១. សុមនសុត្តវណ្ណនា

៣១. ចតុត្ថស្ស បឋមេ សុមនា រាជកុមារីតិ មហាសក្ការំ កត្វា បត្ថនំ បត្ថេត្វា ឯវំ លទ្ធនាមា រាជកញ្ញា. វិបស្សិសម្មាសម្ពុទ្ធកាលស្មិំ ហិ នាគរេសុ ‘‘យុទ្ធម្បិ កត្វា សត្ថារំ អម្ហាកំ គណ្ហិស្សាមា’’តិ សេនាបតិំ និស្សាយ ពុទ្ធប្បមុខំ សង្ឃំ លភិត្វា បដិបាដិយា បុញ្ញានិ កាតុំ អារទ្ធេសុ សព្ពបឋមទិវសោ សេនាបតិស្ស វារោ អហោសិ. តស្មិំ ទិវសេ សេនាបតិ មហាទានំ សជ្ជេត្វា ‘‘អជ្ជ យថា អញ្ញោ កោចិ ឯកភិក្ខម្បិ ន ទេតិ, ឯវំ រក្ខថា’’តិ សមន្តា បុរិសេ ឋបេសិ. តំទិវសំ សេដ្ឋិភរិយា រោទមានា បញ្ចហិ កុមារិកាសតេហិ សទ្ធិំ កីឡិត្វា អាគតំ ធីតរំ អាហ – ‘‘សចេ, អម្ម, តវ បិតា ជីវេយ្យ, អជ្ជាហំ បឋមំ ទសពលំ ភោជេយ្យ’’ន្តិ. សា តំ អាហ – ‘‘អម្ម, មា ចិន្តយិ, អហំ តថា ករិស្សាមិ, យថា ពុទ្ធប្បមុខោ សង្ឃោ អម្ហាកំ បឋមំ ភិក្ខំ ភុញ្ជិស្សតី’’តិ. តតោ សតសហស្សគ្ឃនិកាយ សុវណ្ណបាតិយា និរុទកបាយាសំ បូរេត្វា សប្បិមធុសក្ខរាទីហិ អភិសង្ខរិត្វា អញ្ញិស្សា បាតិយា បដិកុជ្ជិត្វា តំ សុមនមាលាគុឡេហិ បរិក្ខិបិត្វា មាលាគុឡសទិសំ កត្វា ភគវតោ គាមំ បវិសនវេលាយ សយមេវ ឧក្ខិបិត្វា ធាតិគណបរិវុតា ឃរា និក្ខមិ.

អន្តរាមគ្គេ សេនាបតិនោ ឧបដ្ឋាកា, ‘‘អម្ម, មា ឥតោ អាគមា’’តិ វទន្តិ. មហាបុញ្ញា នាម មនាបកថា ហោន្តិ, ន ច តេសំ បុនប្បុនំ ភណន្តានំ កថា បដិក្ខិបិតុំ សក្កា ហោតិ. សា ‘‘ចូឡបិត, មហាបិត, មាតុល, កិស្ស តុម្ហេ គន្តុំ ន ទេថា’’តិ អាហ. សេនាបតិនា ‘‘អញ្ញស្ស កស្សចិ ខាទនីយំ ភោជនីយំ មា ទេថា’’តិ ឋបិតម្ហ, អម្មាតិ. កិំ បន មម ហត្ថេ ខាទនីយំ ភោជនីយំ បស្សថាតិ? មាលាគុឡំ បស្សាមាតិ. កិំ តុម្ហាកំ សេនាបតិ មាលាបូជម្បិ កាតុំ ន ទេតីតិ? ទេតិ, អម្មាតិ. តេន ហិ អបេថាតិ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘មាលាគុឡំ គណ្ហថ ភគវា’’តិ អាហ. ភគវា ឯកំ សេនាបតិស្ស ឧបដ្ឋាកំ ឱលោកេត្វា មាលាគុឡំ គណ្ហាបេសិ. សា ភគវន្តំ វន្ទិត្វា ‘‘ភវាភវាភិនិព្ពត្តិយំ មេ សតិ បរិតស្សនជីវិតំ នាម មា ហោតុ, អយំ សុមនមាលា វិយ និព្ពត្តនិព្ពត្តដ្ឋានេ បិយាវ ហោមិ, នាមេន ច សុមនាយេវា’’តិ បត្ថនំ កត្វា សត្ថារា ‘‘សុខិនី ហោហី’’តិ វុត្តា វន្ទិត្វា បទក្ខិណំ កត្វា បក្កាមិ.

