – ‘ភាវនាមយិទ្ធិ កុសលា វា ហោតិ, អព្យាកតា វា; អទុក្ខមសុខវេទនីយា ឯវ, អវិតក្កអវិចារា ឯវ, រូបាវចរា ឯវា’តិ. សោ វត្តព្ពោ – ‘បាណាតិបាតចេតនា កុសលាទីសុ កតរំ កោដ្ឋាសំ ភជតី’តិ? ជានន្តោ វក្ខតិ – ‘បាណាតិបាតចេតនា អកុសលា ឯវ, ទុក្ខវេទនីយា ឯវ, សវិតក្កសវិចារា ឯវ កាមាវចរា ឯវា’តិ. ‘ឯវំ សន្តេ តវ បញ្ហោ នេវ កុសលត្តិកេន សមេតិ, ន វេទនាត្តិកេន, ន វិតក្កត្តិកេន, ន ភូមន្តរេនា’តិ.

‘កិំ បន ឯវំ មហន្តំ សុត្តំ និរត្ថក’ន្តិ? ‘នោ និរត្ថកំ; ត្វំ បនស្ស អត្ថំ ន ជានាសិ. ‘‘ឥទ្ធិមា ចេតោវសិប្បត្តោ’’តិ ឯត្ថ ហិ នេវ ភាវនាមយិទ្ធិ អធិប្បេតា, អាថព្ពណិទ្ធិ បន អធិប្បេតា. សា ហិ ឯត្ថ លព្ភមានា លព្ភតិ. សា បន កាយវចីទ្វារានិ មុញ្ចិត្វា កាតុំ ន សក្កា. អាថព្ពណិទ្ធិកា ហិ សត្តាហំ អលោណកំ ភុញ្ជិត្វា ទព្ពេ អត្ថរិត្វា បថវិយំ សយមានា តបំ ចរិត្វា សត្តមេ ទិវសេ សុសានភូមិំ សជ្ជេត្វា សត្តមេ បទេ ឋត្វា ហត្ថំ វដ្ដេត្វា វដ្ដេត្វា មុខេន វិជ្ជំ បរិជប្បន្តិ. អថ នេសំ កម្មំ សមិជ្ឈតិ. ឯវំ អយម្បិ ឥទ្ធិ កាយវចីទ្វារានិ មុញ្ចិត្វា កាតុំ ន សក្កាតិ. ‘ន កាយកម្មំ មនោទ្វារេ សមុដ្ឋាតី’តិ និដ្ឋមេត្ថ គន្តព្ពំ.

ហត្ថមុទ្ទាយ បន មុសាវាទាទីនិ កថេន្តស្ស កម្មំ វចីកម្មំ, ទ្វារំ បន កាយទ្វារំ ហោតិ. ឯវំ អកុសលំ វចីកម្មម្បិ កាយទ្វារេ សមុដ្ឋាតិ. តេហិ បន ចិត្តេហិ សហជាតា អភិជ្ឈាព្យាបាទមិច្ឆាទិដ្ឋិយោ ចេតនាបក្ខិកា វា ភវន្តិ, អព្ពោហារិកា វា. វចីភេទំ បន កត្វា មុសាវាទាទីនិ កថេន្តស្ស កម្មម្បិ វចីកម្មំ ទ្វារម្បិ វចីទ្វារមេវ. ឯវំ អកុសលំ វចីកម្មំ វចីទ្វារេ សមុដ្ឋាតិ. តេហិ បន ចិត្តេហិ សហជាតា អភិជ្ឈាព្យាបាទមិច្ឆាទិដ្ឋិយោ ចេតនាបក្ខិកា វា ភវន្តិ អព្ពោហារិកា វា. ឯត្តកា អាចរិយានំ សមានត្ថកថា នាម.

វិតណ្ឌវាទី បនាហ – ‘អកុសលំ វចីកម្មំ មនោទ្វារេបិ សមុដ្ឋាតី’តិ. សោ ‘តយោ សង្គហេ អារុឡ្ហំ សុត្តំ អាហរាហី’តិ វុត្តោ ឥទំ ឧបោសថក្ខន្ធកតោ សុត្តំ អាហរិ –

‘‘យោ បន ភិក្ខុ យាវតតិយំ អនុស្សាវិយមានេ សរមានោ សន្តិំ អាបត្តិំ នាវិករេយ្យ សម្បជានមុសាវាទស្ស ហោតី’’តិ (មហាវ. ១៣៤).

ឥទំ សុត្តំ អាហរិត្វា អាហ – ‘ឯវំ អាបត្តិំ អនាវិករោន្តោ តុណ្ហីភូតោវ អញ្ញំ អាបត្តិំ អាបជ្ជតិ, ឯត្ថ កុតោ កាយង្គចោបនំ វា វាចង្គចោបនំ វា? មនោទ្វារស្មិំយេវ បន ឥទំ អកុសលំ វចីកម្មំ សមុដ្ឋាតី’តិ.

សោ វត្តព្ពោ – ‘កិំ បនេតំ សុត្តំ នេយ្យត្ថំ ឧទាហុ នីតត្ថ’ន្តិ? ‘នីតត្ថមេវ មយ្ហំ សុត្ត’ន្តិ. សោ ‘មា ឯវំ អវច, តុលយិស្សាមស្ស អត្ថ’ន្តិ វត្វា ឯវំ បុច្ឆិតព្ពោ – ‘សម្បជានមុសាវាទេ កិំ ហោតី’តិ? ជានន្តោ ‘សម្បជានមុសាវាទេ ទុក្កដំ ហោតី’តិ វក្ខតិ. តតោ វត្តព្ពោ ‘វិនយស្ស ទ្វេ មូលានិ – កាយោ ច វាចា ច; សម្មាសម្ពុទ្ធេន ហិ សព្ពាបត្តិយោ ឥមេសុយេវ ទ្វីសុ ទ្វារេសុ បញ្ញត្តា, មនោទ្វារេ អាបត្តិបញ្ញបនំ នាម នត្ថិ. ត្វំ អតិវិយ វិនយេ បកតញ្ញូ, យោ សត្ថារា អបញ្ញត្តេ ឋានេ អាបត្តិំ បញ្ញបេសិ, សម្មាសម្ពុទ្ធំ អព្ភាចិក្ខសិ, ជិនចក្កំ បហរសី’តិអាទិវចនេហិ និគ្គណ្ហិត្វា ឧត្តរិ បញ្ហំ បុច្ឆិតព្ពោ – ‘សម្បជានមុសាវាទោ កិរិយតោ សមុដ្ឋាតិ ឧទាហុ អកិរិយតោ’តិ? ជានន្តោ ‘កិរិយតោ’តិ វក្ខតិ. តតោ វត្តព្ពោ – ‘អនាវិករោន្តោ កតរំ កិរិយំ ករោតី’តិ? អទ្ធា ហិ កិរិយំ អបស្សន្តោ វិឃាតំ អាបជ្ជិស្សតិ. តតោ ឥមស្ស សុត្តស្ស អត្ថេន សញ្ញាបេតព្ពោ. អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ – យ្វាយំ ‘សម្បជានមុសាវាទោ ហោតី’តិ វុត្តោ, សោ អាបត្តិតោ កិំ ហោតិ? ‘កតរាបត្តិ ហោតី’តិ អត្ថោ. ‘ទុក្កដាបត្តិ ហោតិ’. សា ច ខោ ន មុសាវាទលក្ខណេន, ភគវតោ បន វចនេន វចីទ្វារេ អកិរិយសមុដ្ឋានា អាបត្តិ ហោតីតិ វេទិតព្ពា. វុត្តម្បិ ចេតំ –

‘‘អនាលបន្តោ មនុជេន កេនចិ,

វាចាគិរំ នោ ច បរេ ភណេយ្យ;

អាបជ្ជេយ្យ វាចសិកំ ន កាយិកំ,

បញ្ហា មេសា កុសលេហិ ចិន្តិតា’’តិ. (បដិ. ៤៧៩);

ឯវំ អកុសលំ វចីកម្មំ ន មនោទ្វារេ សមុដ្ឋាតីតិ និដ្ឋមេត្ថ គន្តព្ពំ.

