១. បឋមបណ្ណាសកំ

១. សេខពលវគ្គោ

១. សំខិត្តសុត្តវណ្ណនា

១. បញ្ចកនិបាតស្ស បឋមេ សត្តន្នំ សេខានំ ពលានីតិ សេខពលានិ. សទ្ធាពលាទីសុ អស្សទ្ធិយេ ន កម្បតីតិ សទ្ធាពលំ. អហិរិកេ ន កម្បតីតិ ហិរីពលំ. អនោត្តប្បេ ន កម្បតីតិ ឱត្តប្បពលំ. កោសជ្ជេ ន កម្បតីតិ វីរិយពលំ. អវិជ្ជាយ ន កម្បតីតិ បញ្ញាពលំ. តស្មាតិ យស្មា ឥមានិ សត្តន្នំ សេខានំ ពលានិ, តស្មា.

២. វិត្ថតសុត្តវណ្ណនា

២. ទុតិយេ កាយទុច្ចរិតេនាតិអាទីសុ ឧបយោគត្ថេ ករណវចនំ, ហិរីយិតព្ពានិ កាយទុច្ចរិតាទីនិ ហិរីយតិ ជិគុច្ឆតីតិ អត្ថោ. ឱត្តប្បនិទ្ទេសេ ហេត្វត្ថេ ករណវចនំ, កាយទុច្ចរិតាទីហិ ឱត្តប្បស្ស ហេតុភូតេហិ ឱត្តប្បតិ ភាយតីតិ អត្ថោ.

អារទ្ធវីរិយោតិ បគ្គហិតវីរិយោ អនោសក្កិតមានសោ. បហានាយាតិ បហានត្ថាយ. ឧបសម្បទាយាតិ បដិលាភត្ថាយ. ថាមវាតិ វីរិយថាមេន សមន្នាគតោ. ទឡ្ហបរក្កមោតិ ថិរបរក្កមោ. អនិក្ខិត្តធុរោ កុសលេសុ ធម្មេសូតិ កុសលេសុ ធម្មេសុ អនោរោបិតធុរោ អនោសក្កិតវីរិយោ.

ឧទយត្ថគាមិនិយាតិ បញ្ចន្នំ ខន្ធានំ ឧទយវយគាមិនិយា ឧទយញ្ច វយញ្ច បដិវិជ្ឈិតុំ សមត្ថាយ. បញ្ញាយ សមន្នាគតោតិ វិបស្សនាបញ្ញាយ ចេវ មគ្គបញ្ញាយ ច សមង្គិភូតោ. អរិយាយាតិ វិក្ខម្ភនវសេន ច សមុច្ឆេទវសេន ច កិលេសេហិ អារកា ឋិតាយ បរិសុទ្ធាយ. និព្ពេធិកាយាតិ សា ច អភិនិវិជ្ឈនតោ និព្ពេធិកាតិ វុច្ចតិ, តាយ សមន្នាគតោតិ អត្ថោ. តត្ថ មគ្គបញ្ញា សមុច្ឆេទវសេន អនិព្ពិទ្ធបុព្ពំ អប្បទាលិតបុព្ពំ លោភក្ខន្ធំ ទោសក្ខន្ធំ មោហក្ខន្ធំ និព្ពិជ្ឈតិ បទាលេតីតិ និព្ពេធិកា, វិបស្សនាបញ្ញា តទង្គវសេន និព្ពេធិកា, មគ្គបញ្ញាយ បដិលាភសំវត្តនតោ តព្ពិបស្សនា និព្ពេធិកាតិ វត្តុំ វដ្ដតិ. សម្មា ទុក្ខក្ខយគាមិនិយាតិ ឥធាបិ មគ្គបញ្ញា សម្មា ហេតុនា នយេន វដ្ដទុក្ខញ្ច កិលេសទុក្ខញ្ច ខេបយមានា គច្ឆតីតិ សម្មា ទុក្ខក្ខយគាមិនី នាម, វិបស្សនាបញ្ញា តទង្គវសេន វដ្ដទុក្ខញ្ច កិលេសទុក្ខញ្ច ខេបយមានា គច្ឆតីតិ ទុក្ខក្ខយគាមិនី. ទុក្ខក្ខយគាមិនិយា វា មគ្គបញ្ញាយ បដិលាភាយ សំវត្តនតោបេសា ទុក្ខក្ខយគាមិនីតិ វេទិតព្ពា. ឥតិ ឥមស្មិំ សុត្តេ បញ្ច ពលានិ មិស្សកានេវ កថិតានិ, តថា បញ្ចមេ.

៦. សមាបត្តិសុត្តវណ្ណនា

៦. ឆដ្ឋេ អកុសលស្ស សមាបត្តីតិ អកុសលធម្មស្ស សមាបជ្ជនា, តេន សទ្ធិំ សមង្គិភាវោតិ អត្ថោ. បរិយុដ្ឋាយ តិដ្ឋតីតិ បរិយោនន្ធិត្វា តិដ្ឋតិ.

៧. កាមសុត្តវណ្ណនា

៧. សត្តមេ កាមេសុ លឡិតាតិ វត្ថុកាមកិលេសកាមេសុ លឡិតា អភិរតា. អសិតព្យាភង្គិន្តិ តិណលាយនអសិតញ្ចេវ តិណវហនកាជញ្ច. កុលបុត្តោតិ អាចារកុលបុត្តោ. ឱហាយាតិ បហាយ. អលំ វចនាយាតិ យុត្តំ វចនាយ. លព្ភាតិ សុលភា សក្កា លភិតុំ. ហីនា កាមាតិ បញ្ចន្នំ នីចកុលានំ កាមា. មជ្ឈិមា កាមាតិ មជ្ឈិមសត្តានំ កាមា. បណីតា កាមាតិ រាជរាជមហាមត្តានំ កាមា. កាមាត្វេវ សង្ខំ គច្ឆន្តីតិ កាមនវសេន កាមេតព្ពវសេន ច កាមាឥច្ចេវ សង្ខំ គច្ឆន្តិ. វុទ្ធោ ហោតីតិ មហល្លកោ ហោតិ. អលំបញ្ញោតិ យុត្តបញ្ញោ. អត្តគុត្តោតិ អត្តនាវ គុត្តោ រក្ខិតោ, អត្តានំ វា គោបេតុំ រក្ខិតុំ សមត្ថោ. នាលំ បមាទាយាតិ ន យុត្តោ បមជ្ជិតុំ. សទ្ធាយ អកតំ ហោតីតិ យំ សទ្ធាយ កុសលេសុ ធម្មេសុ កាតុំ យុត្តំ, តំ ន កតំ ហោតិ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. អនបេក្ខោ ទានាហំ, ភិក្ខវេ, តស្មិំ ភិក្ខុស្មិំ ហោមីតិ ឯវំ សទ្ធាទីហិ កាតព្ពំ កត្វាវ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋិតេ តស្មិំ បុគ្គលេ អនបេក្ខោ ហោមីតិ ទស្សេតិ. ឥមស្មិំ សុត្តេ សោតាបត្តិមគ្គោ កថិតោ.

៨. ចវនសុត្តវណ្ណនា

៨. អដ្ឋមេ សទ្ធម្មេតិ សាសនសទ្ធម្មេ. អស្សទ្ធោតិ ឱកប្បនសទ្ធាយ ច បក្ខន្ទនសទ្ធាយ ចាតិ ទ្វីហិបិ សទ្ធាហិ វិរហិតោ. ចវតិ នប្បតិដ្ឋាតីតិ ឥមស្មិំ សាសនេ គុណេហិ ចវតិ, បតិដ្ឋាតុំ ន សក្កោតិ. ឥតិ ឥមស្មិំ សុត្តេ អប្បតិដ្ឋានញ្ច បតិដ្ឋានញ្ច កថិតំ.

៩. បឋមអគារវសុត្តវណ្ណនា

៩. នវមេ នាស្ស គារវោតិ អគារវោ. នាស្ស បតិស្សោតិ អប្បតិស្សោ, អជេដ្ឋកោ អនីចវុត្តិ. សេសមេត្ថ បុរិមសទិសមេវ.

១០. ទុតិយអគារវសុត្តវណ្ណនា

១០. ទសមេ អភព្ពោតិ អភាជនំ. វុទ្ធិន្តិ វឌ្ឍិំ. វិរូឡ្ហិន្តិ វិរូឡ្ហមូលតាយ និច្ចលភាវំ. វេបុល្លន្តិ មហន្តភាវំ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានមេវាតិ.

សេខពលវគ្គោ បឋមោ.

២. ពលវគ្គោ

១. អននុស្សុតសុត្តវណ្ណនា

១១. ទុតិយស្ស បឋមេ បុព្ពាហំ, ភិក្ខវេ, អននុស្សុតេសុ ធម្មេសូតិ អហំ, ភិក្ខវេ, បុព្ពេ អននុស្សុតេសុ ចតូសុ សច្ចធម្មេសុ. អភិញ្ញាវោសានបារមិប្បត្តោ បដិជានាមីតិ ចតូសុ សច្ចេសុ ចតូហិ មគ្គេហិ សោឡសវិធស្ស កិច្ចស្ស ករណេន អភិជានិត្វា វោសានបារមិំ សព្ពេសំ កិច្ចានំ និដ្ឋិតត្តា កតកិច្ចភាវំ បារំ បត្តោ បដិជានាមីតិ មហាពោធិបល្លង្កេ អត្តនោ អាគមនីយគុណំ ទស្សេតិ. តថាគតស្សាតិ អដ្ឋហិ ការណេហិ តថាគតស្ស. តថាគតពលានីតិ យថា តេហិ គន្តព្ពំ, តថេវ គតានិ បវត្តានិ ញាណពលានិ. អាសភំ ឋានន្តិ សេដ្ឋដ្ឋានំ. សីហនាទន្តិ អភីតនាទំ. ព្រហ្មចក្កន្តិ សេដ្ឋចក្កំ. បវត្តេតីតិ កថេតិ.

២. កូដសុត្តវណ្ណនា

១២. ទុតិយេ សេខពលានីតិ សេខានំ ញាណពលានិ. អគ្គន្តិ ឧត្តមំ. សេសពលានិ គោបានសិយោ កូដំ វិយ សង្គណ្ហាតីតិ សង្គាហិកំ. តានេវ ពលានិ សំហតានិ ករោតីតិ សង្ឃាតនិយំ.

៣. សំខិត្តសុត្តវណ្ណនា

១៣. តតិយេ តត្ថ មុដ្ឋស្សច្ចេ ន កម្បតីតិ សតិពលំ. ឧទ្ធច្ចេ ន កម្បតីតិ សមាធិពលំ.

៤. វិត្ថតសុត្តវណ្ណនា

១៤. ចតុត្ថេ សតិនេបក្កេនាតិ ឯត្ថ នេបក្កំ វុច្ចតិ បញ្ញា, សា សតិយា ឧបការកភាវេន គហិតា.

