១៧. ខុទ្ទកវត្ថុវិភង្គោ
១. ឯកកមាតិកា
៨៣២. (១)ជាតិមទោ (២)គោត្តមទោ (៣)អារោគ្យមទោ (៤)យោព្ពនមទោ (៥)ជីវិតមទោ (៦)លាភមទោ (៧)សក្ការមទោ (៨) គរុការមទោ (៩) បុរេក្ខារមទោ (១០) បរិវារមទោ (១១) ភោគមទោ (១២) វណ្ណមទោ (១៣) សុតមទោ (១៤) បដិភានមទោ (១៥) រត្តញ្ញុមទោ (១៦) បិណ្ឌបាតិកមទោ (១៧) អនវញ្ញាតមទោ (១៨) ឥរិយាបថមទោ (១៩) ឥទ្ធិមទោ (២០) យសមទោ (២១) សីលមទោ (២២) ឈានមទោ (២៣) សិប្បមទោ (២៤) អារោហមទោ (២៥) បរិណាហមទោ (២៦) សណ្ឋានមទោ (២៧) បារិបូរិមទោ (២៨)មទោ (២៩) បមាទោ (៣០) ថម្ភោ (៣១) សារម្ភោ (៣២) អត្រិច្ឆតា (៣៣)មហិច្ឆតា (៣៤) បាបិច្ឆតា (៣៥) សិង្គំ (៣៦) តិន្តិណំ (៣៧) ចាបល្យំ (៣៨)អសភាគវុត្តិ (៣៩) អរតិ (៤០) តន្ទី (៤១) វិជម្ភិតា (៤២) ភត្តសម្មទោ (៤៣) ចេតសោ ច លីនត្តំ [ចេតសោ លីនត្តំ (ស្យា.)] (៤៤) កុហនា (៤៥) លបនា (៤៦) នេមិត្តិកតា (៤៧)និប្បេសិកតា (៤៨) លាភេន លាភំ និជិគីសនតា [និជិគិំសនតា (សី.), ជិគិំសនតា (ស្យា.)] (៤៩) សេយ្យោហមស្មីតិ មានោ (៥០) សទិសោហមស្មីតិ មានោ (៥១) ហីនោ ហមស្មីតិ មានោ (៥២) សេយ្យស្ស សេយ្យោហមស្មីតិ មានោ (៥៣) សេយ្យស្ស សទិសោហមស្មីតិ មានោ (៥៤) សេយ្យស្ស ហីនោហមស្មីតិ មានោ (៥៥) សទិសស្ស សេយ្យោហមស្មីតិ មានោ (៥៦) សទិសស្ស សទិសោហមស្មីតិ មានោ (៥៧) សទិសស្ស ហីនោហមស្មីតិ មានោ (៥៨) ហីនស្ស សេយ្យោហមស្មីតិ មានោ (៥៩) ហីនស្ស សទិសោហមស្មីតិ មានោ (៦០) ហីនស្ស ហីនោហមស្មីតិ មានោ (៦១) មានោ (៦២) អតិមានោ (៦៣) មានាតិមានោ (៦៤) ឱមានោ (៦៥)អធិមានោ (៦៦) អស្មិមានោ (៦៧) មិច្ឆាមានោ (៦៨) ញាតិវិតក្កោ (៦៩)ជនបទវិតក្កោ (៧០) អមរវិតក្កោ (៧១) បរានុទ្ទយតាបដិសំយុត្តោ វិតក្កោ (៧២) លាភសក្ការសិលោកបដិសំយុត្តោ វិតក្កោ (៧៣) អនវញ្ញត្តិបដិសំយុត្តោ វិតក្កោ
ឯកកំ.
២. ទុកមាតិកា
៨៣៣. (១) កោធោ ច ឧបនាហោ ច (២) មក្ខោ ច បឡាសោ [បលាសោ (សី. ស្យា.)] ច (៣) ឥស្សា ច មច្ឆរិយញ្ច (៤) មាយា ច សាឋេយ្យញ្ច (៥) អវិជ្ជា ច ភវតណ្ហា ច (៦) ភវទិដ្ឋិ ច វិភវទិដ្ឋិ ច (៧) សស្សតទិដ្ឋិ ច ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ ច (៨) អន្តវាទិដ្ឋិ ច អនន្តវាទិដ្ឋិ ច (៩) បុព្ពន្តានុទិដ្ឋិ ច អបរន្តានុទិដ្ឋិ ច (១០) អហិរិកញ្ច អនោត្តប្បញ្ច (១១) ទោវចស្សតា ច បាបមិត្តតា ច (១២) អនជ្ជវោ ច អមទ្ទវោ ច (១៣) អក្ខន្តិ ច អសោរច្ចញ្ច (១៤) អសាខល្យញ្ច អប្បដិសន្ថារោ ច (១៥)ឥន្ទ្រិយេសុ អគុត្តទ្វារតា ច ភោជនេ អមត្តញ្ញុតា ច (១៦) មុដ្ឋស្សច្ចញ្ច អសម្បជញ្ញញ្ច (១៧) សីលវិបត្តិ ច ទិដ្ឋិវិបត្តិ ច (១៨) អជ្ឈត្តសំយោជនញ្ច ពហិទ្ធាសំយោជនញ្ច
ទុកំ.
៣. តិកមាតិកា
៨៣៤. (១) តីណិ អកុសលមូលានិ (២) តយោ អកុសលវិតក្កា (៣) តិស្សោ អកុសលសញ្ញា (៤) តិស្សោ អកុសលធាតុយោ (៥) តីណិ ទុច្ចរិតានិ (៦) តយោ អាសវា (៧) តីណិ សំយោជនានិ (៨) តិស្សោ តណ្ហា (៩) អបរាបិ តិស្សោ តណ្ហា (១០) អបរាបិ តិស្សោ តណ្ហា (១១) តិស្សោ ឯសនា (១២) តិស្សោ វិធា (១៣) តីណិ ភយានិ (១៤)តីណិ តមានិ (១៥) តីណិ តិត្ថាយតនានិ (១៦) តយោ កិញ្ចនា (១៧) តីណិ អង្គណានិ (១៨) តីណិ មលានិ (១៩) តីណិ វិសមានិ (២០) អបរានិបិ តីណិ វិសមានិ (២១) តយោ អគ្គី (២២) តយោ កសាវា (២៣) អបរេបិ តយោ កសាវា (២៤)អស្សាទទិដ្ឋិ, អត្តានុទិដ្ឋិ, មិច្ឆាទិដ្ឋិ (២៥) អរតិ, វិហេសា, អធម្មចរិយា (២៦)ទោវចស្សតា, បាបមិត្តតា, នានត្តសញ្ញា (២៧) ឧទ្ធច្ចំ, កោសជ្ជំ, បមាទោ (២៨) អសន្តុដ្ឋិតា, អសម្បជញ្ញតា, មហិច្ឆតា (២៩) អហិរិកំ, អនោត្តប្បំ, បមាទោ (៣០)អនាទរិយំ, ទោវចស្សតា, បាបមិត្តតា (៣១) អស្សទ្ធិយំ, អវទញ្ញុតា, កោសជ្ជំ (៣២) ឧទ្ធច្ចំ, អសំវរោ, ទុស្សីល្យំ (៣៣) អរិយានំ អទស្សនកម្យតា, សទ្ធម្មំ អសោតុកម្យតា, ឧបារម្ភចិត្តតា (៣៤) មុដ្ឋស្សច្ចំ, អសម្បជញ្ញំ, ចេតសោ វិក្ខេបោ (៣៥)អយោនិសោ មនសិការោ, កុម្មគ្គសេវនា, ចេតសោ ច លីនត្តំ
តិកំ.
