៤. សុមនវគ្គោ

១. សុមនសុត្តវណ្ណនា

៣១. ចតុត្ថស្ស បឋមេ សុមនា រាជកុមារីតិ មហាសក្ការំ កត្វា បត្ថនំ បត្ថេត្វា ឯវំ លទ្ធនាមា រាជកញ្ញា. វិបស្សិសម្មាសម្ពុទ្ធកាលស្មិំ ហិ នាគរេសុ ‘‘យុទ្ធម្បិ កត្វា សត្ថារំ អម្ហាកំ គណ្ហិស្សាមា’’តិ សេនាបតិំ និស្សាយ ពុទ្ធប្បមុខំ សង្ឃំ លភិត្វា បដិបាដិយា បុញ្ញានិ កាតុំ អារទ្ធេសុ សព្ពបឋមទិវសោ សេនាបតិស្ស វារោ អហោសិ. តស្មិំ ទិវសេ សេនាបតិ មហាទានំ សជ្ជេត្វា ‘‘អជ្ជ យថា អញ្ញោ កោចិ ឯកភិក្ខម្បិ ន ទេតិ, ឯវំ រក្ខថា’’តិ សមន្តា បុរិសេ ឋបេសិ. តំទិវសំ សេដ្ឋិភរិយា រោទមានា បញ្ចហិ កុមារិកាសតេហិ សទ្ធិំ កីឡិត្វា អាគតំ ធីតរំ អាហ – ‘‘សចេ, អម្ម, តវ បិតា ជីវេយ្យ, អជ្ជាហំ បឋមំ ទសពលំ ភោជេយ្យ’’ន្តិ. សា តំ អាហ – ‘‘អម្ម, មា ចិន្តយិ, អហំ តថា ករិស្សាមិ, យថា ពុទ្ធប្បមុខោ សង្ឃោ អម្ហាកំ បឋមំ ភិក្ខំ ភុញ្ជិស្សតី’’តិ. តតោ សតសហស្សគ្ឃនិកាយ សុវណ្ណបាតិយា និរុទកបាយាសំ បូរេត្វា សប្បិមធុសក្ខរាទីហិ អភិសង្ខរិត្វា អញ្ញិស្សា បាតិយា បដិកុជ្ជិត្វា តំ សុមនមាលាគុឡេហិ បរិក្ខិបិត្វា មាលាគុឡសទិសំ កត្វា ភគវតោ គាមំ បវិសនវេលាយ សយមេវ ឧក្ខិបិត្វា ធាតិគណបរិវុតា ឃរា និក្ខមិ.

អន្តរាមគ្គេ សេនាបតិនោ ឧបដ្ឋាកា, ‘‘អម្ម, មា ឥតោ អាគមា’’តិ វទន្តិ. មហាបុញ្ញា នាម មនាបកថា ហោន្តិ, ន ច តេសំ បុនប្បុនំ ភណន្តានំ កថា បដិក្ខិបិតុំ សក្កា ហោតិ. សា ‘‘ចូឡបិត, មហាបិត, មាតុល, កិស្ស តុម្ហេ គន្តុំ ន ទេថា’’តិ អាហ. សេនាបតិនា ‘‘អញ្ញស្ស កស្សចិ ខាទនីយំ ភោជនីយំ មា ទេថា’’តិ ឋបិតម្ហ, អម្មាតិ. កិំ បន មម ហត្ថេ ខាទនីយំ ភោជនីយំ បស្សថាតិ? មាលាគុឡំ បស្សាមាតិ. កិំ តុម្ហាកំ សេនាបតិ មាលាបូជម្បិ កាតុំ ន ទេតីតិ? ទេតិ, អម្មាតិ. តេន ហិ អបេថាតិ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘មាលាគុឡំ គណ្ហថ ភគវា’’តិ អាហ. ភគវា ឯកំ សេនាបតិស្ស ឧបដ្ឋាកំ ឱលោកេត្វា មាលាគុឡំ គណ្ហាបេសិ. សា ភគវន្តំ វន្ទិត្វា ‘‘ភវាភវាភិនិព្ពត្តិយំ មេ សតិ បរិតស្សនជីវិតំ នាម មា ហោតុ, អយំ សុមនមាលា វិយ និព្ពត្តនិព្ពត្តដ្ឋានេ បិយាវ ហោមិ, នាមេន ច សុមនាយេវា’’តិ បត្ថនំ កត្វា សត្ថារា ‘‘សុខិនី ហោហី’’តិ វុត្តា វន្ទិត្វា បទក្ខិណំ កត្វា បក្កាមិ.