៥. ទដ្ឋព្ពសុត្តវណ្ណនា

១៥. បញ្ចមេ សវិសយស្មិំយេវ លោកិយលោកុត្តរធម្មេ កថេតុំ កត្ថ ច, ភិក្ខវេ, សទ្ធាពលំ ទដ្ឋព្ពន្តិអាទិមាហ. យថា ហិ ចត្តារោ សេដ្ឋិបុត្តា, រាជាតិ រាជបញ្ចមេសុ សហាយេសុ ‘‘នក្ខត្តំ កីឡិស្សាមា’’តិ វីថិំ ឱតិណ្ណេសុ ឯកស្ស សេដ្ឋិបុត្តស្ស គេហំ គតកាលេ ឥតរេ ចត្តារោ តុណ្ហី និសីទន្តិ, គេហសាមិកោវ ‘‘ឥមេសំ ខាទនីយំ ភោជនីយំ ទេថ, គន្ធមាលាលង្ការាទីនិ ទេថា’’តិ គេហេ វិចារេតិ. ទុតិយតតិយចតុត្ថស្ស គេហំ គតកាលេ ឥតរេ ចត្តារោ តុណ្ហី និសីទន្តិ, គេហសាមិកោវ ‘‘ឥមេសំ ខាទនីយំ ភោជនីយំ ទេថ, គន្ធមាលាលង្ការាទីនិ ទេថា’’តិ គេហេ វិចារេតិ. អថ សព្ពបច្ឆា រញ្ញោ គេហំ គតកាលេ កិញ្ចាបិ រាជា សព្ពត្ថ ឥស្សរោ, ឥមស្មិំ បន កាលេ អត្តនោ គេហេយេវ ‘‘ឥមេសំ ខាទនីយំ ភោជនីយំ ទេថ, គន្ធមាលាលង្ការាទីនិ ទេថា’’តិ វិចារេតិ, ឯវមេវំ សទ្ធាបញ្ចមេសុ ពលេសុ តេសុ សហាយេសុ ឯកតោ វីថិំ ឱតរន្តេសុ វិយ ឯការម្មណេ ឧប្បជ្ជមានេសុបិ យថា បឋមស្ស គេហេ ឥតរេ ចត្តារោ តុណ្ហី និសីទន្តិ, គេហសាមិកោវ វិចារេតិ, ឯវំ សោតាបត្តិយង្គានិ បត្វា អធិមោក្ខលក្ខណំ សទ្ធាពលមេវ ជេដ្ឋកំ ហោតិ បុព្ពង្គមំ, សេសានិ តទន្វយានិ ហោន្តិ. យថា ទុតិយស្ស គេហេ ឥតរេ ចត្តារោ តុណ្ហី និសីទន្តិ, គេហសាមិកោវ វិចារេតិ, ឯវំ សម្មប្បធានានិ បត្វា បគ្គហលក្ខណំ វីរិយពលមេវ ជេដ្ឋកំ ហោតិ បុព្ពង្គមំ, សេសានិ តទន្វយានិ ហោន្តិ. យថា តតិយស្ស គេហេ ឥតរេ ចត្តារោ តុណ្ហី និសីទន្តិ, គេហសាមិកោវ វិចារេតិ, ឯវំ សតិបដ្ឋានានិ បត្វា ឧបដ្ឋានលក្ខណំ សតិពលមេវ ជេដ្ឋកំ ហោតិ បុព្ពង្គមំ, សេសានិ តទន្វយានិ ហោន្តិ. យថា ចតុត្ថស្ស គេហេ ឥតរេ ចត្តារោ តុណ្ហី និសីទន្តិ, គេហសាមិកោវ វិចារេតិ, ឯវំ ឈានវិមោក្ខេ បត្វា អវិក្ខេបលក្ខណំ សមាធិពលមេវ ជេដ្ឋកំ ហោតិ បុព្ពង្គមំ, សេសានិ តទន្វយានិ ហោន្តិ. សព្ពបច្ឆា រញ្ញោ គេហំ គតកាលេ បន យថា ឥតរេ ចត្តារោ តុណ្ហី និសីទន្តិ, រាជាវ គេហេ វិចារេតិ, ឯវមេវ អរិយសច្ចានិ បត្វា បជាននលក្ខណំ បញ្ញាពលមេវ ជេដ្ឋកំ ហោតិ បុព្ពង្គមំ, សេសានិ តទន្វយានិ ហោន្តីតិ ឯវមិធ បញ្ច ពលានិ មិស្សកានិ កថិតានិ. ឆដ្ឋំ ឧត្តានត្ថមេវ. ឯវំ បុរិមវគ្គេ ច ឥធ ច អដ្ឋសុ សុត្តេសុ សេខពលានេវ កថិតានិ. ករណ្ឌកោលវាសី មហាទត្តត្ថេរោ បនាហ – ‘‘ហេដ្ឋា ចតូសុ សុត្តេសុ សេខពលានិ កថិតានិ, ឧបរិ ចតូសុ អសេខពលានី’’តិ.

៧. បឋមហិតសុត្តវណ្ណនា

១៧. សត្តមេ សីលាទយោ មិស្សកាវ កថិតា. វិមុត្តីតិ អរហត្តផលវិមុត្តិយេវ. វិមុត្តិញាណទស្សនំ បច្ចវេក្ខណញាណំ, តំ លោកិយមេវ.

៨-១០. ទុតិយហិតសុត្តាទិវណ្ណនា

១៨-២០. អដ្ឋមេ ទុស្សីលោ ពហុស្សុតោ កថិតោ, នវមេ អប្បស្សុតោ ទុស្សីលោ, ទសមេ ពហុស្សុតោ ខីណាសវោតិ.

ពលវគ្គោ ទុតិយោ.

៣. បញ្ចង្គិកវគ្គោ

១. បឋមអគារវសុត្តវណ្ណនា

២១. តតិយស្ស បឋមេ អសភាគវុត្តិកោតិ អសភាគាយ វិសទិសាយ ជីវិតវុត្តិយា សមន្នាគតោ. អាភិសមាចារិកំ ធម្មន្តិ ឧត្តមសមាចារភូតំ វត្តវសេន បញ្ញត្តសីលំ. សេខំ ធម្មន្តិ សេខបណ្ណត្តិសីលំ. សីលានីតិ ចត្តារិ មហាសីលានិ. សម្មាទិដ្ឋិន្តិ វិបស្សនាសម្មាទិដ្ឋិំ. សម្មាសមាធិន្តិ មគ្គសមាធិញ្ចេវ ផលសមាធិញ្ច. ឥមស្មិំ សុត្តេ សីលាទីនិ មិស្សកានិ កថិតានិ.

២. ទុតិយអគារវសុត្តវណ្ណនា

២២. ទុតិយេ សីលក្ខន្ធន្តិ សីលរាសិំ. សេសទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. ឥមេ បន តយោបិ ខន្ធា មិស្សកាវ កថិតាតិ.

៣. ឧបក្កិលេសសុត្តវណ្ណនា

២៣. តតិយេ ន ច បភស្សរន្តិ ន ច បភាវន្តំ. បភង្គុ ចាតិ បភិជ្ជនសភាវំ. អយោតិ កាឡលោហំ. លោហន្តិ ឋបេត្វា ឥធ វុត្តានិ ចត្តារិ អវសេសំ លោហំ. សជ្ឈន្តិ រជតំ. ចិត្តស្សាតិ ចាតុភូមកកុសលចិត្តស្ស. តេភូមកស្ស តាវ ឧបក្កិលេសា ហោន្តុ, លោកុត្តរស្ស កថំ ហោន្តីតិ? ឧប្បជ្ជិតុំ អប្បទានេន. យទគ្គេន ហិ ឧប្បជ្ជិតុំ ន ទេន្តិ, តទគ្គេនេវ តេ លោកិយស្សបិ លោកុត្តរស្សបិ ឧបក្កិលេសា នាម ហោន្តិ. បភង្គុ ចាតិ អារម្មណេ ចុណ្ណវិចុណ្ណភាវូបគមនេន ភិជ្ជនសភាវំ. សម្មា សមាធិយតិ អាសវានំ ខយាយាតិ អាសវានំ ខយសង្ខាតស្ស អរហត្តស្ស អត្ថាយ ហេតុនា ការណេន សមាធិយតិ. ឯត្តាវតា ចិត្តំ វិសោធេត្វា អរហត្តេ បតិដ្ឋិតំ ខីណាសវំ ទស្សេតិ. ឥទានិស្ស អភិញ្ញាបដិវេធំ ទស្សេន្តោ យស្ស យស្ស ចាតិអាទិមាហ. តំ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

៤. ទុស្សីលសុត្តវណ្ណនា

២៤. ចតុត្ថេ ហតូបនិសោតិ ហតឧបនិស្សយោ ហតការណោ. យថាភូតញាណទស្សនន្តិ នាមរូបបរិច្ឆេទញាណំ អាទិំ កត្វា តរុណវិបស្សនា. និព្ពិទាវិរាគោតិ និព្ពិទា ច វិរាគោ ច. តត្ថ និព្ពិទា ពលវវិបស្សនា, វិរាគោ មគ្គោ. វិមុត្តិញាណទស្សនន្តិ ផលវិមុត្តិ ច បច្ចវេក្ខណញាណញ្ច.

៥. អនុគ្គហិតសុត្តវណ្ណនា

២៥. បញ្ចមេ សម្មាទិដ្ឋីតិ វិបស្សនាសម្មាទិដ្ឋិ. ចេតោវិមុត្តិផលាតិអាទីសុ ចេតោវិមុត្តីតិ មគ្គផលសមាធិ. បញ្ញាវិមុត្តីតិ ផលញាណំ. សីលានុគ្គហិតាតិ សីលេន អនុគ្គហិតា អនុរក្ខិតា. សុតានុគ្គហិតាតិ ពាហុសច្ចេន អនុគ្គហិតា. សាកច្ឆានុគ្គហិតាតិ ធម្មសាកច្ឆាយ អនុគ្គហិតា. សមថានុគ្គហិតាតិ ចិត្តេកគ្គតាយ អនុគ្គហិតា.

ឥមស្ស បនត្ថស្ស អាវិភាវត្ថំ មធុរម្ពពីជំ រោបេត្វា សមន្តា មរិយាទំ ពន្ធិត្វា កាលានុកាលំ ឧទកំ អាសិញ្ចិត្វា កាលានុកាលំ មូលានិ សោធេត្វា កាលានុកាលំ បតិតបាណកេ ហារេត្វា កាលានុកាលំ មក្កដជាលំ លុញ្ចិត្វា អម្ពំ បដិជគ្គន្តោ បុរិសោ ទស្សេតព្ពោ. តស្ស ហិ បុរិសស្ស មធុរម្ពពីជរោបនំ វិយ វិបស្សនាសម្មាទិដ្ឋិ ទដ្ឋព្ពា, មរិយាទពន្ធនំ វិយ សីលេន អនុគ្គណ្ហនំ, ឧទកាសេចនំ វិយ សុតេន អនុគ្គណ្ហនំ, មូលបរិសោធនំ វិយ សាកច្ឆាយ អនុគ្គណ្ហនំ, បាណកហរណំ វិយ ឈានវិបស្សនាបារិបន្ថិកសោធនវសេន សមថានុគ្គណ្ហនំ, មក្កដជាលលុញ្ចនំ វិយ ពលវវិបស្សនានុគ្គណ្ហនំ, ឯវំ អនុគ្គហិតស្ស រុក្ខស្ស ខិប្បមេវ វឌ្ឍិត្វា ផលប្បទានំ វិយ ឥមេហិ សីលាទីហិ អនុគ្គហិតាយ មូលសម្មាទិដ្ឋិយា ខិប្បមេវ មគ្គវសេន វឌ្ឍិត្វា ចេតោវិមុត្តិបញ្ញាវិមុត្តិផលប្បទានំ វេទិតព្ពំ.