យទា បន អភិជ្ឈាសហគតេន ចេតសា កាយង្គំ ចោបេន្តោ ហត្ថគ្គាហាទីនិ ករោតិ, ព្យាបាទសហគតេន ចេតសា ទណ្ឌបរាមាសាទីនិ, មិច្ឆាទិដ្ឋិសហគតេន ចេតសា ‘ខន្ទសិវាទយោ សេដ្ឋា’តិ តេសំ អភិវាទនអញ្ជលិកម្មភូតបីឋកបរិភណ្ឌាទីនិ ករោតិ, តទា កម្មំ មនោកម្មំ ហោតិ, ទ្វារំ បន កាយទ្វារំ. ឯវំ អកុសលំ មនោកម្មំ កាយទ្វារេ សមុដ្ឋាតិ. ចេតនា បនេត្ថ អព្ពោហារិកា.

យទា បន អភិជ្ឈាសហគតេន ចេតសា វាចង្គំ ចោបេន្តោ ‘អហោ វត យំ បរស្ស, តំ មមស្សា’តិ បរវិត្តូបករណំ អភិជ្ឈាយតិ, ព្យាបាទសហគតេន ចេតសា ‘ឥមេ សត្តា ហញ្ញន្តុ វា, ពជ្ឈន្តុ វា, ឧច្ឆិជ្ជន្តុ វា, មា វា អហេសុ’ន្តិ វទតិ, មិច្ឆាទិដ្ឋិសហគតេន ចេតសា ‘នត្ថិ ទិន្នំ, នត្ថិ យិដ្ឋ’ន្តិអាទីនិ វទតិ, តទា កម្មំ មនោកម្មំ ហោតិ, ទ្វារំ បន វចីទ្វារំ. ឯវំ អកុសលំ មនោកម្មំ វចីទ្វារេ សមុដ្ឋាតិ. ចេតនា បនេត្ថ អព្ពោហារិកា.

យទា បន កាយង្គវាចង្គានិ អចោបេត្វា រហោ និសិន្នោ អភិជ្ឈាព្យាបាទមិច្ឆាទិដ្ឋិសហគតានិ ចិត្តានិ ឧប្បាទេតិ, តទា កម្មំ មនោកម្មំ, ទ្វារម្បិ មនោទ្វារមេវ. ឯវំ អកុសលំ មនោកម្មំ មនោទ្វារេ សមុដ្ឋាតិ. ឥមស្មិំ បន ឋានេ ចេតនាបិ ចេតនាសម្បយុត្តកា ធម្មាបិ មនោទ្វារេយេវ សមុដ្ឋហន្តិ. ឯវំ អកុសលំ មនោកម្មំ តីសុបិ ទ្វារេសុ សមុដ្ឋាតីតិ វេទិតព្ពំ.

យំ បន វុត្តំ ‘តថា កុសលានិ កាយវចីមនោកម្មានី’តិ, តត្រាយំ នយោ – យទា ហិ កេនចិ ការណេន វត្តុំ អសក្កោន្តោ ‘បាណាតិបាតា អទិន្នាទានា កាមេសុមិច្ឆាចារា បដិវិរមាមី’តិ ឥមានិ សិក្ខាបទានិ ហត្ថមុទ្ទាយ គណ្ហាតិ, តទា កម្មំ កាយកម្មំ ទ្វារម្បិ កាយទ្វារមេវ. ឯវំ កុសលំ កាយកម្មំ កាយទ្វារេ សមុដ្ឋាតិ. តេហិ ចិត្តេហិ សហគតា អនភិជ្ឈាទយោ ចេតនាបក្ខិកា វា ហោន្តិ, អព្ពោហារិកា វា.

យទា បន តានេវ សិក្ខាបទានិ វចីភេទំ កត្វា គណ្ហាតិ, តទា កម្មំ កាយកម្មំ, ទ្វារំ បន វចីទ្វារំ ហោតិ. ឯវំ កុសលំ កាយកម្មំ វចីទ្វារេ សមុដ្ឋាតិ. តេហិ ចិត្តេហិ សហគតា អនភិជ្ឈាទយោ ចេតនាបក្ខិកា វា ហោន្តិ, អព្ពោហារិកា វា.

យទា បន តេសុ សិក្ខាបទេសុ ទិយ្យមានេសុ កាយង្គវាចង្គានិ អចោបេត្វា មនសាវ ‘បាណាតិបាតា អទិន្នាទានា កាមេសុមិច្ឆាចារា បដិវិរមាមី’តិ គណ្ហាតិ, តទា កម្មំ កាយកម្មំ, ទ្វារំ បន មនោទ្វារំ ហោតិ. ឯវំ កុសលំ កាយកម្មំ មនោទ្វារេ សមុដ្ឋាតិ. តេហិ ចិត្តេហិ សហគតា អនភិជ្ឈាទយោ ចេតនាបក្ខិកា វា ហោន្តិ, អព្ពោហារិកា វា.

‘មុសាវាទា វេរមណី’អាទីនិ បន ចត្តារិ សិក្ខាបទានិ វុត្តនយេនេវ កាយាទីហិ គណ្ហន្តស្ស កុសលំ វចីកម្មំ តីសុ ទ្វារេសុ សមុដ្ឋាតីតិ វេទិតព្ពំ. ឥធាបិ អនភិជ្ឈាទយោ ចេតនាបក្ខិកា វា ហោន្តិ, អព្ពោហារិកា វា.

អនភិជ្ឈាទិសហគតេហិ បន ចិត្តេហិ កាយង្គំ ចោបេត្វា ចេតិយង្គណសម្មជ្ជនគន្ធមាលាទិបូជនចេតិយវន្ទនាទីនិ ករោន្តស្ស កម្មំ មនោកម្មំ ហោតិ, ទ្វារំ បន កាយទ្វារំ. ឯវំ កុសលំ មនោកម្មំ កាយទ្វារេ សមុដ្ឋាតិ. ចេតនា បនេត្ថ អព្ពោហារិកា. អនភិជ្ឈាសហគតេន ចិត្តេន វាចង្គំ ចោបេត្វា ‘អហោ វត យំ បរស្ស វិត្តូបករណំ ន តំ មមស្សា’តិ អនភិជ្ឈាយតោ អព្យាបាទសហគតេន ចិត្តេន ‘សព្ពេ សត្តា អវេរា អព្យាពជ្ឈា អនីឃា សុខី អត្តានំ បរិហរន្តូ’តិ វទន្តស្ស សម្មាទិដ្ឋិសហគតេន ចិត្តេន ‘អត្ថិ ទិន្ន’ន្តិអាទីនិ ឧទាហរន្តស្ស កម្មំ មនោកម្មំ ហោតិ, ទ្វារំ បន វចីទ្វារំ. ឯវំ កុសលំ មនោកម្មំ វចីទ្វារេ សមុដ្ឋាតិ. ចេតនា បនេត្ថ អព្ពោហារិកា. កាយង្គវាចង្គានិ បន អចោបេត្វា រហោ និសិន្នស្ស មនសាវ អនភិជ្ឈាទិសហគតានិ ចិត្តានិ ឧប្បាទេន្តស្ស កម្មំ មនោកម្មំ, ទ្វារម្បិ មនោទ្វារមេវ. ឯវំ កុសលំ មនោកម្មំ មនោទ្វារេ សមុដ្ឋាតិ. ឥមស្មិំ បន ឋានេ ចេតនាបិ ចេតនាសម្បយុត្តកា ធម្មាបិ មនោទ្វារេយេវ សមុដ្ឋហន្តិ.

តត្ថ អាណត្តិសមុដ្ឋិតេសុ បាណាតិបាតអទិន្នាទានេសុ កម្មម្បិ កាយកម្មំ ទ្វារម្បិ កម្មវសេនេវ កាយទ្វារន្តិ វទន្តោ កម្មំ រក្ខតិ, ទ្វារំ ភិន្ទតិ នាម. ហត្ថមុទ្ទាយ សមុដ្ឋិតេសុ មុសាវាទាទីសុ ទ្វារម្បិ កាយទ្វារំ, កម្មម្បិ ទ្វារវសេនេវ កាយកម្មន្តិ វទន្តោ ទ្វារំ រក្ខតិ កម្មំ ភិន្ទតិ នាម. តស្មា ‘កម្មំ រក្ខាមី’តិ ទ្វារំ ន ភិន្ទិតព្ពំ, ‘ទ្វារំ រក្ខាមី’តិ កម្មំ ន ភិន្ទិតព្ពំ. យថាវុត្តេនេវ បន នយេន កម្មញ្ច ទ្វារញ្ច វេទិតព្ពំ. ឯវំ កថេន្តោ ហិ នេវ កម្មំ ន ទ្វារំ ភិន្ទតីតិ.

