៣. តិកនិទ្ទេសោ
(១) តីណិ អកុសលមូលានិ
៩០៩. តត្ថ កតមានិ តីណិ អកុសលមូលានិ? លោភោ, ទោសោ, មោហោ.
(ក) តត្ថ កតមោ លោភោ? យោ រាគោ សារាគោ អនុនយោ អនុរោធោ នន្ទី នន្ទិរាគោ ចិត្តស្ស សារាគោ ឥច្ឆា មុច្ឆា អជ្ឈោសានំ គេធោ បរិគេធោ សង្គោ បង្កោ ឯជា មាយា ជនិកា សញ្ជននី សិព្ពិនី ជាលិនី សរិតា វិសត្តិកា សោតំ វិសដា [វិសទា (សី. ក.) ធ. ស. ១១៤១] អាយូហនី [អាយូហិនី (ក.)] ទុតិយា បណិធិ ភវនេត្តិ វនំ វនថោ សន្ថវោ [សន្ធវោ (ក.)] សិនេហោ អបេក្ខា បដិពន្ធុ អាសា អាសីសនា អាសីសិតត្តំ [អាសិំសនា អាសិំសិតត្តំ (សី. ស្យា.)] រូបាសា សទ្ទាសា គន្ធាសា រសាសា ផោដ្ឋព្ពាសា លាភាសា ធនាសា បុត្តាសា ជីវិតាសា ជប្បា អភិជប្បា ជប្បនា ជប្បិតត្តំ លោលុប្បំ លោលុប្បាយនា លោលុប្បាយិតត្តំ បុច្ឆញ្ជិកតា សាធុកម្យតា អធម្មរាគោ វិសមលោភោ និកន្តិ និកាមនា បត្ថនា បិហនា សម្បត្ថនា កាមតណ្ហា ភវតណ្ហា វិភវតណ្ហា រូបតណ្ហា អរូបតណ្ហា និរោធតណ្ហា សទ្ទតណ្ហា រូបតណ្ហា គន្ធតណ្ហា រសតណ្ហា ផោដ្ឋព្ពតណ្ហា ធម្មតណ្ហា ឱឃោ យោគោ គន្ថោ ឧបាទានំ អាវរណំ នីវរណំ ឆទនំ ពន្ធនំ ឧបក្កិលេសោ អនុសយោ បរិយុដ្ឋានំ លតា វេវិច្ឆំ ទុក្ខមូលំ ទុក្ខនិទានំ ទុក្ខប្បភវោ មារបាសោ មារពឡិសំ មារវិសយោ តណ្ហានទី តណ្ហាជាលំ តណ្ហាគទ្ទុលំ តណ្ហាសមុទ្ទោ អភិជ្ឈា លោភោ អកុសលមូលំ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘លោភោ’’.
(ខ) តត្ថ កតមោ ទោសោ? ‘‘អនត្ថំ មេ អចរី’’តិ អាឃាតោ ជាយតិ, ‘‘អនត្ថំ មេ ចរតី’’តិ អាឃាតោ ជាយតិ, ‘‘អនត្ថំ មេ ចរិស្សតី’’តិ អាឃាតោ ជាយតិ, ‘‘បិយស្ស មេ មនាបស្ស អនត្ថំ អចរិ’’…បេ… អនត្ថំ ចរតិ…បេ… ‘‘អនត្ថំ ចរិស្សតី’’តិ អាឃាតោ ជាយតិ, ‘‘អប្បិយស្ស មេ អមនាបស្ស អត្ថំ អចរិ’’…បេ… អត្ថំ ចរតិ…បេ… ‘‘អត្ថំ ចរិស្សតី’’តិ អាឃាតោ ជាយតិ, អដ្ឋានេ វា បន អាឃាតោ ជាយតិ. យោ ឯវរូបោ ចិត្តស្ស អាឃាតោ បដិឃាតោ បដិឃំ បដិវិរោធោ កោបោ បកោបោ សម្បកោបោ ទោសោ បទោសោ សម្បទោសោ ចិត្តស្ស ព្យាបត្តិ មនោបទោសោ កោធោ កុជ្ឈនា កុជ្ឈិតត្តំ ទោសោ ទុស្សនា ទុស្សិតត្តំ ព្យាបត្តិ ព្យាបជ្ជនា ព្យាបជ្ជិតត្តំ វិរោធោ បដិវិរោធោ ចណ្ឌិក្កំ អសុរោបោ អនត្តមនតា ចិត្តស្ស – អយំ វុច្ចតិ ‘‘ទោសោ’’.
(គ) តត្ថ កតមោ មោហោ? ទុក្ខេ អញ្ញាណំ, ទុក្ខសមុទយេ អញ្ញាណំ, ទុក្ខនិរោធេ អញ្ញាណំ, ទុក្ខនិរោធគាមិនិយា បដិបទាយ អញ្ញាណំ, បុព្ពន្តេ អញ្ញាណំ, អបរន្តេ អញ្ញាណំ, បុព្ពន្តាបរន្តេ អញ្ញាណំ, ឥទប្បច្ចយតា បដិច្ចសមុប្បន្នេសុ ធម្មេសុ អញ្ញាណំ, យំ ឯវរូបំ អញ្ញាណំ អទស្សនំ…បេ… អវិជ្ជាលង្គី មោហោ អកុសលមូលំ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘មោហោ’’. ឥមានិ តីណិ អកុសលមូលានិ.
