២. ទុកនិទ្ទេសោ

(១) កោធោ ច ឧបនាហោ ច

៨៩១. (ក) តត្ថ កតមោ កោធោ? យោ កោធោ កុជ្ឈនា កុជ្ឈិតត្តំ ទោសោ ទុស្សនា ទុស្សិតត្តំ ព្យាបត្តិ ព្យាបជ្ជនា ព្យាបជ្ជិតត្តំ វិរោធោ បដិវិរោធោ ចណ្ឌិក្កំ អសុរោបោ អនត្តមនតា ចិត្តស្ស – អយំ វុច្ចតិ ‘‘កោធោ’’.

(ខ) តត្ថ កតមោ ឧបនាហោ? បុព្ពកាលំ កោធោ, អបរកាលំ ឧបនាហោ. យោ ឯវរូបោ ឧបនាហោ ឧបនយ្ហនា ឧបនយ្ហិតត្តំ អដ្ឋបនា ឋបនា សណ្ឋបនា អនុសំសន្ទនា អនុប្បពន្ធនា ទឡ្ហីកម្មំ កោធស្ស – អយំ វុច្ចតិ ‘‘ឧបនាហោ’’.

(២) មក្ខោ ច បឡាសោ ច

៨៩២. (ក) តត្ថ កតមោ មក្ខោ? យោ មក្ខោ មក្ខាយនា មក្ខាយិតត្តំ [មក្ខិយនា មក្ខិយិតត្តំ (សី. ក.)] និដ្ឋុរិយំ និដ្ឋុរិយកម្មំ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘មក្ខោ’’.

(ខ) តត្ថ កតមោ បឡាសោ? យោ បឡាសោ បឡាសាយនា [បលាសាយនា បលាសាយិតត្តំ (ស្យា.)] បឡាសាហារោ វិវាទដ្ឋានំ យុគគ្គាហោ អប្បដិនិស្សគ្គោ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘បឡាសោ’’.

(៣) ឥស្សា ច មច្ឆរិយញ្ច

៨៩៣. (ក) តត្ថ កតមា ឥស្សា? យា បរលាភសក្ការគរុការមាននវន្ទនបូជនាសុ ឥស្សា ឥស្សាយនា ឥស្សាយិតត្តំ ឧសូយា ឧសូយនា ឧសូយិតត្តំ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘ឥស្សា’’.

(ខ) តត្ថ កតមំ មច្ឆរិយំ? បញ្ច មច្ឆរិយានិ – អាវាសមច្ឆរិយំ, កុលមច្ឆរិយំ, លាភមច្ឆរិយំ, វណ្ណមច្ឆរិយំ, ធម្មមច្ឆរិយំ. យំ ឯវរូបំ មច្ឆេរំ មច្ឆរាយនា មច្ឆរាយិតត្តំ វេវិច្ឆំ កទរិយំ កដុកញ្ចុកតា អគ្គហិតត្តំ [បគ្គហិតត្តំ (សី. ក.) ធ. ស. ១១២៧] ចិត្តស្ស – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘មច្ឆរិយំ’’.

(៤) មាយា ច សាឋេយ្យញ្ច

៨៩៤. (ក) តត្ថ កតមា មាយា? ឥធេកច្ចោ កាយេន ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា, វាចាយ ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា, មនសា ទុច្ចរិតំ ចរិត្វា តស្ស បដិច្ឆាទនហេតុំ បាបិកំ ឥច្ឆំ បណិទហតិ. ‘‘មា មំ ជញ្ញា’’តិ ឥច្ឆតិ. ‘‘មា មំ ជញ្ញា’’តិ សង្កប្បេតិ. ‘‘មា មំ ជញ្ញា’’តិ វាចំ ភាសតិ. ‘‘មា មំ ជញ្ញា’’តិ កាយេន បរក្កមតិ. យា ឯវរូបា មាយា មាយាវិតា អច្ចាសរា វញ្ចនា និកតិ វិកិរណា បរិហរណា គូហនា បរិគូហនា ឆាទនា បដិច្ឆាទនា អនុត្តានីកម្មំ អនាវិកម្មំ វោច្ឆាទនា បាបកិរិយា – អយំ វុច្ចតិ ‘‘មាយា’’.

