៨. អដ្ឋកនិទ្ទេសោ

(១) អដ្ឋ កិលេសវត្ថូនិ

៩៥២. តត្ថ កតមានិ អដ្ឋ កិលេសវត្ថូនិ? លោភោ, ទោសោ, មោហោ, មានោ, ទិដ្ឋិ, វិចិកិច្ឆា, ថិនំ, ឧទ្ធច្ចំ – ឥមានិ អដ្ឋ កិលេសវត្ថូនិ.

(២) អដ្ឋ កុសីតវត្ថូនិ

៩៥៣. តត្ថ កតមានិ អដ្ឋ កុសីតវត្ថូនិ?

(ក) ឥធ ភិក្ខុនា កម្មំ កាតព្ពំ ហោតិ. តស្ស ឯវំ ហោតិ – ‘‘កម្មំ ខោ មេ កាតព្ពំ ភវិស្សតិ. កម្មំ ខោ បន មេ ករោន្តស្ស កាយោ កិលមិស្សតិ. ហន្ទាហំ និបជ្ជាមី’’តិ. សោ និបជ្ជតិ; ន វីរិយំ អារភតិ អប្បត្តស្ស បត្តិយា, អនធិគតស្ស អធិគមាយ, អសច្ឆិកតស្ស សច្ឆិកិរិយាយ. ឥទំ បឋមំ កុសីតវត្ថុ.

(ខ) បុន ចបរំ ភិក្ខុនា កម្មំ កតំ ហោតិ. តស្ស ឯវំ ហោតិ – ‘‘អហំ ខោ កម្មំ អកាសិំ. កម្មំ ខោ បន មេ ករោន្តស្ស កាយោ កិលន្តោ. ហន្ទាហំ និបជ្ជាមី’’តិ. សោ និបជ្ជតិ; ន វីរិយំ អារភតិ អប្បត្តស្ស បត្តិយា, អនធិគតស្ស អធិគមាយ, អសច្ឆិកតស្ស សច្ឆិកិរិយាយ. ឥទំ ទុតិយំ កុសីតវត្ថុ.

(គ) បុន ចបរំ ភិក្ខុនា មគ្គោ គន្តព្ពោ ហោតិ. តស្ស ឯវំ ហោតិ – ‘‘មគ្គោ ខោ មេ គន្តព្ពោ ភវិស្សតិ. មគ្គំ ខោ បន មេ គច្ឆន្តស្ស កាយោ កិលមិស្សតិ. ហន្ទាហំ និបជ្ជាមី’’តិ. សោ និបជ្ជតិ; ន វីរិយំ អារភតិ អប្បត្តស្ស បត្តិយា, អនធិគតស្ស អធិគមាយ, អសច្ឆិកតស្ស សច្ឆិកិរិយាយ. ឥទំ តតិយំ កុសីតវត្ថុ.

(ឃ) បុន ចបរំ ភិក្ខុនា មគ្គោ គតោ ហោតិ. តស្ស ឯវំ ហោតិ – ‘‘អហំ ខោ មគ្គំ អគមាសិំ. មគ្គំ ខោ បន មេ គច្ឆន្តស្ស កាយោ កិលន្តោ. ហន្ទាហំ និបជ្ជាមី’’តិ. សោ និបជ្ជតិ; ន វីរិយំ អារភតិ អប្បត្តស្ស បត្តិយា, អនធិគតស្ស អធិគមាយ, អសច្ឆិកតស្ស សច្ឆិកិរិយាយ. ឥទំ ចតុត្ថំ កុសីតវត្ថុ.

(ង) បុន ចបរំ ភិក្ខុ គាមំ វា និគមំ វា បិណ្ឌាយ ចរន្តោ ន លភតិ លូខស្ស វា បណីតស្ស វា ភោជនស្ស យាវទត្ថំ បារិបូរិំ. តស្ស ឯវំ ហោតិ – ‘‘អហំ ខោ គាមំ វា និគមំ វា បិណ្ឌាយ ចរន្តោ នាលត្ថំ លូខស្ស វា បណីតស្ស វា ភោជនស្ស យាវទត្ថំ បារិបូរិំ. តស្ស មេ កាយោ កិលន្តោ អកម្មញ្ញោ. ហន្ទាហំ និបជ្ជាមី’’តិ. សោ និបជ្ជតិ; ន វីរិយំ អារភតិ អប្បត្តស្ស បត្តិយា, អនធិគតស្ស អធិគមាយ, អសច្ឆិកតស្ស សច្ឆិកិរិយាយ. ឥទំ បញ្ចមំ កុសីតវត្ថុ.