(២) តយោ អកុសលវិតក្កា
៩១០. តត្ថ កតមេ តយោ អកុសលវិតក្កា? កាមវិតក្កោ, ព្យាបាទវិតក្កោ, វិហិំសាវិតក្កោ.
(ក) តត្ថ កតមោ កាមវិតក្កោ? កាមបដិសំយុត្តោ តក្កោ វិតក្កោ មិច្ឆាសង្កប្បោ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘កាមវិតក្កោ’’.
(ខ) តត្ថ កតមោ ព្យាបាទវិតក្កោ? ព្យាបាទបដិសំយុត្តោ តក្កោ វិតក្កោ មិច្ឆាសង្កប្បោ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘ព្យាបាទវិតក្កោ’’.
(គ) តត្ថ កតមោ វិហិំសាវិតក្កោ? វិហិំសាបដិសំយុត្តោ តក្កោ វិតក្កោ មិច្ឆាសង្កប្បោ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘វិហិំសាវិតក្កោ’’. ឥមេ តយោ អកុសលវិតក្កា.
(៣) តិស្សោ អកុសលសញ្ញា
៩១១. តត្ថ កតមា តិស្សោ អកុសលសញ្ញា? កាមសញ្ញា, ព្យាបាទសញ្ញា, វិហិំសាសញ្ញា.
(ក) តត្ថ កតមា កាមសញ្ញា? កាមបដិសំយុត្តា សញ្ញា សញ្ជាននា សញ្ជានិតត្តំ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘កាមសញ្ញា’’.
(ខ) តត្ថ កតមា ព្យាបាទសញ្ញា? ព្យាបាទបដិសំយុត្តា សញ្ញា សញ្ជាននា សញ្ជានិតត្តំ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘ព្យាបាទសញ្ញា’’.
(គ) តត្ថ កតមា វិហិំសាសញ្ញា? វិហិំសាបដិសំយុត្តា សញ្ញា សញ្ជាននា សញ្ជានិតត្តំ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘វិហិំសាសញ្ញា’’. ឥមា តិស្សោ អកុសលសញ្ញា.
(៤) តិស្សោ អកុសលធាតុយោ
៩១២. តត្ថ កតមា តិស្សោ អកុសលធាតុយោ? កាមធាតុ, ព្យាបាទធាតុ, វិហិំសាធាតុ.
តត្ថ កតមា កាមធាតុ? កាមវិតក្កោ កាមធាតុ. ព្យាបាទវិតក្កោ ព្យាបាទធាតុ. វិហិំសាវិតក្កោ វិហិំសាធាតុ.
(ក) តត្ថ កតមោ កាមវិតក្កោ? កាមបដិសំយុត្តោ តក្កោ វិតក្កោ មិច្ឆាសង្កប្បោ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘កាមវិតក្កោ’’.
(ខ) តត្ថ កតមោ ព្យាបាទវិតក្កោ? ព្យាបាទបដិសំយុត្តោ តក្កោ វិតក្កោ មិច្ឆាសង្កប្បោ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘ព្យាបាទវិតក្កោ’’.
(គ) តត្ថ កតមោ វិហិំសាវិតក្កោ? វិហិំសាបដិសំយុត្តោ តក្កោ វិតក្កោ មិច្ឆាសង្កប្បោ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘វិហិំសាវិតក្កោ’’. ឥមា តិស្សោ អកុសលធាតុយោ.
(៥) តីណិ ទុច្ចរិតានិ
៩១៣. តត្ថ កតមានិ តីណិ ទុច្ចរិតានិ? កាយទុច្ចរិតំ, វចីទុច្ចរិតំ, មនោទុច្ចរិតំ.
(ក) តត្ថ កតមំ កាយទុច្ចរិតំ? បាណាតិបាតោ, អទិន្នាទានំ, កាមេសុមិច្ឆាចារោ – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘កាយទុច្ចរិតំ’’.
(ខ) តត្ថ កតមំ វចីទុច្ចរិតំ? មុសាវាទោ, បិសុណា វាចា, ផរុសា វាចា, សម្ផប្បលាបោ – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘វចីទុច្ចរិតំ’’.
(គ) តត្ថ កតមំ មនោទុច្ចរិតំ? អភិជ្ឈា, ព្យាបាទោ, មិច្ឆាទិដ្ឋិ – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘មនោទុច្ចរិតំ’’.
(ក-គ) តត្ថ កតមំ កាយទុច្ចរិតំ? អកុសលំ កាយកម្មំ កាយទុច្ចរិតំ, អកុសលំ វចីកម្មំ វចីទុច្ចរិតំ, អកុសលំ មនោកម្មំ មនោទុច្ចរិតំ.
តត្ថ កតមំ អកុសលំ កាយកម្មំ? អកុសលា កាយសញ្ចេតនា អកុសលំ កាយកម្មំ, អកុសលា វចីសញ្ចេតនា អកុសលំ វចីកម្មំ, អកុសលា មនោសញ្ចេតនា អកុសលំ មនោកម្មំ. ឥមានិ តីណិ ទុច្ចរិតានិ.
(៦) តយោ អាសវា
៩១៤. តត្ថ កតមេ តយោ អាសវា? កាមាសវោ, ភវាសវោ, អវិជ្ជាសវោ.