ភគវាបិ សេនាបតិស្ស គេហំ គន្ត្វា បញ្ញត្តាសនេ និសីទិ. សេនាបតិ យាគុំ គហេត្វា ឧបគញ្ឆិ, សត្ថា ហត្ថេន បត្តំ បិទហិ. និសិន្នោ, ភន្តេ, ភិក្ខុសង្ឃោតិ. អត្ថិ នោ ឯកោ អន្តរាមគ្គេ បិណ្ឌបាតោ លទ្ធោតិ? មាលំ អបនេត្វា បិណ្ឌបាតំ អទ្ទស. ចូឡុបដ្ឋាកោ អាហ – ‘‘សាមិ មាលាតិ មំ វត្វា មាតុគាមោ វញ្ចេសី’’តិ. បាយាសោ ភគវន្តំ អាទិំ កត្វា សព្ពភិក្ខូនំ បហោសិ. សេនាបតិ អត្តនោ ទេយ្យធម្មំ អទាសិ. សត្ថា ភត្តកិច្ចំ កត្វា មង្គលំ វត្វា បក្កាមិ. សេនាបតិ ‘‘កា នាម សា បិណ្ឌបាតមទាសី’’តិ បុច្ឆិ. សេដ្ឋិធីតា សាមីតិ. សប្បញ្ញា ឥត្ថី, ឯវរូបាយ ឃរេ វសន្តិយា បុរិសស្ស សគ្គសម្បត្តិ នាម ន ទុល្លភាតិ កំ អានេត្វា ជេដ្ឋកដ្ឋានេ ឋបេសិ?

សា បិតុគេហេ ច សេនាបតិគេហេ ច ធនំ គហេត្វា យាវតាយុកំ តថាគតស្ស ទានំ ទត្វា បុញ្ញានិ ករិត្វា តតោ ចុតា កាមាវចរទេវលោកេ និព្ពត្តិ. និព្ពត្តក្ខណេយេវ ជាណុប្បមាណេន ឱធិនា សកលំ ទេវលោកំ បរិបូរយមានំ សុមនវស្សំ វស្សិ. ទេវតា ‘‘អយំ អត្តនាវ អត្តនោ នាមំ គហេត្វា អាគតា’’តិ ‘‘សុមនា ទេវធីតា’’ត្វេវស្សា នាមំ អកំសុ. សា ឯកនវុតិកប្បេ ទេវេសុ ច មនុស្សេសុ ច សំសរន្តី និព្ពត្តនិព្ពត្តដ្ឋានេ អវិជហិតសុមនវស្សា ‘‘សុមនា សុមនា’’ត្វេវ នាមា អហោសិ. ឥមស្មិំ បន កាលេ កោសលរញ្ញោ អគ្គមហេសិយា កុច្ឆិស្មិំ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. តាបិ បញ្ចសតា កុមារិកា តំទិវសញ្ញេវ តស្មិំ តស្មិំ កុលេ បដិសន្ធិំ គហេត្វា ឯកទិវសេយេវ សព្ពា មាតុកុច្ឆិតោ និក្ខមិំសុ. តំខណំយេវ ជាណុប្បមាណេន ឱធិនា សុមនវស្សំ វស្សិ. តំ ទិស្វា រាជា ‘‘បុព្ពេ កតាភិនីហារា ឯសា ភវិស្សតី’’តិ តុដ្ឋមានសោ ‘‘ធីតា មេ អត្តនាវ អត្តនោ នាមំ គហេត្វា អាគតា’’តិ សុមនាត្វេវស្សា នាមំ កត្វា ‘‘មយ្ហំ ធីតា ន ឯកិកាវ និព្ពត្តិស្សតី’’តិ នគរំ វិចិនាបេន្តោ ‘បញ្ច ទារិកាសតានិ ជាតានី’’តិ សុត្វា សព្ពា អត្តនាវ បោសាបេសិ. មាសេ មាសេ សម្បតេ ‘‘អានេត្វា មម ធីតុ ទស្សេថា’’តិ អាហ. ឯវមេសា មហាសក្ការំ កត្វា បត្ថនំ បត្ថេត្វា ឯវំលទ្ធនាមាតិ វេទិតព្ពា.

តស្សា សត្តវស្សិកកាលេ អនាថបិណ្ឌិកេន វិហារំ និដ្ឋាបេត្វា តថាគតស្ស ទូតេ បេសិតេ សត្ថា ភិក្ខុសង្ឃបរិវារោ សាវត្ថិំ អគមាសិ. អនាថបិណ្ឌិកោ គន្ត្វា រាជានំ ឯវមាហ – ‘‘មហារាជ, សត្ថុ ឥធាគមនំ អម្ហាកម្បិ មង្គលំ តុម្ហាកម្បិ មង្គលមេវ, សុមនំ រាជកុមារិំ បញ្ចហិ ទារិកាសតេហិ សទ្ធិំ បុណ្ណឃដេ ច គន្ធមាលាទីនិ ច គាហាបេត្វា ទសពលស្ស បច្ចុគ្គមនំ បេសេថា’’តិ. រាជា ‘‘សាធុ មហាសេដ្ឋី’’តិ តថា អកាសិ. សាបិ រញ្ញា វុត្តនយេនេវ គន្ត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា គន្ធមាលាទីហិ បូជេត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ. សត្ថា តស្សា ធម្មំ ទេសេសិ. សា បញ្ចហិ កុមារិកាសតេហិ សទ្ធិំ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាសិ. អញ្ញានិបិ បញ្ច ទារិកាសតានិ បញ្ច មាតុគាមសតានិ បញ្ច ឧបាសកសតានិ តស្មិំយេវ ខណេ សោតាបត្តិផលំ បាបុណិំសុ. ឯវំ តស្មិំ ទិវសេ អន្តរាមគ្គេយេវ ទ្វេ សោតាបន្នសហស្សានិ ជាតានិ.