៤. ចតុក្កមាតិកា
៨៣៥. (១) ចត្តារោ អាសវា (២) ចត្តារោ គន្ថា (៣) ចត្តារោ ឱឃា (៤) ចត្តារោ យោគា (៥) ចត្តារិ ឧបាទានានិ (៦) ចត្តារោ តណ្ហុប្បាទា (៧) ចត្តារិ អគតិគមនានិ (៨) ចត្តារោ វិបរិយាសា [វិបរិយេសា (សី. ស្យា. ក.)] (៩) ចត្តារោ អនរិយវោហារា (១០) អបរេបិ ចត្តារោ អនរិយវោហារា (១១) ចត្តារិ ទុច្ចរិតានិ (១២) អបរានិបិ ចត្តារិ ទុច្ចរិតានិ (១៣)ចត្តារិ ភយានិ (១៤) អបរានិបិ ចត្តារិ ភយានិ (១៥) ចតស្សោ ទិដ្ឋិយោ
ចតុក្កំ.
៥. បញ្ចកមាតិកា
៨៣៦. (១) បញ្ចោរម្ភាគិយានិ សំយោជនានិ (២) បញ្ចុទ្ធម្ភាគិយានិ សំយោជនានិ (៣) បញ្ច មច្ឆរិយានិ (៤) បញ្ច សង្គា (៥) បញ្ច សល្លា (៦) បញ្ច ចេតោខិលា (៧)បញ្ច ចេតសោវិនិពន្ធា [ចេតសោវិនិពទ្ធា (ក.)] (៨) បញ្ច នីវរណានិ (៩) បញ្ច កម្មានិ អានន្តរិកានិ (១០) បញ្ច ទិដ្ឋិយោ (១១) បញ្ច វេរា (១២) បញ្ច ព្យសនា (១៣) បញ្ច អក្ខន្តិយា អាទីនវា (១៤) បញ្ច ភយានិ (១៥) បញ្ច ទិដ្ឋធម្មនិព្ពានវាទា
បញ្ចកំ.
៦. ឆក្កមាតិកា
៨៣៧. (១) ឆ វិវាទមូលានិ (២) ឆ ឆន្ទរាគា (៣) ឆ វិរោធវត្ថូនិ (៤) ឆ តណ្ហាកាយា (៥) ឆ អគារវា (៦) ឆ បរិហានិយា ធម្មា (៧) អបរេបិ ឆ បរិហានិយា ធម្មា (៨) ឆ សោមនស្សុបវិចារា (៩) ឆ ទោមនស្សុបវិចារា (១០) ឆ ឧបេក្ខុបវិចារា (១១) ឆ គេហសិតានិ សោមនស្សានិ (១២) ឆ គេហសិតានិ ទោមនស្សានិ (១៣) ឆ គេហសិតា ឧបេក្ខា (១៤) ឆ ទិដ្ឋិយោ
ឆក្កំ.
៧. សត្តកមាតិកា
៨៣៨. (១) សត្ត អនុសយា (២) សត្ត សំយោជនានិ (៣) សត្ត បរិយុដ្ឋានានិ (៤)សត្ត អសទ្ធម្មា (៥) សត្ត ទុច្ចរិតានិ (៦) សត្ត មានា (៧) សត្ត ទិដ្ឋិយោ
សត្តកំ.
៨. អដ្ឋកមាតិកា
៨៣៩. (១) អដ្ឋ កិលេសវត្ថូនិ (២) អដ្ឋ កុសីតវត្ថូនិ (៣) អដ្ឋសុ លោកធម្មេសុ ចិត្តស្ស បដិឃាតោ (៤) អដ្ឋ អនរិយវោហារា (៥) អដ្ឋ មិច្ឆត្តា (៦) អដ្ឋ បុរិសទោសា (៧) អដ្ឋ អសញ្ញិវាទា (៨) អដ្ឋ នេវសញ្ញិនាសញ្ញិវាទា
អដ្ឋកំ.
៩. នវកមាតិកា
៨៤០. (១) នវ អាឃាតវត្ថូនិ (២) នវ បុរិសមលានិ (៣) នវវិធា មានា (៤)នវ តណ្ហាមូលកា ធម្មា (៥) នវ ឥញ្ជិតានិ (៦) នវ មញ្ញិតានិ (៧) នវ ផន្ទិតានិ (៨) នវ បបញ្ចិតានិ (៩) នវ សង្ខតានិ
នវកំ.
១០. ទសកមាតិកា
៨៤១. (១) ទស កិលេសវត្ថូនិ (២) ទស អាឃាតវត្ថូនិ (៣) ទស អកុសលកម្មបថា (៤) ទស សំយោជនានិ (៥) ទស មិច្ឆត្តា (៦) ទសវត្ថុកា មិច្ឆាទិដ្ឋិ (៧) ទសវត្ថុកា អន្តគ្គាហិកា ទិដ្ឋិ
ទសកំ.
៨៤២. អដ្ឋារស តណ្ហាវិចរិតានិ អជ្ឈត្តិកស្ស ឧបាទាយ, អដ្ឋារស តណ្ហាវិចរិតានិ ពាហិរស្ស ឧបាទាយ, តទេកជ្ឈំ អភិសញ្ញូហិត្វា អភិសង្ខិបិត្វា ឆត្តិំស តណ្ហាវិចរិតានិ ហោន្តិ. ឥតិ អតីតានិ ឆត្តិំស តណ្ហាវិចរិតានិ, អនាគតានិ ឆត្តិំស តណ្ហាវិចរិតានិ, បច្ចុប្បន្នានិ ឆត្តិំស តណ្ហាវិចរិតានិ, តទេកជ្ឈំ អភិសញ្ញូហិត្វា អភិសង្ខិបិត្វា អដ្ឋ តណ្ហាវិចរិតសតំ ហោតិ. យានិ ច ទ្វាសដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតានិ ព្រហ្មជាលេ វេយ្យាករណេ វុត្តានិ ភគវតា.