៦. វិមុត្តាយតនសុត្តវណ្ណនា

២៦. ឆដ្ឋេ វិមុត្តាយតនានីតិ វិមុច្ចនការណានិ. យត្ថាតិ យេសុ វិមុត្តាយតនេសុ. សត្ថា ធម្មំ ទេសេតីតិ ចតុសច្ចធម្មំ ទេសេតិ. អត្ថបដិសំវេទិនោតិ បាឡិអត្ថំ ជានន្តស្ស. ធម្មបដិសំវេទិនោតិ បាឡិំ ជានន្តស្ស. បាមោជ្ជន្តិ តរុណបីតិ. បីតីតិ តុដ្ឋាការភូតា ពលវបីតិ. កាយោតិ នាមកាយោ. បស្សម្ភតីតិ បដិប្បស្សម្ភតិ. សុខំ វេទេតីតិ សុខំ បដិលភតិ. ចិត្តំ សមាធិយតីតិ អរហត្តផលសមាធិនា សមាធិយតិ. អយញ្ហិ តំ ធម្មំ សុណន្តោ អាគតាគតដ្ឋានេ ឈានវិបស្សនាមគ្គផលានិ ជានាតិ, តស្ស ឯវំ ជានតោ បីតិ ឧប្បជ្ជតិ. សោ តស្សា បីតិយា អន្តរា ឱសក្កិតុំ ន ទេន្តោ ឧបចារកម្មដ្ឋានិកោ ហុត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរហត្តំ បាបុណាតិ. តំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘ចិត្តំ សមាធិយតី’’តិ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. អយំ បន វិសេសោ – សមាធិនិមិត្តន្តិ អដ្ឋតិំសាយ អារម្មណេសុ អញ្ញតរោ សមាធិយេវ សមាធិនិមិត្តំ. សុគ្គហិតំ ហោតីតិអាទិសុ អាចរិយស្ស សន្តិកេ កម្មដ្ឋានំ ឧគ្គណ្ហន្តេន សុដ្ឋុ គហិតំ ហោតិ សុដ្ឋុ មនសិកតំ សុដ្ឋុ ឧបធារិតំ. សុប្បដិវិទ្ធំ បញ្ញាយាតិ បញ្ញាយ សុដ្ឋុ បច្ចក្ខំ កតំ. តស្មិំ ធម្មេតិ តស្មិំ កម្មដ្ឋានបាឡិធម្មេ. ឥតិ ឥមស្មិំ សុត្តេ បញ្ចបិ វិមុត្តាយតនានិ អរហត្តំ បាបេត្វា កថិតានីតិ.

៧. សមាធិសុត្តវណ្ណនា

២៧. សត្តមេ អប្បមាណន្តិ បមាណករធម្មរហិតំ លោកុត្តរំ. និបកា បតិស្សតាតិ នេបក្កេន ច សតិយា ច សមន្នាគតា ហុត្វា. បញ្ច ញាណានីតិ បញ្ច បច្ចវេក្ខណញាណានិ. បច្ចត្តញ្ញេវ ឧប្បជ្ជន្តីតិ អត្តនិយេវ ឧប្បជ្ជន្តិ. អយំ សមាធិ បច្ចុប្បន្នសុខោ ចេវាតិអាទីសុ អរហត្តផលសមាធិ អធិប្បេតោ. មគ្គសមាធីតិបិ វទន្តិយេវ. សោ ហិ អប្បិតប្បិតក្ខណេ សុខត្តា បច្ចុប្បន្នសុខោ, បុរិមោ បុរិមោ បច្ឆិមស្ស បច្ឆិមស្ស សមាធិសុខស្ស បច្ចយត្តា អាយតិំ សុខវិបាកោ, កិលេសេហិ អារកត្តា អរិយោ, កាមាមិសវដ្ដាមិសលោកាមិសានំ អភាវា និរាមិសោ. ពុទ្ធាទីហិ មហាបុរិសេហិ សេវិតត្តា អកាបុរិសសេវិតោ. អង្គសន្តតាយ អារម្មណសន្តតាយ សព្ពកិលេសទរថសន្តតាយ ច សន្តោ, អតប្បនិយដ្ឋេន បណីតោ. កិលេសប្បដិប្បស្សទ្ធិយា លទ្ធត្តា កិលេសប្បដិប្បស្សទ្ធិភាវំ វា លទ្ធត្តា បដិប្បស្សទ្ធលទ្ធោ. បដិប្បស្សទ្ធំ បដិប្បស្សទ្ធីតិ ហិ ឥទំ អត្ថតោ ឯកំ. បដិប្បស្សទ្ធកិលេសេន វា អរហតា លទ្ធត្តាបិ បដិប្បស្សទ្ធលទ្ធោ, ឯកោទិភាវេន អធិគតត្តា ឯកោទិភាវមេវ វា អធិគតត្តា ឯកោទិភាវាធិគតោ. អប្បគុណសាសវសមាធិ វិយ សសង្ខារេន សប្បយោគេន ចិត្តេន បច្ចនីកធម្មេ និគ្គយ្ហ កិលេសេ វារេត្វា អនធិគតត្តា ន សសង្ខារនិគ្គយ្ហវារិតគតោ. តំ សមាធិំ សមាបជ្ជន្តោ តតោ វា វុដ្ឋហន្តោ សតិវេបុល្លប្បត្តត្តា សតោវ សមាបជ្ជតិ, សតោវ វុដ្ឋហតិ. យថាបរិច្ឆិន្នកាលវសេន វា សតោ សមាបជ្ជតិ, សតោ វុដ្ឋហតិ. តស្មា យទេត្ថ ‘‘អយំ សមាធិ បច្ចុប្បន្នសុខោ ចេវ អាយតិញ្ច សុខវិបាកោ ចា’’តិ ឯវំ បច្ចវេក្ខមានស្ស បច្ចត្តំយេវ អបរប្បច្ចយញាណំ ឧប្បជ្ជតិ, តំ ឯកំ ញាណំ. ឯសេវ នយោ សេសេសុ. ឯវំ ឥមានិ បញ្ច ញាណានិ បច្ចត្តញ្ញេវ ឧប្បជ្ជន្តីតិ.

៨. បញ្ចង្គិកសុត្តវណ្ណនា

២៨. អដ្ឋមេ អរិយស្សាតិ វិក្ខម្ភនវសេន បហីនកិលេសេហិ អារកា ឋិតស្ស. ភាវនំ ទេសេស្សាមីតិ ព្រូហនំ វឌ្ឍនំ បកាសយិស្សាមិ. ឥមមេវ កាយន្តិ ឥមំ ករជកាយំ. អភិសន្ទេតីតិ តេមេតិ ស្នេហេតិ, សព្ពត្ថ បវត្តបីតិសុខំ ករោតិ. បរិសន្ទេតីតិ សមន្តតោ សន្ទេតិ. បរិបូរេតីតិ វាយុនា ភស្តំ វិយ បូរេតិ. បរិប្ផរតីតិ សមន្តតោ ផុសតិ. សព្ពាវតោ កាយស្សាតិ អស្ស ភិក្ខុនោ សព្ពកោដ្ឋាសវតោ កាយស្ស កិញ្ចិ ឧបាទិន្នកសន្តតិបវត្តិដ្ឋានេ ឆវិមំសលោហិតានុគតំ អណុមត្តម្បិ ឋានំ បឋមជ្ឈានសុខេន អផុដំ នាម ន ហោតិ.

ទក្ខោតិ ឆេកោ បដិពលោ ន្ហានីយចុណ្ណានិ កាតុញ្ចេវ យោជេតុញ្ច សន្នេតុញ្ច. កំសថាលេតិ យេន កេនចិ លោហេន កតភាជនេ. មត្តិកាភាជនំ បន ថិរំ ន ហោតិ, សន្នេន្តស្ស ភិជ្ជតិ. តស្មា តំ ន ទស្សេសិ. បរិប្ផោសកំ បរិប្ផោសកន្តិ សិញ្ចិត្វា សិញ្ចិត្វា. សន្នេយ្យាតិ វាមហត្ថេន កំសថាលំ គហេត្វា ទក្ខិណហត្ថេន បមាណយុត្តំ ឧទកំ សិញ្ចិត្វា សិញ្ចិត្វា បរិមទ្ទន្តោ បិណ្ឌំ ករេយ្យ. ស្នេហានុគតាតិ ឧទកសិនេហេន អនុគតា. ស្នេហបរេតាតិ ឧទកសិនេហេន បរិគ្គហិតា. សន្តរពាហិរាតិ សទ្ធិំ អន្តោបទេសេន ចេវ ពហិបទេសេន ច, សព្ពត្ថកមេវ ឧទកសិនេហេន ផុដាតិ អត្ថោ. ន ច បគ្ឃរិណីតិ ន ពិន្ទុ ពិន្ទុ ឧទកំ បគ្ឃរតិ, សក្កា ហោតិ ហត្ថេនបិ ទ្វីហិបិ អង្គុលីហិ គហេតុំ ឱវដ្ដិកាយបិ កាតុន្តិ អត្ថោ.

ទុតិយជ្ឈានសុខឧបមាយំ ឧព្ភិទោទកោតិ ឧព្ភិន្នឧទកោ, ន ហេដ្ឋា ឧព្ភិជ្ជិត្វា ឧគ្គច្ឆនឧទកោ, អន្តោយេវ បន ឧប្បជ្ជនឧទកោតិ អត្ថោ. អាយមុខន្តិ អាគមនមគ្គោ. ទេវោតិ មេឃោ. កាលេន កាលន្តិ កាលេ កាលេ, អន្វឌ្ឍមាសំ វា អនុទសាហំ វាតិ អត្ថោ. ធារន្តិ វុដ្ឋិំ. នានុប្បវេច្ឆេយ្យាតិ នប្បវេសេយ្យ, ន វស្សេយ្យាតិ អត្ថោ. សីតា វារិធារា ឧព្ភិជ្ជិត្វាតិ សីតា វារិធារា តំ រហទំ បូរយមានា ឧព្ភិជ្ជិត្វា. ហេដ្ឋា ឧគ្គច្ឆនឧទកញ្ហិ ឧគ្គន្ត្វា ភិជ្ជន្តំ ឧទកំ ខោភេតិ, ចតូហិ ទិសាហិ បវិសនឧទកំ បុរាណបណ្ណតិណកដ្ឋទណ្ឌកាទីហិ ឧទកំ ខោភេតិ. វុដ្ឋិឧទកំ ធារានិបាតពុព្ពុឡកេហិ ឧទកំ ខោភេតិ, សន្និសិន្នមេវ បន ហុត្វា ឥទ្ធិនិម្មិតមិវ ឧប្បជ្ជមានំ ឧទកំ ឥមំ បទេសំ ផរតិ, ឥមំ ន ផរតីតិ នត្ថិ. តេន អផុដោកាសោ នាម ន ហោតិ. តត្ថ រហទោ វិយ ករជកាយោ, ឧទកំ វិយ ទុតិយជ្ឈានសុខំ, សេសំ បុរិមនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

តតិយជ្ឈានសុខឧបមាយំ ឧប្បលានិ ឯត្ថ សន្តីតិ ឧប្បលិនី. សេសបទទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. ឯត្ថ ច សេតរត្តនីលេសុ យំកិញ្ចិ ឧប្បលមេវ, ឩនកសតបត្តំ បុណ្ឌរីកំ, សតបត្តំ បទុមំ. បត្តនិយមំ វា វិនាបិ សេតំ បទុមំ, រត្តំ បុណ្ឌរីកន្តិ អយមេត្ថ វិនិច្ឆយោ. ឧទកានុគ្គតានីតិ ឧទកតោ ន ឧគ្គតានិ. អន្តោនិមុគ្គបោសីនីតិ ឧទកតលស្ស អន្តោ និមុគ្គានិយេវ ហុត្វា បោសន្តិ វឌ្ឍន្តីតិ អត្ថោ. សេសំ បុរិមនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