(ក) តត្ថ កតមោ កាមាសវោ? យោ កាមេសុ កាមច្ឆន្ទោ កាមរាគោ កាមនន្ទី កាមតណ្ហា កាមសិនេហោ កាមបរិឡាហោ កាមមុច្ឆា កាមជ្ឈោសានំ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘កាមាសវោ’’.
(ខ) តត្ថ កតមោ ភវាសវោ? យោ ភវេសុ ភវច្ឆន្ទោ…បេ… ភវជ្ឈោសានំ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘ភវាសវោ’’.
(គ) តត្ថ កតមោ អវិជ្ជាសវោ? ទុក្ខេ អញ្ញាណំ…បេ… អវិជ្ជាលង្គី មោហោ អកុសលមូលំ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘អវិជ្ជាសវោ’’. ឥមេ តយោ អាសវា.
(៧) តីណិ សំយោជនានិ
៩១៥. តត្ថ កតមានិ តីណិ សំយោជនានិ? សក្កាយទិដ្ឋិ, វិចិកិច្ឆា, សីលព្ពតបរាមាសោ.
(ក) តត្ថ កតមា សក្កាយទិដ្ឋិ? ឥធ អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ អរិយានំ អទស្សាវី អរិយធម្មស្ស អកោវិទោ អរិយធម្មេ អវិនីតោ, សប្បុរិសានំ អទស្សាវី សប្បុរិសធម្មស្ស អកោវិទោ សប្បុរិសធម្មេ អវិនីតោ – រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ រូបវន្តំ វា អត្តានំ អត្តនិ វា រូបំ រូបស្មិំ វា អត្តានំ. វេទនំ…បេ… សញ្ញំ…បេ… សង្ខារេ…បេ… វិញ្ញាណំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ វិញ្ញាណវន្តំ វា អត្តានំ អត្តនិ វា វិញ្ញាណំ វិញ្ញាណស្មិំ វា អត្តានំ. យា ឯវរូបា ទិដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតំ…បេ… វិបរិយាសគ្គាហោ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘សក្កាយទិដ្ឋិ’’.
(ខ) តត្ថ កតមា វិចិកិច្ឆា? សត្ថរិ កង្ខតិ វិចិកិច្ឆតិ, ធម្មេ កង្ខតិ វិចិកិច្ឆតិ, សង្ឃេ កង្ខតិ វិចិកិច្ឆតិ, សិក្ខាយ កង្ខតិ វិចិកិច្ឆតិ, បុព្ពន្តេ កង្ខតិ វិចិកិច្ឆតិ, អបរន្តេ កង្ខតិ វិចិកិច្ឆតិ, បុព្ពន្តាបរន្តេ កង្ខតិ វិចិកិច្ឆតិ, ឥទប្បច្ចយតាបដិច្ចសមុប្បន្នេសុ ធម្មេសុ កង្ខតិ វិចិកិច្ឆតិ. យា ឯវរូបា កង្ខា កង្ខាយនា កង្ខាយិតត្តំ ថម្ភិតត្តំ ចិត្តស្ស មនោវិលេខោ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘វិចិកិច្ឆា’’.
(គ) តត្ថ កតមោ សីលព្ពតបរាមាសោ? ‘‘ឥតោ ពហិទ្ធា សមណព្រាហ្មណានំ សីលេន សុទ្ធិ វតេន សុទ្ធិ សីលព្ពតេន សុទ្ធី’’តិ – យា ឯវរូបា ទិដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតំ…បេ… វិបរិយាសគ្គាហោ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘សីលព្ពតបរាមាសោ’’. ឥមានិ តីណិ សំយោជនានិ.
(៨) តិស្សោ តណ្ហា
៩១៦. តត្ថ កតមា តិស្សោ តណ្ហា? កាមតណ្ហា, ភវតណ្ហា, វិភវតណ្ហា.
តត្ថ កតមា ភវតណ្ហា? ភវទិដ្ឋិសហគតោ រាគោ សារាគោ ចិត្តស្ស សារាគោ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘ភវតណ្ហា’’.
តត្ថ កតមា វិភវតណ្ហា? ឧច្ឆេទទិដ្ឋិសហគតោ រាគោ សារាគោ ចិត្តស្ស សារាគោ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘វិភវតណ្ហា’’. អវសេសា តណ្ហា កាមតណ្ហា.
តត្ថ កតមា កាមតណ្ហា? កាមធាតុបដិសំយុត្តោ រាគោ សារាគោ ចិត្តស្ស សារាគោ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘កាមតណ្ហា’’.
( ) [(តត្ថ កតមា ភវតណ្ហា)] រូបធាតុអរូបធាតុបដិសំយុត្តោ រាគោ សារាគោ ចិត្តស្ស សារាគោ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘ភវតណ្ហា’’.
( ) [(តត្ថ កតមា វិភវតណ្ហា) (?)] ឧច្ឆេទទិដ្ឋិសហគតោ រាគោ សារាគោ ចិត្តស្ស សារាគោ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘វិភវតណ្ហា’’. ឥមា តិស្សោ តណ្ហា.
(៩) អបរាបិ តិស្សោ តណ្ហា
៩១៧. តត្ថ កតមា អបរាបិ តិស្សោ តណ្ហា? កាមតណ្ហា, រូបតណ្ហា, អរូបតណ្ហា.