កម្មកថា និដ្ឋិតា.

ឥទានិ ‘បញ្ច វិញ្ញាណានិ បញ្ចវិញ្ញាណទ្វារានី’តិអាទីសុ ចក្ខុវិញ្ញាណំ សោតវិញ្ញាណំ ឃានវិញ្ញាណំ ជិវ្ហាវិញ្ញាណំ កាយវិញ្ញាណន្តិ ឥមានិ បញ្ច វិញ្ញាណានិ នាម. ចក្ខុវិញ្ញាណទ្វារំ សោត… ឃាន… ជិវ្ហា… កាយវិញ្ញាណទ្វារន្តិ ឥមានិ បញ្ច វិញ្ញាណទ្វារានិ នាម. ឥមេសំ បញ្ចន្នំ ទ្វារានំ វសេន ឧប្បន្នា ចេតនា នេវ កាយកម្មំ ហោតិ, ន វចីកម្មំ, មនោកម្មមេវ ហោតីតិ វេទិតព្ពា. ចក្ខុសម្ផស្សោ សោត… ឃាន… ជិវ្ហា… កាយ… មនោសម្ផស្សោតិ ឥមេ បន ឆ សម្ផស្សា នាម. ចក្ខុសម្ផស្សទ្វារំ សោត… ឃាន… ជិវ្ហា… កាយ… មនោសម្ផស្សទ្វារន្តិ ឥមានិ ឆ សម្ផស្សទ្វារានិ នាម.

ចក្ខុអសំវរោ សោត… ឃាន… ជិវ្ហា… បសាទកាយ… ចោបនកាយអសំវរោ វាចាអសំវរោ មនោអសំវរោតិ – ឥមេ អដ្ឋ អសំវរា នាម. តេ អត្ថតោ ‘ទុស្សីល្យំ មុដ្ឋស្សច្ចំ អញ្ញាណំ អក្ខន្តិ កោសជ្ជ’ន្តិ ឥមេ បញ្ច ធម្មា ហោន្តិ. តេសុ ឯកធម្មោបិ បញ្ចទ្វារេ វោដ្ឋព្ពនបរិយោសានេសុ ចិត្តេសុ នុប្បជ្ជតិ, ជវនក្ខណេយេវ ឧប្បជ្ជតិ. ជវនេ ឧប្បន្នោបិ បញ្ចទ្វារេ អសំវរោតិ វុច្ចតិ.

ចក្ខុវិញ្ញាណសហជាតោ ហិ ផស្សោ ចក្ខុសម្ផស្សោ នាម, ចេតនា មនោកម្មំ នាម, តំ ចិត្តំ មនោកម្មទ្វារំ នាម. ឯត្ថ បញ្ចវិធោ អសំវរោ នត្ថិ. សម្បដិច្ឆនសហជាតោ ផស្សោ មនោសម្ផស្សោ នាម, ចេតនា មនោកម្មំ នាម, តំ ចិត្តំ មនោកម្មទ្វារំ នាម. ឯត្ថាបិ អសំវរោ នត្ថិ. សន្តីរណវោដ្ឋព្ពនេសុបិ ឯសេវ នយោ. ជវនសហជាតោ បន ផស្សោ មនោសម្ផស្សោ នាម, ចេតនា មនោកម្មំ នាម, តំ ចិត្តំ មនោកម្មទ្វារំ នាម. ឯត្ថ អសំវរោ ចក្ខុអសំវរោ នាម ហោតិ. សោតឃានជិវ្ហាបសាទកាយទ្វារេសុបិ ឯសេវ នយោ. យទា បន រូបាទីសុ អញ្ញតរារម្មណំ មនោទ្វារិកជវនំ វិនា វចីទ្វារេន សុទ្ធំ កាយទ្វារសង្ខាតំ ចោបនំ បាបយមានំ ឧប្បជ្ជតិ, តទា តេន ចិត្តេន សហជាតោ ផស្សោ មនោសម្ផស្សោ នាម, ចេតនា កាយកម្មំ នាម, តំ បន ចិត្តំ អព្ពោហារិកំ, ចោបនស្ស ឧប្បន្នត្តា មនោទ្វារន្តិ សង្ខ្យំ ន គច្ឆតិ. ឯត្ថ អសំវរោ ចោបនកាយអសំវរោ នាម. យទា តាទិសំយេវ ជវនំ វិនា កាយទ្វារេន សុទ្ធំ វចីទ្វារសង្ខាតំ ចោបនំ បាបយមានំ ឧប្បជ្ជតិ, តទា តេន ចិត្តេន សហជាតោ ផស្សោ មនោសម្ផស្សោ នាម, ចេតនា វចីកម្មំ នាម, តំ បន ចិត្តំ អព្ពោហារិកំ, ចោបនស្ស ឧប្បន្នត្តា មនោទ្វារន្តិ សង្ខ្យំ ន គច្ឆតិ. ឯត្ថ អសំវរោ វាចាអសំវរោ នាម. យទា បន តាទិសំ ជវនចិត្តំ វិនា កាយវចីទ្វារេហិ សុទ្ធំ មនោទ្វារមេវ ហុត្វា ឧប្បជ្ជតិ, តទា តេន ចិត្តេន សហជាតោ ផស្សោ មនោសម្ផស្សោ នាម, ចេតនា មនោកម្មំ នាម, តំ បន ចិត្តំ មនោកម្មទ្វារំ នាម. ឯត្ថ អសំវរោ មនោអសំវរោ នាម. ឥតិ ឥមេសំ អដ្ឋន្នំ អសំវរានំ វសេន ចក្ខុអសំវរទ្វារំ, សោត… ឃាន… ជិវ្ហា… បសាទកាយ… ចោបនកាយ… វាចា… មនោអសំវរទ្វារន្តិ ឥមានិ អដ្ឋ អសំវរទ្វារានិ វេទិតព្ពានិ.

ចក្ខុសំវរោ សោត… ឃាន… ជិវ្ហា… បសាទកាយ… ចោបនកាយ… វាចា… មនោសំវរោតិ ឥមេ បន អដ្ឋ សំវរា នាម. តេ អត្ថតោ ‘សីលំ សតិ ញាណំ ខន្តិ វីរិយ’ន្តិ ឥមេ បញ្ច ធម្មា ហោន្តិ. តេសុបិ ឯកធម្មោបិ បញ្ចទ្វារេ វោដ្ឋព្ពនបរិយោសានេសុ ចិត្តេសុ នុប្បជ្ជតិ. ជវនក្ខណេយេវ ឧប្បជ្ជតិ. ជវនេ ឧប្បន្នោបិ បញ្ចទ្វារេ សំវរោតិ វុច្ចតិ. តស្ស សព្ពស្សាបិ ចក្ខុវិញ្ញាណសហជាតោ ហិ ផស្សោ ចក្ខុសម្ផស្សោតិអាទិនា អសំវរេ វុត្តនយេនេវ ឧប្បត្តិ វេទិតព្ពា. ឥតិ ឥមេសំ អដ្ឋន្នំ សំវរានំ វសេន ចក្ខុសំវរទ្វារំ…បេ… មនោសំវរទ្វារន្តិ ឥមានិ អដ្ឋ សំវរទ្វារានិ វេទិតព្ពានិ.

អកុសលកម្មបថកថា

បាណាតិបាតោ, អទិន្នាទានំ, កាមេសុមិច្ឆាចារោ, មុសាវាទោ, បិសុណវាចា, ផរុសវាចា, សម្ផប្បលាបោ, អភិជ្ឈា, ព្យាបាទោ, មិច្ឆាទិដ្ឋីតិ ឥមេ បន ទស អកុសលកម្មបថា នាម.