មាតិកា.
១. ឯកកនិទ្ទេសោ
(១) ជាតិមទោ
៨៤៣. តត្ថ កតមោ ជាតិមទោ? ជាតិំ បដិច្ច មទោ មជ្ជនា មជ្ជិតត្តំ មានោ មញ្ញនា មញ្ញិតត្តំ ឧន្នតិ ឧន្នាមោ [ឧណ្ណតិ ឧណ្ណាមោ (ស្យា. ក.) ធ. ស. ១១២១] ធជោ សម្បគ្គាហោ កេតុកម្យតា ចិត្តស្ស – អយំ វុច្ចតិ ‘‘ជាតិមទោ’’.
(២-២៧) គោត្តមទាទី
៨៤៤. តត្ថ កតមោ គោត្តមទោ? គោត្តំ បដិច្ច…បេ… អារោគ្យំ បដិច្ច…បេ… យោព្ពនំ បដិច្ច…បេ… ជីវិតំ បដិច្ច…បេ… លាភំ បដិច្ច…បេ… សក្ការំ បដិច្ច…បេ… គរុការំ បដិច្ច…បេ… បុរេក្ខារំ បដិច្ច…បេ… បរិវារំ បដិច្ច…បេ… ភោគំ បដិច្ច…បេ… វណ្ណំ បដិច្ច…បេ… សុតំ បដិច្ច…បេ… បដិភានំ បដិច្ច…បេ… រត្តញ្ញុតំ បដិច្ច…បេ… បិណ្ឌបាតិកត្តំ បដិច្ច…បេ… អនវញ្ញាតំ បដិច្ច…បេ… ឥរិយាបថំ បដិច្ច…បេ… ឥទ្ធិំ បដិច្ច…បេ… យសំ បដិច្ច…បេ… សីលំ បដិច្ច…បេ… ឈានំ បដិច្ច…បេ… សិប្បំ បដិច្ច…បេ… អារោហំ បដិច្ច…បេ… បរិណាហំ បដិច្ច…បេ… សណ្ឋានំ បដិច្ច…បេ… បារិបូរិំ បដិច្ច មទោ មជ្ជនា មជ្ជិតត្តំ មានោ មញ្ញនា មញ្ញិតត្តំ ឧន្នតិ ឧន្នាមោ ធជោ សម្បគ្គាហោ កេតុកម្យតា ចិត្តស្ស – អយំ វុច្ចតិ ‘‘បារិបូរិមទោ’’.
(២៨) មទោ
៨៤៥. តត្ថ កតមោ មទោ? យោ មទោ មជ្ជនា មជ្ជិតត្តំ មានោ មញ្ញនា មញ្ញិតត្តំ ឧន្នតិ ឧន្នាមោ ធជោ សម្បគ្គាហោ កេតុកម្យតា ចិត្តស្ស – អយំ វុច្ចតិ ‘‘មទោ’’.
(២៩) បមាទោ
៨៤៦. តត្ថ កតមោ បមាទោ? កាយទុច្ចរិតេ វា វចីទុច្ចរិតេ វា មនោទុច្ចរិតេ វា បញ្ចសុ វា កាមគុណេសុ ចិត្តស្ស វោស្សគ្គោ វោស្សគ្គានុប្បទានំ កុសលានំ វា ធម្មានំ ភាវនាយ អសក្កច្ចកិរិយតា អសាតច្ចកិរិយតា អនដ្ឋិតកិរិយតា ឱលីនវុត្តិតា និក្ខិត្តឆន្ទតា និក្ខិត្តធុរតា អនាសេវនា អភាវនា អពហុលីកម្មំ អនធិដ្ឋានំ អននុយោគោ បមាទោ, យោ ឯវរូបោ បមាទោ បមជ្ជនា បមជ្ជិតត្តំ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘បមាទោ’’.
(៣០) ថម្ភោ
៨៤៧. តត្ថ កតមោ ថម្ភោ? យោ ថម្ភោ ថម្ភនា ថម្ភិតត្តំ កក្ខឡិយំ ផារុសិយំ ឧជុចិត្តតា អមុទុតា – អយំ វុច្ចតិ ‘‘ថម្ភោ’’.
(៣១) សារម្ភោ
៨៤៨. តត្ថ កតមោ សារម្ភោ? យោ សារម្ភោ បដិសារម្ភោ សារម្ភនា បដិសារម្ភនា បដិសារម្ភិតត្តំ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘សារម្ភោ’’.
(៣២) អត្រិច្ឆតា
៨៤៩. តត្ថ កតមា អត្រិច្ឆតា? ឥតរីតរចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានប្បច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារេហិ បញ្ចហិ វា កាមគុណេហិ អសន្តុដ្ឋស្ស ភិយ្យោកម្យតា, យា ឯវរូបា ឥច្ឆា ឥច្ឆាគតា អត្រិច្ឆតា រាគោ សារាគោ ចិត្តស្ស សារាគោ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘អត្រិច្ឆតា’’.
(៣៣) មហិច្ឆតា
៨៥០. តត្ថ កតមា មហិច្ឆតា? ឥតរីតរចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានប្បច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារេហិ បញ្ចហិ វា កាមគុណេហិ អសន្តុដ្ឋស្ស ភិយ្យោកម្យតា, យា ឯវរូបា ឥច្ឆា ឥច្ឆាគតា មហិច្ឆតា រាគោ សារាគោ ចិត្តស្ស សារាគោ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘មហិច្ឆតា’’.
(៣៤) បាបិច្ឆតា
៨៥១. តត្ថ កតមា បាបិច្ឆតា? ឥធេកច្ចោ អស្សទ្ធោ សមានោ ‘‘សទ្ធោតិ មំ ជនោ ជានាតូ’’តិ ឥច្ឆតិ, ទុស្សីលោ សមានោ ‘‘សីលវាតិ មំ ជនោ ជានាតូ’’តិ ឥច្ឆតិ, អប្បស្សុតោ សមានោ ‘‘ពហុស្សុតោតិ មំ ជនោ ជានាតូ’’តិ ឥច្ឆតិ, សង្គណិការាមោ សមានោ ‘‘បវិវិត្តោតិ មំ ជនោ ជានាតូ’’តិ ឥច្ឆតិ, កុសីតោ សមានោ ‘‘អារទ្ធវីរិយោតិ មំ ជនោ ជានាតូ’’តិ ឥច្ឆតិ, មុដ្ឋស្សតី សមានោ ‘‘ឧបដ្ឋិតស្សតីតិ មំ ជនោ ជានាតូ’’តិ ឥច្ឆតិ, អសមាហិតោ សមានោ ‘‘សមាហិតោតិ មំ ជនោ ជានាតូ’’តិ ឥច្ឆតិ, ទុប្បញ្ញោ សមានោ ‘‘បញ្ញវាតិ មំ ជនោ ជានាតូ’’តិ ឥច្ឆតិ, អខីណាសវោ សមានោ ‘‘ខីណាសវោតិ មំ ជនោ ជានាតូ’’តិ ឥច្ឆតិ – យា ឯវរូបា ឥច្ឆា ឥច្ឆាគតា បាបិច្ឆតា រាគោ សារាគោ ចិត្តស្ស សារាគោ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘បាបិច្ឆតា’’.