(ក) តត្ថ កតមា កាមតណ្ហា? កាមធាតុបដិសំយុត្តោ រាគោ សារាគោ ចិត្តស្ស សារាគោ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘កាមតណ្ហា’’.
(ខ) តត្ថ កតមា រូបតណ្ហា? រូបធាតុបដិសំយុត្តោ រាគោ សារាគោ ចិត្តស្ស សារាគោ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘រូបតណ្ហា’’.
(គ) តត្ថ កតមា អរូបតណ្ហា? អរូបធាតុបដិសំយុត្តោ រាគោ សារាគោ ចិត្តស្ស សារាគោ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘អរូបតណ្ហា’’. ឥមា តិស្សោ តណ្ហា.
(១០) អបរាបិ តិស្សោ តណ្ហា
៩១៨. តត្ថ កតមា អបរាបិ តិស្សោ តណ្ហា? រូបតណ្ហា, អរូបតណ្ហា, និរោធតណ្ហា.
(ក) តត្ថ កតមា រូបតណ្ហា? រូបធាតុបដិសំយុត្តោ រាគោ សារាគោ ចិត្តស្ស សារាគោ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘រូបតណ្ហា’’.
(ខ) តត្ថ កតមា អរូបតណ្ហា? អរូបធាតុបដិសំយុត្តោ រាគោ សារាគោ ចិត្តស្ស សារាគោ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘អរូបតណ្ហា’’.
(គ) តត្ថ កតមា និរោធតណ្ហា? ឧច្ឆេទទិដ្ឋិសហគតោ រាគោ សារាគោ ចិត្តស្ស សារាគោ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘និរោធតណ្ហា’’. ឥមា តិស្សោ តណ្ហា.
(១១) តិស្សោ ឯសនា
៩១៩. តត្ថ កតមា តិស្សោ ឯសនា? កាមេសនា, ភវេសនា, ព្រហ្មចរិយេសនា.
(ក) តត្ថ កតមា កាមេសនា? យោ កាមេសុ កាមច្ឆន្ទោ…បេ… កាមជ្ឈោសានំ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘កាមេសនា’’.
(ខ) តត្ថ កតមា ភវេសនា? យោ ភវេសុ ភវច្ឆន្ទោ…បេ… ភវជ្ឈោសានំ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘ភវេសនា’’.
(គ) តត្ថ កតមា ព្រហ្មចរិយេសនា? ‘‘សស្សតោ លោកោ’’តិ វា, ‘‘អសស្សតោ លោកោ’’តិ – វា…បេ… ‘‘នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ តថាគតោ បរំ មរណា’’តិ វា យា ឯវរូបា ទិដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតំ…បេ… វិបរិយាសគ្គាហោ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘ព្រហ្មចរិយេសនា’’.
(ក) តត្ថ កតមា កាមេសនា, កាមរាគោ, តទេកដ្ឋំ អកុសលំ កាយកម្មំ វចីកម្មំ មនោកម្មំ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘កាមេសនា’’.
(ខ) តត្ថ កតមា ភវេសនា, ភវរាគោ តទេកដ្ឋំ អកុសលំ កាយកម្មំ វចីកម្មំ មនោកម្មំ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘ភវេសនា’’.
(គ) តត្ថ កតមា ព្រហ្មចរិយេសនា, អន្តគ្គាហិកា ទិដ្ឋិ តទេកដ្ឋំ អកុសលំ កាយកម្មំ វចីកម្មំ មនោកម្មំ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘ព្រហ្មចរិយេសនា’’. ឥមា តិស្សោ ឯសនា.
(១២) តិស្សោ វិធា
៩២០. តត្ថ កតមា តិស្សោ វិធា? ‘‘សេយ្យោហមស្មី’’តិ វិធា, ‘‘សទិសោហមស្មី’’តិ វិធា, ‘‘ហីនោហមស្មី’’តិ វិធា – ឥមា តិស្សោ វិធា.
(១៣) តីណិ ភយានិ
៩២១. តត្ថ កតមានិ តីណិ ភយានិ? ជាតិភយំ, ជរាភយំ, មរណភយំ.
(ក) តត្ថ កតមំ ជាតិភយំ? ជាតិំ បដិច្ច ភយំ ភយានកំ ឆម្ភិតត្តំ លោមហំសោ ចេតសោ ឧត្រាសោ – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘ជាតិភយំ’’.
(ខ) តត្ថ កតមំ ជរាភយំ? ជរំ បដិច្ច ភយំ ភយានកំ ឆម្ភិតត្តំ លោមហំសោ ចេតសោ ឧត្រាសោ – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘ជរាភយំ’’.
(គ) តត្ថ កតមំ មរណភយំ? មរណំ បដិច្ច ភយំ ភយានកំ ឆម្ភិតត្តំ លោមហំសោ ចេតសោ ឧត្រាសោ – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘មរណភយំ’’. ឥមានិ តីណិ ភយានិ.