តត្ថ បាណស្ស អតិបាតោ បាណាតិបាតោ នាម; បាណវធោ, បាណឃាតោតិ វុត្តំ ហោតិ. បាណោតិ ចេត្ថ វោហារតោ សត្តោ, បរមត្ថតោ ជីវិតិន្ទ្រិយំ. តស្មិំ បន បាណេ បាណសញ្ញិនោ ជីវិតិន្ទ្រិយុបច្ឆេទកឧបក្កមសមុដ្ឋាបិកា កាយវចីទ្វារានំ អញ្ញតរទ្វារប្បវត្តា វធកចេតនា បាណាតិបាតោ. សោ គុណវិរហិតេសុ តិរច្ឆានគតាទីសុ បាណេសុ ខុទ្ទកេ បាណេ អប្បសាវជ្ជោ, មហាសរីរេ មហាសាវជ្ជោ. កស្មា? បយោគមហន្តតាយ. បយោគសមត្តេបិ វត្ថុមហន្តតាយ. គុណវន្តេសុ មនុស្សាទីសុ អប្បគុណេ អប្បសាវជ្ជោ, មហាគុណេ មហាសាវជ្ជោ. សរីរគុណានំ បន សមភាវេ សតិ កិលេសានំ ឧបក្កមានញ្ច មុទុតាយ អប្បសាវជ្ជោ, តិព្ពតាយ មហាសាវជ្ជោតិ វេទិតព្ពោ.

តស្ស បញ្ច សម្ភារា ហោន្តិ – បាណោ, បាណសញ្ញិតា, វធកចិត្តំ, ឧបក្កមោ, តេន មរណន្តិ. ឆ បយោគា – សាហត្ថិកោ, អាណត្តិកោ, និស្សគ្គិយោ, ថាវរោ, វិជ្ជាមយោ, ឥទ្ធិមយោតិ. ឥមស្មិំ បនត្ថេ វិត្ថារិយមានេ អតិបបញ្ចោ ហោតិ. តស្មា តំ ន វិត្ថារយាម. អញ្ញញ្ច ឯវរូបំ អត្ថិកេហិ បន សមន្តបាសាទិកំ វិនយដ្ឋកថំ (បារា. អដ្ឋ. ២.១៧២) ឱលោកេត្វា គហេតព្ពំ.

អទិន្នស្ស អាទានំ ‘អទិន្នាទានំ’; បរស្សហរណំ, ថេយ្យំ, ចោរិកាតិ វុត្តំ ហោតិ. តត្ថ អទិន្នន្តិ បរបរិគ្គហិតំ, យត្ថ បរោ យថាកាមការិតំ អាបជ្ជន្តោ អទណ្ឌារហោ អនុបវជ្ជោ ច ហោតិ. តស្មិំ បរបរិគ្គហិតេ បរបរិគ្គហិតសញ្ញិនោ តទាទាយកឧបក្កមសមុដ្ឋាបិកា ថេយ្យចេតនា អទិន្នាទានំ. តំ ហីនេ បរសន្តកេ អប្បសាវជ្ជំ, បណីតេ មហាសាវជ្ជំ. កស្មា? វត្ថុបណីតតាយ. វត្ថុសមត្តេ សតិ គុណាធិកានំ សន្តកេ វត្ថុស្មិំ មហាសាវជ្ជំ. តំតំគុណាធិកំ ឧបាទាយ តតោ តតោ ហីនគុណស្ស សន្តកេ វត្ថុស្មិំ អប្បសាវជ្ជំ.

តស្ស បញ្ច សម្ភារា ហោន្តិ – បរបរិគ្គហិតំ, បរបរិគ្គហិតសញ្ញិតា, ថេយ្យចិត្តំ, ឧបក្កមោ, តេន ហរណន្តិ. ឆ បយោគា – សាហត្ថិកាទយោវ. តេ ច ខោ យថានុរូបំ ថេយ្យាវហារោ, បសយ្ហាវហារោ, បដិច្ឆន្នាវហារោ, បរិកប្បាវហារោ, កុសាវហារោតិ ឥមេសំ បញ្ចន្នំ អវហារានំ វសេន បវត្តន្តិ. អយមេត្ថ សង្ខេបោ. វិត្ថារោ បន សមន្តបាសាទិកាយំ (បារា. អដ្ឋ. ១.១៣៨) វុត្តោ.

‘កាមេសុ មិច្ឆាចារោ’តិ ឯត្ថ បន ‘កាមេសូ’តិ មេថុនសមាចារេសុ; ‘មិច្ឆាចារោ’តិ ឯកន្តនិន្ទិតោ លាមកាចារោ. លក្ខណតោ បន អសទ្ធម្មាធិប្បាយេន កាយទ្វារប្បវត្តា អគមនីយដ្ឋានវីតិក្កមចេតនា កាមេសុមិច្ឆាចារោ.

តត្ថ អគមនីយដ្ឋានំ នាម – បុរិសានំ តាវ មាតុរក្ខិតា, បិតុរក្ខិតា, មាតាបិតុរក្ខិតា, ភាតុរក្ខិតា, ភគិនិរក្ខិតា, ញាតិរក្ខិតា, គោត្តរក្ខិតា, ធម្មរក្ខិតា, សារក្ខា, សបរិទណ្ឌាតិ មាតុរក្ខិតាទយោ ទស; ធនក្កីតា, ឆន្ទវាសិនី, ភោគវាសិនី, បដវាសិនី, ឱទបត្តកិនី, ឱភដចុម្ពដា, ទាសី ច ភរិយា, កម្មការី ច ភរិយា, ធជាហដា, មុហុត្តិកាតិ ឯតា ធនក្កីតាទយោ ទសាតិ វីសតិ ឥត្ថិយោ. ឥត្ថីសុ បន ទ្វិន្នំ សារក្ខសបរិទណ្ឌានំ, ទសន្នញ្ច ធនក្កីតាទីនន្តិ ទ្វាទសន្នំ ឥត្ថីនំ អញ្ញេ បុរិសា ឥទំ អគមនីយដ្ឋានំ នាម.

សោ បនេស មិច្ឆាចារោ សីលាទិគុណរហិតេ អគមនីយដ្ឋានេ អប្បសាវជ្ជោ, សីលាទិគុណសម្បន្នេ មហាសាវជ្ជោ. តស្ស ចត្តារោ សម្ភារា – អគមនីយវត្ថុ, តស្មិំ សេវនចិត្តំ, សេវនប្បយោគោ, មគ្គេនមគ្គប្បដិបត្តិអធិវាសនន្តិ. ឯកោ បយោគោ សាហត្ថិកោ ឯវ.

‘មុសា’តិ វិសំវាទនបុរេក្ខារស្ស អត្ថភញ្ជកោ វចីបយោគោ, កាយបយោគោ វា. វិសំវាទនាធិប្បាយេន បនស្ស បរវិសំវាទកកាយវចីបយោគសមុដ្ឋាបិកា ចេតនា មុសាវាទោ. អបរោ នយោ – ‘មុសា’តិ អភូតំ អតច្ឆំ វត្ថុ. ‘វាទោ’តិ តស្ស ភូតតោ តច្ឆតោ វិញ្ញាបនំ. លក្ខណតោ បន អតថំ វត្ថុំ តថតោ បរំ វិញ្ញាបេតុកាមស្ស តថាវិញ្ញត្តិសមុដ្ឋាបិកា ចេតនា មុសាវាទោ. សោ យមត្ថំ ភញ្ជតិ តស្ស អប្បតាយ អប្បសាវជ្ជោ, មហន្តតាយ មហាសាវជ្ជោ. អបិច គហដ្ឋានំ អត្តនោ សន្តកំ អទាតុកាមតាយ ‘នត្ថី’តិអាទិនយប្បវត្តោ អប្បសាវជ្ជោ. សក្ខិនា ហុត្វា អត្ថភញ្ជនត្ថំ វុត្តោ មហាសាវជ្ជោ. បព្ពជិតានំ អប្បកម្បិ តេលំ វា សប្បិំ វា លភិត្វា ហសាធិប្បាយេន ‘អជ្ជ គាមេ តេលំ នទី មញ្ញេ សន្ទតី’តិ បូរណកថានយេន បវត្តោ អប្បសាវជ្ជោ. អទិដ្ឋំយេវ បន ទិដ្ឋន្តិអាទិនា នយេន វទន្តានំ មហាសាវជ្ជោ.

