២. អភិធម្មភាជនីយំ

១៨៣. អដ្ឋារស ធាតុយោ – ចក្ខុធាតុ, រូបធាតុ, ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុ, សោតធាតុ, សទ្ទធាតុ, សោតវិញ្ញាណធាតុ, ឃានធាតុ, គន្ធធាតុ, ឃានវិញ្ញាណធាតុ, ជិវ្ហាធាតុ, រសធាតុ, ជិវ្ហាវិញ្ញាណធាតុ, កាយធាតុ, ផោដ្ឋព្ពធាតុ, កាយវិញ្ញាណធាតុ, មនោធាតុ, ធម្មធាតុ, មនោវិញ្ញាណធាតុ.

១៨៤. តត្ថ កតមា ចក្ខុធាតុ? យំ ចក្ខុ ចតុន្នំ មហាភូតានំ ឧបាទាយ បសាទោ…បេ… សុញ្ញោ គាមោបេសោ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘ចក្ខុធាតុ’’.

តត្ថ កតមា រូបធាតុ? យំ រូបំ ចតុន្នំ មហាភូតានំ ឧបាទាយ វណ្ណនិភា…បេ… រូបធាតុបេសា – អយំ វុច្ចតិ ‘‘រូបធាតុ’’.

តត្ថ កតមា ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុ? ចក្ខុញ្ច បដិច្ច រូបេ ច ឧប្បជ្ជតិ ចិត្តំ មនោ មានសំ ហទយំ បណ្ឌរំ មនោ មនាយតនំ មនិន្ទ្រិយំ វិញ្ញាណំ វិញ្ញាណក្ខន្ធោ តជ្ជាចក្ខុវិញ្ញាណធាតុ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុ’’.

តត្ថ កតមា សោតធាតុ? យំ សោតំ ចតុន្នំ មហាភូតានំ ឧបាទាយ បសាទោ…បេ… សុញ្ញោ គាមោបេសោ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘សោតធាតុ’’.

តត្ថ កតមា សទ្ទធាតុ? យោ សទ្ទោ ចតុន្នំ មហាភូតានំ ឧបាទាយ អនិទស្សនោ សប្បដិឃោ…បេ… សទ្ទធាតុបេសា – អយំ វុច្ចតិ ‘‘សទ្ទធាតុ’’.

តត្ថ កតមា សោតវិញ្ញាណធាតុ? សោតញ្ច បដិច្ច សទ្ទេ ច ឧប្បជ្ជតិ ចិត្តំ មនោ មានសំ ហទយំ បណ្ឌរំ មនោ មនាយតនំ មនិន្ទ្រិយំ វិញ្ញាណំ វិញ្ញាណក្ខន្ធោ តជ្ជាសោតវិញ្ញាណធាតុ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘សោតវិញ្ញាណធាតុ’’.

តត្ថ កតមា ឃានធាតុ? យំ ឃានំ ចតុន្នំ មហាភូតានំ ឧបាទាយ បសាទោ…បេ… សុញ្ញោ គាមោបេសោ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘ឃានធាតុ’’.

តត្ថ កតមា គន្ធធាតុ? យោ គន្ធោ ចតុន្នំ មហាភូតានំ ឧបាទាយ អនិទស្សនោ សប្បដិឃោ…បេ… គន្ធធាតុបេសា – អយំ វុច្ចតិ ‘‘គន្ធធាតុ’’.

តត្ថ កតមា ឃានវិញ្ញាណធាតុ? ឃានញ្ច បដិច្ច គន្ធេ ច ឧប្បជ្ជតិ ចិត្តំ មនោ មានសំ ហទយំ បណ្ឌរំ មនោ មនាយតនំ មនិន្ទ្រិយំ វិញ្ញាណំ វិញ្ញាណក្ខន្ធោ តជ្ជាឃានវិញ្ញាណធាតុ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘ឃានវិញ្ញាណធាតុ’’.

តត្ថ កតមា ជិវ្ហាធាតុ? យា ជិវ្ហា ចតុន្នំ មហាភូតានំ ឧបាទាយ បសាទោ…បេ… សុញ្ញោ គាមោបេសោ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘ជិវ្ហាធាតុ’’.