(៣៥) សិង្គំ
៨៥២. តត្ថ កតមំ សិង្គំ? យំ សិង្គំ សិង្គារតា ចាតុរតា ចាតុរិយំ បរិក្ខត្តតា បារិក្ខត្តិយំ – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘សិង្គំ’’.
(៣៦) តិន្តិណំ
៨៥៣. តត្ថ កតមំ តិន្តិណំ? យំ តិន្តិណំ តិន្តិណាយនា តិន្តិណាយិតត្តំ លោលុប្បំ លោលុប្បាយនា លោលុប្បាយិតត្តំ បុច្ឆញ្ជិកតា សាធុកម្យតា – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘តិន្តិណំ’’.
(៣៧) ចាបល្យំ
៨៥៤. តត្ថ កតមំ ចាបល្យំ? ចីវរមណ្ឌនា បត្តមណ្ឌនា សេនាសនមណ្ឌនា ឥមស្ស វា បូតិកាយស្ស ពាហិរានំ វា បរិក្ខារានំ មណ្ឌនា វិភូសនា កេឡនា បរិកេឡនា គិទ្ធិកតា គិទ្ធិកត្តំ ចបលតា ចាបល្យំ – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘ចាបល្យំ’’.
(៣៨) អសភាគវុត្តិ
៨៥៥. តត្ថ កតមំ អសភាគវុត្តិ? មាតរិ វា បិតរិ វា ជេដ្ឋេ វា ភាតរិ វា អាចរិយេសុ វា ឧបជ្ឈាយេ វា ពុទ្ធេ វា សាវកេសុ វា អញ្ញតរញ្ញតរេសុ គរុដ្ឋានិយេសុ វិប្បដិកូលគ្គាហិតា វិបច្ចនីកសាតតា អនាទរិយំ អនាទរិយតា អគារវតា អប្បតិស្សវតា – អយំ វុច្ចតិ ‘‘អសភាគវុត្តិ’’.
(៣៩) អរតិ
៨៥៦. តត្ថ កតមា អរតិ? បន្តេសុ វា សេនាសនេសុ អញ្ញតរញ្ញតរេសុ វា អធិកុសលេសុ ធម្មេសុ អរតិ អរតិតា អនភិរតិ អនភិរមណា ឧក្កណ្ឋិតា បរិតស្សិតា – អយំ វុច្ចតិ ‘‘អរតិ’’.
(៤០) តន្ទី
៨៥៧. តត្ថ កតមា តន្ទី? យា តន្ទី តន្ទិយនា តន្ទិមនកតា អាលស្យំ អាលស្យាយនា អាលស្យាយិតត្តំ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘តន្ទី’’.
(៤១) វិជម្ភិតា
៨៥៨. តត្ថ កតមា វិជម្ភិតា? យា កាយស្ស ជម្ភនា វិជម្ភនា អានមនា វិនមនា សន្នមនា បណមនា ព្យាធិយកំ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘វិជម្ភិតា’’.
(៤២) ភត្តសម្មទោ
៨៥៩. តត្ថ កតមោ ភត្តសម្មទោ? យា ភុត្តាវិស្ស ភត្តមុច្ឆា ភត្តកិលមថោ ភត្តបរិឡាហោ កាយទុដ្ឋុល្លំ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘ភត្តសម្មទោ’’.
(៤៣) ចេតសោ ច លីនត្តំ
៨៦០. តត្ថ កតមំ ចេតសោ ច លីនត្តំ? យា ចិត្តស្ស អកល្យតា អកម្មញ្ញតា ឱលីយនា សល្លីយនា លីនំ លីយនា លីយិតត្តំ ថិនំ ថីយនា ថីយិតត្តំ ចិត្តស្ស – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘ចេតសោ ច លីនត្តំ’’.
(៤៤) កុហនា
៨៦១. តត្ថ កតមា កុហនា? លាភសក្ការសិលោកសន្និស្សិតស្ស បាបិច្ឆស្ស ឥច្ឆាបកតស្ស បច្ចយបដិសេវនសង្ខាតេន [បច្ចយបដិសេធនសង្ខាតេន (សី.)] វា សាមន្តជប្បិតេន វា ឥរិយាបថស្ស វា អឋបនា [អាឋបនា (ក.)] ឋបនា សណ្ឋបនា ភាកុដិតា ភាកុដិយំ កុហនា កុហាយនា កុហិតត្តំ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘កុហនា’’.
(៤៥) លបនា
៨៦២. តត្ថ កតមា លបនា? លាភសក្ការសិលោកសន្និស្សិតស្ស បាបិច្ឆស្ស ឥច្ឆាបកតស្ស យា បរេសំ អាលបនា លបនា សល្លបនា ឧល្លបនា សមុល្លបនា ឧន្នហនា សមុន្នហនា ឧក្កាចនា សមុក្កាចនា អនុប្បិយភាណិតា ចាដុកម្យតា មុគ្គសូប្យតា បារិភដយតា – អយំ វុច្ចតិ ‘‘លបនា’’.
(៤៦) នេមិត្តិកតា
៨៦៣. តត្ថ កតមា នេមិត្តិកតា? លាភសក្ការសិលោកសន្និស្សិតស្ស បាបិច្ឆស្ស ឥច្ឆាបកតស្ស យំ បរេសំ និមិត្តំ និមិត្តកម្មំ ឱភាសោ ឱភាសកម្មំ សាមន្តជប្បា បរិកថា – អយំ វុច្ចតិ ‘‘នេមិត្តិកតា’’.
(៤៧) និប្បេសិកតា
៨៦៤. តត្ថ កតមា និប្បេសិកតា? លាភសក្ការសិលោកសន្និស្សិតស្ស បាបិច្ឆស្ស ឥច្ឆាបកតស្ស យា បរេសំ អក្កោសនា វម្ភនា គរហណា ឧក្ខេបនា សមុក្ខេបនា ខិបនា សង្ខិបនា បាបនា សម្បាបនា អវណ្ណហារិកា បរបិដ្ឋិមំសិកតា – អយំ វុច្ចតិ ‘‘និប្បេសិកតា’’.