ចតុត្ថជ្ឈានឧបមាយំ បរិសុទ្ធេន ចេតសា បរិយោទាតេនាតិ ឯត្ថ និរុបក្កិលេសដ្ឋេន បរិសុទ្ធំ, បភស្សរដ្ឋេន បរិយោទាតំ វេទិតព្ពំ. ឱទាតេន វត្ថេនាតិ ឥទំ ឧតុផរណត្ថំ វុត្តំ. កិលិដ្ឋវត្ថេន ហិ ឧតុផរណំ ន ហោតិ, តង្ខណធោតបរិសុទ្ធេន ឧតុផរណំ ពលវំ ហោតិ. ឥមិស្សា ហិ ឧបមាយ វត្ថំ វិយ ករជកាយោ, ឧតុផរណំ វិយ ចតុត្ថជ្ឈានសុខំ. តស្មា យថា សុន្ហាតស្ស បុរិសស្ស បរិសុទ្ធំ វត្ថំ សសីសំ បារុបិត្វា និសិន្នស្ស សរីរតោ ឧតុ សព្ពមេវ វត្ថំ ផរតិ, ន កោចិ វត្ថស្ស អផុដោកាសោ ហោតិ, ឯវំ ចតុត្ថជ្ឈានសុខេន ភិក្ខុនោ ករជកាយស្ស ន កោចិ ឱកាសោ អផុដោ ហោតីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. ចតុត្ថជ្ឈានចិត្តមេវ វា វត្ថំ វិយ, តំសមុដ្ឋានរូបំ ឧតុផរណំ វិយ. យថា ហិ កត្ថចិ កត្ថចិ ឱទាតវត្ថេ កាយំ អផុសន្តេបិ តំសមុដ្ឋានេន ឧតុនា សព្ពត្ថកមេវ កាយោ ផុដោ ហោតិ, ឯវំ ចតុត្ថជ្ឈានសមុដ្ឋាបិតេន សុខុមរូបេន សព្ពត្ថកមេវ ភិក្ខុនោ កាយោ ផុដោ ហោតីតិ ឯវមេត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

បច្ចវេក្ខណនិមិត្តន្តិ បច្ចវេក្ខណញាណមេវ. សុគ្គហិតំ ហោតីតិ យថា តេន ឈានវិបស្សនាមគ្គា សុដ្ឋុ គហិតា ហោន្តិ, ឯវំ បច្ចវេក្ខណនិមិត្តំ អបរាបរេន បច្ចវេក្ខណនិមិត្តេន សុដ្ឋុ គហិតំ ហោតិ. អញ្ញោ វា អញ្ញន្តិ អញ្ញោ ឯកោ អញ្ញំ ឯកំ, អត្តនោយេវ ហិ អត្តា ន បាកដោ ហោតិ. ឋិតោ វា និសិន្នន្តិ ឋិតកស្សាបិ និសិន្នោ បាកដោ ហោតិ, តេនេវំ វុត្តំ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. ឧទកមណិកោតិ សមេខលា ឧទកចាដិ. សមតិត្តិកោតិ សមភរិតោ. កាកបេយ្យាតិ មុខវដ្ដិយំ និសីទិត្វា កាកេន គីវំ អនាមេត្វាវ បាតព្ពោ.

សុភូមិយន្តិ សមភូមិយំ. ‘‘សុភូមេ សុខេត្តេ វិហតខាណុកេ ពីជានិ បតិដ្ឋាបេយ្យា’’តិ (ទី. និ. ២.៤៣៨) ឯត្ថ បន មណ្ឌភូមិ សុភូមីតិ អាគតា. ចតុមហាបថេតិ ទ្វិន្នំ មហាមគ្គានំ វិនិវិជ្ឈិត្វា គតដ្ឋានេ. អាជញ្ញរថោតិ វិនីតអស្សរថោ. ឱធស្តបតោទោតិ យថា រថំ អភិរុហិត្វា ឋិតេន សក្កា ហោតិ គណ្ហិតុំ, ឯវំ អាលម្ពនំ និស្សាយ តិរិយតោ ឋបិតបតោទោ. យោគ្គាចរិយោតិ អស្សាចរិយោ. ស្វេវ អស្សទម្មេ សារេតីតិ អស្សទម្មសារថិ. យេនិច្ឆកន្តិ យេន យេន មគ្គេន ឥច្ឆតិ. យទិច្ឆកន្តិ យំ យំ គតិំ ឥច្ឆតិ. សារេយ្យាតិ ឧជុកំ បុរតោ បេសេយ្យ. បច្ចាសារេយ្យាតិ បដិនិវត្តេយ្យ.

ឯវំ ហេដ្ឋា បញ្ចហិ អង្គេហិ សមាបត្តិបរិកម្មំ កថេត្វា ឥមាហិ តីហិ ឧបមាហិ បគុណសមាបត្តិយា អានិសំសំ ទស្សេត្វា ឥទានិ ខីណាសវស្ស អភិញ្ញាបដិបាដិំ ទស្សេតុំ សោ សចេ អាកង្ខតីតិអាទិមាហ. តំ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

៩. ចង្កមសុត្តវណ្ណនា

២៩. នវមេ អទ្ធានក្ខមោ ហោតីតិ ទូរំ អទ្ធានមគ្គំ គច្ឆន្តោ ខមតិ, អធិវាសេតុំ សក្កោតិ. បធានក្ខមោតិ វីរិយក្ខមោ. ចង្កមាធិគតោ សមាធីតិ ចង្កមំ អធិដ្ឋហន្តេន អធិគតោ អដ្ឋន្នំ សមាបត្តីនំ អញ្ញតរសមាធិ. ចិរដ្ឋិតិកោ ហោតីតិ ចិរំ តិដ្ឋតិ. ឋិតកេន គហិតនិមិត្តញ្ហិ និសិន្នស្ស នស្សតិ, និសិន្នេន គហិតនិមិត្តំ និបន្នស្ស. ចង្កមំ អធិដ្ឋហន្តេន ចលិតារម្មណេ គហិតនិមិត្តំ បន ឋិតស្សបិ និសិន្នស្សបិ និបន្នស្សបិ ន នស្សតីតិ.

១០. នាគិតសុត្តវណ្ណនា

៣០. ទសមេ ឧទ្ធំ ឧគ្គតត្តា ឧច្ចោ, រាសិភាវេន ច មហា សទ្ទោ ឯតេសន្តិ ឧច្ចាសទ្ទមហាសទ្ទា. តេសុ ហិ ឧគ្គតុគ្គតេសុ ខត្តិយមហាសាល-ព្រាហ្មណមហាសាលាទីសុ មហាសក្ការំ គហេត្វា អាគតេសុ ‘‘អសុកស្ស ឱកាសំ ទេថ, អសុកស្ស ឱកាសំ ទេថា’’តិ វុត្តេ ‘‘មយំ បឋមតរំ អាគតា, មយ្ហំ បឋមតរំ អាគតា, នត្ថិ ឱកាសោ’’តិ ឯវំ អញ្ញមញ្ញំ កថេន្តានំ សទ្ទោ ឧច្ចោ ចេវ មហា ច អហោសិ. កេវដ្ដា មញ្ញេ មច្ឆវិលោបេតិ កេវដ្ដា វិយ មច្ឆវិលោបេ. តេសញ្ហិ មច្ឆបច្ឆិំ គហេត្វា អាគតានំ វិក្កិណនដ្ឋានេ ‘‘មយ្ហំ ទេថ មយ្ហំ ទេថា’’តិ វទតោ មហាជនស្ស ឯវរូបោ សទ្ទោ ហោតិ. មីឡ្ហសុខន្តិ អសុចិសុខំ. មិទ្ធសុខន្តិ និទ្ទាសុខំ. លាភសក្ការសិលោកសុខន្តិ លាភសក្ការញ្ចេវ វណ្ណភណនញ្ច និស្សាយ ឧប្បន្នសុខំ.

តំនិន្នាវ គមិស្សន្តីតិ តំ តទេវ ភគវតោ គតដ្ឋានំ គមិស្សន្តិ, អនុពន្ធិស្សន្តិយេវាតិ វុត្តំ ហោតិ. តថា ហិ, ភន្តេ, ភគវតោ សីលបញ្ញាណន្តិ យស្មា តថាវិធំ តុម្ហាកំ សីលញ្ច ញាណញ្ចាតិ អត្ថោ. មា ច មយា យសោតិ មយា សទ្ធិំ យសោបិ មា សមាគច្ឆតុ. បិយានន្តិ បិយជនានំ. ឯសោ តស្ស និស្សន្ទោតិ ឯសា បិយភាវស្ស និប្ផត្តិ. អសុភនិមិត្តានុយោគន្តិ អសុភកម្មដ្ឋានានុយោគំ. សុភនិមិត្តេតិ រាគដ្ឋានិយេ ឥដ្ឋារម្មណេ. ឯសោ តស្ស និស្សន្ទោតិ ឯសា តស្ស អសុភនិមិត្តានុយោគស្ស និប្ផត្តិ. ឯវមិមស្មិំ សុត្តេ ឥមេសុ បញ្ចសុ ឋានេសុ វិបស្សនាវ កថិតាតិ.

បញ្ចង្គិកវគ្គោ តតិយោ.

៤. សុមនវគ្គោ

១. សុមនសុត្តវណ្ណនា

៣១. ចតុត្ថស្ស បឋមេ សុមនា រាជកុមារីតិ មហាសក្ការំ កត្វា បត្ថនំ បត្ថេត្វា ឯវំ លទ្ធនាមា រាជកញ្ញា. វិបស្សិសម្មាសម្ពុទ្ធកាលស្មិំ ហិ នាគរេសុ ‘‘យុទ្ធម្បិ កត្វា សត្ថារំ អម្ហាកំ គណ្ហិស្សាមា’’តិ សេនាបតិំ និស្សាយ ពុទ្ធប្បមុខំ សង្ឃំ លភិត្វា បដិបាដិយា បុញ្ញានិ កាតុំ អារទ្ធេសុ សព្ពបឋមទិវសោ សេនាបតិស្ស វារោ អហោសិ. តស្មិំ ទិវសេ សេនាបតិ មហាទានំ សជ្ជេត្វា ‘‘អជ្ជ យថា អញ្ញោ កោចិ ឯកភិក្ខម្បិ ន ទេតិ, ឯវំ រក្ខថា’’តិ សមន្តា បុរិសេ ឋបេសិ. តំទិវសំ សេដ្ឋិភរិយា រោទមានា បញ្ចហិ កុមារិកាសតេហិ សទ្ធិំ កីឡិត្វា អាគតំ ធីតរំ អាហ – ‘‘សចេ, អម្ម, តវ បិតា ជីវេយ្យ, អជ្ជាហំ បឋមំ ទសពលំ ភោជេយ្យ’’ន្តិ. សា តំ អាហ – ‘‘អម្ម, មា ចិន្តយិ, អហំ តថា ករិស្សាមិ, យថា ពុទ្ធប្បមុខោ សង្ឃោ អម្ហាកំ បឋមំ ភិក្ខំ ភុញ្ជិស្សតី’’តិ. តតោ សតសហស្សគ្ឃនិកាយ សុវណ្ណបាតិយា និរុទកបាយាសំ បូរេត្វា សប្បិមធុសក្ខរាទីហិ អភិសង្ខរិត្វា អញ្ញិស្សា បាតិយា បដិកុជ្ជិត្វា តំ សុមនមាលាគុឡេហិ បរិក្ខិបិត្វា មាលាគុឡសទិសំ កត្វា ភគវតោ គាមំ បវិសនវេលាយ សយមេវ ឧក្ខិបិត្វា ធាតិគណបរិវុតា ឃរា និក្ខមិ.