(ខ) តត្ថ កតមំ សាឋេយ្យំ? ឥធេកច្ចោ សឋោ ហោតិ បរិសឋោ. យំ តត្ថ សឋំ សឋតា សាឋេយ្យំ កក្ករតា កក្ករិយំ [កក្ខឡតា កក្ខឡិយំ (ស្យា.)] បរិក្ខត្តតា បារិក្ខត្តិយំ – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘សាឋេយ្យំ’’.

(៥) អវិជ្ជា ច ភវតណ្ហា ច

៨៩៥. (ក) តត្ថ កតមា អវិជ្ជា? យំ អញ្ញាណំ អទស្សនំ…បេ… អវិជ្ជាលង្គី មោហោ អកុសលមូលំ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘អវិជ្ជា’’.

(ខ) តត្ថ កតមា ភវតណ្ហា? យោ ភវេសុ ភវច្ឆន្ទោ ភវរាគោ ភវនន្ទី ភវតណ្ហា ភវសិនេហោ ភវបរិឡាហោ ភវមុច្ឆា ភវជ្ឈោសានំ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘ភវតណ្ហា’’.

(៦) ភវទិដ្ឋិ ច វិភវទិដ្ឋិ ច

៨៩៦. (ក) តត្ថ កតមា ភវទិដ្ឋិ? ‘‘ភវិស្សតិ អត្តា ច លោកោ ចា’’តិ – យា ឯវរូបា ទិដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតំ…បេ… វិបរិយាសគ្គាហោ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘ភវទិដ្ឋិ’’.

(ខ) តត្ថ កតមា វិភវទិដ្ឋិ? ‘‘ន ភវិស្សតិ អត្តា ច លោកោ ចា’’តិ – យា ឯវរូបា ទិដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតំ…បេ… វិបរិយាសគ្គាហោ – អយំ វុច្ចតិ វិភវទិដ្ឋិ.

(៧) សស្សតទិដ្ឋិ ច ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ ច

៨៩៧. (ក) តត្ថ កតមា សស្សតទិដ្ឋិ? ‘‘សស្សតោ អត្តា ច លោកោ ចា’’តិ – យា ឯវរូបា ទិដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតំ…បេ… វិបរិយាសគ្គាហោ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘សស្សតទិដ្ឋិ’’.

(ខ) តត្ថ កតមា ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ? ‘‘ឧច្ឆិជ្ជិស្សតិ អត្តា ច លោកោ ចា’’តិ – យា ឯវរូបា ទិដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតំ…បេ… វិបរិយាសគ្គាហោ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ’’.

(៨) អន្តវាទិដ្ឋិ ច អនន្តវាទិដ្ឋិ ច

៨៩៨. (ក) តត្ថ កតមា អន្តវាទិដ្ឋិ? ‘‘អន្តវា អត្តា ច លោកោ ចា’’តិ – យា ឯវរូបា ទិដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតំ…បេ… វិបរិយាសគ្គាហោ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘អន្តវាទិដ្ឋិ’’.

(ខ) តត្ថ កតមា អនន្តវាទិដ្ឋិ? ‘‘អនន្តវា អត្តា ច លោកោ ចា’’តិ – យា ឯវរូបា ទិដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតំ…បេ… វិបរិយាសគ្គាហោ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘អនន្តវាទិដ្ឋិ’’.

(៩) បុព្ពន្តានុទិដ្ឋិ ច អបរន្តានុទិដ្ឋិ ច

៨៩៩. (ក) តត្ថ កតមា បុព្ពន្តានុទិដ្ឋិ? បុព្ពន្តំ អារព្ភ យា ឧប្បជ្ជតិ ទិដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតំ…បេ… វិបរិយាសគ្គាហោ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘បុព្ពន្តានុទិដ្ឋិ’’.

(ខ) តត្ថ កតមា អបរន្តានុទិដ្ឋិ? អបរន្តំ អារព្ភ យា ឧប្បជ្ជតិ ទិដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតំ…បេ… វិបរិយាសគ្គាហោ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘អបរន្តានុទិដ្ឋិ’’.