(៤៨) លាភេន លាភំ និជិគីសនតា
៨៦៥. តត្ថ កតមា លាភេន លាភំ និជិគីសនតា? លាភសក្ការសិលោកសន្និស្សិតោ បាបិច្ឆោ ឥច្ឆាបកតោ ឥតោ លទ្ធំ អាមិសំ អមុត្រ ហរតិ អមុត្រ វា លទ្ធំ អាមិសំ ឥធ អាហរតិ, យា ឯវរូបា អាមិសស្ស ឯដ្ឋិ គវេដ្ឋិ បរិយេដ្ឋិ ឯសនា គវេសនា បរិយេសនា – អយំ វុច្ចតិ ‘‘លាភេន លាភំ និជិគីសនតា’’.
(៤៩) សេយ្យោហមស្មីតិ មានោ
៨៦៦. តត្ថ កតមោ សេយ្យោហមស្មីតិ មានោ? ឥធេកច្ចោ ជាតិយា វា គោត្តេន វា កោលបុត្តិយេន វា វណ្ណបោក្ខរតាយ វា ធនេន វា អជ្ឈេនេន វា កម្មាយតនេន វា សិប្បាយតនេន វា វិជ្ជាដ្ឋានេន [វិជ្ជដ្ឋានេន (ស្យា.)] វា សុតេន វា បដិភានេន វា អញ្ញតរញ្ញតរេន វត្ថុនា មានំ ជប្បេតិ, យោ ឯវរូបោ មានោ មញ្ញនា មញ្ញិតត្តំ ឧន្នតិ ឧន្នាមោ ធជោ សម្បគ្គាហោ កេតុកម្យតា ចិត្តស្ស – អយំ វុច្ចតិ ‘‘សេយ្យោហមស្មីតិ មានោ’’.
(៥០) សទិសោហមស្មីតិ មានោ
៨៦៧. តត្ថ កតមោ សទិសោហមស្មីតិ មានោ? ឥធេកច្ចោ ជាតិយា វា គោត្តេន វា កោលបុត្តិយេន វា វណ្ណបោក្ខរតាយ វា ធនេន វា អជ្ឈេនេន វា កម្មាយតនេន វា សិប្បាយតនេន វា វិជ្ជាដ្ឋានេន វា សុតេន វា បដិភានេន វា អញ្ញតរញ្ញតរេន វត្ថុនា មានំ ជប្បេតិ, យោ ឯវរូបោ មានោ មញ្ញនា មញ្ញិតត្តំ ឧន្នតិ ឧន្នាមោ ធជោ សម្បគ្គាហោ កេតុកម្យតា ចិត្តស្ស – អយំ វុច្ចតិ ‘‘សទិសោហមស្មីតិ មានោ’’.
(៥១) ហីនោហមស្មីតិ មានោ
៨៦៨. តត្ថ កតមោ ហីនោហមស្មីតិ មានោ? ឥធេកច្ចោ ជាតិយា វា គោត្តេន វា កោលបុត្តិយេន វា វណ្ណបោក្ខរតាយ វា ធនេន វា អជ្ឈេនេន វា កម្មាយតនេន វា សិប្បាយតនេន វា វិជ្ជាដ្ឋានេន វា សុតេន វា បដិភានេន វា អញ្ញតរញ្ញតរេន វត្ថុនា ឱមានំ ជប្បេតិ, យោ ឯវរូបោ ឱមានោ ឱមញ្ញនា ឱមញ្ញិតត្តំ ហីឡនា ឱហីឡនា ឱហីឡិតត្តំ អត្តុញ្ញា អត្តវញ្ញា អត្តបរិភវោ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘ហីនោហមស្មីតិ មានោ’’.
(៥២) សេយ្យស្ស សេយ្យោហមស្មីតិ មានោ
៨៦៩. តត្ថ កតមោ សេយ្យស្ស សេយ្យោហមស្មីតិ មានោ? ឥធេកច្ចោ សេយ្យោ ហោតិ ជាតិយា វា គោត្តេន វា កោលបុត្តិយេន វា វណ្ណបោក្ខរតាយ វា ធនេន វា អជ្ឈេនេន វា កម្មាយតនេន វា សិប្បាយតនេន វា វិជ្ជាដ្ឋានេន វា សុតេន វា បដិភានេន វា អញ្ញតរញ្ញតរេន វត្ថុនា បរេហិ សេយ្យំ អត្តានំ ទហតិ; សោ តំ និស្សាយ មានំ ជប្បេតិ. យោ ឯវរូបោ មានោ មញ្ញនា មញ្ញិតត្តំ ឧន្នតិ ឧន្នាមោ ធជោ សម្បគ្គាហោ កេតុកម្យតា ចិត្តស្ស – អយំ វុច្ចតិ ‘‘សេយ្យស្ស សេយ្យោហមស្មីតិ មានោ’’.
(៥៣) សេយ្យស្ស សទិសោហមស្មីតិ មានោ
៨៧០. តត្ថ កតមោ សេយ្យស្ស សទិសោហមស្មីតិ មានោ? ឥធេកច្ចោ សេយ្យោ ហោតិ ជាតិយា វា គោត្តេន វា កោលបុត្តិយេន វា វណ្ណបោក្ខរតាយ វា ធនេន វា អជ្ឈេនេន វា កម្មាយតនេន វា សិប្បាយតនេន វា វិជ្ជាដ្ឋានេន វា សុតេន វា បដិភានេន វា អញ្ញតរញ្ញតរេន វត្ថុនា បរេហិ សទិសំ អត្តានំ ទហតិ; សោ តំ និស្សាយ មានំ ជប្បេតិ. យោ ឯវរូបោ មានោ មញ្ញនា មញ្ញិតត្តំ ឧន្នតិ ឧន្នាមោ ធជោ សម្បគ្គាហោ កេតុកម្យតា ចិត្តស្ស – អយំ វុច្ចតិ ‘‘សេយ្យស្ស សទិសោហមស្មីតិ មានោ’’.
(៥៤) សេយ្យស្ស ហីនោហមស្មីតិ មានោ
៨៧១. តត្ថ កតមោ សេយ្យស្ស ហីនោហមស្មីតិ មានោ? ឥធេកច្ចោ សេយ្យោ ហោតិ ជាតិយា វា គោត្តេន វា កោលបុត្តិយេន វា វណ្ណបោក្ខរតាយ វា ធនេន វា អជ្ឈេនេន វា កម្មាយតនេន វា សិប្បាយតនេន វា វិជ្ជាដ្ឋានេន វា សុតេន វា បដិភានេន វា អញ្ញតរញ្ញតរេន វត្ថុនា បរេហិ ហីនំ អត្តានំ ទហតិ; សោ តំ និស្សាយ ឱមានំ ជប្បេតិ. យោ ឯវរូបោ ឱមានោ ឱមញ្ញនា ឱមញ្ញិតត្តំ ហីឡនា ឱហីឡនា ឱហីឡិតត្តំ អត្តុញ្ញា អត្តវញ្ញា អត្តបរិភវោ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘សេយ្យស្ស ហីនោហមស្មីតិ មានោ’’.
