(១) តីណិ អកុសលមូលានិ

៩០៩. តត្ថ កតមានិ តីណិ អកុសលមូលានិ? លោភោ, ទោសោ, មោហោ.

(ក) តត្ថ កតមោ លោភោ? យោ រាគោ សារាគោ អនុនយោ អនុរោធោ នន្ទី នន្ទិរាគោ ចិត្តស្ស សារាគោ ឥច្ឆា មុច្ឆា អជ្ឈោសានំ គេធោ បរិគេធោ សង្គោ បង្កោ ឯជា មាយា ជនិកា សញ្ជននី សិព្ពិនី ជាលិនី សរិតា វិសត្តិកា សោតំ វិសដា [វិសទា (សី. ក.) ធ. ស. ១១៤១] អាយូហនី [អាយូហិនី (ក.)] ទុតិយា បណិធិ ភវនេត្តិ វនំ វនថោ សន្ថវោ [សន្ធវោ (ក.)] សិនេហោ អបេក្ខា បដិពន្ធុ អាសា អាសីសនា អាសីសិតត្តំ [អាសិំសនា អាសិំសិតត្តំ (សី. ស្យា.)] រូបាសា សទ្ទាសា គន្ធាសា រសាសា ផោដ្ឋព្ពាសា លាភាសា ធនាសា បុត្តាសា ជីវិតាសា ជប្បា អភិជប្បា ជប្បនា ជប្បិតត្តំ លោលុប្បំ លោលុប្បាយនា លោលុប្បាយិតត្តំ បុច្ឆញ្ជិកតា សាធុកម្យតា អធម្មរាគោ វិសមលោភោ និកន្តិ និកាមនា បត្ថនា បិហនា សម្បត្ថនា កាមតណ្ហា ភវតណ្ហា វិភវតណ្ហា រូបតណ្ហា អរូបតណ្ហា និរោធតណ្ហា សទ្ទតណ្ហា រូបតណ្ហា គន្ធតណ្ហា រសតណ្ហា ផោដ្ឋព្ពតណ្ហា ធម្មតណ្ហា ឱឃោ យោគោ គន្ថោ ឧបាទានំ អាវរណំ នីវរណំ ឆទនំ ពន្ធនំ ឧបក្កិលេសោ អនុសយោ បរិយុដ្ឋានំ លតា វេវិច្ឆំ ទុក្ខមូលំ ទុក្ខនិទានំ ទុក្ខប្បភវោ មារបាសោ មារពឡិសំ មារវិសយោ តណ្ហានទី តណ្ហាជាលំ តណ្ហាគទ្ទុលំ តណ្ហាសមុទ្ទោ អភិជ្ឈា លោភោ អកុសលមូលំ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘លោភោ’’.

(ខ) តត្ថ កតមោ ទោសោ? ‘‘អនត្ថំ មេ អចរី’’តិ អាឃាតោ ជាយតិ, ‘‘អនត្ថំ មេ ចរតី’’តិ អាឃាតោ ជាយតិ, ‘‘អនត្ថំ មេ ចរិស្សតី’’តិ អាឃាតោ ជាយតិ, ‘‘បិយស្ស មេ មនាបស្ស អនត្ថំ អចរិ’’…បេ… អនត្ថំ ចរតិ…បេ… ‘‘អនត្ថំ ចរិស្សតី’’តិ អាឃាតោ ជាយតិ, ‘‘អប្បិយស្ស មេ អមនាបស្ស អត្ថំ អចរិ’’…បេ… អត្ថំ ចរតិ…បេ… ‘‘អត្ថំ ចរិស្សតី’’តិ អាឃាតោ ជាយតិ, អដ្ឋានេ វា បន អាឃាតោ ជាយតិ. យោ ឯវរូបោ ចិត្តស្ស អាឃាតោ បដិឃាតោ បដិឃំ បដិវិរោធោ កោបោ បកោបោ សម្បកោបោ ទោសោ បទោសោ សម្បទោសោ ចិត្តស្ស ព្យាបត្តិ មនោបទោសោ កោធោ កុជ្ឈនា កុជ្ឈិតត្តំ ទោសោ ទុស្សនា ទុស្សិតត្តំ ព្យាបត្តិ ព្យាបជ្ជនា ព្យាបជ្ជិតត្តំ វិរោធោ បដិវិរោធោ ចណ្ឌិក្កំ អសុរោបោ អនត្តមនតា ចិត្តស្ស – អយំ វុច្ចតិ ‘‘ទោសោ’’.

(គ) តត្ថ កតមោ មោហោ? ទុក្ខេ អញ្ញាណំ, ទុក្ខសមុទយេ អញ្ញាណំ, ទុក្ខនិរោធេ អញ្ញាណំ, ទុក្ខនិរោធគាមិនិយា បដិបទាយ អញ្ញាណំ, បុព្ពន្តេ អញ្ញាណំ, អបរន្តេ អញ្ញាណំ, បុព្ពន្តាបរន្តេ អញ្ញាណំ, ឥទប្បច្ចយតា បដិច្ចសមុប្បន្នេសុ ធម្មេសុ អញ្ញាណំ, យំ ឯវរូបំ អញ្ញាណំ អទស្សនំ…បេ… អវិជ្ជាលង្គី មោហោ អកុសលមូលំ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘មោហោ’’. ឥមានិ តីណិ អកុសលមូលានិ.