តស្ស ចត្តារោ សម្ភារា ហោន្តិ – អតថំ វត្ថុ, វិសំវាទនចិត្តំ, តជ្ជោ វាយាមោ, បរស្ស តទត្ថវិជាននន្តិ. ឯកោ បយោគោ – សាហត្ថិកោវ. សោ ច កាយេន វា កាយប្បដិពទ្ធេន វា វាចាយ វា បរវិសំវាទកកិរិយាករណេ ទដ្ឋព្ពោ. តាយ ចេ កិរិយាយ បរោ តមត្ថំ ជានាតិ, អយំ កិរិយសមុដ្ឋាបិកចេតនាក្ខណេយេវ មុសាវាទកម្មុនា ពជ្ឈតិ. យស្មា បន យថា កាយកាយប្បដិពទ្ធវាចាហិ បរំ វិសំវាទេតិ, តថា ឥមស្ស ‘ឥមំ ភណាហី’តិ អាណាបេន្តោបិ, បណ្ណំ លិខិត្វា បុរតោ និស្សជ្ជន្តោបិ, ‘អយមត្ថោ ឯវំ ទដ្ឋព្ពោ’តិ កុដ្ដាទីសុ លិខិត្វា ឋបេន្តោបិ; តស្មា ឯត្ថ អាណត្តិកនិស្សគ្គិយថាវរាបិ បយោគា យុជ្ជន្តិ. អដ្ឋកថាសុ បន អនាគតត្តា វីមំសិត្វា គហេតព្ពា.

‘បិសុណវាចា’តិអាទីសុ យាយ វាចាយ យស្ស តំ វាចំ ភាសតិ តស្ស ហទយេ អត្តនោ បិយភាវំ បរស្ស ច សុញ្ញភាវំ ករោតិ, សា បិសុណវាចា. យាយ បន អត្តានម្បិ បរម្បិ ផរុសំ ករោតិ, យា វាចា សយម្បិ ផរុសា នេវ កណ្ណសុខា, ន ហទយង្គមា, អយំ ‘ផរុសវាចា’. យេន សម្ផំ បលបតិ, និរត្ថកំ, សោ ‘សម្ផប្បលាបោ’. តេសំ មូលភូតា ចេតនាបិ បិសុណវាចាទិនាមមេវ លភតិ. សា ឯវ ច ឥធ អធិប្បេតាតិ.

តត្ថ សំកិលិដ្ឋចិត្តស្ស បរេសំ វា ភេទាយ អត្តនោ បិយកម្យតាយ វា កាយវចីបយោគសមុដ្ឋាបិកា ចេតនា បិសុណវាចា នាម. សា យស្ស ភេទំ ករោតិ តស្ស អប្បគុណតាយ អប្បសាវជ្ជា, មហាគុណតាយ មហាសាវជ្ជា.

តស្សា ចត្តារោ សម្ភារា – ‘ភិន្ទិតព្ពោ បរោ’ ឥតិ ‘ឥមេ នានា ភវិស្ស’ន្តិ វិនា ភវិស្សន្តីតិ ភេទបុរេក្ខារតា វា, ‘ឥតិ អហំ បិយោ ភវិស្សាមិ វិស្សាសិកោ’តិ បិយកម្យតា វា, តជ្ជោ វាយាមោ, តស្ស តទត្ថវិជាននន្តិ. បរេ បន អភិន្នេ កម្មបថភេទោ នត្ថិ, ភិន្នេ ឯវ ហោតិ.

បរស្ស មម្មច្ឆេទកកាយវចីបយោគសមុដ្ឋាបិកា ឯកន្តផរុសចេតនា ‘ផរុសវាចា’. តស្សា អាវិភាវត្ថមិទំ វត្ថុ – ឯកោ កិរ ទារកោ មាតុ វចនំ អនាទិយិត្វា អរញ្ញំ គច្ឆតិ. តំ មាតា និវត្តេតុំ អសក្កោន្តី ‘ចណ្ឌា តំ មហិំសី អនុពន្ធតូ’តិ អក្កោសិ. អថស្ស តថេវ អរញ្ញេ មហិំសី ឧដ្ឋាសិ. ទារកោ ‘យំ មម មាតា មុខេន កថេសិ តំ មា ហោតុ, យំ ចិត្តេន ចិន្តេសិ តំ ហោតូ’តិ សច្ចកិរិយំ អកាសិ. មហិំសី តត្ថេវ ពទ្ធា វិយ អដ្ឋាសិ. ឯវំ មម្មច្ឆេទកោបិ បយោគោ ចិត្តសណ្ហតាយ ផរុសវាចា ន ហោតិ. មាតាបិតរោ ហិ កទាចិ បុត្តកេ ឯវម្បិ វទន្តិ – ‘ចោរា វោ ខណ្ឌាខណ្ឌិកំ ករោន្តូ’តិ, ឧប្បលបត្តម្បិ ច នេសំ ឧបរិ បតន្តំ ន ឥច្ឆន្តិ. អាចរិយុបជ្ឈាយា ច កទាចិ និស្សិតកេ ឯវំ វទន្តិ – ‘កិំ ឥមេ អហិរិកា អនោត្តប្បិនោ ចរន្តិ, និទ្ធមថ នេ’តិ; អថ ច នេសំ អាគមាធិគមសម្បត្តិំ ឥច្ឆន្តិ. យថា ច ចិត្តសណ្ហតាយ ផរុសវាចា ន ហោតិ, ឯវំ វចនសណ្ហតាយ អផរុសវាចាបិ ន ហោតិ. ន ហិ មារាបេតុកាមស្ស ‘ឥមំ សុខំ សយាបេថា’តិ វចនំ អផរុសវាចា ហោតិ. ចិត្តផរុសតាយ បនេសា ផរុសវាចាវ. សា យំ សន្ធាយ បវត្តិតា តស្ស អប្បគុណតាយ អប្បសាវជ្ជា, មហាគុណតាយ មហាសាវជ្ជា. តស្សា តយោ សម្ភារា – អក្កោសិតព្ពោ បរោ, កុបិតចិត្តំ, អក្កោសនន្តិ.

អនត្ថវិញ្ញាបិកា កាយវចីបយោគសមុដ្ឋាបិកា អកុសលចេតនា ‘សម្ផប្បលាបោ’. សោ អាសេវនមន្ទតាយ អប្បសាវជ្ជោ. អាសេវនមហន្តតាយ មហាសាវជ្ជោ. តស្ស ទ្វេ សម្ភារា – ភារតយុទ្ធសីតាហរណាទិនិរត្ថកកថាបុរេក្ខារតា, តថារូបីកថាកថនញ្ចាតិ. បរេ បន តំ កថំ អគណ្ហន្តេ កម្មបថភេទោ នត្ថិ, បរេន សម្ផប្បលាបេ គហិតេយេវ ហោតិ.

អភិជ្ឈាយតីតិ ‘អភិជ្ឈា’. បរភណ្ឌាភិមុខី ហុត្វា តន្និន្នតាយ បវត្តតីតិ អត្ថោ. សា ‘អហោ តវ ឥទំ មមស្សា’តិ ឯវំ បរភណ្ឌាភិជ្ឈាយនលក្ខណា. អទិន្នាទានំ វិយ អប្បសាវជ្ជា មហាសាវជ្ជា ច. តស្សា ទ្វេ សម្ភារា – បរភណ្ឌំ, អត្តនោ បរិណាមនញ្ចាតិ. បរភណ្ឌវត្ថុកេ ហិ លោភេ ឧប្បន្នេបិ ន តាវ កម្មបថភេទោ ហោតិ យាវ ន ‘អហោ វត ឥទំ មមស្សា’តិ អត្តនោ បរិណាមេតិ.

ហិតសុខំ ព្យាបាទយតីតិ ‘ព្យាបាទោ’. សោ បរវិនាសាយ មនោបទោសលក្ខណោ. ផរុសវាចា វិយ អប្បសាវជ្ជោ មហាសាវជ្ជោ ច. តស្ស ទ្វេ សម្ភារា – បរសត្តោ ច, តស្ស ច វិនាសចិន្តាតិ. បរសត្តវត្ថុកេ ហិ កោធេ ឧប្បន្នេបិ ន តាវ កម្មបថភេទោ ហោតិ យាវ ‘អហោ វតាយំ ឧច្ឆិជ្ជេយ្យ វិនស្សេយ្យា’តិ តស្ស វិនាសនំ ន ចិន្តេសិ.

យថាភុច្ចគហណាភាវេន មិច្ឆា បស្សតីតិ ‘មិច្ឆាទិដ្ឋិ’. សា ‘នត្ថិ ទិន្ន’ន្តិអាទិនា នយេន វិបរីតទស្សនលក្ខណា. សម្ផប្បលាបោ វិយ អប្បសាវជ្ជា មហាសាវជ្ជា ច. អបិច អនិយតា អប្បសាវជ្ជា, និយតា មហាសាវជ្ជា. តស្សា ទ្វេ សម្ភារា – វត្ថុនោ ច គហិតាការវិបរីតតា, យថា ច តំ គណ្ហាតិ តថាភាវេន តស្សុបដ្ឋានន្តិ. តត្ថ នត្ថិកាហេតុកអកិរិយទិដ្ឋីហិ ឯវ កម្មបថភេទោ ហោតិ, ន អញ្ញទិដ្ឋីហិ.