(៥៥) សទិសស្ស សេយ្យោហមស្មីតិ មានោ
៨៧២. តត្ថ កតមោ សទិសស្ស សេយ្យោហមស្មីតិ មានោ? ឥធេកច្ចោ សទិសោ ហោតិ ជាតិយា វា គោត្តេន វា កោលបុត្តិយេន វា…បេ… អញ្ញតរញ្ញតរេន វត្ថុនា បរេហិ សេយ្យំ អត្តានំ ទហតិ; សោ តំ និស្សាយ មានំ ជប្បេតិ. យោ ឯវរូបោ មានោ មញ្ញនា មញ្ញិតត្តំ…បេ… កេតុកម្យតា ចិត្តស្ស – អយំ វុច្ចតិ ‘‘សទិសស្ស សេយ្យោហមស្មីតិ មានោ’’.
(៥៦) សទិសស្ស សទិសោហមស្មីតិ មានោ
៨៧៣. តត្ថ កតមោ សទិសស្ស សទិសោហមស្មីតិ មានោ? ឥធេកច្ចោ សទិសោ ហោតិ ជាតិយា វា គោត្តេន វា កោលបុត្តិយេន វា…បេ… អញ្ញតរញ្ញតរេន វត្ថុនា បរេហិ សទិសំ អត្តានំ ទហតិ; សោ តំ និស្សាយ មានំ ជប្បេតិ. យោ ឯវរូបោ មានោ មញ្ញនា មញ្ញិតត្តំ ឧន្នតិ ឧន្នាមោ ធជោ សម្បគ្គាហោ កេតុកម្យតា ចិត្តស្ស – អយំ វុច្ចតិ ‘‘សទិសស្ស សទិសោហមស្មីតិ មានោ’’.
(៥៧) សទិសស្ស ហីនោហមស្មីតិ មានោ
៨៧៤. តត្ថ កតមោ សទិសស្ស ហីនោហមស្មីតិ មានោ? ឥធេកច្ចោ សទិសោ ហោតិ ជាតិយា វា គោត្តេន វា កោលបុត្តិយេន វា…បេ… អញ្ញតរញ្ញតរេន វត្ថុនា បរេហិ ហីនំ អត្តានំ ទហតិ; សោ តំ និស្សាយ ឱមានំ ជប្បេតិ. យោ ឯវរូបោ ឱមានោ ឱមញ្ញនា ឱមញ្ញិតត្តំ ហីឡនា ឱហីឡនា ឱហីឡិតត្តំ អត្តុញ្ញា អត្តវញ្ញា អត្តបរិភវោ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘សទិសស្ស ហីនោហមស្មីតិ មានោ’’.
(៥៨) ហីនស្ស សេយ្យោហមស្មីតិ មានោ
៨៧៥. តត្ថ កតមោ ហីនស្ស សេយ្យោហមស្មីតិ មានោ? ឥធេកច្ចោ ហីនោ ហោតិ ជាតិយា វា គោត្តេន វា កោលបុត្តិយេន វា…បេ… អញ្ញតរញ្ញតរេន វត្ថុនា បរេហិ សេយ្យំ អត្តានំ ទហតិ; សោ តំ និស្សាយ មានំ ជប្បេតិ. យោ ឯវរូបោ មានោ មញ្ញនា មញ្ញិតត្តំ ឧន្នតិ ឧន្នាមោ ធជោ សម្បគ្គាហោ កេតុកម្យតា ចិត្តស្ស – អយំ វុច្ចតិ ‘‘ហីនស្ស សេយ្យោហមស្មីតិ មានោ’’.
(៥៩) ហីនស្ស សទិសោហមស្មីតិ មានោ
៨៧៦. តត្ថ កតមោ ហីនស្ស សទិសោហមស្មីតិ មានោ? ឥធេកច្ចោ ហីនោ ហោតិ ជាតិយា វា គោត្តេន វា កោលបុត្តិយេន វា…បេ… អញ្ញតរញ្ញតរេន វត្ថុនា បរេហិ សទិសំ អត្តានំ ទហតិ; សោ តំ និស្សាយ មានំ ជប្បេតិ. យោ ឯវរូបោ មានោ មញ្ញនា មញ្ញិតត្តំ ឧន្នតិ ឧន្នាមោ ធជោ សម្បគ្គាហោ កេតុកម្យតា ចិត្តស្ស – អយំ វុច្ចតិ ‘‘ហីនស្ស សទិសោហមស្មីតិ មានោ’’.
(៦០) ហីនស្ស ហីនោហមស្មីតិ មានោ
៨៧៧. តត្ថ កតមោ ហីនស្ស ហីនោហមស្មីតិ មានោ? ឥធេកច្ចោ ហីនោ ហោតិ ជាតិយា វា គោត្តេន វា កោលបុត្តិយេន វា…បេ… អញ្ញតរញ្ញតរេន វត្ថុនា បរេហិ សទិសំ អត្តានំ ទហតិ; សោ តំ និស្សាយ ឱមានំ ជប្បេតិ. យោ ឯវរូបោ ឱមានោ ឱមញ្ញនា ឱមញ្ញិតត្តំ ហីឡនា ឱហីឡនា ឱហីឡិតត្តំ អត្តុញ្ញា អត្តវញ្ញា អត្តបរិភវោ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘ហីនស្ស ហីនោហមស្មីតិ មានោ’’.
(៦១) មានោ
៨៧៨. តត្ថ កតមោ មានោ? យោ មានោ មញ្ញនា មញ្ញិតត្តំ ឧន្នតិ ឧន្នាមោ ធជោ សម្បគ្គាហោ កេតុកម្យតា ចិត្តស្ស – អយំ វុច្ចតិ ‘‘មានោ’’.
(៦២) អតិមានោ
៨៧៩. តត្ថ កតមោ អតិមានោ? ឥធេកច្ចោ ជាតិយា វា គោត្តេន វា កោលបុត្តិយេន វា…បេ… អញ្ញតរញ្ញតរេន វត្ថុនា បរេហិ អត្តានំ អតិមញ្ញតិ. យោ ឯវរូបោ មានោ មញ្ញនា មញ្ញិតត្តំ ឧន្នតិ ឧន្នាមោ ធជោ សម្បគ្គាហោ កេតុកម្យតា ចិត្តស្ស – អយំ វុច្ចតិ ‘‘អតិមានោ’’.