អន្តរាមគ្គេ សេនាបតិនោ ឧបដ្ឋាកា, ‘‘អម្ម, មា ឥតោ អាគមា’’តិ វទន្តិ. មហាបុញ្ញា នាម មនាបកថា ហោន្តិ, ន ច តេសំ បុនប្បុនំ ភណន្តានំ កថា បដិក្ខិបិតុំ សក្កា ហោតិ. សា ‘‘ចូឡបិត, មហាបិត, មាតុល, កិស្ស តុម្ហេ គន្តុំ ន ទេថា’’តិ អាហ. សេនាបតិនា ‘‘អញ្ញស្ស កស្សចិ ខាទនីយំ ភោជនីយំ មា ទេថា’’តិ ឋបិតម្ហ, អម្មាតិ. កិំ បន មម ហត្ថេ ខាទនីយំ ភោជនីយំ បស្សថាតិ? មាលាគុឡំ បស្សាមាតិ. កិំ តុម្ហាកំ សេនាបតិ មាលាបូជម្បិ កាតុំ ន ទេតីតិ? ទេតិ, អម្មាតិ. តេន ហិ អបេថាតិ ភគវន្តំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘មាលាគុឡំ គណ្ហថ ភគវា’’តិ អាហ. ភគវា ឯកំ សេនាបតិស្ស ឧបដ្ឋាកំ ឱលោកេត្វា មាលាគុឡំ គណ្ហាបេសិ. សា ភគវន្តំ វន្ទិត្វា ‘‘ភវាភវាភិនិព្ពត្តិយំ មេ សតិ បរិតស្សនជីវិតំ នាម មា ហោតុ, អយំ សុមនមាលា វិយ និព្ពត្តនិព្ពត្តដ្ឋានេ បិយាវ ហោមិ, នាមេន ច សុមនាយេវា’’តិ បត្ថនំ កត្វា សត្ថារា ‘‘សុខិនី ហោហី’’តិ វុត្តា វន្ទិត្វា បទក្ខិណំ កត្វា បក្កាមិ.

ភគវាបិ សេនាបតិស្ស គេហំ គន្ត្វា បញ្ញត្តាសនេ និសីទិ. សេនាបតិ យាគុំ គហេត្វា ឧបគញ្ឆិ, សត្ថា ហត្ថេន បត្តំ បិទហិ. និសិន្នោ, ភន្តេ, ភិក្ខុសង្ឃោតិ. អត្ថិ នោ ឯកោ អន្តរាមគ្គេ បិណ្ឌបាតោ លទ្ធោតិ? មាលំ អបនេត្វា បិណ្ឌបាតំ អទ្ទស. ចូឡុបដ្ឋាកោ អាហ – ‘‘សាមិ មាលាតិ មំ វត្វា មាតុគាមោ វញ្ចេសី’’តិ. បាយាសោ ភគវន្តំ អាទិំ កត្វា សព្ពភិក្ខូនំ បហោសិ. សេនាបតិ អត្តនោ ទេយ្យធម្មំ អទាសិ. សត្ថា ភត្តកិច្ចំ កត្វា មង្គលំ វត្វា បក្កាមិ. សេនាបតិ ‘‘កា នាម សា បិណ្ឌបាតមទាសី’’តិ បុច្ឆិ. សេដ្ឋិធីតា សាមីតិ. សប្បញ្ញា ឥត្ថី, ឯវរូបាយ ឃរេ វសន្តិយា បុរិសស្ស សគ្គសម្បត្តិ នាម ន ទុល្លភាតិ កំ អានេត្វា ជេដ្ឋកដ្ឋានេ ឋបេសិ?

សា បិតុគេហេ ច សេនាបតិគេហេ ច ធនំ គហេត្វា យាវតាយុកំ តថាគតស្ស ទានំ ទត្វា បុញ្ញានិ ករិត្វា តតោ ចុតា កាមាវចរទេវលោកេ និព្ពត្តិ. និព្ពត្តក្ខណេយេវ ជាណុប្បមាណេន ឱធិនា សកលំ ទេវលោកំ បរិបូរយមានំ សុមនវស្សំ វស្សិ. ទេវតា ‘‘អយំ អត្តនាវ អត្តនោ នាមំ គហេត្វា អាគតា’’តិ ‘‘សុមនា ទេវធីតា’’ត្វេវស្សា នាមំ អកំសុ. សា ឯកនវុតិកប្បេ ទេវេសុ ច មនុស្សេសុ ច សំសរន្តី និព្ពត្តនិព្ពត្តដ្ឋានេ អវិជហិតសុមនវស្សា ‘‘សុមនា សុមនា’’ត្វេវ នាមា អហោសិ. ឥមស្មិំ បន កាលេ កោសលរញ្ញោ អគ្គមហេសិយា កុច្ឆិស្មិំ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. តាបិ បញ្ចសតា កុមារិកា តំទិវសញ្ញេវ តស្មិំ តស្មិំ កុលេ បដិសន្ធិំ គហេត្វា ឯកទិវសេយេវ សព្ពា មាតុកុច្ឆិតោ និក្ខមិំសុ. តំខណំយេវ ជាណុប្បមាណេន ឱធិនា សុមនវស្សំ វស្សិ. តំ ទិស្វា រាជា ‘‘បុព្ពេ កតាភិនីហារា ឯសា ភវិស្សតី’’តិ តុដ្ឋមានសោ ‘‘ធីតា មេ អត្តនាវ អត្តនោ នាមំ គហេត្វា អាគតា’’តិ សុមនាត្វេវស្សា នាមំ កត្វា ‘‘មយ្ហំ ធីតា ន ឯកិកាវ និព្ពត្តិស្សតី’’តិ នគរំ វិចិនាបេន្តោ ‘បញ្ច ទារិកាសតានិ ជាតានី’’តិ សុត្វា សព្ពា អត្តនាវ បោសាបេសិ. មាសេ មាសេ សម្បតេ ‘‘អានេត្វា មម ធីតុ ទស្សេថា’’តិ អាហ. ឯវមេសា មហាសក្ការំ កត្វា បត្ថនំ បត្ថេត្វា ឯវំលទ្ធនាមាតិ វេទិតព្ពា.

តស្សា សត្តវស្សិកកាលេ អនាថបិណ្ឌិកេន វិហារំ និដ្ឋាបេត្វា តថាគតស្ស ទូតេ បេសិតេ សត្ថា ភិក្ខុសង្ឃបរិវារោ សាវត្ថិំ អគមាសិ. អនាថបិណ្ឌិកោ គន្ត្វា រាជានំ ឯវមាហ – ‘‘មហារាជ, សត្ថុ ឥធាគមនំ អម្ហាកម្បិ មង្គលំ តុម្ហាកម្បិ មង្គលមេវ, សុមនំ រាជកុមារិំ បញ្ចហិ ទារិកាសតេហិ សទ្ធិំ បុណ្ណឃដេ ច គន្ធមាលាទីនិ ច គាហាបេត្វា ទសពលស្ស បច្ចុគ្គមនំ បេសេថា’’តិ. រាជា ‘‘សាធុ មហាសេដ្ឋី’’តិ តថា អកាសិ. សាបិ រញ្ញា វុត្តនយេនេវ គន្ត្វា សត្ថារំ វន្ទិត្វា គន្ធមាលាទីហិ បូជេត្វា ឯកមន្តំ អដ្ឋាសិ. សត្ថា តស្សា ធម្មំ ទេសេសិ. សា បញ្ចហិ កុមារិកាសតេហិ សទ្ធិំ សោតាបត្តិផលេ បតិដ្ឋាសិ. អញ្ញានិបិ បញ្ច ទារិកាសតានិ បញ្ច មាតុគាមសតានិ បញ្ច ឧបាសកសតានិ តស្មិំយេវ ខណេ សោតាបត្តិផលំ បាបុណិំសុ. ឯវំ តស្មិំ ទិវសេ អន្តរាមគ្គេយេវ ទ្វេ សោតាបន្នសហស្សានិ ជាតានិ.

យេន ភគវា តេនុបសង្កមីតិ កស្មា ឧបសង្កមីតិ? បញ្ហំ បុច្ឆិតុកាមតាយ. កស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធកាលេ កិរ សហាយកា ទ្វេ ភិក្ខូ អហេសុំ. តេសុ ឯកោ សារណីយធម្មំ បូរេតិ, ឯកោ ភត្តគ្គវត្តំ. សារណីយធម្មបូរកោ ឥតរំ អាហ – ‘‘អាវុសោ, អទិន្នស្ស ផលំ នាម នត្ថិ, អត្តនា លទ្ធំ បរេសំ ទត្វា ភុញ្ជិតុំ វដ្ដតី’’តិ. ឥតរោ បន អាហ – ‘‘អាវុសោ, ត្វំ ន ជានាសិ, ទេយ្យធម្មំ នាម វិនិបាតេតុំ ន វដ្ដតិ, អត្តនោ យាបនមត្តមេវ គណ្ហន្តេន ភត្តគ្គវត្តំ បូរេតុំ វដ្ដតី’’តិ. តេសុ ឯកោបិ ឯកំ អត្តនោ ឱវាទេ ឱតារេតុំ នាសក្ខិ. ទ្វេបិ អត្តនោ បដិបត្តិំ បូរេត្វា តតោ ចុតា កាមាវចរទេវលោកេ និព្ពត្តិំសុ. តត្ថ សារណីយធម្មបូរកោ ឥតរំ បញ្ចហិ ធម្មេហិ អធិគណ្ហិ.

ឯវំ តេ ទេវេសុ ច មនុស្សេសុ ច សំសរន្តា ឯកំ ពុទ្ធន្តរំ ខេបេត្វា ឥមស្មិំ កាលេ សាវត្ថិយំ និព្ពត្តិំសុ. សារណីយធម្មបូរកោ កោសលរញ្ញោ អគ្គមហេសិយា កុច្ឆិស្មិំ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ, ឥតរោ តស្សាយេវ ឧបដ្ឋាកឥត្ថិយា កុច្ឆិស្មិំ បដិសន្ធិំ គណ្ហិ. តេ ទ្វេបិ ជនា ឯកទិវសេនេវ ជាយិំសុ. តេ នាមគ្គហណទិវសេ ន្ហាបេត្វា សិរិគព្ភេ និបជ្ជាបេត្វា ទ្វិន្នម្បិ មាតរោ ពហិ សក្ការំ សំវិទហិំសុ. តេសុ សារណីយធម្មបូរកោ អក្ខីនិ ឧម្មីលេត្វា មហន្តំ សេតច្ឆត្តំ សុបញ្ញត្តំ សិរិសយនំ អលង្កតបដិយត្តញ្ច និវេសនំ ទិស្វា ‘‘ឯកស្មិំ រាជកុលេ និព្ពត្តោស្មី’’តិ អញ្ញាសិ. សោ ‘‘កិំ នុ ខោ កម្មំ កត្វា ឥធ និព្ពត្តោស្មី’’តិ អាវជ្ជេន្តោ ‘‘សារណីយធម្មនិស្សន្ទេនា’’តិ ញត្វា ‘‘សហាយោ មេ កុហិំ នុ ខោ និព្ពត្តោ’’តិ អាវជ្ជេន្តោ នីចសយនេ និបន្នំ ទិស្វា ‘‘អយំ ភត្តគ្គវត្តំ បូរេមីតិ មម វចនំ ន គណ្ហិ, ឥមស្មិំ ឥទានិ តំ ឋានេ និគ្គណ្ហិតុំ វដ្ដតី’’តិ ‘‘សម្ម មម វចនំ នាកាសី’’តិ អាហ. អថ កិំ ជាតន្តិ. បស្ស មយ្ហំ សម្បត្តិំ, សេតច្ឆត្តស្ស ហេដ្ឋា សិរិសយនេ និបន្នោស្មិ, ត្វំ នីចមញ្ចេ ថទ្ធអត្ថរណមត្តេ និបន្នោសីតិ. កិំ បន ត្វំ ឯតំ និស្សាយ មានំ ករោសិ, ននុ វេឡុសលាកាហិ កត្វា បិលោតិកាយ បលិវេឋិតំ សព្ពមេតំ បថវីធាតុមត្តមេវាតិ?