(ច) បុន ចបរំ ភិក្ខុ គាមំ វា និគមំ វា បិណ្ឌាយ ចរន្តោ លភតិ លូខស្ស វា បណីតស្ស វា ភោជនស្ស យាវទត្ថំ បារិបូរិំ. តស្ស ឯវំ ហោតិ – ‘‘អហំ ខោ គាមំ វា និគមំ វា បិណ្ឌាយ ចរន្តោ អលត្ថំ លូខស្ស វា បណីតស្ស វា ភោជនស្ស យាវទត្ថំ បារិបូរិំ. តស្ស មេ កាយោ កិលន្តោ អកម្មញ្ញោ មាសាចិតំ មញ្ញេ. ហន្ទាហំ និបជ្ជាមី’’តិ. សោ និបជ្ជតិ; ន វីរិយំ អារភតិ អប្បត្តស្ស បត្តិយា, អនធិគតស្ស អធិគមាយ, អសច្ឆិកតស្ស សច្ឆិកិរិយាយ. ឥទំ ឆដ្ឋំ កុសីតវត្ថុ.

(ឆ) បុន ចបរំ ភិក្ខុនោ ឧប្បន្នោ ហោតិ អប្បមត្តកោ អាពាធោ. តស្ស ឯវំ ហោតិ – ‘‘ឧប្បន្នោ ខោ មេ អយំ អប្បមត្តកោ អាពាធោ. អត្ថិ កប្បោ និបជ្ជិតុំ. ហន្ទាហំ និបជ្ជាមី’’តិ. សោ និបជ្ជតិ; ន វីរិយំ អារភតិ អប្បត្តស្ស បត្តិយា, អនធិគតស្ស អធិគមាយ, អសច្ឆិកតស្ស សច្ឆិកិរិយាយ. ឥទំ សត្តមំ កុសីតវត្ថុ.

(ជ) បុន ចបរំ ភិក្ខុ គិលានា វុដ្ឋិតោ [គិលានវុដ្ឋិតោ (សទ្ទនីភិ) អ. និ. ៦.១៦ បាឡិយា ដីកា បស្សិតព្ពា] ហោតិ អចិរវុដ្ឋិតោ គេលញ្ញា. តស្ស ឯវំ ហោតិ – ‘‘អហំ ខោ គិលានា វុដ្ឋិតោ អចិរវុដ្ឋិតោ គេលញ្ញា. តស្ស មេ កាយោ ទុព្ពលោ អកម្មញ្ញោ. ហន្ទាហំ និបជ្ជាមី’’តិ. សោ និបជ្ជតិ; ន វីរិយំ អារភតិ អប្បត្តស្ស បត្តិយា, អនធិគតស្ស អធិគមាយ, អសច្ឆិកតស្ស សច្ឆិកិរិយាយ. ឥទំ អដ្ឋមំ កុសីតវត្ថុ. ឥមានិ អដ្ឋ កុសីតវត្ថូនិ.

(៣) អដ្ឋសុ លោកធម្មេសុ ចិត្តស្ស បដិឃាតោ

៩៥៤. តត្ថ កតមេសុ អដ្ឋសុ លោកធម្មេសុ ចិត្តស្ស បដិឃាតោ? លាភេ សារាគោ, អលាភេ បដិវិរោធោ, យសេ សារាគោ, អយសេ បដិវិរោធោ, បសំសាយ សារាគោ, និន្ទាយ បដិវិរោធោ, សុខេ សារាគោ, ទុក្ខេ បដិវិរោធោ – ឥមេសុ អដ្ឋសុ លោកធម្មេសុ ចិត្តស្ស បដិឃាតោ.

(៤) អដ្ឋអនរិយវោហារា

៩៥៥. តត្ថ កតមេ អដ្ឋ អនរិយវោហារា? អទិដ្ឋេ ទិដ្ឋវាទិតា, អស្សុតេ សុតវាទិតា, អមុតេ មុតវាទិតា, អវិញ្ញាតេ វិញ្ញាតវាទិតា, ទិដ្ឋេ អទិដ្ឋវាទិតា, សុតេ អស្សុតវាទិតា, មុតេ អមុតវាទិតា, វិញ្ញាតេ អវិញ្ញាតវាទិតា – ឥមេ អដ្ឋ អនរិយវោហារា.