(៦៣) មានាតិមានោ
៨៨០. តត្ថ កតមោ មានាតិមានោ? ឥធេកច្ចោ ជាតិយា វា គោត្តេន វា កោលបុត្តិយេន វា…បេ… អញ្ញតរញ្ញតរេន វត្ថុនា បុព្ពកាលំ បរេហិ សទិសំ អត្តានំ ទហតិ, អបរកាលំ អត្តានំ សេយ្យំ ទហតិ. យោ ឯវរូបោ មានោ មញ្ញនា មញ្ញិតត្តំ ឧន្នតិ ឧន្នាមោ ធជោ សម្បគ្គាហោ កេតុកម្យតា ចិត្តស្ស – អយំ វុច្ចតិ ‘‘មានាតិមានោ’’.
(៦៤) ឱមានោ
៨៨១. តត្ថ កតមោ ឱមានោ? ឥធេកច្ចោ ជាតិយា វា គោត្តេន វា កោលបុត្តិយេន វា វណ្ណបោក្ខរតាយ វា ធនេន វា អជ្ឈេនេន វា កម្មាយតនេន វា សិប្បាយតនេន វា វិជ្ជាដ្ឋានេន វា សុតេន វា បដិភានេន វា អញ្ញតរញ្ញតរេន វត្ថុនា ឱមានំ ជប្បេតិ. យោ ឯវរូបោ ឱមានោ ឱមញ្ញនា ឱមញ្ញិតត្តំ ហីឡនា ឱហីឡនា ឱហីឡិតត្តំ អត្តុញ្ញា អត្តវញ្ញា អត្តបរិភវោ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘ឱមានោ’’.
(៦៥) អធិមានោ
៨៨២. តត្ថ កតមោ អធិមានោ? អប្បត្តេ បត្តសញ្ញិតា, អកតេ កតសញ្ញិតា, អនធិគតេ អធិគតសញ្ញិតា, អសច្ឆិកតេ សច្ឆិកតសញ្ញិតា, យោ ឯវរូបោ មានោ មញ្ញនា មញ្ញិតត្តំ ឧន្នតិ ឧន្នាមោ ធជោ សម្បគ្គាហោ កេតុកម្យតា ចិត្តស្ស – អយំ វុច្ចតិ ‘‘អធិមានោ’’.
(៦៦) អស្មិមានោ
៨៨៣. តត្ថ កតមោ អស្មិមានោ? រូបំ អស្មីតិ មានោ, អស្មីតិ ឆន្ទោ, អស្មីតិ អនុសយោ, វេទនា…បេ… សញ្ញា…បេ… សង្ខារា…បេ… វិញ្ញាណំ អស្មីតិ មានោ, អស្មីតិ ឆន្ទោ, អស្មីតិ អនុសយោ, យោ ឯវរូបោ មានោ មញ្ញនា មញ្ញិតត្តំ ឧន្នតិ ឧន្នាមោ ធជោ សម្បគ្គាហោ កេតុកម្យតា ចិត្តស្ស – អយំ វុច្ចតិ ‘‘អស្មិមានោ’’.
(៦៧) មិច្ឆាមានោ
៨៨៤. តត្ថ កតមោ មិច្ឆាមានោ? ឥធេកច្ចោ បាបកេន វា កម្មាយតនេន បាបកេន វា សិប្បាយតនេន បាបកេន វា វិជ្ជាដ្ឋានេន បាបកេន វា សុតេន បាបកេន វា បដិភានេន បាបកេន វា សីលេន បាបកេន វា វតេន បាបកេន វា សីលព្ពតេន បាបិកាយ វា ទិដ្ឋិយា អញ្ញតរញ្ញតរេន វត្ថុនា មានំ ជប្បេតិ, យោ ឯវរូបោ មានោ មញ្ញនា មញ្ញិតត្តំ ឧន្នតិ ឧន្នាមោ ធជោ សម្បគ្គាហោ កេតុកម្យតា ចិត្តស្ស – អយំ វុច្ចតិ ‘‘មិច្ឆាមានោ’’.
(៦៨) ញាតិវិតក្កោ
៨៨៥. តត្ថ កតមោ ញាតិវិតក្កោ? ញាតកេ អារព្ភ គេហសិតោ តក្កោ វិតក្កោ មិច្ឆាសង្កប្បោ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘ញាតិវិតក្កោ’’.
(៦៩) ជនបទវិតក្កោ
៨៨៦. តត្ថ កតមោ ជនបទវិតក្កោ? ជនបទំ អារព្ភ គេហសិតោ តក្កោ វិតក្កោ មិច្ឆាសង្កប្បោ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘ជនបទវិតក្កោ’’.
(៧០) អមរវិតក្កោ
៨៨៧. តត្ថ កតមោ អមរវិតក្កោ? ទុក្ករការិតាបដិសំយុត្តោ វា ទិដ្ឋិគតបដិសំយុត្តោ វា គេហសិតោ តក្កោ វិតក្កោ មិច្ឆាសង្កប្បោ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘អមរវិតក្កោ’’.
(៧១) បរានុទ្ទយតាបដិសំយុត្តោ វិតក្កោ
៨៨៨. តត្ថ កតមោ បរានុទ្ទយតាបដិសំយុត្តោ វិតក្កោ? ឥធេកច្ចោ គិហីហិ សំសដ្ឋោ វិហរតិ សហនន្ទី សហសោកី, សុខិតេសុ សុខិតោ, ទុក្ខិតេសុ ទុក្ខិតោ, ឧប្បន្នេសុ កិច្ចករណីយេសុ អត្តនា វា យោគំ អាបជ្ជតិ. យោ តត្ថ គេហសិតោ តក្កោ វិតក្កោ មិច្ឆាសង្កប្បោ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘បរានុទ្ទយតាបដិសំយុត្តោ វិតក្កោ’’.
(៧២) លាភាទិបដិសំយុត្តោ វិតក្កោ
៨៨៩. តត្ថ កតមោ លាភសក្ការសិលោកបដិសំយុត្តោ វិតក្កោ? លាភសក្ការសិលោកំ អារព្ភ គេហសិតោ តក្កោ វិតក្កោ មិច្ឆាសង្កប្បោ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘លាភសក្ការសិលោកបដិសំយុត្តោ វិតក្កោ’’.