សុមនា តេសំ កថំ សុត្វា ‘‘មម ភាតិកានំ សន្តិកេ កោចិ នត្ថី’’តិ តេសំ សមីបំ គច្ឆន្តី ទ្វារំ និស្សាយ ឋិតា ‘‘ធាតូ’’តិ វចនំ សុត្វា ‘‘ឥទំ ធាតូតិ វចនំ ពហិទ្ធា នត្ថិ. មម ភាតិកា សមណទេវបុត្តា ភវិស្សន្តី’’តិ ចិន្តេត្វា – ‘‘សចាហំ ‘ឥមេ ឯវំ កថេន្តី’តិ មាតាបិតូនំ កថេស្សាមិ, ‘អមនុស្សា ឯតេ’តិ នីហរាបេស្សន្តិ. ឥទំ ការណំ អញ្ញស្ស អកថេត្វា កង្ខច្ឆេទកំ បុរិសហេរញ្ញិកំ មម បិតរំ មហាគោតមទសពលំយេវ បុច្ឆិស្សាមី’’តិ ភុត្តបាតរាសា រាជានំ ឧបសង្កមិត្វា ‘‘ទសពលស្ស ឧបដ្ឋានំ គមិស្សាមី’’តិ អាហ. រាជា បញ្ច រថសតានិ យោជាបេសិ. ជម្ពុទីបតលស្មិញ្ហិ តិស្សោវ កុមារិយោ បិតូនំ សន្តិកា បញ្ច រថសតានិ លភិំសុ – ពិម្ពិសាររញ្ញោ ធីតា ចុន្ទី រាជកញ្ញា, ធនញ្ចយស្ស សេដ្ឋិស្ស ធីតា វិសាខា, អយំ សុមនា រាជកញ្ញាតិ. សា គន្ធមាលំ អាទាយ រថេ ឋិតា បញ្ចរថសតបរិវារា ‘‘ឥមំ បញ្ហំ បុច្ឆិស្សាមី’’តិ យេន ភគវា តេនុបសង្កមិ.

ឥធស្សូតិ ឥធ ភវេយ្យុំ. ឯកោ ទាយកោតិ ឯកោ អត្តនា លទ្ធលាភតោ បរស្ស ទត្វា បរិភុញ្ជនកោ សារណីយធម្មបូរកោ. ឯកោ អទាយកោតិ ឯកោ អត្តនា លទ្ធំ បរស្ស អទត្វា បរិភុញ្ជនកោ ភត្តគ្គវត្តបូរកោ. ទេវភូតានំ បន នេសន្តិ ទេវភូតានំ ឯតេសំ. អធិគណ្ហាតីតិ អធិភវិត្វា គណ្ហាតិ អជ្ឈោត្ថរតិ អតិសេតិ. អាធិបតេយ្យេនាតិ ជេដ្ឋកការណេន. ឥមេហិ បញ្ចហិ ឋានេហីតិ សេសទេវេ សក្កោ ទេវរាជា វិយ ឥមេហិ បញ្ចហិ ការណេហិ អធិគណ្ហាតិ. មានុសកេនាតិអាទីសុ អាយុនា មហាកស្សបត្ថេរោ វិយ ពាកុលត្ថេរោ វិយ អានន្ទត្ថេរោ វិយ ច, វណ្ណេន មហាគតិម្ពអភយត្ថេរោ វិយ ភណ្ឌាគារអមច្ចោ វិយ ច, សុខេន រដ្ឋបាលកុលបុត្តោ វិយ សោណសេដ្ឋិបុត្តោ វិយ យសទារកោ វិយ ច, យសេន ធម្មាសោកោ វិយ, តថា អាធិបច្ចេនាតិ ឥមេហិ បញ្ចហិ ការណេហិ អតិរេកោ ជេដ្ឋកោ ហោតិ.

យាចិតោវ ពហុលន្តិ ពាកុលត្ថេរ-សីវលិត្ថេរ-អានន្ទត្ថេរាទយោ វិយ យាចិតោវ ពហុលំ ចីវរាទីនិ បរិភុញ្ជតីតិ ឥមេហិ ការណេហិ អតិរេកោ ហោតិ ជេដ្ឋកោ. យទិទំ វិមុត្តិយា វិមុត្តិន្តិ យំ ឯកស្ស វិមុត្តិយា សទ្ធិំ ឥតរស្ស វិមុត្តិំ អារព្ភ នានាករណំ វត្តព្ពំ ភវេយ្យ, តំ ន វទាមីតិ អត្ថោ. សត្តវស្សិកទារកោ វា ហិ វិមុត្តិំ បដិវិជ្ឈតុ វស្សសតិកត្ថេរោ វា ភិក្ខុ វា ភិក្ខុនី វា ឧបាសកោ វា ឧបាសិកា វា ទេវោ វា មារោ វា ព្រហ្មា វា, បដិវិទ្ធលោកុត្តរមគ្គេ នានត្តំ នាម នត្ថិ. អលមេវាតិ យុត្តមេវ. យត្រ ហិ នាមាតិ យានិ នាម.

គច្ឆំ អាកាសធាតុយាតិ អាកាសេន គច្ឆន្តោ. សទ្ធោតិ រតនត្តយគុណានំ សទ្ធាតា. ថនយន្តិ គជ្ជន្តោ. វិជ្ជុមាលីតិ មាលាសទិសាយ មេឃមុខេ ចរន្តិយា វិជ្ជុលតាយ សមន្នាគតោ. សតក្កកូតិ សតកូដោ, ឥតោ ចិតោ ច ឧដ្ឋិតេន វលាហកកូដសតេន សមន្នាគតោតិ អត្ថោ. ទស្សនសម្បន្នោតិ សោតាបន្នោ. ភោគបរិព្យូឡ្ហោតិ ឧទកោឃេន វិយ ទានវសេន ទីយមានេហិ ភោគេហិ បរិព្យូឡ្ហោ, ទេវលោកំ សម្បាបិតោតិ អត្ថោ. បេច្ចាតិ បរលោកេ. សគ្គេ បមោទតីតិ យស្មិំ សគ្គេ ឧប្បជ្ជតិ, តត្ថេវ មោទតីតិ.

២. ចុន្ទីសុត្តវណ្ណនា

៣២. ទុតិយេ បញ្ចហិ រថសតេហីតិ ភុត្តបាតរាសា បិតុ សន្តិកំ បេសេត្វា បញ្ច រថសតានិ យោជាបេត្វា តេហិ បរិវុតាតិ អត្ថោ. ឧបសង្កមីតិ ភាតរា សទ្ធិំ បវត្តិតំ បញ្ហសាកច្ឆំ បុច្ឆិស្សាមីតិ គន្ធមាលចុណ្ណាទីនិ អាទាយ ឧបសង្កមិ. យទេវ សោ ហោតីតិ យទា ឯវ សោ ហោតិ. អថ វា យោ ឯវ សោ ហោតិ. អរិយកន្តានិ សីលានីតិ មគ្គផលសម្បយុត្តានិ សីលានិ. តានិ ហិ អរិយានំ កន្តានិ ហោន្តិ, ភវន្តរេបិ ន បរិច្ចជន្តិ. សេសំ ចតុក្កនិបាតេ អគ្គប្បសាទសុត្តេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ.

៣. ឧគ្គហសុត្តវណ្ណនា

៣៣. តតិយេ ភទ្ទិយេតិ ភទ្ទិយនគរេ. ជាតិយាវនេតិ សយំជាតេ អរោបិតេ ហិមវន្តេន សទ្ធិំ ឯកាពទ្ធេ វនសណ្ឌេ, តំ នគរំ ឧបនិស្សាយ តស្មិំ វនេ វិហរតីតិ អត្ថោ. អត្តចតុត្ថោតិ អត្តនា ចតុត្ថោ. កស្មា បនេស ភគវន្តំ អត្តចតុត្ថំយេវ និមន្តេសិ? គេហេ កិរស្ស មង្គលំ មហន្តំ, តត្ថ មហន្តេន សំវិធានេន ពហូ មនុស្សា សន្និបតិស្សន្តិ. តេ ភិក្ខុសង្ឃំ បរិវិសន្តេន ទុស្សង្គហា ភវិស្សន្តីតិ អត្តចតុត្ថំយេវ និមន្តេសិ. អបិ ចស្ស ឯវម្បិ អហោសិ – ‘‘ទហរកុមារិកាយោ មហាភិក្ខុសង្ឃមជ្ឈេ សត្ថរិ ឱវទន្តេ ឱលីនមនា ឱវាទំ គហេតុំ ន សក្កុណេយ្យុ’’ន្តិ. ឥមិនាបិ ការណេន អត្តចតុត្ថមេវ និមន្តេសិ. ឱវទតុ តាសំ, ភន្តេតិ, ភន្តេ ភគវា, ឯតាសំ ឱវទតុ, ឯតា ឱវទតូតិ អត្ថោ. ឧបយោគត្ថស្មិញ្ហិ ឯតំ សាមិវចនំ. យំ តាសន្តិ យំ ឱវាទានុសាសនំ ឯតាសំ. ឯវញ្ច បន វត្វា សោ សេដ្ឋិ ‘‘ឥមា មម សន្តិកេ ឱវាទំ គណ្ហមានា ហរាយេយ្យុ’’ន្តិ ភគវន្តំ វន្ទិត្វា បក្កាមិ.

ភត្តូតិ សាមិកស្ស. អនុកម្បំ ឧបាទាយាតិ អនុទ្ទយំ បដិច្ច. បុព្ពុដ្ឋាយិនិយោតិ សព្ពបឋមំ ឧដ្ឋានសីលា. បច្ឆានិបាតិនិយោតិ សព្ពបច្ឆា និបជ្ជនសីលា. ឥត្ថិយា ហិ បឋមតរំ ភុញ្ជិត្វា សយនំ អារុយ្ហ និបជ្ជិតុំ ន វដ្ដតិ, សព្ពេ បន គេហបរិជនេ ភោជេត្វា ឧបករណភណ្ឌំ សំវិធាយ គោរូបាទីនិ អាគតានាគតានិ ញត្វា ស្វេ កត្តព្ពកម្មំ វិចារេត្វា កុញ្ចិកាមុទ្ទិកំ ហត្ថេ កត្វា សចេ ភោជនំ អត្ថិ, ភុញ្ជិត្វា, នោ ចេ អត្ថិ, អញ្ញំ បចាបេត្វា សព្ពេ សន្តប្បេត្វា បច្ឆា និបជ្ជិតុំ វដ្ដតិ. និបន្នាយបិ យាវ សូរិយុគ្គមនា និទ្ទាយិតុំ ន វដ្ដតិ, សព្ពបឋមំ បន ឧដ្ឋាយ ទាសកម្មករេ បក្កោសាបេត្វា ‘‘ឥទញ្ចិទញ្ច កម្មំ ករោថា’’តិ កម្មន្តំ វិចារេត្វា ធេនុយោ ទុហាបេត្វា សព្ពំ គេហេ កត្តព្ពកិច្ចំ អត្តនោ បច្ចក្ខំយេវ កាតុំ វដ្ដតិ. ឯតមត្ថំ សន្ធាយ ‘‘បុព្ពុដ្ឋាយិនិយោ បច្ឆានិបាតិនិយោ’’តិ អាហ. ‘‘កិំការបដិស្សាវិនិយោតិ កិំ ករោម កិំ ករោមា’’តិ មុខំ ឱលោកេត្វា វិចរណសីលា. មនាបចារិនិយោតិ មនាបំយេវ កិរិយំ ករណសីលា. បិយវាទិនិយោតិ បិយមេវ វចនំ វាទនសីលា. បូជេស្សាមាតិ ចតុបច្ចយបូជាយ បូជយិស្សាម.