ឥមេសំ បន ទសន្នំ អកុសលកម្មបថានំ ធម្មតោ កោដ្ឋាសតោ អារម្មណតោ វេទនាតោ មូលតោ ចាតិ បញ្ចហាការេហិ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ –

តត្ថ ‘ធម្មតោ’តិ ឯតេសុ ហិ បដិបាដិយា សត្ត ចេតនាធម្មាវ ហោន្តិ, អភិជ្ឈាទយោ តយោ ចេតនាសម្បយុត្តា.

‘កោដ្ឋាសតោ’តិ បដិបាដិយា សត្ត, មិច្ឆាទិដ្ឋិ ចាតិ ឥមេ អដ្ឋ កម្មបថា ឯវ ហោន្តិ; នោ មូលានិ. អភិជ្ឈាព្យាបាទា កម្មបថា ចេវ មូលានិ ច. អភិជ្ឈា ហិ មូលំ បត្វា ‘លោភោ អកុសលមូលំ’ ហោតិ, ព្យាបាទោ ‘ទោសោ អកុសលមូលំ’.

‘អារម្មណតោ’តិ បាណាតិបាតោ ជីវិតិន្ទ្រិយារម្មណតោ សង្ខារារម្មណោ ហោតិ. អទិន្នាទានំ សត្តារម្មណំ វា ហោតិ សង្ខារារម្មណំ វា. មិច្ឆាចារោ ផោដ្ឋព្ពវសេន សង្ខារារម្មណោ ហោតិ; សត្តារម្មណោតិបិ ឯកេ. មុសាវាទោ សត្តារម្មណោ វា, សង្ខារារម្មណោ វា. តថា បិសុណវាចា. ផរុសវាចា សត្តារម្មណាវ. សម្ផប្បលាបោ ទិដ្ឋសុតមុតវិញ្ញាតវសេន សត្តារម្មណោ វា សង្ខារារម្មណោ វា. តថា អភិជ្ឈា. ព្យាបាទោ សត្តារម្មណោវ. មិច្ឆាទិដ្ឋិ តេភូមកធម្មវសេន សង្ខារារម្មណាវ.

‘វេទនាតោ’តិ បាណាតិបាតោ ទុក្ខវេទនោ ហោតិ. កិញ្ចាបិ ហិ រាជានោ ចោរំ ទិស្វា ហសមានាបិ ‘គច្ឆថ នំ ឃាតេថា’តិ វទន្តិ, សន្និដ្ឋាបកចេតនា បន នេសំ ទុក្ខសម្បយុត្តាវ ហោតិ. អទិន្នាទានំ តិវេទនំ. តញ្ហិ បរភណ្ឌំ ទិស្វា ហដ្ឋតុដ្ឋស្ស គណ្ហតោ សុខវេទនំ ហោតិ, ភីតតសិតស្ស គណ្ហតោ ទុក្ខវេទនំ. តថា វិបាកនិស្សន្ទផលានិ បច្ចវេក្ខន្តស្ស. គហណកាលេ មជ្ឈត្តភាវេ ឋិតស្ស បន គណ្ហតោ អទុក្ខមសុខវេទនំ ហោតីតិ. មិច្ឆាចារោ សុខមជ្ឈត្តវសេន ទ្វិវេទនោ. សន្និដ្ឋាបកចិត្តេ បន មជ្ឈត្តវេទនោ ន ហោតិ. មុសាវាទោ អទិន្នាទានេ វុត្តនយេនេវ តិវេទនោ; តថា បិសុណវាចា. ផរុសវាចា ទុក្ខវេទនា. សម្ផប្បលាបោ តិវេទនោ. បរេសុ ហិ សាធុការំ ទេន្តេសុ ចេលុក្ខេបាទីនិ ខិបន្តេសុ ហដ្ឋតុដ្ឋស្ស សីតាហរណភារតយុទ្ធាទីនិ កថនកាលេ សោ សុខវេទនោ ហោតិ. បឋមំ ទិន្នវេតនេន ឯកេន បច្ឆា អាគន្ត្វា ‘អាទិតោ បដ្ឋាយ កថេហី’តិ វុត្តេ ‘អននុសន្ធិកំ បកិណ្ណកកថំ កថេស្សាមិ នុ ខោ នោ’តិ ទោមនស្សិតស្ស កថនកាលេ ទុក្ខវេទនោ ហោតិ, មជ្ឈត្តស្ស កថយតោ អទុក្ខមសុខវេទនោ ហោតិ. អភិជ្ឈា សុខមជ្ឈត្តវសេន ទ្វិវេទនា; តថា មិច្ឆាទិដ្ឋិ. ព្យាបាទោ ទុក្ខវេទនោ.

‘មូលតោ’តិ បាណាតិបាតោ ទោសមោហវសេន ទ្វិមូលកោ ហោតិ. អទិន្នាទានំ ទោសមោហវសេន វា លោភមោហវសេន វា. មិច្ឆាចារោ លោភមោហវសេន. មុសាវាទោ ទោសមោហវសេន វា លោភមោហវសេន វា; តថា បិសុណវាចា សម្ផប្បលាបោ ច. ផរុសវាចា ទោសមោហវសេន. អភិជ្ឈា មោហវសេន ឯកមូលា; តថា ព្យាបាទោ. មិច្ឆាទិដ្ឋិ លោភមោហវសេន ទ្វិមូលាតិ.

អកុសលកម្មបថកថា និដ្ឋិតា.

កុសលកម្មបថកថា

បាណាតិបាតាទីហិ បន វិរតិយោ អនភិជ្ឈាអព្យាបាទសម្មាទិដ្ឋិយោ ចាតិ ឥមេ ទស កុសលកម្មបថា នាម. តត្ថ បាណាតិបាតាទយោ វុត្តត្ថា ឯវ. បាណាតិបាតាទីហិ ឯតាយ វិរមន្តិ, សយំ វា វិរមតិ, វិរមណមត្តមេវ វា ឯតន្តិ វិរតិ. យា បាណាតិបាតា វិរមន្តស្ស ‘‘យា តស្មិំ សមយេ បាណាតិបាតា អារតិ វិរតី’’តិ (ធ. ស. ២៩៩-៣០១) ឯវំ វុត្តា កុសលចិត្តសម្បយុត្តា វិរតិ, សា បភេទតោ តិវិធា ហោតិ – សម្បត្តវិរតិ, សមាទានវិរតិ, សមុច្ឆេទវិរតីតិ.

តត្ថ អសមាទិន្នសិក្ខាបទានំ អត្តនោ ជាតិវយពាហុសច្ចាទីនិ បច្ចវេក្ខិត្វា ‘អយុត្តំ អម្ហាកំ ឯវរូបំ បាបំ កាតុ’ន្តិ សម្បត្តំ វត្ថុំ អវីតិក្កមន្តានំ ឧប្បជ្ជមានា វិរតិ ‘សម្បត្តវិរតី’តិ វេទិតព្ពា – សីហឡទីបេ ចក្កនឧបាសកស្ស វិយ. តស្ស កិរ ទហរកាលេយេវ មាតុយា រោគោ ឧប្បជ្ជិ. វេជ្ជេន ច ‘អល្លសសមំសំ លទ្ធុំ វដ្ដតី’តិ វុត្តំ. តតោ ចក្កនស្ស ភាតា ‘គច្ឆ, តាត, ខេត្តំ អាហិណ្ឌាហី’តិ ចក្កនំ បេសេសិ. សោ តត្ថ គតោ. តស្មិញ្ច សមយេ ឯកោ សសោ តរុណសស្សំ ខាទិតុំ អាគតោ ហោតិ. សោ តំ ទិស្វាវ វេគេន ធាវន្តោ វល្លិយា ពទ្ធោ ‘កិរិ កិរី’តិ សទ្ទមកាសិ. ចក្កនោ តេន សទ្ទេន គន្ត្វា តំ គហេត្វា ចិន្តេសិ – ‘មាតុ ភេសជ្ជំ ករោមី’តិ. បុន ចិន្តេសិ – ‘ន មេតំ បតិរូបំ យ្វាហំ មាតុ ជីវិតការណា បរំ ជីវិតា វោរោបេយ្យ’ន្តិ. អថ នំ ‘គច្ឆ, អរញ្ញេ សសេហិ សទ្ធិំ តិណោទកំ បរិភុញ្ជា’តិ មុញ្ចិ. ភាតរា ច ‘កិំ តាត សសោ លទ្ធោ’តិ បុច្ឆិតោ តំ បវត្តិំ អាចិក្ខិ. តតោ នំ ភាតា បរិភាសិ. សោ មាតុសន្តិកំ គន្ត្វា ‘យតោ អហំ ជាតោ នាភិជានាមិ សញ្ចិច្ច បាណំ ជីវិតា វោរោបេតា’តិ សច្ចំ វត្វា អដ្ឋាសិ. តាវទេវស្ស មាតា អរោគា អហោសិ.