(១០) អហិរិកញ្ច អនោត្តប្បញ្ច

៩០០. (ក) តត្ថ កតមំ អហិរិកំ? យំ ន ហិរីយតិ ហិរិយិតព្ពេន, ន ហិរីយតិ បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ សមាបត្តិយា – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘អហិរិកំ’’.

(ខ) តត្ថ កតមំ អនោត្តប្បំ? យំ ន ឱត្តប្បតិ ឱត្តប្បិតព្ពេន ន ឱត្តប្បតិ បាបកានំ អកុសលានំ ធម្មានំ សមាបត្តិយា – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘អនោត្តប្បំ’’.

(១១) ទោវចស្សតា ច បាបមិត្តតា ច

៩០១. (ក) តត្ថ កតមា ទោវចស្សតា? សហធម្មិកេ វុច្ចមានេ ទោវចស្សាយំ ទោវចស្សិយំ ទោវចស្សតា វិប្បដិកុលគ្គាហិតា វិបច្ចនីកសាតតា អនាទរិយំ អនាទរតា អគារវតា អប្បតិស្សវតា – អយំ វុច្ចតិ ‘‘ទោវចស្សតា’’.

(ខ) តត្ថ កតមា បាបមិត្តតា? យេ តេ បុគ្គលា អស្សទ្ធា ទុស្សីលា អប្បស្សុតា មច្ឆរិនោ ទុប្បញ្ញា, យា តេសំ សេវនា និសេវនា សំសេវនា ភជនា សម្ភជនា ភត្តិ សម្ភត្តិ សម្បវង្កតា – អយំ វុច្ចតិ ‘‘បាបមិត្តតា’’.

(១២) អនជ្ជវោ ច អមទ្ទវោ ច

៩០២. (ក) តត្ថ កតមោ អនជ្ជវោ? យោ អនជ្ជវោ អនជ្ជវតា ជិម្ហតា វង្កតា កុដិលតា – អយំ វុច្ចតិ ‘‘អនជ្ជវោ’’.

(ខ) តត្ថ កតមោ អមទ្ទវោ? យា អមុទុតា អមទ្ទវតា កក្ខឡិយំ ផារុសិយំ កក្ខឡតា កឋិនតា [កថិនតា (ស្យា. ក.)] ឧជុចិត្តតា អមុទុតា – អយំ វុច្ចតិ ‘‘អមទ្ទវោ’’.

(១៣) អក្ខន្តិ ច អសោរច្ចញ្ច

៩០៣. (ក) តត្ថ កតមា អក្ខន្តិ? យា អក្ខន្តិ អក្ខមនតា អនធិវាសនតា ចណ្ឌិក្កំ អសុរោបោ អនត្តមនតា ចិត្តស្ស – អយំ វុច្ចតិ ‘‘អក្ខន្តិ’’.

(ខ) តត្ថ កតមំ អសោរច្ចំ? កាយិកោ វីតិក្កមោ វាចសិកោ វីតិក្កមោ កាយិកវាចសិកោ វីតិក្កមោ – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘អសោរច្ចំ’’. សព្ពម្បិ ទុស្សីល្យំ អសោរច្ចំ.

(១៤) អសាខល្យញ្ច អប្បដិសន្ថារោ ច

៩០៤. (ក) តត្ថ កតមំ អសាខល្យំ? យា សា វាចា កណ្ឌកា កក្កសា បរកដុកា បរាភិសជ្ជនី កោធសាមន្តា អសមាធិសំវត្តនិកា តថារូបិំ វាចំ ភាសិតា ហោតិ. យា តត្ថ អសណ្ហវាចតា អសខិលវាចតា ផរុសវាចតា – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘អសាខល្យំ’’.

(ខ) តត្ថ កតមោ អប្បដិសន្ថារោ [អប្បដិសន្ធារោ (ក.)]? ទ្វេ បដិសន្ថារា – អាមិសបដិសន្ថារោ ច ធម្មបដិសន្ថារោ ច. ឥធេកច្ចោ អប្បដិសន្ថារកោ ហោតិ អាមិសបដិសន្ថារេន វា ធម្មបដិសន្ថារេន វា – អយំ វុច្ចតិ ‘‘អប្បដិសន្ថារោ’’.