ភគវាបិ សេនាបតិស្ស គេហំ គន្ត្វា បញ្ញត្តាសនេ និសីទិ. សេនាបតិ យាគុំ គហេត្វា ឧបគញ្ឆិ, សត្ថា ហត្ថេន បត្តំ បិទហិ. និសិន្នោ, ភន្តេ, ភិក្ខុសង្ឃោតិ. អត្ថិ នោ ឯកោ អន្តរាមគ្គេ បិណ្ឌបាតោ លទ្ធោតិ? មាលំ អបនេត្វា បិណ្ឌបាតំ អទ្ទស. ចូឡុបដ្ឋាកោ អាហ – ‘‘សាមិ មាលាតិ មំ វត្វា មាតុគាមោ វញ្ចេសី’’តិ. បាយាសោ ភគវន្តំ អាទិំ កត្វា សព្ពភិក្ខូនំ បហោសិ. សេនាបតិ អត្តនោ ទេយ្យធម្មំ អទាសិ. សត្ថា ភត្តកិច្ចំ កត្វា មង្គលំ វត្វា បក្កាមិ. សេនាបតិ ‘‘កា នាម សា បិណ្ឌបាតមទាសី’’តិ បុច្ឆិ. សេដ្ឋិធីតា សាមីតិ. សប្បញ្ញា ឥត្ថី, ឯវរូបាយ ឃរេ វសន្តិយា បុរិសស្ស សគ្គសម្បត្តិ នាម ន ទុល្លភាតិ កំ អានេត្វា ជេដ្ឋកដ្ឋានេ ឋបេសិ?

សា បិតុគេហេ ច សេនាបតិគេហេ ច ធនំ គហេត្វា យាវតាយុកំ តថាគតស្ស ទានំ ទត្វា បុញ្ញានិ ករិត្វា តតោ ចុតា កាមាវចរទេវលោកេ និព្ពត្តិ. និព្ពត្តក្ខណេយេវ ជាណុប្បមាណេន ឱធិនា សកលំ ទេវលោកំ បរិបូរយមានំ សុមនវស្សំ វស្សិ. ទេវតា ‘‘អយំ អត្តនាវ អត្តនោ នាមំ គហេត្វា អាគតា’’តិ ‘‘សុមនា ទេវធីតា’’ត្វេវស្សា នាមំ អកំសុ. សា ឯកនវុតិកប្បេ ទេវេសុ ច មនុស្សេសុ ច សំសរន្តី និព្ពត្តនិព្ពត្តដ្ឋានេ អវិជហិតសុមនវស្សា ‘‘សុមនា សុមនា’’ត្វេវ នាមា អហោសិ. ឥមស្មិំ បន កាលេ កោសលរញ្ញោ អគ្គមហេសិយា កុច្ឆិស្មិំ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. តាបិ បញ្ចសតា កុមារិកា តំទិវសញ្ញេវ តស្មិំ តស្មិំ កុលេ បដិសន្ធិំ គហេត្វា ឯកទិវសេយេវ សព្ពា មាតុកុច្ឆិតោ និក្ខមិំសុ. តំខណំយេវ ជាណុប្បមាណេន ឱធិនា សុមនវស្សំ វស្សិ. តំ ទិស្វា រាជា ‘‘បុព្ពេ កតាភិនីហារា ឯសា ភវិស្សតី’’តិ តុដ្ឋមានសោ ‘‘ធីតា មេ អត្តនាវ អត្តនោ នាមំ គហេត្វា អាគតា’’តិ សុមនាត្វេវស្សា នាមំ កត្វា ‘‘មយ្ហំ ធីតា ន ឯកិកាវ និព្ពត្តិស្សតី’’តិ នគរំ វិចិនាបេន្តោ ‘បញ្ច ទារិកាសតានិ ជាតានី’’តិ សុត្វា សព្ពា អត្តនាវ បោសាបេសិ. មាសេ មាសេ សម្បតេ ‘‘អានេត្វា មម ធីតុ ទស្សេថា’’តិ អាហ. ឯវមេសា មហាសក្ការំ កត្វា បត្ថនំ បត្ថេត្វា ឯវំលទ្ធនាមាតិ វេទិតព្ពា.