យេន ភគវា តេនុបសង្កមីតិ កស្មា ឧបសង្កមីតិ? បញ្ហំ បុច្ឆិតុកាមតាយ. កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធកាលេ កិរ សហាយកា ទ្វេ ភិក្ខូ អហេសុំ. តេសុ ឯកោ សារណីយធម្មំ បូរេតិ, ឯកោ ភត្តគ្គវត្តំ. សារណីយធម្មបូរកោ ឥតរំ អាហ – ‘‘អាវុសោ, អទិន្នស្ស ផលំ នាម នត្ថិ, អត្តនា លទ្ធំ បរេសំ ទត្វា ភុញ្ជិតុំ វដ្ដតី’’តិ. ឥតរោ បន អាហ – ‘‘អាវុសោ, ត្វំ ន ជានាសិ, ទេយ្យធម្មំ នាម វិនិបាតេតុំ ន វដ្ដតិ, អត្តនោ យាបនមត្តមេវ គណ្ហន្តេន ភត្តគ្គវត្តំ បូរេតុំ វដ្ដតី’’តិ. តេសុ ឯកោបិ ឯកំ អត្តនោ ឱវាទេ ឱតារេតុំ នាសក្ខិ. ទ្វេបិ អត្តនោ បដិបត្តិំ បូរេត្វា តតោ ចុតា កាមាវចរទេវលោកេ និព្ពត្តិំសុ. តត្ថ សារណីយធម្មបូរកោ ឥតរំ បញ្ចហិ ធម្មេហិ អធិគណ្ហិ.

ឯវំ តេ ទេវេសុ ច មនុស្សេសុ ច សំសរន្តា ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ ខេបេត្វា ឥមស្មិំ កាលេ សាវត្ថិយំ និព្ពត្តិំសុ. សារណីយធម្មបូរកោ កោសលរញ្ញោ អគ្គមហេសិយា កុច្ឆិស្មិំ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ, ឥតរោ តស្សាយេវ ឧបដ្ឋាកឥត្ថិយា កុច្ឆិស្មិំ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. តេ ទ្វេបិ ជនា ឯកទិវសេនេវ ជាយិំសុ. តេ នាមគ្គហណទិវសេ ន្ហាបេត្វា សិរិគព្ភេ និបជ្ជាបេត្វា ទ្វិន្នម្បិ មាតរោ ពហិ សក្ការំ សំវិទហិំសុ. តេសុ សារណីយធម្មបូរកោ អក្ខីនិ ឧម្មីលេត្វា មហន្តំ សេតច្ឆត្តំ សុបញ្ញត្តំ សិរិសយនំ អលង្កតបដិយត្តញ្ច និវេសនំ ទិស្វា ‘‘ឯកស្មិំ រាជកុលេ និព្ពត្តោស្មី’’តិ អញ្ញាសិ. សោ ‘‘កិំ នុ ខោ កម្មំ កត្វា ឥធ និព្ពត្តោស្មី’’តិ អាវជ្ជេន្តោ ‘‘សារណីយធម្មនិស្សន្ទេនា’’តិ ញត្វា ‘‘សហាយោ មេ កុហិំ នុ ខោ និព្ពត្តោ’’តិ អាវជ្ជេន្តោ នីចសយនេ និបន្នំ ទិស្វា ‘‘អយំ ភត្តគ្គវត្តំ បូរេមីតិ មម វចនំ ន គណ្ហិ, ឥមស្មិំ ឥទានិ តំ ឋានេ និគ្គណ្ហិតុំ វដ្ដតី’’តិ ‘‘សម្ម មម វចនំ នាកាសី’’តិ អាហ. អថ កិំ ជាតន្តិ. បស្ស មយ្ហំ សម្បត្តិំ, សេតច្ឆត្តស្ស ហេដ្ឋា សិរិសយនេ និបន្នោស្មិ, ត្វំ នីចមញ្ចេ ថទ្ធអត្ថរណមត្តេ និបន្នោសីតិ. កិំ បន ត្វំ ឯតំ និស្សាយ មានំ ករោសិ, ននុ វេឡុសលាកាហិ កត្វា បិលោតិកាយ បលិវេឋិតំ សព្ពមេតំ បថវីធាតុមត្តមេវាតិ?