(១៤) តីណិ តមានិ
៩២២. តត្ថ កតមានិ តីណិ តមានិ? អតីតំ វា អទ្ធានំ អារព្ភ កង្ខតិ វិចិកិច្ឆតិ នាធិមុច្ចតិ ន សម្បសីទតិ, អនាគតំ វា អទ្ធានំ អារព្ភ កង្ខតិ វិចិកិច្ឆតិ នាធិមុច្ចតិ ន សម្បសីទតិ, ឯតរហិ វា បច្ចុប្បន្នំ អទ្ធានំ អារព្ភ កង្ខតិ វិចិកិច្ឆតិ នាធិមុច្ចតិ ន សម្បសីទតិ – ឥមានិ តីណិ តមានិ.
(១៥) តីណិ តិត្ថាយតនានិ
៩២៣. តត្ថ កតមានិ តីណិ តិត្ថាយតនានិ? ឥធេកច្ចោ សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វា ឯវំវាទី ហោតិ ឯវំទិដ្ឋី – ‘‘យំ កិញ្ចាយំ បុរិសបុគ្គលោ បដិសំវេទេតិ សុខំ វា ទុក្ខំ វា អទុក្ខមសុខំ វា, សព្ពំ តំ បុព្ពេ កតហេតូ’’តិ; ឥធ បនេកច្ចោ សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វា ឯវំវាទី ហោតិ ឯវំទិដ្ឋី – ‘‘យំ កិញ្ចាយំ បុរិសបុគ្គលោ បដិសំវេទេតិ សុខំ វា ទុក្ខំ វា អទុក្ខមសុខំ វា, សព្ពំ តំ ឥស្សរនិម្មានហេតូ’’តិ; ឥធ បនេកច្ចោ សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វា ឯវំវាទី ហោតិ ឯវំទិដ្ឋី – ‘‘យំ កិញ្ចាយំ បុរិសបុគ្គលោ បដិសំវេទេតិ សុខំ វា ទុក្ខំ វា អទុក្ខមសុខំ វា, សព្ពំ តំ អហេតុ អប្បច្ចយា’’តិ – ឥមានិ តីណិ តិត្ថាយតនានិ.
(១៦) តយោ កិញ្ចនា
៩២៤. តត្ថ កតមេ តយោ កិញ្ចនា [កតមានិ តីណិ កិញ្ចនានិ (?) ទី. និ. ៣.៣០៥]? រាគោ កិញ្ចនំ, ទោសោ កិញ្ចនំ, មោហោ កិញ្ចនំ – ឥមេ តយោ កិញ្ចនា.
(១៧) តីណិ អង្គណានិ
តត្ថ កតមានិ តីណិ អង្គណានិ? រាគោ អង្គណំ, ទោសោ អង្គណំ, មោហោ អង្គណំ – ឥមានិ តីណិ អង្គណានិ.
(១៨) តីណិ មលានិ
តត្ថ កតមានិ តីណិ មលានិ? រាគោ មលំ, ទោសោ មលំ, មោហោ មលំ – ឥមានិ តីណិ មលានិ.
(១៩) តីណិ វិសមានិ
តត្ថ កតមានិ តីណិ វិសមានិ? រាគោ វិសមំ, ទោសោ វិសមំ, មោហោ វិសមំ – ឥមានិ តីណិ វិសមានិ.
(២០) អបរានិបិ តីណិ វិសមានិ
តត្ថ កតមានិ អបរានិបិ តីណិ វិសមានិ? កាយវិសមំ, វចីវិសមំ, មនោវិសមំ – ឥមានិ តីណិ វិសមានិ.
(២១) តយោ អគ្គី
តត្ថ កតមេ តយោ អគ្គី? រាគគ្គិ, ទោសគ្គិ, មោហគ្គិ – ឥមេ តយោ អគ្គី.
(២២) តយោ កសាវា
តត្ថ កតមេ តយោ កសាវា? រាគកសាវោ, ទោសកសាវោ, មោហកសាវោ – ឥមេ តយោ កសាវា.
(២៣) អបរេបិ តយោ កសាវា
តត្ថ កតមេ អបរេបិ តយោ កសាវា? កាយកសាវោ, វចីកសាវោ, មនោកសាវោ – ឥមេ តយោ កសាវា.
(២៤. ក) អស្សាទទិដ្ឋិ
៩២៥. តត្ថ កតមា អស្សាទទិដ្ឋិ? ឥធេកច្ចោ សមណោ វា ព្រាហ្មណោ វា ឯវំវាទី ហោតិ ឯវំទិដ្ឋី – ‘‘នត្ថិ កាមេសុ ទោសោ’’តិ. សោ កាមេសុ បាតព្យតំ អាបជ្ជតិ. អយំ វុច្ចតិ ‘‘អស្សាទទិដ្ឋិ’’.
(ខ) អត្តានុទិដ្ឋិ
តត្ថ កតមា អត្តានុទិដ្ឋិ? ឥធ អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ អរិយានំ អទស្សាវី អរិយធម្មស្ស អកោវិទោ អរិយធម្មេ អវិនីតោ, សប្បុរិសានំ អទស្សាវី សប្បុរិសធម្មស្ស អកោវិទោ សប្បុរិសធម្មេ អវិនីតោ – រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ រូបវន្តំ វា អត្តានំ អត្តនិ វា រូបំ រូបស្មិំ វា អត្តានំ. វេទនំ…បេ… សញ្ញំ…បេ… សង្ខារេ…បេ… វិញ្ញាណំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ វិញ្ញាណវន្តំ វា អត្តានំ អត្តនិ វា វិញ្ញាណំ វិញ្ញាណស្មិំ វា អត្តានំ. យា ឯវរូបា ទិដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតំ…បេ… វិបរិយាសគ្គាហោ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘អត្តានុទិដ្ឋិ’’.