តស្សា សត្តវស្សិកកាលេ អនាថបិណ្ឌិកេន វិហារំ និដ្ឋាបេត្វា តថាគតស្ស ទូតេ បេសិតេ សត្ថា ភិក្ខុសង្ឃបរិវារោ សាវត្ថិំ អគមាសិ. អនាថបិណ្ឌិកោ គន្ត្វា រាជានំ ឯវមាហ – ‘‘មហារាជ, សត្ថុ ឥធាគមនំ អម្ហាកម្បិ មង្គលំ តុម្ហាកម្បិ មង្គលមេវ, សុមនំ រាជកុមារិំ បញ្ចហិ ទារិកាសតេហិ សទ្ធិំ បុណ្ណឃដេ ច គន្ធមាលាទីនិ ច គាហាបេត្វា ទសពលស្ស បច្ចុគ្គមនំ បេសេថា’’តិ. រាជា ‘‘សាធុ មហាសេដ្ឋី’’តិ តថា អកាសិ. សាបិ រញ្ញា វុត្តនយេនេវ គន្ត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា គន្ធមាលាទីហិ បូជេត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ. សត្ថា តស្សា ធម្មំ ទេសេសិ. សា បញ្ចហិ កុមារិកាសតេហិ សទ្ធិំ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាសិ. អញ្ញានិបិ បញ្ច ទារិកាសតានិ បញ្ច មាតុគាមសតានិ បញ្ច ឧបាសកសតានិ តស្មិំយេវ ខណេ សោតាបត្តិផលំ បាបុណិំសុ. ឯវំ តស្មិំ ទិវសេ អន្តរាមគ្គេយេវ ទ្វេ សោតាបន្នសហស្សានិ ជាតានិ.

យេន ភគវា តេនុបសង្កមីតិ កស្មា ឧបសង្កមីតិ? បញ្ហំ បុច្ឆិតុកាមតាយ. កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធកាលេ កិរ សហាយកា ទ្វេ ភិក្ខូ អហេសុំ. តេសុ ឯកោ សារណីយធម្មំ បូរេតិ, ឯកោ ភត្តគ្គវត្តំ. សារណីយធម្មបូរកោ ឥតរំ អាហ – ‘‘អាវុសោ, អទិន្នស្ស ផលំ នាម នត្ថិ, អត្តនា លទ្ធំ បរេសំ ទត្វា ភុញ្ជិតុំ វដ្ដតី’’តិ. ឥតរោ បន អាហ – ‘‘អាវុសោ, ត្វំ ន ជានាសិ, ទេយ្យធម្មំ នាម វិនិបាតេតុំ ន វដ្ដតិ, អត្តនោ យាបនមត្តមេវ គណ្ហន្តេន ភត្តគ្គវត្តំ បូរេតុំ វដ្ដតី’’តិ. តេសុ ឯកោបិ ឯកំ អត្តនោ ឱវាទេ ឱតារេតុំ នាសក្ខិ. ទ្វេបិ អត្តនោ បដិបត្តិំ បូរេត្វា តតោ ចុតា កាមាវចរទេវលោកេ និព្ពត្តិំសុ. តត្ថ សារណីយធម្មបូរកោ ឥតរំ បញ្ចហិ ធម្មេហិ អធិគណ្ហិ.