សុមនា តេសំ កថំ សុត្វា ‘‘មម ភាតិកានំ សន្តិកេ កោចិ នត្ថី’’តិ តេសំ សមីបំ គច្ឆន្តី ទ្វារំ និស្សាយ ឋិតា ‘‘ធាតូ’’តិ វចនំ សុត្វា ‘‘ឥទំ ធាតូតិ វចនំ ពហិទ្ធា នត្ថិ. មម ភាតិកា សមណទេវបុត្តា ភវិស្សន្តី’’តិ ចិន្តេត្វា – ‘‘សចាហំ ‘ឥមេ ឯវំ កថេន្តី’តិ មាតាបិតូនំ កថេស្សាមិ, ‘អមនុស្សា ឯតេ’តិ នីហរាបេស្សន្តិ. ឥទំ ការណំ អញ្ញស្ស អកថេត្វា កង្ខច្ឆេទកំ បុរិសហេរញ្ញិកំ មម បិតរំ មហាគោតមទសពលំយេវ បុច្ឆិស្សាមី’’តិ ភុត្តបាតរាសា រាជានំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘ទសពលស្ស ឧបដ្ឋានំ គមិស្សាមី’’តិ អាហ. រាជា បញ្ច រថសតានិ យោជាបេសិ. ជម្ពុទីបតលស្មិញ្ហិ តិស្សោវ កុមារិយោ បិតូនំ សន្តិកា បញ្ច រថសតានិ លភិំសុ – ពិម្ពិសាររញ្ញោ ធីតា ចុន្ទី រាជកញ្ញា, ធនញ្ចយស្ស សេដ្ឋិស្ស ធីតា វិសាខា, អយំ សុមនា រាជកញ្ញាតិ. សា គន្ធមាលំ អាទាយ រថេ ឋិតា បញ្ចរថសតបរិវារា ‘‘ឥមំ បញ្ហំ បុច្ឆិស្សាមី’’តិ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ.

ឥធស្សូតិ ឥធ ភវេយ្យុំ. ឯកោ ទាយកោតិ ឯកោ អត្តនា លទ្ធលាភតោ បរស្ស ទត្វា បរិភុញ្ជនកោ សារណីយធម្មបូរកោ. ឯកោ អទាយកោតិ ឯកោ អត្តនា លទ្ធំ បរស្ស អទត្វា បរិភុញ្ជនកោ ភត្តគ្គវត្តបូរកោ. ទេវភូតានំ បន នេសន្តិ ទេវភូតានំ ឯតេសំ. អធិគណ្ហាតីតិ អធិភវិត្វា គណ្ហាតិ អជ្ឈោត្ថរតិ អតិសេតិ. អាធិបតេយ្យេនាតិ ជេដ្ឋកការណេន. ឥមេហិ បញ្ចហិ ឋានេហីតិ សេសទេវេ សក្កោ ទេវរាជា វិយ ឥមេហិ បញ្ចហិ ការណេហិ អធិគណ្ហាតិ. មានុសកេនាតិអាទីសុ អាយុនា មហាកស្សបត្ថេរោ វិយ ពាកុលត្ថេរោ វិយ អានន្ទត្ថេរោ វិយ ច, វណ្ណេន មហាគតិម្ពអភយត្ថេរោ វិយ ភណ្ឌាគារអមច្ចោ វិយ ច, សុខេន រដ្ឋបាលកុលបុត្តោ វិយ សោណសេដ្ឋិបុត្តោ វិយ យសទារកោ វិយ ច, យសេន ធម្មាសោកោ វិយ, តថា អាធិបច្ចេនាតិ ឥមេហិ បញ្ចហិ ការណេហិ អតិរេកោ ជេដ្ឋកោ ហោតិ.

យាចិតោវ ពហុលន្តិ ពាកុលត្ថេរ-សីវលិត្ថេរ-អានន្ទត្ថេរាទយោ វិយ យាចិតោវ ពហុលំ ចីវរាទីនិ បរិភុញ្ជតីតិ ឥមេហិ ការណេហិ អតិរេកោ ហោតិ ជេដ្ឋកោ. យទិទំ វិមុត្តិយា វិមុត្តិន្តិ យំ ឯកស្ស វិមុត្តិយា សទ្ធិំ ឥតរស្ស វិមុត្តិំ អារព្ភ នានាករណំ វត្តព្ពំ ភវេយ្យ, តំ ន វទាមីតិ អត្ថោ. សត្តវស្សិកទារកោ វា ហិ វិមុត្តិំ បដិវិជ្ឈតុ វស្សសតិកត្ថេរោ វា ភិក្ខុ វា ភិក្ខុនី វា ឧបាសកោ វា ឧបាសិកា វា ទេវោ វា មារោ វា ព្រហ្មា វា, បដិវិទ្ធលោកុត្តរមគ្គេ នានត្តំ នាម នត្ថិ. អលមេវាតិ យុត្តមេវ. យត្រ ហិ នាមាតិ យានិ នាម.