(គ) មិច្ឆាទិដ្ឋិ
តត្ថ កតមា មិច្ឆាទិដ្ឋិ? ‘‘នត្ថិ ទិន្នំ, នត្ថិ យិដ្ឋំ…បេ… យេ ឥមញ្ច លោកំ បរញ្ច លោកំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា បវេទេន្តី’’តិ – យា ឯវរូបា ទិដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតំ…បេ… វិបរិយាសគ្គាហោ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘មិច្ឆាទិដ្ឋិ’’. សស្សតទិដ្ឋិ អស្សាទទិដ្ឋិ, សក្កាយទិដ្ឋិ អត្តានុទិដ្ឋិ, ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ មិច្ឆាទិដ្ឋិ.
(២៥. ក) អរតិ
៩២៦. តត្ថ កតមា អរតិ? បន្តេសុ វា សេនាសនេសុ អញ្ញតរញ្ញតរេសុ វា អធិកុសលេសុ ធម្មេសុ អរតិ អរតិតា អនភិរតិ អនភិរមណា ឧក្កណ្ឋិតា បរិតស្សិតា – អយំ វុច្ចតិ ‘‘អរតិ’’.
(ខ) វិហេសា
តត្ថ កតមា វិហេសា? ឥធេកច្ចោ បាណិនា វា លេឌ្ឌុនា វា ទណ្ឌេន វា សត្ថេន វា រជ្ជុយា វា អញ្ញតរញ្ញតរេន សត្តេ វិហេឋេតិ, យា ឯវរូបា ហេឋនា វិហេឋនា ហិំសនា វិហិំសនា រោសនា វិរោសនា បរូបឃាតោ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘វិហេសា’’.
(គ) អធម្មចរិយា
តត្ថ កតមា អធម្មចរិយា? កាយេន អធម្មចរិយាវិសមចរិយា, វាចាយ អធម្មចរិយាវិសមចរិយា, មនសា អធម្មចរិយាវិសមចរិយា – អយំ វុច្ចតិ ‘‘អធម្មចរិយា’’.
(២៦. ក) ទោវចស្សតា
៩២៧. តត្ថ កតមា ទោវចស្សតា? សហធម្មិកេ វុច្ចមានេ ទោវចស្សាយំ ទោវចស្សិយំ ទោវចស្សតា វិប្បដិកុលគ្គាហិតា វិបច្ចនីកសាតតា អនាទរិយំ អនាទរតា អគារវតា អប្បតិស្សវតា – អយំ វុច្ចតិ ‘‘ទោវចស្សតា’’.
(ខ) បាបមិត្តតា
តត្ថ កតមា បាបមិត្តតា? យេ តេ បុគ្គលា អស្សទ្ធា ទុស្សីលា អប្បស្សុតា មច្ឆរិនោ ទុប្បញ្ញា, យា តេសំ សេវនា និសេវនា សំសេវនា ភជនា សម្ភជនា ភត្តិ សម្ភត្តិ តំសម្បវង្កតា – អយំ វុច្ចតិ ‘‘បាបមិត្តតា’’.
(គ) នានត្តសញ្ញា
តត្ថ កតមា នានត្តសញ្ញា? កាមសញ្ញា, ព្យាបាទសញ្ញា, វិហិំសាសញ្ញា – អយំ វុច្ចតិ ‘‘នានត្តសញ្ញា’’. សព្ពាបិ អកុសលា សញ្ញា នានត្តសញ្ញា.
(២៧. ក) ឧទ្ធច្ចំ
៩២៨. តត្ថ កតមំ ឧទ្ធច្ចំ? យំ ចិត្តស្ស ឧទ្ធច្ចំ អវូបសមោ ចេតសោ វិក្ខេបោ ភន្តត្តំ ចិត្តស្ស – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘ឧទ្ធច្ចំ’’.
(ខ) កោសជ្ជំ
តត្ថ កតមំ កោសជ្ជំ? កាយទុច្ចរិតេ វា វចីទុច្ចរិតេ វា មនោទុច្ចរិតេ វា បញ្ចសុ វា កាមគុណេសុ ចិត្តស្ស វោស្សគ្គោ វោស្សគ្គានុប្បទានំ កុសលានំ ធម្មានំ ភាវនាយ អសក្កច្ចកិរិយតា អសាតច្ចកិរិយតា អនដ្ឋិតកិរិយតា ឱលីនវុត្តិតា និក្ខិត្តឆន្ទតា និក្ខិត្តធុរតា អនាសេវនា អភាវនា អពហុលីកម្មំ អនធិដ្ឋានំ អននុយោគោ បមាទោ – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘កោសជ្ជំ’’.