ឯវំ តេ ទេវេសុ ច មនុស្សេសុ ច សំសរន្តា ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ ខេបេត្វា ឥមស្មិំ កាលេ សាវត្ថិយំ និព្ពត្តិំសុ. សារណីយធម្មបូរកោ កោសលរញ្ញោ អគ្គមហេសិយា កុច្ឆិស្មិំ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ, ឥតរោ តស្សាយេវ ឧបដ្ឋាកឥត្ថិយា កុច្ឆិស្មិំ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. តេ ទ្វេបិ ជនា ឯកទិវសេនេវ ជាយិំសុ. តេ នាមគ្គហណទិវសេ ន្ហាបេត្វា សិរិគព្ភេ និបជ្ជាបេត្វា ទ្វិន្នម្បិ មាតរោ ពហិ សក្ការំ សំវិទហិំសុ. តេសុ សារណីយធម្មបូរកោ អក្ខីនិ ឧម្មីលេត្វា មហន្តំ សេតច្ឆត្តំ សុបញ្ញត្តំ សិរិសយនំ អលង្កតបដិយត្តញ្ច និវេសនំ ទិស្វា ‘‘ឯកស្មិំ រាជកុលេ និព្ពត្តោស្មី’’តិ អញ្ញាសិ. សោ ‘‘កិំ នុ ខោ កម្មំ កត្វា ឥធ និព្ពត្តោស្មី’’តិ អាវជ្ជេន្តោ ‘‘សារណីយធម្មនិស្សន្ទេនា’’តិ ញត្វា ‘‘សហាយោ មេ កុហិំ នុ ខោ និព្ពត្តោ’’តិ អាវជ្ជេន្តោ នីចសយនេ និបន្នំ ទិស្វា ‘‘អយំ ភត្តគ្គវត្តំ បូរេមីតិ មម វចនំ ន គណ្ហិ, ឥមស្មិំ ឥទានិ តំ ឋានេ និគ្គណ្ហិតុំ វដ្ដតី’’តិ ‘‘សម្ម មម វចនំ នាកាសី’’តិ អាហ. អថ កិំ ជាតន្តិ. បស្ស មយ្ហំ សម្បត្តិំ, សេតច្ឆត្តស្ស ហេដ្ឋា សិរិសយនេ និបន្នោស្មិ, ត្វំ នីចមញ្ចេ ថទ្ធអត្ថរណមត្តេ និបន្នោសីតិ. កិំ បន ត្វំ ឯតំ និស្សាយ មានំ ករោសិ, ននុ វេឡុសលាកាហិ កត្វា បិលោតិកាយ បលិវេឋិតំ សព្ពមេតំ បថវីធាតុមត្តមេវាតិ?

សុមនា តេសំ កថំ សុត្វា ‘‘មម ភាតិកានំ សន្តិកេ កោចិ នត្ថី’’តិ តេសំ សមីបំ គច្ឆន្តី ទ្វារំ និស្សាយ ឋិតា ‘‘ធាតូ’’តិ វចនំ សុត្វា ‘‘ឥទំ ធាតូតិ វចនំ ពហិទ្ធា នត្ថិ. មម ភាតិកា សមណទេវបុត្តា ភវិស្សន្តី’’តិ ចិន្តេត្វា – ‘‘សចាហំ ‘ឥមេ ឯវំ កថេន្តី’តិ មាតាបិតូនំ កថេស្សាមិ, ‘អមនុស្សា ឯតេ’តិ នីហរាបេស្សន្តិ. ឥទំ ការណំ អញ្ញស្ស អកថេត្វា កង្ខច្ឆេទកំ បុរិសហេរញ្ញិកំ មម បិតរំ មហាគោតមទសពលំយេវ បុច្ឆិស្សាមី’’តិ ភុត្តបាតរាសា រាជានំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘ទសពលស្ស ឧបដ្ឋានំ គមិស្សាមី’’តិ អាហ. រាជា បញ្ច រថសតានិ យោជាបេសិ. ជម្ពុទីបតលស្មិញ្ហិ តិស្សោវ កុមារិយោ បិតូនំ សន្តិកា បញ្ច រថសតានិ លភិំសុ – ពិម្ពិសាររញ្ញោ ធីតា ចុន្ទី រាជកញ្ញា, ធនញ្ចយស្ស សេដ្ឋិស្ស ធីតា វិសាខា, អយំ សុមនា រាជកញ្ញាតិ. សា គន្ធមាលំ អាទាយ រថេ ឋិតា បញ្ចរថសតបរិវារា ‘‘ឥមំ បញ្ហំ បុច្ឆិស្សាមី’’តិ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ.