គច្ឆំ អាកាសធាតុយាតិ អាកាសេន គច្ឆន្តោ. សទ្ធោតិ រតនត្តយគុណានំ សទ្ធាតា. ថនយន្តិ គជ្ជន្តោ. វិជ្ជុមាលីតិ មាលាសទិសាយ មេឃមុខេ ចរន្តិយា វិជ្ជុលតាយ សមន្នាគតោ. សតក្កកូតិ សតកូដោ, ឥតោ ចិតោ ច ឧដ្ឋិតេន វលាហកកូដសតេន សមន្នាគតោតិ អត្ថោ. ទស្សនសម្បន្នោតិ សោតាបន្នោ. ភោគបរិព្យូឡ្ហោតិ ឧទកោឃេន វិយ ទានវសេន ទីយមានេហិ ភោគេហិ បរិព្យូឡ្ហោ, ទេវលោកំ សម្បាបិតោតិ អត្ថោ. បេច្ចាតិ បរលោកេ. សគ្គេ បមោទតីតិ យស្មិំ សគ្គេ ឧប្បជ្ជតិ, តត្ថេវ មោទតីតិ.

២. ចុន្ទីសុត្តវណ្ណនា

៣២. ទុតិយេ បញ្ចហិ រថសតេហីតិ ភុត្តបាតរាសា បិតុ សន្តិកំ បេសេត្វា បញ្ច រថសតានិ យោជាបេត្វា តេហិ បរិវុតាតិ អត្ថោ. ឧបសង្កមីតិ ភាតរា សទ្ធិំ បវត្តិតំ បញ្ហសាកច្ឆំ បុច្ឆិស្សាមីតិ គន្ធមាលចុណ្ណាទីនិ អាទាយ ឧបសង្កមិ. យទេវ សោ ហោតីតិ យទា ឯវ សោ ហោតិ. អថ វា យោ ឯវ សោ ហោតិ. អរិយកន្តានិ សីលានីតិ មគ្គផលសម្បយុត្តានិ សីលានិ. តានិ ហិ អរិយានំ កន្តានិ ហោន្តិ, ភវន្តរេបិ ន បរិច្ចជន្តិ. សេសំ ចតុក្កនិបាតេ អគ្គប្បសាទសុត្តេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

៣. ឧគ្គហសុត្តវណ្ណនា

៣៣. តតិយេ ភទ្ទិយេតិ ភទ្ទិយនគរេ. ជាតិយាវនេតិ សយំជាតេ អរោបិតេ ហិមវន្តេន សទ្ធិំ ឯកាពទ្ធេ វនសណ្ឌេ, តំ នគរំ ឧបនិស្សាយ តស្មិំ វនេ វិហរតីតិ អត្ថោ. អត្តចតុត្ថោតិ អត្តនា ចតុត្ថោ. កស្មា បនេស ភគវន្តំ អត្តចតុត្ថំយេវ និមន្តេសិ? គេហេ កិរស្ស មង្គលំ មហន្តំ, តត្ថ មហន្តេន សំវិធានេន ពហូ មនុស្សា សន្និបតិស្សន្តិ. តេ ភិក្ខុសង្ឃំ បរិវិសន្តេន ទុស្សង្គហា ភវិស្សន្តីតិ អត្តចតុត្ថំយេវ និមន្តេសិ. អបិ ចស្ស ឯវម្បិ អហោសិ – ‘‘ទហរកុមារិកាយោ មហាភិក្ខុសង្ឃមជ្ឈេ សត្ថរិ ឱវទន្តេ ឱលីនមនា ឱវាទំ គហេតុំ ន សក្កុណេយ្យុ’’ន្តិ. ឥមិនាបិ ការណេន អត្តចតុត្ថមេវ និមន្តេសិ. ឱវទតុ តាសំ, ភន្តេតិ, ភន្តេ ភគវា, ឯតាសំ ឱវទតុ, ឯតា ឱវទតូតិ អត្ថោ. ឧបយោគត្ថស្មិញ្ហិ ឯតំ សាមិវចនំ. យំ តាសន្តិ យំ ឱវាទានុសាសនំ ឯតាសំ. ឯវញ្ច បន វត្វា សោ សេដ្ឋិ ‘‘ឥមា មម សន្តិកេ ឱវាទំ គណ្ហមានា ហរាយេយ្យុ’’ន្តិ ភគវន្តំ វន្ទិត្វា បក្កាមិ.