(គ) បមាទោ
តត្ថ កតមោ បមាទោ? កាយទុច្ចរិតេ វា វចីទុច្ចរិតេ វា មនោទុច្ចរិតេ វា បញ្ចសុ វា កាមគុណេសុ ចិត្តស្ស វោស្សគ្គោ វោស្សគ្គានុប្បទានំ កុសលានំ ធម្មានំ ភាវនាយ អសក្កច្ចកិរិយតា អសាតច្ចកិរិយតា អនដ្ឋិតកិរិយតា ឱលីនវុត្តិតា និក្ខិត្តឆន្ទតា និក្ខិត្តធុរតា អនាសេវនា អភាវនា អពហុលីកម្មំ អនធិដ្ឋានំ អននុយោគោ បមាទោ, យោ ឯវរូបោ បមាទោ បមជ្ជនា បមជ្ជិតត្តំ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘បមាទោ’’.
(២៨. ក) អសន្តុដ្ឋិតា
៩២៩. តត្ថ កតមា អសន្តុដ្ឋិតា? ឥតរីតរចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារេហិ បញ្ចហិ វា កាមគុណេហិ អសន្តុដ្ឋស្ស ភិយ្យោកម្យតា, យា ឯវរូបា ឥច្ឆា ឥច្ឆាគតា អសន្តុដ្ឋិតា រាគោ សារាគោ ចិត្តស្ស សារាគោ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘អសន្តុដ្ឋិតា’’.
(ខ) អសម្បជញ្ញតា
តត្ថ កតមា អសម្បជញ្ញតា? យំ អញ្ញាណំ អទស្សនំ…បេ… អវិជ្ជាលង្គី មោហោ អកុសលមូលំ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘អសម្បជញ្ញតា’’.
(គ) មហិច្ឆតា
តត្ថ កតមា មហិច្ឆតា? ឥតរីតរចីវរបិណ្ឌបាតសេនាសនគិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារេហិ បញ្ចហិ វា កាមគុណេហិ អសន្តុដ្ឋស្ស ភិយ្យោកម្យតា, យា ឯវរូបា ឥច្ឆា ឥច្ឆាគតា មហិច្ឆតា រាគោ សារាគោ ចិត្តស្ស សារាគោ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘មហិច្ឆតា’’.
(២៩. ក) អហិរិកំ
៩៣០. តត្ថ កតមំ អហិរិកំ? យំ ន ហិរីយតិ ហិរីយិតព្ពេន, ន ហិរីយតិ បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ សមាបត្តិយា – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘អហិរិកំ’’.
(ខ) អនោត្តប្បំ
តត្ថ កតមំ អនោត្តប្បំ? យំ ន ឱត្តប្បតិ ឱត្តប្បិតព្ពេន, ន ឱត្តប្បតិ បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ សមាបត្តិយា – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘អនោត្តប្បំ’’.
(គ) បមាទោ
តត្ថ កតមោ បមាទោ? កាយទុច្ចរិតេ វា វចីទុច្ចរិតេ វា មនោទុច្ចរិតេ វា បញ្ចសុ វា កាមគុណេសុ ចិត្តស្ស វោស្សគ្គោ វោស្សគ្គានុប្បទានំ កុសលានំ ធម្មានំ ភាវនាយ អសក្កច្ចកិរិយតា អសាតច្ចកិរិយតា អនដ្ឋិតកិរិយតា ឱលីនវុត្តិតា និក្ខិត្តឆន្ទតា និក្ខិត្តធុរតា អនាសេវនា អភាវនា អពហុលីកម្មំ អនធិដ្ឋានំ អននុយោគោ បមាទោ, យោ ឯវរូបោ បមាទោ បមជ្ជនា បមជ្ជិតត្តំ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘បមាទោ’’.
(៣០. ក) អនាទរិយំ
៩៣១. តត្ថ កតមំ អនាទរិយំ? យំ អនាទរិយំ អនាទរតា អគារវតា អប្បតិស្សវតា អនទ្ទា អនទ្ទាយនា អនទ្ទាយិតត្តំ [អនាទា អនាទាយនា អនាទាយិតត្តំ (ស្យា.)] អសីល្យំ អចិត្តីការោ – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘អនាទរិយំ’’.
(ខ) ទោវចស្សតា
តត្ថ កតមា ទោវចស្សតា? សហធម្មិកេ វុច្ចមានេ ទោវចស្សាយំ ទោវចស្សិយំ ទោវចស្សតា វិប្បដិកុលគ្គាហិតា វិបច្ចនីកសាតតា អនាទរិយំ អនាទរតា អគារវតា អប្បតិស្សវតា – អយំ វុច្ចតិ ‘‘ទោវចស្សតា’’.
(គ) បាបមិត្តតា
តត្ថ កតមា បាបមិត្តតា? យេ តេ បុគ្គលា អស្សទ្ធា ទុស្សីលា អប្បស្សុតា មច្ឆរិនោ ទុប្បញ្ញា, យា តេសំ សេវនា និសេវនា សំសេវនា បដិសេវនា ភជនា សម្ភជនា ភត្តិ សម្ភត្តិ តំសម្បវង្កតា – អយំ វុច្ចតិ ‘‘បាបមិត្តតា’’.
(៣១. ក) អស្សទ្ធិយំ
៩៣២. តត្ថ កតមំ អស្សទ្ធិយំ? ឥធេកច្ចោ អស្សទ្ធោ ហោតិ, ន សទ្ទហតិ ពុទ្ធំ វា ធម្មំ វា សង្ឃំ វា, យំ ឯវរូបំ អស្សទ្ធិយំ អស្សទ្ទហនា អនោកប្បនា អនភិប្បសាទោ – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘អស្សទ្ធិយំ’’.