(៥) អដ្ឋ មិច្ឆត្តា

៩៥៦. តត្ថ កតមេ អដ្ឋ មិច្ឆត្តា? មិច្ឆាទិដ្ឋិ, មិច្ឆាសង្កប្បោ, មិច្ឆាវាចា, មិច្ឆាកម្មន្តោ, មិច្ឆាអាជីវោ, មិច្ឆាវាយាមោ, មិច្ឆាសតិ, មិច្ឆាសមាធិ – ឥមេ អដ្ឋ មិច្ឆត្តា.

(៦) អដ្ឋ បុរិសទោសា

៩៥៧. តត្ថ កតមេ អដ្ឋ បុរិសទោសា? (ក) ឥធ ភិក្ខូ ភិក្ខុំ អាបត្តិយា ចោទេន្តិ. សោ ភិក្ខុ ភិក្ខូហិ អាបត្តិយា ចោទិយមានោ [ចោទិយមានោ (សី. ស្យា.) អ. និ. ៨.១៤] ‘‘ន សរាមិ ន សរាមី’’តិ អស្សតិយាវ និព្ពេឋេតិ. អយំ បឋមោ បុរិសទោសោ.

(ខ) បុន ចបរំ ភិក្ខូ ភិក្ខុំ អាបត្តិយា ចោទេន្តិ. សោ ភិក្ខុ ភិក្ខូហិ អាបត្តិយា ចោទិយមានោ ចោទកំយេវ បដិប្ផរតិ – ‘‘កិំ នុ ខោ តុយ្ហំ ពាលស្ស អព្យត្តស្ស ភណិតេន! ត្វម្បិ នាម មំ ភណិតព្ពំ មញ្ញសី’’តិ! អយំ ទុតិយោ បុរិសទោសោ.

(គ) បុន ចបរំ ភិក្ខូ ភិក្ខុំ អាបត្តិយា ចោទេន្តិ. សោ ភិក្ខុ ភិក្ខូហិ អាបត្តិយា ចោទិយមានោ ចោទកំយេវ [ចោទកស្សេវ (ស្យា.) អ. និ. ៨.១៤] បច្ចារោបេតិ – ‘‘ត្វម្បិ ខោសិ ឥត្ថន្នាមំ អាបត្តិំ អាបន្នោ. ត្វំ តាវ បឋមំ បដិករោហី’’តិ. អយំ តតិយោ បុរិសទោសោ.

(ឃ) បុន ចបរំ ភិក្ខូ ភិក្ខុំ អាបត្តិយា ចោទេន្តិ. សោ ភិក្ខុ ភិក្ខូហិ អាបត្តិយា ចោទិយមានោ អញ្ញេនាញ្ញំ បដិចរតិ, ពហិទ្ធា កថំ អបនាមេតិ, កោបញ្ច ទោសញ្ច អប្បច្ចយញ្ច បាតុករោតិ. អយំ ចតុត្ថោ បុរិសទោសោ.

(ង) បុន ចបរំ ភិក្ខូ ភិក្ខុំ អាបត្តិយា ចោទេន្តិ. សោ ភិក្ខុ ភិក្ខូហិ អាបត្តិយា ចោទិយមានោ សង្ឃមជ្ឈេ ពាហាវិក្ខេបកំ ភណតិ. អយំ បញ្ចមោ បុរិសទោសោ.

(ច) បុន ចបរំ ភិក្ខូ ភិក្ខុំ អាបត្តិយា ចោទេន្តិ. សោ ភិក្ខុ ភិក្ខូហិ អាបត្តិយា ចោទិយមានោ អនាទិយិត្វា សង្ឃំ, អនាទិយិត្វា ចោទកំ, សាបត្តិកោវ [អាបត្តិកោវ (ក.) អ. និ. ៨.១៤] យេនកាមំ បក្កមតិ. អយំ ឆដ្ឋោ បុរិសទោសោ.

(ឆ) បុន ចបរំ ភិក្ខូ ភិក្ខុំ អាបត្តិយា ចោទេន្តិ. សោ ភិក្ខុ ភិក្ខូហិ អាបត្តិយា ចោទិយមានោ ‘‘នេវាហំ អាបន្នោម្ហិ, ន បនាហំ អនាបន្នោម្ហី’’តិ តុណ្ហីភូតោ សង្ឃំ វិហេសេតិ. អយំ សត្តមោ បុរិសទោសោ.