អព្ភាគតេតិ អត្តនោ សន្តិកំ អាគតេ. អាសនោទកេន បដិបូជេស្សាមាតិ អាសនេន ច បាទធោវនឧទកេន ច បូជយិស្សាម. ឯត្ថ ច មាតាបិតូនំ ទេវសិកំ សក្ការោ កាតព្ពោ. សមណព្រាហ្មណានំ បន អព្ភាគតានំ អាសនំ ទត្វា បាទធោវនញ្ច ទាតព្ពំ, សក្ការោ ច កាតព្ពោ.

ឧណ្ណាតិ ឯឡកលោមំ. តត្ថ ទក្ខា ភវិស្សាមាតិ ឯឡកលោមានំ វិជដនធោវនរជនវេណិករណាទីសុ កប្បាសស្ស ច វដ្ដនបិសនផោដនកន្តនាទីសុ ឆេកា ភវិស្សាម. តត្រុបាយាយាតិ តស្មិំ ឧណ្ណាកប្បាសសំវិធានេ ឧបាយភូតាយ ‘‘ឥមស្មិំ កាលេ ឥទំ នាម កាតុំ វដ្ដតី’’តិ ឯវំ បវត្តាយ វីមំសាយ សមន្នាគតា. អលំ កាតុំ អលំ សំវិធាតុន្តិ អត្តនា កាតុម្បិ បរេហិ ការាបេតុម្បិ យុត្តា ចេវ សមត្ថា ច ភវិស្សាមាតិ អត្ថោ.

កតញ្ច កតតោ ជានិស្សាម, អកតញ្ច អកតតោតិ សកលទិវសំ ឥទំ នាម កម្មំ កត្វា អាគតានំ, ឧបឌ្ឍទិវសំ ឥទំ នាម កម្មំ កត្វា អាគតានំ, និក្កម្មានំ គេហេ និសិន្នានំ ឥទំ នាម ទាតុញ្ច ឯវញ្ច កាតុំ វដ្ដតីតិ ឯវំ ជានិស្សាម. គិលានកានញ្ច ពលាពលន្តិ សចេ ហិ គិលានកាលេ តេសំ ភេសជ្ជភោជនាទីនិ ទត្វា រោគំ ផាសុំ ន ករោន្តិ, ‘‘ឥមេ អរោគកាលេ អម្ហេ យំ ឥច្ឆន្តិ, តំ ការេន្តិ. គិលានកាលេ អត្ថិ ភាវម្បិ នោ ន ជានន្តី’’តិ វិរត្តរូបា បច្ឆា កិច្ចានិ ន ករោន្តិ, ទុក្កដានិ វា ករោន្តិ. តស្មា នេសំ ពលាពលំ ញត្វា ទាតព្ពញ្ច កាតព្ពញ្ច ជានិស្សាមាតិ ឯវំ តុម្ហេហិ សិក្ខិតព្ពន្តិ ទស្សេតិ. ខាទនីយំ ភោជនីយញ្ចស្សាតិ ខាទនីយញ្ច ភោជនីយញ្ច អស្ស អន្តោជនស្ស. បច្ចំសេនាតិ បដិលភិតព្ពេន អំសេន, អត្តនោ អត្តនោ លទ្ធព្ពកោដ្ឋាសានុរូបេនាតិ អត្ថោ. សំវិភជិស្សាមាតិ ទស្សាម. សម្បាទេស្សាមាតិ សម្បាទយិស្សាម.

អធុត្តីតិ បុរិសធុត្តសុរាធុត្តតាវសេន អធុត្តិយោ. អថេនីតិ អថេនិយោ អចោរិយោ. អសោណ្ឌីតិ សុរាសោណ្ឌតាទិវសេន អសោណ្ឌិយោ.

ឯវំ សុត្តន្តំ និដ្ឋបេត្វា ឥទានិ គាថាហិ កូដំ គណ្ហន្តោ យោ នំ ភរតិ សព្ពទាតិអាទិមាហ. តត្ថ ភរតីតិ បោសតិ បដិជគ្គតិ. សព្ពកាមហរន្តិ សព្ពកាមទទំ. សោត្ថីតិ សុឥត្ថី. ឯវំ វត្តតីតិ ឯត្តកំ វត្តំ បូរេត្វា វត្តតិ. មនាបា នាម តេ ទេវាតិ និម្មានរតី ទេវា. តេ ហិ ឥច្ឆិតិច្ឆិតំ រូបំ មាបេត្វា អភិរមណតោ និម្មានរតីតិ ច មនាបាតិ ច វុច្ចន្តីតិ.

៤. សីហសេនាបតិសុត្តវណ្ណនា

៣៤. ចតុត្ថេ សន្ទិដ្ឋិកន្តិ សាមំ បស្សិតព្ពកំ. ទាយកោតិ ទានសូរោ. ន សោ សទ្ធាមត្តកេនេវ តិដ្ឋតិ, បរិច្ចជិតុម្បិ សក្កោតីតិ អត្ថោ. ទានបតីតិ យំ ទានំ ទេតិ, តស្ស បតិ ហុត្វា ទេតិ, ន ទាសោ, ន សហាយោ. យោ ហិ អត្តនា មធុរំ ភុញ្ជតិ, បរេសំ អមធុរំ ទេតិ, សោ ទានសង្ខាតស្ស ទេយ្យធម្មស្ស ទាសោ ហុត្វា ទេតិ. យោ យំ អត្តនា ភុញ្ជតិ, តទេវ ទេតិ, សោ សហាយោ ហុត្វា ទេតិ. យោ បន អត្តនា យេន កេនចិ យាបេតិ, បរេសំ មធុរំ ទេតិ, សោ បតិ ជេដ្ឋកោ សាមី ហុត្វា ទេតិ. តាទិសំ សន្ធាយ វុត្តំ – ‘‘ទានបតី’’តិ.

អមង្កុភូតោតិ ន និត្តេជភូតោ. វិសារទោតិ ញាណសោមនស្សប្បត្តោ. សហព្យតំ គតាតិ សហភាវំ ឯកីភាវំ គតា. កតាវកាសាតិ យេន កម្មេន តត្ថ អវកាសោ ហោតិ, តស្ស កតត្តា កតាវកាសា. តំ បន យស្មា កុសលមេវ ហោតិ, តស្មា កតកុសលាតិ វុត្តំ. មោទរេតិ មោទន្តិ បមោទន្តិ. អសិតស្សាតិ អនិស្សិតស្ស តថាគតស្ស. តាទិនោតិ តាទិលក្ខណំ បត្តស្ស.

៥. ទានានិសំសសុត្តវណ្ណនា

៣៥. បញ្ចមេ គិហិធម្មា អនបគតោ ហោតីតិ អខណ្ឌបញ្ចសីលោ ហោតិ. សតំ ធម្មំ អនុក្កមន្តិ សប្បុរិសានំ មហាបុរិសានំ ធម្មំ អនុក្កមន្តោ. សន្តោ នំ ភជន្តីតិ សប្បុរិសា ពុទ្ធបច្ចេកពុទ្ធតថាគតសាវកា ឯតំ ភជន្តិ.

៦. កាលទានសុត្តវណ្ណនា

៣៦. ឆដ្ឋេ កាលទានានីតិ យុត្តទានានិ, បត្តទានានិ អនុច្ឆវិកទានានីតិ អត្ថោ. នវសស្សានីតិ អគ្គសស្សានិ. នវផលានីតិ អារាមតោ បឋមុប្បន្នានិ អគ្គផលានិ. បឋមំ សីលវន្តេសុ បតិដ្ឋាបេតីតិ បឋមំ សីលវន្តានំ ទត្វា បច្ឆា អត្តនា បរិភុញ្ជតិ. វទញ្ញូតិ ភាសិតញ្ញូ. កាលេន ទិន្នន្តិ យុត្តប្បត្តកាលេន ទិន្នំ. អនុមោទន្តីតិ ឯកមន្តេ ឋិតា អនុមោទន្តិ. វេយ្យាវច្ចន្តិ កាយេន វេយ្យាវដិកកម្មំ ករោន្តិ. អប្បដិវានចិត្តោតិ អនុក្កណ្ឋិតចិត្តោ. យត្ថ ទិន្នំ មហប្ផលន្តិ យស្មិំ ឋានេ ទិន្នំ មហប្ផលំ ហោតិ, តត្ថ ទទេយ្យ.

៧. ភោជនសុត្តវណ្ណនា

៣៧. សត្តមេ អាយុំ ទេតីតិ អាយុទានំ ទេតិ. វណ្ណន្តិ សរីរវណ្ណំ. សុខន្តិ កាយិកចេតសិកសុខំ. ពលន្តិ សរីរថាមំ. បដិភានន្តិ យុត្តមុត្តប្បដិភានំ.

៨. សទ្ធសុត្តវណ្ណនា

៣៨. អដ្ឋមេ អនុកម្បន្តីតិ អនុគ្គណ្ហន្តិ. ខន្ធិមាវ មហាទុមោតិ ខន្ធសម្បន្នោ មហារុក្ខោ វិយ. មនោរមេ អាយតនេតិ រមណីយេ សមោសរណដ្ឋានេ. ឆាយំ ឆាយត្ថិកា យន្តីតិ ឆាយាយ អត្ថិកាវ ឆាយំ ឧបគច្ឆន្តិ. និវាតវុត្តិន្តិ នីចវុត្តិំ. អត្ថទ្ធន្តិ កោធមានថទ្ធតាយ រហិតំ. សោរតន្តិ សោរច្ចេន សុចិសីលេន សមន្នាគតំ. សខិលន្តិ សម្មោទកំ.

៩. បុត្តសុត្តវណ្ណនា

៣៩. នវមេ ភតោ វា នោ ភរិស្សតីតិ អម្ហេហិ ថញ្ញបាយនហត្ថបាទវឌ្ឍនាទីហិ ភតោ បដិជគ្គិតោ អម្ហេ មហល្លកកាលេ ហត្ថបាទធោវន-ន្ហាបនយាគុភត្តទានាទីហិ ភរិស្សតិ. កិច្ចំ វា នោ ករិស្សតីតិ អត្តនោ កម្មំ ឋបេត្វា អម្ហាកំ រាជកុលាទីសុ ឧប្បន្នំ កិច្ចំ គន្ត្វា ករិស្សតិ. កុលវំសោ ចិរំ ឋស្សតីតិ អម្ហាកំ សន្តកំ ខេត្តវត្ថុហិរញ្ញសុវណ្ណាទិំ អវិនាសេត្វា រក្ខន្តេ បុត្តេ កុលវំសោ ចិរំ ឋស្សតិ, អម្ហេហិ វា បវត្តិតានិ សលាកភត្តាទីនិ អនុបច្ឆិន្ទិត្វា បវត្តេស្សតិ, ឯវម្បិ នោ កុលវំសោ ចិរំ ឋស្សតិ. ទាយជ្ជំ បដិបជ្ជិស្សតីតិ កុលវំសានុរូបាយ បដិបត្តិយា អត្តានំ ទាយជ្ជារហំ ករោន្តោ អម្ហាកំ សន្តកំ ទាយជ្ជំ បដិបជ្ជិស្សតិ. ទក្ខិណំ អនុប្បទស្សតីតិ បត្តិទានំ កត្វា តតិយទិវសតោ បដ្ឋាយ ទានំ អនុប្បទស្សតិ.