(ខ) អវទញ្ញុតា
តត្ថ កតមា អវទញ្ញុតា? បញ្ច មច្ឆរិយានិ – អាវាសមច្ឆរិយំ, កុលមច្ឆរិយំ, លាភមច្ឆរិយំ, វណ្ណមច្ឆរិយំ, ធម្មមច្ឆរិយំ. យំ ឯវរូបំ មច្ឆេរំ មច្ឆរាយនា មច្ឆរាយិតត្តំ វេវិច្ឆំ កទរិយំ កដុកញ្ចុកតា អគ្គហិតត្តំ ចិត្តស្ស – អយំ វុច្ចតិ ‘‘អវទញ្ញុតា’’.
(គ) កោសជ្ជំ
តត្ថ កតមំ កោសជ្ជំ? កាយទុច្ចរិតេ វា វចីទុច្ចរិតេ វា មនោទុច្ចរិតេ វា បញ្ចសុ វា កាមគុណេសុ ចិត្តស្ស វោស្សគ្គោ, វោស្សគ្គានុប្បទានំ កុសលានំ ធម្មានំ, ភាវនាយ អសក្កច្ចកិរិយតា អសាតច្ចកិរិយតា អនដ្ឋិតកិរិយតា ឱលីនវុត្តិតា និក្ខិត្តឆន្ទតា និក្ខិត្តធុរតា អនាសេវនា អភាវនា អពហុលីកម្មំ អនធិដ្ឋានំ អននុយោគោ បមាទោ – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘កោសជ្ជំ’’.
(៣២. ក) ឧទ្ធច្ចំ
៩៣៣. តត្ថ កតមំ ឧទ្ធច្ចំ? យំ ចិត្តស្ស ឧទ្ធច្ចំ អវូបសមោ ចេតសោ វិក្ខេបោ ភវន្តត្តំ ចិត្តស្ស – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘ឧទ្ធច្ចំ’’.
(ខ) អសំវរោ
តត្ថ កតមោ អសំវរោ? ឥធេកច្ចោ ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា និមិត្តគ្គាហី ហោតិ អនុព្យញ្ជនគ្គាហី. យត្វាធិករណមេនំ ចក្ខុន្ទ្រិយំ អសំវុតំ វិហរន្តំ អភិជ្ឈាទោមនស្សា បាបកា អកុសលា ធម្មា អន្វាស្សវេយ្យុំ, តស្ស សំវរាយ ន បដិបជ្ជតិ, ន រក្ខតិ ចក្ខុន្ទ្រិយំ, ចក្ខុន្ទ្រិយេ ន សំវរំ អាបជ្ជតិ. សោតេន សទ្ទំ សុត្វា…បេ… ឃានេន គន្ធំ ឃាយិត្វា…បេ… ជិវ្ហាយ រសំ សាយិត្វា…បេ… កាយេន ផោដ្ឋព្ពំ ផុសិត្វា…បេ… មនសា ធម្មំ វិញ្ញាយ និមិត្តគ្គាហី ហោតិ អនុព្យញ្ជនគ្គាហី. យត្វាធិករណមេនំ មនិន្ទ្រិយំ អសំវុតំ វិហរន្តំ អភិជ្ឈាទោមនស្សា បាបកា អកុសលា ធម្មា អន្វាស្សវេយ្យុំ, តស្ស សំវរាយ ន បដិបជ្ជតិ, ន រក្ខតិ មនិន្ទ្រិយំ, មនិន្ទ្រិយេ ន សំវរំ អាបជ្ជតិ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘អសំវរោ’’.
(គ) ទុស្សីល្យំ
តត្ថ កតមំ ទុស្សីល្យំ? កាយិកោ វីតិក្កមោ, វាចសិកោ វីតិក្កមោ, កាយិកវាចសិកោ វីតិក្កមោ – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘ទុស្សីល្យំ’’.
(៣៣. ក) អរិយានំ អទស្សនកម្យតា
៩៣៤. តត្ថ កតមា អរិយានំ អទស្សនកម្យតា? តត្ថ កតមេ អរិយា? អរិយា វុច្ចន្តិ ពុទ្ធា ច ពុទ្ធសាវកា ច. យា ឥមេសំ អរិយានំ អទស្សនកម្យតា អទដ្ឋុកម្យតា អសមេតុកម្យតា អសមាគន្តុកម្យតា – អយំ វុច្ចតិ ‘‘អរិយានំ អទស្សនកម្យតា’’.
(ខ) សទ្ធម្មំ អសោតុកម្យតា
តត្ថ កតមា សទ្ធម្មំ អសោតុកម្យតា? តត្ថ កតមោ សទ្ធម្មោ? ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា, ចត្តារោ សម្មប្បធានា, ចត្តារោ ឥទ្ធិបាទា, បញ្ចិន្ទ្រិយានិ, បញ្ច ពលានិ, សត្ត ពោជ្ឈង្គា, អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘សទ្ធម្មោ’’. យា ឥមស្ស សទ្ធម្មស្ស អសោតុកម្យតា អសវនកម្យតា អនុគ្គហេតុកម្យតា អធារេតុកម្យតា – អយំ វុច្ចតិ ‘‘សទ្ធម្មំ អសោតុកម្យតា’’.