សមាទិន្នសិក្ខាបទានំ បន សិក្ខាបទសមាទានេ ច តតុត្តរិញ្ច អត្តនោ ជីវិតម្បិ បរិច្ចជិត្វា វត្ថុំ អវីតិក្កមន្តានំ ឧប្បជ្ជមានា វិរតិ ‘សមាទានវិរតី’តិ វេទិតព្ពា. ឧត្តរវឌ្ឍមានបព្ពតវាសីឧបាសកស្ស វិយ. សោ កិរ អម្ពរិយវិហារវាសិនោ បិង្គលពុទ្ធរក្ខិតត្ថេរស្ស សន្តិកេ សិក្ខាបទានិ គហេត្វា ខេត្តំ កសតិ. អថស្ស គោណោ នដ្ឋោ. សោ តំ គវេសន្តោ ឧត្តរវឌ្ឍមានបព្ពតំ អារុហិ. តត្រ នំ មហាសប្បោ អគ្គហេសិ. សោ ចិន្តេសិ – ‘ឥមាយស្ស តិខិណវាសិយា សីសំ ឆិន្ទាមី’តិ. បុន ចិន្តេសិ – ‘ន មេតំ បតិរូបំ យ្វាហំ ភាវនីយស្ស គរុនោ សន្តិកេ សិក្ខាបទានិ គហេត្វា ភិន្ទេយ្យ’ន្តិ ឯវំ យាវតតិយំ ចិន្តេត្វា ‘ជីវិតំ បរិច្ចជាមិ, ន សិក្ខាបទ’ន្តិ អំសេ ឋបិតំ តិខិណទណ្ឌវាសិំ អរញ្ញេ ឆឌ្ឌេសិ. តាវទេវ នំ មហាវាឡោ មុញ្ចិត្វា អគមាសីតិ.

អរិយមគ្គសម្បយុត្តា បន វិរតិ ‘សមុច្ឆេទវិរតី’តិ វេទិតព្ពា, យស្សា ឧប្បត្តិតោ បភុតិ ‘បាណំ ឃាតេស្សាមី’តិ អរិយបុគ្គលានំ ចិត្តម្បិ នុប្បជ្ជតីតិ.

ឥទានិ យថា អកុសលានំ ឯវំ ឥមេសម្បិ កុសលកម្មបថានំ ធម្មតោ កោដ្ឋាសតោ អារម្មណតោ វេទនាតោ មូលតោតិ បញ្ចហាការេហិ វិនិច្ឆយោ វេទិតព្ពោ –

តត្ថ ‘ធម្មតោ’តិ ឯតេសុ ហិ បដិបាដិយា សត្ត ចេតនាបិ វដ្ដន្តិ, វិរតិយោបិ; អន្តេ តយោ ចេតនាសម្បយុត្តាវ.

‘កោដ្ឋាសតោ’តិ បដិបាដិយា សត្ត កម្មបថា ឯវ, នោ មូលានិ. អន្តេ តយោ កម្មបថា ចេវ មូលានិ ច. អនភិជ្ឈា ហិ មូលំ បត្វា ‘អលោភោ កុសលមូលំ’ ហោតិ. អព្យាបាទោ ‘អទោសោ កុសលមូលំ’, សម្មាទិដ្ឋិ ‘អមោហោ កុសលមូលំ’.

‘អារម្មណតោ’តិ បាណាតិបាតាទីនំ អារម្មណានេវ ឯតេសំ អារម្មណានិ. វីតិក្កមិតព្ពតោយេវ ហិ វេរមណី នាម ហោតិ. យថា បន និព្ពានារម្មណោ អរិយមគ្គោ កិលេសេ បជហតិ, ឯវំ ជីវិតិន្ទ្រិយាទិអារម្មណាបេតេ កម្មបថា បាណាតិបាតាទីនិ ទុស្សីល្យានិ បជហន្តីតិ វេទិតព្ពា.

‘វេទនាតោ’តិ សព្ពេ សុខវេទនា វា ហោន្តិ មជ្ឈត្តវេទនា វា. កុសលំ បត្វា ហិ ទុក្ខវេទនា នាម នត្ថិ.

‘មូលតោ’តិ បដិបាដិយា សត្ត កម្មបថា ញាណសម្បយុត្តចិត្តេន វិរមន្តស្ស អលោភអទោសអមោហវសេន តិមូលា ហោន្តិ; ញាណវិប្បយុត្តចិត្តេន វិរមន្តស្ស ទ្វិមូលា. អនភិជ្ឈា ញាណសម្បយុត្តចិត្តេន វិរមន្តស្ស ទ្វិមូលា ហោតិ; ញាណវិប្បយុត្តចិត្តេន ឯកមូលា. អលោភោ បន អត្តនាវ អត្តនោ មូលំ ន ហោតិ. អព្យាបាទេបិ ឯសេវ នយោ. សម្មាទិដ្ឋិ អលោភាទោសវសេន ទ្វិមូលាវ ហោតិ. ឥមេ ទស កុសលកម្មបថា នាម.

កម្មបថសំសន្ទនកថា

ឥទានិ ឥមស្មិំ ឋានេ កម្មបថសំសន្ទនំ នាម វេទិតព្ពំ. បញ្ចផស្សទ្វារវសេន ហិ ឧប្បន្នោ អសំវរោ អកុសលំ មនោកម្មមេវ ហោតិ. មនោផស្សទ្វារវសេន ឧប្បន្នោ តីណិបិ កម្មានិ ហោន្តិ – សោ ហិ កាយទ្វារេ ចោបនប្បត្តោ អកុសលំ កាយកម្មំ ហោតិ, វចីទ្វារេ អកុសលំ វចីកម្មំ, ឧភយត្ថ ចោបនំ អប្បត្តោ អកុសលំ មនោកម្មំ. បញ្ចអសំវរទ្វារវសេន ឧប្បន្នោបិ អកុសលំ មនោកម្មមេវ ហោតិ. ចោបនកាយអសំវរទ្វារវសេន ឧប្បន្នោ អកុសលំ កាយកម្មមេវ ហោតិ, វាចាអសំវរទ្វារវសេន ឧប្បន្នោ អកុសលំ វចីកម្មមេវ ហោតិ, មនោអសំវរទ្វារវសេន ឧប្បន្នោ អកុសលំ មនោកម្មមេវ ហោតិ. តិវិធំ កាយទុច្ចរិតំ អកុសលំ កាយកម្មមេវ ហោតិ, ចតុព្ពិធំ វចីទុច្ចរិតំ អកុសលំ វចីកម្មមេវ ហោតិ, តិវិធំ មនោទុច្ចរិតំ អកុសលំ មនោកម្មមេវ ហោតិ.

បញ្ចផស្សទ្វារវសេន ឧប្បន្នោ សំវរោបិ កុសលំ មនោកម្មមេវ ហោតិ. មនោផស្សទ្វារវសេន ឧប្បន្នោ បន អយម្បិ, អសំវរោ វិយ, តីណិបិ កម្មានិ ហោន្តិ. បញ្ចសំវរទ្វារវសេន ឧប្បន្នោបិ កុសលំ មនោកម្មមេវ ហោតិ, ចោបនកាយសំវរទ្វារវសេន ឧប្បន្នោ កុសលំ កាយកម្មមេវ ហោតិ, វាចាសំវរទ្វារវសេន ឧប្បន្នោ កុសលំ វចីកម្មមេវ ហោតិ, មនោសំវរទ្វារវសេន ឧប្បន្នោ កុសលំ មនោកម្មមេវ ហោតិ. តិវិធំ កាយសុចរិតំ កុសលំ កាយកម្មមេវ ហោតិ, ចតុព្ពិធំ វចីសុចរិតំ កុសលំ វចីកម្មមេវ ហោតិ, តិវិធំ មនោសុចរិតំ កុសលំ មនោកម្មមេវ ហោតិ.