ឥធស្សូតិ ឥធ ភវេយ្យុំ. ឯកោ ទាយកោតិ ឯកោ អត្តនា លទ្ធលាភតោ បរស្ស ទត្វា បរិភុញ្ជនកោ សារណីយធម្មបូរកោ. ឯកោ អទាយកោតិ ឯកោ អត្តនា លទ្ធំ បរស្ស អទត្វា បរិភុញ្ជនកោ ភត្តគ្គវត្តបូរកោ. ទេវភូតានំ បន នេសន្តិ ទេវភូតានំ ឯតេសំ. អធិគណ្ហាតីតិ អធិភវិត្វា គណ្ហាតិ អជ្ឈោត្ថរតិ អតិសេតិ. អាធិបតេយ្យេនាតិ ជេដ្ឋកការណេន. ឥមេហិ បញ្ចហិ ឋានេហីតិ សេសទេវេ សក្កោ ទេវរាជា វិយ ឥមេហិ បញ្ចហិ ការណេហិ អធិគណ្ហាតិ. មានុសកេនាតិអាទីសុ អាយុនា មហាកស្សបត្ថេរោ វិយ ពាកុលត្ថេរោ វិយ អានន្ទត្ថេរោ វិយ ច, វណ្ណេន មហាគតិម្ពអភយត្ថេរោ វិយ ភណ្ឌាគារអមច្ចោ វិយ ច, សុខេន រដ្ឋបាលកុលបុត្តោ វិយ សោណសេដ្ឋិបុត្តោ វិយ យសទារកោ វិយ ច, យសេន ធម្មាសោកោ វិយ, តថា អាធិបច្ចេនាតិ ឥមេហិ បញ្ចហិ ការណេហិ អតិរេកោ ជេដ្ឋកោ ហោតិ.

យាចិតោវ ពហុលន្តិ ពាកុលត្ថេរ-សីវលិត្ថេរ-អានន្ទត្ថេរាទយោ វិយ យាចិតោវ ពហុលំ ចីវរាទីនិ បរិភុញ្ជតីតិ ឥមេហិ ការណេហិ អតិរេកោ ហោតិ ជេដ្ឋកោ. យទិទំ វិមុត្តិយា វិមុត្តិន្តិ យំ ឯកស្ស វិមុត្តិយា សទ្ធិំ ឥតរស្ស វិមុត្តិំ អារព្ភ នានាករណំ វត្តព្ពំ ភវេយ្យ, តំ ន វទាមីតិ អត្ថោ. សត្តវស្សិកទារកោ វា ហិ វិមុត្តិំ បដិវិជ្ឈតុ វស្សសតិកត្ថេរោ វា ភិក្ខុ វា ភិក្ខុនី វា ឧបាសកោ វា ឧបាសិកា វា ទេវោ វា មារោ វា ព្រហ្មា វា, បដិវិទ្ធលោកុត្តរមគ្គេ នានត្តំ នាម នត្ថិ. អលមេវាតិ យុត្តមេវ. យត្រ ហិ នាមាតិ យានិ នាម.

គច្ឆំ អាកាសធាតុយាតិ អាកាសេន គច្ឆន្តោ. សទ្ធោតិ រតនត្តយគុណានំ សទ្ធាតា. ថនយន្តិ គជ្ជន្តោ. វិជ្ជុមាលីតិ មាលាសទិសាយ មេឃមុខេ ចរន្តិយា វិជ្ជុលតាយ សមន្នាគតោ. សតក្កកូតិ សតកូដោ, ឥតោ ចិតោ ច ឧដ្ឋិតេន វលាហកកូដសតេន សមន្នាគតោតិ អត្ថោ. ទស្សនសម្បន្នោតិ សោតាបន្នោ. ភោគបរិព្យូឡ្ហោតិ ឧទកោឃេន វិយ ទានវសេន ទីយមានេហិ ភោគេហិ បរិព្យូឡ្ហោ, ទេវលោកំ សម្បាបិតោតិ អត្ថោ. បេច្ចាតិ បរលោកេ. សគ្គេ បមោទតីតិ យស្មិំ សគ្គេ ឧប្បជ្ជតិ, តត្ថេវ មោទតីតិ.