ភត្តូតិ សាមិកស្ស. អនុកម្បំ ឧបាទាយាតិ អនុទ្ទយំ បដិច្ច. បុព្ពុដ្ឋាយិនិយោតិ សព្ពបឋមំ ឧដ្ឋានសីលា. បច្ឆានិបាតិនិយោតិ សព្ពបច្ឆា និបជ្ជនសីលា. ឥត្ថិយា ហិ បឋមតរំ ភុញ្ជិត្វា សយនំ អារុយ្ហ និបជ្ជិតុំ ន វដ្ដតិ, សព្ពេ បន គេហបរិជនេ ភោជេត្វា ឧបករណភណ្ឌំ សំវិធាយ គោរូបាទីនិ អាគតានាគតានិ ញត្វា ស្វេ កត្តព្ពកម្មំ វិចារេត្វា កុញ្ចិកាមុទ្ទិកំ ហត្ថេ កត្វា សចេ ភោជនំ អត្ថិ, ភុញ្ជិត្វា, នោ ចេ អត្ថិ, អញ្ញំ បចាបេត្វា សព្ពេ សន្តប្បេត្វា បច្ឆា និបជ្ជិតុំ វដ្ដតិ. និបន្នាយបិ យាវ សូរិយុគ្គមនា និទ្ទាយិតុំ ន វដ្ដតិ, សព្ពបឋមំ បន ឧដ្ឋាយ ទាសកម្មករេ បក្កោសាបេត្វា ‘‘ឥទញ្ចិទញ្ច កម្មំ ករោថា’’តិ កម្មន្តំ វិចារេត្វា ធេនុយោ ទុហាបេត្វា សព្ពំ គេហេ កត្តព្ពកិច្ចំ អត្តនោ បច្ចក្ខំយេវ កាតុំ វដ្ដតិ. ឯតមត្ថំ សន្ធាយ ‘‘បុព្ពុដ្ឋាយិនិយោ បច្ឆានិបាតិនិយោ’’តិ អាហ. ‘‘កិំការបដិស្សាវិនិយោតិ កិំ ករោម កិំ ករោមា’’តិ មុខំ ឱលោកេត្វា វិចរណសីលា. មនាបចារិនិយោតិ មនាបំយេវ កិរិយំ ករណសីលា. បិយវាទិនិយោតិ បិយមេវ វចនំ វាទនសីលា. បូជេស្សាមាតិ ចតុបច្ចយបូជាយ បូជយិស្សាម.

អព្ភាគតេតិ អត្តនោ សន្តិកំ អាគតេ. អាសនោទកេន បដិបូជេស្សាមាតិ អាសនេន ច បាទធោវនឧទកេន ច បូជយិស្សាម. ឯត្ថ ច មាតាបិតូនំ ទេវសិកំ សក្ការោ កាតព្ពោ. សមណព្រាហ្មណានំ បន អព្ភាគតានំ អាសនំ ទត្វា បាទធោវនញ្ច ទាតព្ពំ, សក្ការោ ច កាតព្ពោ.

ឧណ្ណាតិ ឯឡកលោមំ. តត្ថ ទក្ខា ភវិស្សាមាតិ ឯឡកលោមានំ វិជដនធោវនរជនវេណិករណាទីសុ កប្បាសស្ស ច វដ្ដនបិសនផោដនកន្តនាទីសុ ឆេកា ភវិស្សាម. តត្រុបាយាយាតិ តស្មិំ ឧណ្ណាកប្បាសសំវិធានេ ឧបាយភូតាយ ‘‘ឥមស្មិំ កាលេ ឥទំ នាម កាតុំ វដ្ដតី’’តិ ឯវំ បវត្តាយ វីមំសាយ សមន្នាគតា. អលំ កាតុំ អលំ សំវិធាតុន្តិ អត្តនា កាតុម្បិ បរេហិ ការាបេតុម្បិ យុត្តា ចេវ សមត្ថា ច ភវិស្សាមាតិ អត្ថោ.

កតញ្ច កតតោ ជានិស្សាម, អកតញ្ច អកតតោតិ សកលទិវសំ ឥទំ នាម កម្មំ កត្វា អាគតានំ, ឧបឌ្ឍទិវសំ ឥទំ នាម កម្មំ កត្វា អាគតានំ, និក្កម្មានំ គេហេ និសិន្នានំ ឥទំ នាម ទាតុញ្ច ឯវញ្ច កាតុំ វដ្ដតីតិ ឯវំ ជានិស្សាម. គិលានកានញ្ច ពលាពលន្តិ សចេ ហិ គិលានកាលេ តេសំ ភេសជ្ជភោជនាទីនិ ទត្វា រោគំ ផាសុំ ន ករោន្តិ, ‘‘ឥមេ អរោគកាលេ អម្ហេ យំ ឥច្ឆន្តិ, តំ ការេន្តិ. គិលានកាលេ អត្ថិ ភាវម្បិ នោ ន ជានន្តី’’តិ វិរត្តរូបា បច្ឆា កិច្ចានិ ន ករោន្តិ, ទុក្កដានិ វា ករោន្តិ. តស្មា នេសំ ពលាពលំ ញត្វា ទាតព្ពញ្ច កាតព្ពញ្ច ជានិស្សាមាតិ ឯវំ តុម្ហេហិ សិក្ខិតព្ពន្តិ ទស្សេតិ. ខាទនីយំ ភោជនីយញ្ចស្សាតិ ខាទនីយញ្ច ភោជនីយញ្ច អស្ស អន្តោជនស្ស. បច្ចំសេនាតិ បដិលភិតព្ពេន អំសេន, អត្តនោ អត្តនោ លទ្ធព្ពកោដ្ឋាសានុរូបេនាតិ អត្ថោ. សំវិភជិស្សាមាតិ ទស្សាម. សម្បាទេស្សាមាតិ សម្បាទយិស្សាម.