អកុសលំ កាយកម្មំ បញ្ចផស្សទ្វារវសេន នុប្បជ្ជតិ; មនោផស្សទ្វារវសេនេវ ឧប្បជ្ជតិ. តថា អកុសលំ វចីកម្មំ. អកុសលំ មនោកម្មំ បន ឆផស្សទ្វារវសេន ឧប្បជ្ជតិ; តំ កាយវចីទ្វារេសុ ចោបនំ បត្តំ អកុសលំ កាយវចីកម្មំ ហោតិ, ចោបនំ អប្បត្តំ អកុសលំ មនោកម្មមេវ. យថា ច បញ្ចផស្សទ្វារវសេន, ឯវំ បញ្ចអសំវរទ្វារវសេនបិ អកុសលំ កាយកម្មំ នុប្បជ្ជតិ, ចោបនកាយអសំវរទ្វារវសេន បន វាចាអសំវរទ្វារវសេន ច ឧប្បជ្ជតិ; មនោអសំវរទ្វារវសេន នុប្បជ្ជតិ. អកុសលំ វចីកម្មម្បិ បញ្ចអសំវរទ្វារវសេន នុប្បជ្ជតិ, ចោបនកាយវាចាអសំវរទ្វារវសេន ឧប្បជ្ជតិ; មនោអសំវរទ្វារវសេន នុប្បជ្ជតិ. អកុសលំ មនោកម្មំ អដ្ឋអសំវរទ្វារវសេនបិ ឧប្បជ្ជតេវ. កុសលកាយកម្មាទីសុបិ ឯសេវ នយោ.

អយំ បន វិសេសោ – យថា អកុសលកាយកម្មវចីកម្មានិ មនោអសំវរទ្វារវសេន នុប្បជ្ជន្តិ, ន តថា ឯតានិ. ឯតានិ បន កាយង្គវាចង្គំ អចោបេត្វា សិក្ខាបទានិ គណ្ហន្តស្ស មនោសំវរទ្វារេបិ ឧប្បជ្ជន្តិ ឯវ. តត្ថ កាមាវចរំ កុសលំ ចិត្តំ តិវិធកម្មទ្វារវសេន ឧប្បជ្ជតិ, បញ្ចវិញ្ញាណទ្វារវសេន នុប្បជ្ជតិ; ‘យមិទំ ចក្ខុសម្ផស្សបច្ចយា ឧប្បជ្ជតិ វេទយិតំ, សុខំ វា ទុក្ខំ វា អទុក្ខមសុខំ វា’តិ ឥមិនា បន នយេន ឆផស្សទ្វារវសេន ឧប្បជ្ជតិ; អដ្ឋអសំវរទ្វារវសេន នុប្បជ្ជតិ, អដ្ឋសំវរទ្វារវសេន ឧប្បជ្ជតិ; ទសអកុសលកម្មបថវសេន នុប្បជ្ជតិ, ទសកុសលកម្មបថវសេន ឧប្បជ្ជតិ; តស្មា ឥទម្បិ ចិត្តំ តិវិធកម្មទ្វារវសេន វា ឧប្បន្នំ ហោតុ, ឆផស្សទ្វារវសេន វា, អដ្ឋសំវរទ្វារវសេន វា ទសកុសលកម្មបថវសេន វា. ‘‘កាមាវចរំ កុសលំ ចិត្តំ ឧប្បន្នំ ហោតិ…បេ… រូបារម្មណំ វា…បេ… ធម្មារម្មណំ វា’’តិ វុត្តេ សព្ពំ វុត្តមេវ ហោតីតិ.

ទ្វារកថា និដ្ឋិតា.

យំ យំ វា បនារព្ភាតិ ឯត្ថ អយំ យោជនា – ហេដ្ឋា វុត្តេសុ រូបារម្មណាទីសុ រូបារម្មណំ វា អារព្ភ, អារម្មណំ កត្វាតិ អត្ថោ. សទ្ទារម្មណំ វា…បេ… ធម្មារម្មណំ វា អារព្ភ ឧប្បន្នំ ហោតិ. ឯត្តាវតា ឯតស្ស ចិត្តស្ស ឯតេសុ អារម្មណេសុ យំកិញ្ចិ ឯកមេវ អារម្មណំ អនុញ្ញាតសទិសំ ហោតិ. ឥទញ្ច ឯកស្មិំ សមយេ ឯកស្ស វា បុគ្គលស្ស រូបារម្មណំ អារព្ភ ឧប្បន្នំ បុន អញ្ញស្មិំ សមយេ អញ្ញស្ស វា បុគ្គលស្ស សទ្ទាទីសុបិ អញ្ញតរំ អារម្មណំ អារព្ភ ឧប្បជ្ជតិ ឯវ. ឯវំ ឧប្បជ្ជមានស្ស ចស្ស ឯកស្មិំ ភវេ បឋមំ រូបារម្មណំ អារព្ភ បវត្តិ ហោតិ, បច្ឆា សទ្ទារម្មណន្តិ អយម្បិ កមោ នត្ថិ. រូបាទីសុ ចាបិ បឋមំ នីលារម្មណំ បច្ឆា បីតារម្មណន្តិ អយម្បិ និយមោ នត្ថិ. ឥតិ ឥមំ សព្ពារម្មណតញ្ចេវ, កមាភាវញ្ច, កមាភាវេបិ ច នីលបីតាទីសុ និយមាភាវំ ទស្សេតុំ ‘យំ យំ វា បនារព្ភា’តិ អាហ. ឥទំ វុត្តំ ហោតិ – ឥមេសុ រូបាទីសុ ន យំកិញ្ចិ ឯកមេវ, អថ ខោ យំ យំ វា បនារព្ភ ឧប្បន្នំ ហោតិ. ឯវំ ឧប្បជ្ជមានម្បិ ច ‘បឋមំ រូបារម្មណំ បច្ឆា សទ្ទារម្មណំ អារព្ភា’តិ ឯវម្បិ អនុប្បជ្ជិត្វា យំ យំ វា បនារព្ភ ឧប្បន្នំ ហោតិ; ‘បដិលោមតោ វា អនុលោមតោ វា, ឯកន្តរិកទ្វន្តរិកាទិនយេន វា, រូបារម្មណាទីសុ យំ វា តំ វា អារម្មណំ កត្វា ឧប្បន្នំ ហោតី’តិ អត្ថោ. រូបារម្មណេសុបិ ច ‘បឋមំ នីលារម្មណំ បច្ឆា បីតារម្មណ’ន្តិ ឥមិនាបិ និយមេន អនុប្បជ្ជិត្វា, យំ យំ វា បនារព្ភ ‘នីលបីតកាទីសុ រូបារម្មណេសុ យំ វា តំ វា រូបារម្មណំ អារព្ភ ឧប្បន្នំ ហោតី’តិ អត្ថោ. សទ្ទារម្មណាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. អយំ តាវ ឯកា យោជនា.

អយំ បន អបរា – រូបំ អារម្មណំ ឯតស្សាតិ រូបារម្មណំ…បេ… ធម្មោ អារម្មណំ ឯតស្សាតិ ធម្មារម្មណំ. ឥតិ រូបារម្មណំ វា…បេ… ធម្មារម្មណំ វា ចិត្តំ ឧប្បន្នំ ហោតីតិ វត្វា បុន ‘យំ យំ វា បនារព្ភា’តិ អាហ. តស្សត្ថោ – ឯតេសុ រូបាទីសុ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ យំ វា តំ វា បន អារព្ភ ឧប្បន្នំ ហោតីតិ. មហាអដ្ឋកថាយំ បន យេវាបនកេ អភិនវំ នត្ថិ, ហេដ្ឋា គហិតមេវ គហិត’ន្តិ វត្វា ‘រូបំ វា អារព្ភ…បេ… ធម្មំ វា អារព្ភ, ឥទំ វា ឥទំ វា អារព្ភាតិ កថេតុំ ឥទំ វុត្ត’ន្តិ ឯត្តកមេវ អាគតំ.