(ជ) បុន ចបរំ ភិក្ខូ ភិក្ខុំ អាបត្តិយា ចោទេន្តិ. សោ ភិក្ខុ ភិក្ខូហិ អាបត្តិយា ចោទិយមានោ ឯវមាហ – ‘‘កិំ នុ ខោ តុម្ហេ អាយស្មន្តោ អតិពាឡ្ហំ មយិ ព្យាវដា. ឥទានាហំ សិក្ខំ បច្ចក្ខាយ ហីនាយាវត្តិស្សាមី’’តិ. សោ សិក្ខំ បច្ចក្ខាយ ហីនាយាវត្តិត្វា ឯវមាហ – ‘‘ឥទានិ ខោ តុម្ហេ អាយស្មន្តោ អត្តមនា ហោថា’’តិ. អយំ អដ្ឋមោ បុរិសទោសោ. ឥមេ អដ្ឋ បុរិសទោសា.

(៧) អដ្ឋ អសញ្ញីវាទា

៩៥៨. តត្ថ កតមេ អដ្ឋ អសញ្ញីវាទា? ‘‘រូបី អត្តា ហោតិ អរោគោ បរំ មរណា’’តិ – អសញ្ញីតិ នំ បញ្ញបេន្តិ; អរូបី អត្តា…បេ… រូបី ច អរូបី ច…បេ… នេវរូបីនារូបី…បេ… ‘‘អន្តវា អត្តា ហោតិ អរោគោ បរំ មរណា’’តិ – អសញ្ញីតិ នំ បញ្ញបេន្តិ; ‘‘អនន្តវា អត្តា ហោតិ អរោគោ បរំ មរណា’’តិ – អសញ្ញីតិ នំ បញ្ញបេន្តិ; ‘‘អន្តវា ច អនន្តវា ច អត្តា ហោតិ អរោគោ បរំ មរណា’’តិ – អសញ្ញីតិ នំ បញ្ញបេន្តិ; ‘‘នេវន្តវា នានន្តវា អត្តា ហោតិ អរោគោ បរំ មរណា’’តិ – អសញ្ញីតិ នំ បញ្ញបេន្តិ. ឥមេ អដ្ឋ អសញ្ញីវាទា.

(៨) អដ្ឋ នេវសញ្ញីនាសញ្ញីវាទា

៩៥៩. តត្ថ កតមេ អដ្ឋ នេវសញ្ញីនាសញ្ញីវាទា? ‘‘រូបី អត្តា ហោតិ អរោគោ បរំ មរណា’’តិ – នេវសញ្ញីនាសញ្ញីតិ នំ បញ្ញបេន្តិ; ‘‘អរូបី អត្តា ហោតិ អរោគោ បរំ មរណា’’តិ – នេវសញ្ញីនាសញ្ញីតិ នំ បញ្ញបេន្តិ; ‘‘រូបី ច អរូបី ច អត្តា ហោតិ អរោគោ បរំ មរណា’’តិ – នេវសញ្ញីនាសញ្ញីតិ នំ បញ្ញបេន្តិ; ‘‘នេវរូបីនារូបី អត្តា ហោតិ អរោគោ បរំ មរណា’’តិ – នេវសញ្ញីនាសញ្ញីតិ នំ បញ្ញបេន្តិ; ‘‘អន្តវា អត្តា ហោតិ អរោគោ បរំ មរណា’’តិ – នេវសញ្ញីនាសញ្ញីតិ នំ បញ្ញបេន្តិ; ‘‘អនន្តវា អត្តា ហោតិ អរោគោ បរំ មរណា’’តិ – នេវសញ្ញីនាសញ្ញីតិ នំ បញ្ញបេន្តិ; ‘‘អន្តវា ច អនន្តវា ច អត្តា ហោតិ អរោគោ បរំ មរណា’’តិ – នេវសញ្ញីនាសញ្ញីតិ នំ បញ្ញបេន្តិ; ‘‘នេវន្តវា នានន្តវា អត្តា ហោតិ អរោគោ បរំ មរណា’’តិ – នេវសញ្ញីនាសញ្ញីតិ នំ បញ្ញបេន្តិ. ឥមេ អដ្ឋ នេវសញ្ញីនាសញ្ញីវាទា.

អដ្ឋកំ.