សន្តោ សប្បុរិសាតិ ឥមស្មិំ ឋានេ មាតាបិតូសុ សម្មា បដិបត្តិយា សន្តោ សប្បុរិសាតិ វេទិតព្ពា. បុព្ពេ កតមនុស្សរន្តិ មាតាបិតូហិ បឋមតរំ កតគុណំ អនុស្សរន្តា. ឱវាទការីតិ មាតាបិតូហិ ទិន្នស្ស ឱវាទស្ស កត្តា. ភតបោសីតិ យេហិ ភតោ, តេសំ បោសកោ. បសំសិយោតិ ទិដ្ឋេវ ធម្មេ មហាជនេន បសំសិតព្ពោ ហោតិ.

១០. មហាសាលបុត្តសុត្តវណ្ណនា

៤០. ទសមេ មហាសាលាតិ មហារុក្ខា. សាខាបត្តបលាសេន វឌ្ឍន្តីតិ ខុទ្ទកសាខាហិ ច បត្តសង្ខាតេន ច បលាសេន វឌ្ឍន្តិ. អរញ្ញស្មិន្តិ អគាមកេ បទេសេ. ព្រហាវនេតិ មហាវនេ អដវិយំ. សេសំ សព្ពត្ថ ឧត្តានត្ថមេវាតិ.

សុមនវគ្គោ ចតុត្ថោ.

៥. មុណ្ឌរាជវគ្គោ

១. អាទិយសុត្តវណ្ណនា

៤១. បញ្ចមស្ស បឋមេ ភោគានំ អាទិយាតិ ភោគានំ អាទាតព្ពការណានិ. ឧដ្ឋានវីរិយាធិគតេហីតិ ឧដ្ឋានសង្ខាតេន វីរិយេន អធិគតេហិ. ពាហាពលបរិចិតេហីតិ ពាហុពលេន សញ្ចិតេហិ. សេទាវក្ខិត្តេហីតិ សេទំ អវក្ខិបេត្វា ឧប្បាទិតេហិ. ធម្មិកេហីតិ ធម្មយុត្តេហិ. ធម្មលទ្ធេហីតិ ទសកុសលកម្មំ អកោបេត្វា លទ្ធេហិ. បីណេតីតិ បីណិតំ ថូលំ ករោតិ. សេសមេត្ថ ចតុក្កនិបាតេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. ទុតិយំ ឧត្តានត្ថមេវ.

៣. ឥដ្ឋសុត្តវណ្ណនា

៤៣. តតិយេ អាយុសំវត្តនិកា បដិបទាតិ ទានសីលាទិកា បុញ្ញបដិបទា. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. អត្ថាភិសមយាតិ អត្ថស្ស អភិសមាគមេន, អត្ថប្បដិលាភេនាតិ វុត្តំ ហោតិ.

៤. មនាបទាយីសុត្តវណ្ណនា

៤៤. ចតុត្ថេ ឧគ្គោតិ គុណេហិ ឧគ្គតត្តា ឯវំលទ្ធនាមោ. សាលបុប្ផកំ ខាទនីយន្តិ ចតុមធុរយោជិតេន សាលិបិដ្ឋេន កតំ សាលបុប្ផសទិសំ ខាទនីយំ. តញ្ហិ បញ្ញាយមានវណ្ដបត្តកេសរំ កត្វា ជីរកាទិសម្ភារយុត្តេ សប្បិម្ហិ បចិត្វា សប្បិំ វិនិវត្តេត្វា កោលុម្ពេ បូរេត្វា គន្ធវាសំ គាហាបេត្វា បិទហិត្វា លញ្ឆេត្វា ឋបិតំ ហោតិ. តំ សោ យាគុំ បិវិត្វា និសិន្នស្ស ភគវតោ អន្តរភត្តេ ទាតុកាមោ ឯវមាហ. បដិគ្គហេសិ ភគវាតិ ទេសនាមត្តមេតំ, ឧបាសកោ បន តំ ភគវតោ ច បញ្ចន្នញ្ច ភិក្ខុសតានំ អទាសិ. យថា ច តំ, ឯវំ សូករមំសាទីនិបិ. តត្ថ សម្បន្នកោលកន្តិ សម្បន្នពទរំ. សូករមំសន្តិ មធុររសេហិ ពទរេហិ សទ្ធិំ ជីរកាទិសម្ភារេហិ យោជេត្វា បក្កំ ឯកសំវច្ឆរិកសូករមំសំ. និព្ពត្តតេលកន្តិ វិនិវត្តិតតេលំ. នាលិយសាកន្តិ សាលិបិដ្ឋេន សទ្ធិំ មទ្ទិត្វា ជីរកាទិសំយុត្តេ សប្បិម្ហិ បចិត្វា ចតុមធុរេន យោជេត្វា វាសំ គាហាបេត្វា ឋបិតំ នាលិយសាកំ. នេតំ ភគវតោ កប្បតីតិ ឯត្ថ អកប្បិយំ ឧបាទាយ កប្បិយម្បិ ន កប្បតីតិ វុត្តំ, សេដ្ឋិ បន សព្ពម្បិ តំ អាហរាបេត្វា រាសិំ កត្វា យំ យំ អកប្បិយំ, តំ តំ អន្តរាបណំ បហិណិត្វា កប្បិយំ ឧបភោគបរិភោគភណ្ឌំ អទាសិ. ចន្ទនផលកំ នាតិមហន្តំ ទីឃតោ អឌ្ឍតេយ្យរតនំ, តិរិយំ ទិយឌ្ឍរតនំ, សារវរភណ្ឌត្តា បន មហគ្ឃំ អហោសិ. ភគវា តំ បដិគ្គហេត្វា ខណ្ឌាខណ្ឌិកំ ឆេទាបេត្វា ភិក្ខូនំ អញ្ជនបិសនត្ថាយ ទាបេសិ.

ឧជ្ជុភូតេសូតិ កាយវាចាចិត្តេហិ ឧជុកេសុ. ឆន្ទសាតិ បេមេន. ចត្តន្តិអាទីសុ បរិច្ចាគវសេន ចត្តំ. មុត្តចាគតាយ មុត្តំ. អនបេក្ខចិត្តតាយ ចិត្តេន ន ឧគ្គហិតន្តិ អនុគ្គហីតំ. ខេត្តូបមេតិ វិរុហនដ្ឋេន ខេត្តសទិសេ.

អញ្ញតរំ មនោមយន្តិ សុទ្ធាវាសេសុ ឯកំ ឈានមនេន និព្ពត្តំ ទេវកាយំ. យថាធិប្បាយោតិ យថាជ្ឈាសយោ. ឥមិនា កិំ បុច្ឆតិ? តស្ស កិរ មនុស្សកាលេ អរហត្តត្ថាយ អជ្ឈាសយោ អហោសិ, តំ បុច្ឆាមីតិ បុច្ឆតិ. ទេវបុត្តោបិ អរហត្តំ បត្តតាយ តគ្ឃ មេ ភគវា យថាធិប្បាយោតិ អាហ. យត្ថ យត្ថូបបជ្ជតីតិ តីសុ វា កុលសម្បត្តីសុ ឆសុ វា កាមសគ្គេសុ យត្ថ យត្ថ ឧប្បជ្ជតិ, តត្ថ តត្ថ ទីឃាយុ យសវា ហោតីតិ. បញ្ចមំ ចតុក្កនិបាតេ វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. ឆដ្ឋសត្តមានិ ឧត្តានត្ថានេវ.

៨. អលព្ភនីយឋានសុត្តវណ្ណនា

៤៨. អដ្ឋមេ អលព្ភនីយានីតិ អលទ្ធព្ពានិ, ន សក្កា លភិតុំ. ឋានានីតិ ការណានិ. ជរាធម្មំ មា ជីរីតិ យំ មយ្ហំ ជរាសភាវំ, តំ មា ជីរតុ. សេសបទេសុបិ ឯសេវ នយោ. នច្ឆាទេយ្យាតិ ន រុច្ចេយ្យ. អព្ពុហីតិ នីហរិ.

យតោតិ យស្មិំ កាលេ. អាបទាសូតិ ឧបទ្ទវេសុ. ន វេធតីតិ ន កម្បតិ នានុសោចតិ. អត្ថវិនិច្ឆយញ្ញូតិ ការណត្ថវិនិច្ឆយេ កុសលោ. បុរាណន្តិ និព្ពិការតាយ បោរាណកមេវ. ជប្បេនាតិ វណ្ណភណនេន. មន្តេនាតិ មហានុភាវមន្តបរិវត្តនេន. សុភាសិតេនាតិ សុភាសិតកថនេន. អនុប្បទានេនាតិ សតស្ស វា សហស្សស្ស វា ទានេន. បវេណិយា វាតិ កុលវំសេន វា, ‘‘ឥទំ អម្ហាកំ បវេណិយា អាចិណ្ណំ, ឥទំ អនាចិណ្ណ’’ន្តិ ឯវំ បវេណិកថនេនាតិ អត្ថោ. យថា យថា យត្ថ លភេថ អត្ថន្តិ ឯតេសុ ជប្បាទីសុ យេន យេន យត្ថ យត្ថ ឋានេ ជរាធម្មាទីនំ អជីរណតាទិអត្ថំ លភេយ្យ. តថា តថា តត្ថ បរក្កមេយ្យាតិ តេន តេន តស្មិំ តស្មិំ ឋានេ បរក្កមំ ករេយ្យ. កម្មំ ទឡ្ហន្តិ វដ្ដគាមិកម្មំ មយា ថិរំ កត្វា អាយូហិតំ, ស្វាហំ ឥទានិ កិន្តិ ករោមីតិ ឯវំ បច្ចវេក្ខិត្វា អធិវាសេយ្យាតិ.

៩. កោសលសុត្តវណ្ណនា

៤៩. នវមេ ឧបកណ្ណកេតិ កណ្ណមូលេ. ទុម្មនោតិ ទុដ្ឋុមនោ. បត្តក្ខន្ធោតិ បតិតក្ខន្ធោ. បជ្ឈាយន្តោតិ ចិន្តយន្តោ. អប្បដិភានោតិ និប្បដិភានោ ហុត្វា. សេសំ ហេដ្ឋា វុត្តនយមេវ.

១០. នារទសុត្តវណ្ណនា

៥០. ទសមេ អជ្ឈោមុច្ឆិតោតិ អធិឱមុច្ឆិតោ គិលិត្វា បរិនិដ្ឋបេត្វា គហណសភាវាយ អតិរេកមុច្ឆាយ តណ្ហាយ សមន្នាគតោ. មហច្ចា រាជានុភាវេនាតិ មហតា រាជានុភាវេន, អដ្ឋារសហិ សេនីហិ បរិវារិតោ មហតិយា រាជិទ្ធិយា បាយាសីតិ អត្ថោ. តគ្ឃាតិ ឯកំសត្ថេ និបាតោ, ឯកំសេនេវ សោកសល្លហរណោតិ អត្ថោ. ឥតិ រាជា ឥមំ ឱវាទំ សុត្វា តស្មិំ ឋិតោ ធម្មេន សមេន រជ្ជំ ការេត្វា សគ្គបរាយណោ អហោសិ.

មុណ្ឌរាជវគ្គោ បញ្ចមោ.

បឋមបណ្ណាសកំ និដ្ឋិតំ.