តត្ថ កតមា រសធាតុ? យោ រសោ ចតុន្នំ មហាភូតានំ ឧបាទាយ អនិទស្សនោ សប្បដិឃោ…បេ… រសធាតុបេសា – អយំ វុច្ចតិ ‘‘រសធាតុ’’.

តត្ថ កតមា ជិវ្ហាវិញ្ញាណធាតុ? ជិវ្ហញ្ច បដិច្ច រសេ ច ឧប្បជ្ជតិ ចិត្តំ មនោ មានសំ ហទយំ បណ្ឌរំ មនោ មនាយតនំ មនិន្ទ្រិយំ វិញ្ញាណំ វិញ្ញាណក្ខន្ធោ តជ្ជាជិវ្ហាវិញ្ញាណធាតុ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘ជិវ្ហាវិញ្ញាណធាតុ’’.

តត្ថ កតមា កាយធាតុ? យោ កាយោ ចតុន្នំ មហាភូតានំ ឧបាទាយ បសាទោ…បេ… សុញ្ញោ គាមោបេសោ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘កាយធាតុ’’.

តត្ថ កតមា ផោដ្ឋព្ពធាតុ? បថវីធាតុ…បេ… ផោដ្ឋព្ពធាតុបេសា – អយំ វុច្ចតិ ‘‘ផោដ្ឋព្ពធាតុ’’.

តត្ថ កតមា កាយវិញ្ញាណធាតុ? កាយញ្ច បដិច្ច ផោដ្ឋព្ពេ ច ឧប្បជ្ជតិ ចិត្តំ មនោ មានសំ ហទយំ បណ្ឌរំ មនោ មនាយតនំ មនិន្ទ្រិយំ វិញ្ញាណំ វិញ្ញាណក្ខន្ធោ តជ្ជាកាយវិញ្ញាណធាតុ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘កាយវិញ្ញាណធាតុ’’.

តត្ថ កតមា មនោធាតុ? ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុយា ឧប្បជ្ជិត្វា និរុទ្ធសមនន្តរា ឧប្បជ្ជតិ ចិត្តំ មនោ មានសំ ហទយំ បណ្ឌរំ មនោ មនាយតនំ មនិន្ទ្រិយំ វិញ្ញាណំ វិញ្ញាណក្ខន្ធោ តជ្ជាមនោធាតុ; សោតវិញ្ញាណធាតុយា…បេ… ឃានវិញ្ញាណធាតុយា…បេ… ជិវ្ហាវិញ្ញាណធាតុយា…បេ… កាយវិញ្ញាណធាតុយា ឧប្បជ្ជិត្វា និរុទ្ធសមនន្តរា ឧប្បជ្ជតិ ចិត្តំ មនោ មានសំ ហទយំ បណ្ឌរំ មនោ មនាយតនំ មនិន្ទ្រិយំ វិញ្ញាណំ វិញ្ញាណក្ខន្ធោ តជ្ជាមនោធាតុ សព្ពធម្មេសុ វា បន បឋមសមន្នាហារោ ឧប្បជ្ជតិ ចិត្តំ មនោ មានសំ ហទយំ បណ្ឌរំ មនោ មនាយតនំ មនិន្ទ្រិយំ វិញ្ញាណំ វិញ្ញាណក្ខន្ធោ តជ្ជាមនោធាតុ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘មនោធាតុ’’.

តត្ថ កតមា ធម្មធាតុ? វេទនាក្ខន្ធោ, សញ្ញាក្ខន្ធោ, សង្ខារក្ខន្ធោ, យញ្ច រូបំ អនិទស្សនអប្បដិឃំ ធម្មាយតនបរិយាបន្នំ, អសង្ខតា ច ធាតុ.

តត្ថ កតមោ វេទនាក្ខន្ធោ? ឯកវិធេន វេទនាក្ខន្ធោ – ផស្សសម្បយុត្តោ. ទុវិធេន វេទនាក្ខន្ធោ – អត្ថិ សហេតុកោ, អត្ថិ អហេតុកោ. តិវិធេន វេទនាក្ខន្ធោ – អត្ថិ កុសលោ, អត្ថិ អកុសលោ, អត្ថិ អព្យាកតោ…បេ… ឯវំ ទសវិធេន វេទនាក្ខន្ធោ…បេ… ឯវំ ពហុវិធេន វេទនាក្ខន្ធោ. អយំ វុច្ចតិ ‘‘វេទនាក្ខន្ធោ’’.