អធុត្តីតិ បុរិសធុត្តសុរាធុត្តតាវសេន អធុត្តិយោ. អថេនីតិ អថេនិយោ អចោរិយោ. អសោណ្ឌីតិ សុរាសោណ្ឌតាទិវសេន អសោណ្ឌិយោ.

ឯវំ សុត្តន្តំ និដ្ឋបេត្វា ឥទានិ គាថាហិ កូដំ គណ្ហន្តោ យោ នំ ភរតិ សព្ពទាតិអាទិមាហ. តត្ថ ភរតីតិ បោសតិ បដិជគ្គតិ. សព្ពកាមហរន្តិ សព្ពកាមទទំ. សោត្ថីតិ សុឥត្ថី. ឯវំ វត្តតីតិ ឯត្តកំ វត្តំ បូរេត្វា វត្តតិ. មនាបា នាម តេ ទេវាតិ និម្មានរតី ទេវា. តេ ហិ ឥច្ឆិតិច្ឆិតំ រូបំ មាបេត្វា អភិរមណតោ និម្មានរតីតិ ច មនាបាតិ ច វុច្ចន្តីតិ.

៤. សីហសេនាបតិសុត្តវណ្ណនា

៣៤. ចតុត្ថេ សន្ទិដ្ឋិកន្តិ សាមំ បស្សិតព្ពកំ. ទាយកោតិ ទានសូរោ. ន សោ សទ្ធាមត្តកេនេវ តិដ្ឋតិ, បរិច្ចជិតុម្បិ សក្កោតីតិ អត្ថោ. ទានបតីតិ យំ ទានំ ទេតិ, តស្ស បតិ ហុត្វា ទេតិ, ន ទាសោ, ន សហាយោ. យោ ហិ អត្តនា មធុរំ ភុញ្ជតិ, បរេសំ អមធុរំ ទេតិ, សោ ទានសង្ខាតស្ស ទេយ្យធម្មស្ស ទាសោ ហុត្វា ទេតិ. យោ យំ អត្តនា ភុញ្ជតិ, តទេវ ទេតិ, សោ សហាយោ ហុត្វា ទេតិ. យោ បន អត្តនា យេន កេនចិ យាបេតិ, បរេសំ មធុរំ ទេតិ, សោ បតិ ជេដ្ឋកោ សាមី ហុត្វា ទេតិ. តាទិសំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘ទានបតី’’តិ.

អមង្កុភូតោតិ ន និត្តេជភូតោ. វិសារទោតិ ញាណសោមនស្សប្បត្តោ. សហព្យតំ គតាតិ សហភាវំ ឯកីភាវំ គតា. កតាវកាសាតិ យេន កម្មេន តត្ថ អវកាសោ ហោតិ, តស្ស កតត្តា កតាវកាសា. តំ បន យស្មា កុសលមេវ ហោតិ, តស្មា កតកុសលាតិ វុត្តំ. មោទរេតិ មោទន្តិ បមោទន្តិ. អសិតស្សាតិ អនិស្សិតស្ស តថាគតស្ស. តាទិនោតិ តាទិលក្ខណំ បត្តស្ស.

៥. ទានានិសំសសុត្តវណ្ណនា

៣៥. បញ្ចមេ គិហិធម្មា អនបគតោ ហោតីតិ អខណ្ឌបញ្ចសីលោ ហោតិ. សតំ ធម្មំ អនុក្កមន្តិ សប្បុរិសានំ មហាបុរិសានំ ធម្មំ អនុក្កមន្តោ. សន្តោ នំ ភជន្តីតិ សប្បុរិសា ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធតថាគតសាវកា ឯតំ ភជន្តិ.

៦. កាលទានសុត្តវណ្ណនា

៣៦. ឆដ្ឋេ កាលទានានីតិ យុត្តទានានិ, បត្តទានានិ អនុច្ឆវិកទានានីតិ អត្ថោ. នវសស្សានីតិ អគ្គសស្សានិ. នវផលានីតិ អារាមតោ បឋមុប្បន្នានិ អគ្គផលានិ. បឋមំ សីលវន្តេសុ បតិដ្ឋាបេតីតិ បឋមំ សីលវន្តានំ ទត្វា បច្ឆា អត្តនា បរិភុញ្ជតិ. វទញ្ញូតិ ភាសិតញ្ញូ. កាលេន ទិន្នន្តិ យុត្តប្បត្តកាលេន ទិន្នំ. អនុមោទន្តីតិ ឯកមន្តេ ឋិតា អនុមោទន្តិ. វេយ្យាវច្ចន្តិ កាយេន វេយ្យាវដិកកម្មំ ករោន្តិ. អប្បដិវានចិត្តោតិ អនុក្កណ្ឋិតចិត្តោ. យត្ថ ទិន្នំ មហប្ផលន្តិ យស្មិំ ឋានេ ទិន្នំ មហប្ផលំ ហោតិ, តត្ថ ទទេយ្យ.