(៧៣) អនវញ្ញត្តិបដិសំយុត្តោ វិតក្កោ
៨៩០. តត្ថ កតមោ អនវញ្ញត្តិបដិសំយុត្តោ វិតក្កោ? ឥធេកច្ចោ ជាតិយា វា គោត្តេន វា កោលបុត្តិយេន វា វណ្ណបោក្ខរតាយ វា ធនេន វា អជ្ឈេនេន វា កម្មាយតនេន វា សិប្បាយតនេន វា វិជ្ជាដ្ឋានេន វា សុតេន វា បដិភានេន វា អញ្ញតរញ្ញតរេន វត្ថុនា មា មំ បរេ អវជានិំសូតិ. យោ តត្ថ គេហសិតោ តក្កោ វិតក្កោ មិច្ឆាសង្កប្បោ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘អនវញ្ញត្តិបដិសំយុត្តោ វិតក្កោ’’.
ឯកកំ.
២. ទុកនិទ្ទេសោ
(១) កោធោ ច ឧបនាហោ ច
៨៩១. (ក) តត្ថ កតមោ កោធោ? យោ កោធោ កុជ្ឈនា កុជ្ឈិតត្តំ ទោសោ ទុស្សនា ទុស្សិតត្តំ ព្យាបត្តិ ព្យាបជ្ជនា ព្យាបជ្ជិតត្តំ វិរោធោ បដិវិរោធោ ចណ្ឌិក្កំ អសុរោបោ អនត្តមនតា ចិត្តស្ស – អយំ វុច្ចតិ ‘‘កោធោ’’.
(ខ) តត្ថ កតមោ ឧបនាហោ? បុព្ពកាលំ កោធោ, អបរកាលំ ឧបនាហោ. យោ ឯវរូបោ ឧបនាហោ ឧបនយ្ហនា ឧបនយ្ហិតត្តំ អដ្ឋបនា ឋបនា សណ្ឋបនា អនុសំសន្ទនា អនុប្បពន្ធនា ទឡ្ហីកម្មំ កោធស្ស – អយំ វុច្ចតិ ‘‘ឧបនាហោ’’.
(២) មក្ខោ ច បឡាសោ ច
៨៩២. (ក) តត្ថ កតមោ មក្ខោ? យោ មក្ខោ មក្ខាយនា មក្ខាយិតត្តំ [មក្ខិយនា មក្ខិយិតត្តំ (សី. ក.)] និដ្ឋុរិយំ និដ្ឋុរិយកម្មំ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘មក្ខោ’’.
(ខ) តត្ថ កតមោ បឡាសោ? យោ បឡាសោ បឡាសាយនា [បលាសាយនា បលាសាយិតត្តំ (ស្យា.)] បឡាសាហារោ វិវាទដ្ឋានំ យុគគ្គាហោ អប្បដិនិស្សគ្គោ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘បឡាសោ’’.
(៣) ឥស្សា ច មច្ឆរិយញ្ច
៨៩៣. (ក) តត្ថ កតមា ឥស្សា? យា បរលាភសក្ការគរុការមាននវន្ទនបូជនាសុ ឥស្សា ឥស្សាយនា ឥស្សាយិតត្តំ ឧសូយា ឧសូយនា ឧសូយិតត្តំ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘ឥស្សា’’.
(ខ) តត្ថ កតមំ មច្ឆរិយំ? បញ្ច មច្ឆរិយានិ – អាវាសមច្ឆរិយំ, កុលមច្ឆរិយំ, លាភមច្ឆរិយំ, វណ្ណមច្ឆរិយំ, ធម្មមច្ឆរិយំ. យំ ឯវរូបំ មច្ឆេរំ មច្ឆរាយនា មច្ឆរាយិតត្តំ វេវិច្ឆំ កទរិយំ កដុកញ្ចុកតា អគ្គហិតត្តំ [បគ្គហិតត្តំ (សី. ក.) ធ. ស. ១១២៧] ចិត្តស្ស – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘មច្ឆរិយំ’’.
(៤) មាយា ច សាឋេយ្យញ្ច
៨៩៤. (ក) តត្ថ កតមា មាយា? ឥធេកច្ចោ កាយេន ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា, វាចាយ ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា, មនសា ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា តស្ស បដិច្ឆាទនហេតុំ បាបិកំ ឥច្ឆំ បណិទហតិ. ‘‘មា មំ ជញ្ញា’’តិ ឥច្ឆតិ. ‘‘មា មំ ជញ្ញា’’តិ សង្កប្បេតិ. ‘‘មា មំ ជញ្ញា’’តិ វាចំ ភាសតិ. ‘‘មា មំ ជញ្ញា’’តិ កាយេន បរក្កមតិ. យា ឯវរូបា មាយា មាយាវិតា អច្ចាសរា វញ្ចនា និកតិ វិកិរណា បរិហរណា គូហនា បរិគូហនា ឆាទនា បដិច្ឆាទនា អនុត្តានីកម្មំ អនាវិកម្មំ វោច្ឆាទនា បាបកិរិយា – អយំ វុច្ចតិ ‘‘មាយា’’.
(ខ) តត្ថ កតមំ សាឋេយ្យំ? ឥធេកច្ចោ សឋោ ហោតិ បរិសឋោ. យំ តត្ថ សឋំ សឋតា សាឋេយ្យំ កក្ករតា កក្ករិយំ [កក្ខឡតា កក្ខឡិយំ (ស្យា.)] បរិក្ខត្តតា បារិក្ខត្តិយំ – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘សាឋេយ្យំ’’.
(៥) អវិជ្ជា ច ភវតណ្ហា ច
៨៩៥. (ក) តត្ថ កតមា អវិជ្ជា? យំ អញ្ញាណំ អទស្សនំ…បេ… អវិជ្ជាលង្គី មោហោ អកុសលមូលំ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘អវិជ្ជា’’.
(ខ) តត្ថ កតមា ភវតណ្ហា? យោ ភវេសុ ភវច្ឆន្ទោ ភវរាគោ ភវនន្ទី ភវតណ្ហា ភវសិនេហោ ភវបរិឡាហោ ភវមុច្ឆា ភវជ្ឈោសានំ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘ភវតណ្ហា’’.
(៦) ភវទិដ្ឋិ ច វិភវទិដ្ឋិ ច
៨៩៦. (ក) តត្ថ កតមា ភវទិដ្ឋិ? ‘‘ភវិស្សតិ អត្តា ច លោកោ ចា’’តិ – យា ឯវរូបា ទិដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតំ…បេ… វិបរិយាសគ្គាហោ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘ភវទិដ្ឋិ’’.
(ខ) តត្ថ កតមា វិភវទិដ្ឋិ? ‘‘ន ភវិស្សតិ អត្តា ច លោកោ ចា’’តិ – យា ឯវរូបា ទិដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតំ…បេ… វិបរិយាសគ្គាហោ – អយំ វុច្ចតិ វិភវទិដ្ឋិ.