តត្ថ កតមោ សញ្ញាក្ខន្ធោ? ឯកវិធេន សញ្ញាក្ខន្ធោ – ផស្សសម្បយុត្តោ. ទុវិធេន សញ្ញាក្ខន្ធោ – អត្ថិ សហេតុកោ, អត្ថិ អហេតុកោ. តិវិធេន សញ្ញាក្ខន្ធោ – អត្ថិ កុសលោ, អត្ថិ អកុសលោ, អត្ថិ អព្យាកតោ…បេ… ឯវំ ទសវិធេន សញ្ញាក្ខន្ធោ…បេ… ឯវំ ពហុវិធេន សញ្ញាក្ខន្ធោ. អយំ វុច្ចតិ ‘‘សញ្ញាក្ខន្ធោ’’.

តត្ថ កតមោ សង្ខារក្ខន្ធោ? ឯកវិធេន សង្ខារក្ខន្ធោ – ចិត្តសម្បយុត្តោ. ទុវិធេន សង្ខារក្ខន្ធោ – អត្ថិ ហេតុ, អត្ថិ អហេតុ. តិវិធេន សង្ខារក្ខន្ធោ – អត្ថិ កុសលោ, អត្ថិ អកុសលោ, អត្ថិ អព្យាកតោ…បេ… ឯវំ ទសវិធេន សង្ខារក្ខន្ធោ…បេ… ឯវំ ពហុវិធេន សង្ខារក្ខន្ធោ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘សង្ខារក្ខន្ធោ’’.

តត្ថ កតមំ រូបំ អនិទស្សនអប្បដិឃំ ធម្មាយតនបរិយាបន្នំ? ឥត្ថិន្ទ្រិយំ…បេ… កពឡីការោ អាហារោ – ឥទំ វុច្ចតិ រូបំ ‘‘អនិទស្សនអប្បដិឃំ ធម្មាយតនបរិយាបន្នំ’’.

តត្ថ កតមា អសង្ខតា ធាតុ? រាគក្ខយោ, ទោសក្ខយោ, មោហក្ខយោ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘អសង្ខតា ធាតុ’’. អយំ វុច្ចតិ ‘‘ធម្មធាតុ’’.

តត្ថ កតមា មនោវិញ្ញាណធាតុ? ចក្ខុវិញ្ញាណធាតុយា ឧប្បជ្ជិត្វា និរុទ្ធសមនន្តរា ឧប្បជ្ជតិ មនោធាតុ, មនោធាតុយា ឧប្បជ្ជិត្វា និរុទ្ធសមនន្តរា ឧប្បជ្ជតិ ចិត្តំ មនោ មានសំ…បេ… តជ្ជាមនោវិញ្ញាណធាតុ; សោតវិញ្ញាណធាតុយា…បេ… ឃានវិញ្ញាណធាតុយា …បេ… ជិវ្ហាវិញ្ញាណធាតុយា…បេ… កាយវិញ្ញាណធាតុយា ឧប្បជ្ជិត្វា និរុទ្ធសមនន្តរា ឧប្បជ្ជតិ មនោធាតុ, មនោធាតុយាបិ ឧប្បជ្ជិត្វា និរុទ្ធសមនន្តរា ឧប្បជ្ជតិ ចិត្តំ មនោ មានសំ…បេ… តជ្ជាមនោវិញ្ញាណធាតុ មនញ្ច បដិច្ច ធម្មេ ច ឧប្បជ្ជតិ ចិត្តំ មនោ មានសំ ហទយំ បណ្ឌរំ មនោ មនាយតនំ មនិន្ទ្រិយំ វិញ្ញាណំ វិញ្ញាណក្ខន្ធោ តជ្ជាមនោវិញ្ញាណធាតុ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘មនោវិញ្ញាណធាតុ’’.

អភិធម្មភាជនីយំ.