៧. ភោជនសុត្តវណ្ណនា

៣៧. សត្តមេ អាយុំ ទេតីតិ អាយុទានំ ទេតិ. វណ្ណន្តិ សរីរវណ្ណំ. សុខន្តិ កាយិកចេតសិកសុខំ. ពលន្តិ សរីរថាមំ. បដិភានន្តិ យុត្តមុត្តប្បដិភានំ.

៨. សទ្ធសុត្តវណ្ណនា

៣៨. អដ្ឋមេ អនុកម្បន្តីតិ អនុគ្គណ្ហន្តិ. ខន្ធិមាវ មហាទុមោតិ ខន្ធសម្បន្នោ មហារុក្ខោ វិយ. មនោរមេ អាយតនេតិ រមណីយេ សមោសរណដ្ឋានេ. ឆាយំ ឆាយត្ថិកា យន្តីតិ ឆាយាយ អត្ថិកាវ ឆាយំ ឧបគច្ឆន្តិ. និវាតវុត្តិន្តិ នីចវុត្តិំ. អត្ថទ្ធន្តិ កោធមានថទ្ធតាយ រហិតំ. សោរតន្តិ សោរច្ចេន សុចិសីលេន សមន្នាគតំ. សខិលន្តិ សម្មោទកំ.

៩. បុត្តសុត្តវណ្ណនា

៣៩. នវមេ ភតោ វា នោ ភរិស្សតីតិ អម្ហេហិ ថញ្ញបាយនហត្ថបាទវឌ្ឍនាទីហិ ភតោ បដិជគ្គិតោ អម្ហេ មហល្លកកាលេ ហត្ថបាទធោវន-ន្ហាបនយាគុភត្តទានាទីហិ ភរិស្សតិ. កិច្ចំ វា នោ ករិស្សតីតិ អត្តនោ កម្មំ ឋបេត្វា អម្ហាកំ រាជកុលាទីសុ ឧប្បន្នំ កិច្ចំ គន្ត្វា ករិស្សតិ. កុលវំសោ ចិរំ ឋស្សតីតិ អម្ហាកំ សន្តកំ ខេត្តវត្ថុហិរញ្ញសុវណ្ណាទិំ អវិនាសេត្វា រក្ខន្តេ បុត្តេ កុលវំសោ ចិរំ ឋស្សតិ, អម្ហេហិ វា បវត្តិតានិ សលាកភត្តាទីនិ អនុបច្ឆិន្ទិត្វា បវត្តេស្សតិ, ឯវម្បិ នោ កុលវំសោ ចិរំ ឋស្សតិ. ទាយជ្ជំ បដិបជ្ជិស្សតីតិ កុលវំសានុរូបាយ បដិបត្តិយា អត្តានំ ទាយជ្ជារហំ ករោន្តោ អម្ហាកំ សន្តកំ ទាយជ្ជំ បដិបជ្ជិស្សតិ. ទក្ខិណំ អនុប្បទស្សតីតិ បត្តិទានំ កត្វា តតិយទិវសតោ បដ្ឋាយ ទានំ អនុប្បទស្សតិ.

សន្តោ សប្បុរិសាតិ ឥមស្មិំ ឋានេ មាតាបិតូសុ សម្មា បដិបត្តិយា សន្តោ សប្បុរិសាតិ វេទិតព្ពា. បុព្ពេ កតមនុស្សរន្តិ មាតាបិតូហិ បឋមតរំ កតគុណំ អនុស្សរន្តា. ឱវាទការីតិ មាតាបិតូហិ ទិន្នស្ស ឱវាទស្ស កត្តា. ភតបោសីតិ យេហិ ភតោ, តេសំ បោសកោ. បសំសិយោតិ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ មហាជនេន បសំសិតព្ពោ ហោតិ.

១០. មហាសាលបុត្តសុត្តវណ្ណនា

៤០. ទសមេ មហាសាលាតិ មហារុក្ខា. សាខាបត្តបលាសេន វឌ្ឍន្តីតិ ខុទ្ទកសាខាហិ ច បត្តសង្ខាតេន ច បលាសេន វឌ្ឍន្តិ. អរញ្ញស្មិន្តិ អគាមកេ បទេសេ. ព្រហាវនេតិ មហាវនេ អដវិយំ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

សុមនវគ្គោ ចតុត្ថោ.