(១៥) ឥន្ទ្រិយេសុ អគុត្តទ្វារតា ច ភោជនេ អមត្តញ្ញុតា ច

៩០៥. (ក) តត្ថ កតមា ឥន្ទ្រិយេសុ អគុត្តទ្វារតា? ឥធេកច្ចោ ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា និមិត្តគ្គាហី ហោតិ អនុព្យញ្ជនគ្គាហី. យត្វាធិករណមេនំ ចក្ខុន្ទ្រិយំ អសំវុតំ វិហរន្តំ អភិជ្ឈាទោមនស្សា បាបកា អកុសលា ធម្មា អន្វាស្សវេយ្យុំ, តស្ស សំវរាយ ន បដិបជ្ជតិ, ន រក្ខតិ ចក្ខុន្ទ្រិយំ, ចក្ខុន្ទ្រិយេ ន សំវរំ អាបជ្ជតិ. សោតេន សទ្ទំ សុត្វា…បេ… ឃានេន គន្ធំ ឃាយិត្វា…បេ… ជិវ្ហាយ រសំ សាយិត្វា…បេ… កាយេន ផោដ្ឋព្ពំ ផុសិត្វា…បេ… មនសា ធម្មំ វិញ្ញាយ និមិត្តគ្គាហី ហោតិ អនុព្យញ្ជនគ្គាហី. យត្វាធិករណមេនំ មនិន្ទ្រិយំ អសំវុតំ វិហរន្តំ អភិជ្ឈាទោមនស្សា បាបកា អកុសលា ធម្មា អន្វាស្សវេយ្យុំ, តស្ស សំវរាយ ន បដិបជ្ជតិ, ន រក្ខតិ មនិន្ទ្រិយំ, មនិន្ទ្រិយេ ន សំវរំ អាបជ្ជតិ. យា ឥមេសំ ឆន្នំ ឥន្ទ្រិយានំ អគុត្តិ អគោបនា អនារក្ខោ អសំវរោ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘ឥន្ទ្រិយេសុ អគុត្តទ្វារតា’’.

(ខ) តត្ថ កតមា ភោជនេ អមត្តញ្ញុតា? ឥធេកច្ចោ អប្បដិសង្ខា អយោនិសោ អាហារំ អាហារេតិ ទវាយ មទាយ មណ្ឌនាយ វិភូសនាយ. យា តត្ថ អសន្តុដ្ឋិតា អមត្តញ្ញុតា អប្បដិសង្ខា ភោជនេ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘ភោជនេ អមត្តញ្ញុតា.’’

(១៦) មុដ្ឋស្សច្ចញ្ច អសម្បជញ្ញញ្ច

៩០៦. (ក) តត្ថ កតមំ មុដ្ឋស្សច្ចំ? យា អស្សតិ អននុស្សតិ អប្បដិស្សតិ អស្សតិ អស្សរណតា អធារណតា បិលាបនតា សម្មុសនតា – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘មុដ្ឋស្សច្ចំ’’.

(ខ) តត្ថ កតមំ អសម្បជញ្ញំ? យំ អញ្ញាណំ អទស្សនំ…បេ… អវិជ្ជាលង្គី មោហោ អកុសលមូលំ – ឥទំ វុច្ចតិ ‘‘អសម្បជញ្ញំ’’.

(១៧) សីលវិបត្តិ ច ទិដ្ឋិវិបត្តិ ច

៩០៧. (ក) តត្ថ កតមា សីលវិបត្តិ? យោ កាយិកោ វីតិក្កមោ វាចសិកោ វីតិក្កមោ កាយិកវាចសិកោ វីតិក្កមោ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘សីលវិបត្តិ’’. សព្ពម្បិ ទុស្សីល្យំ សីលវិបត្តិ.

(ខ) តត្ថ កតមា ទិដ្ឋិវិបត្តិ? ‘‘នត្ថិ ទិន្នំ, នត្ថិ យិដ្ឋំ…បេ… យេ ឥមញ្ច លោកំ បរញ្ច លោកំ សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា បវេទេន្តី’’តិ – យា ឯវរូបា ទិដ្ឋិ ទិដ្ឋិគតំ…បេ… វិបរិយាសគ្គាហោ – អយំ វុច្ចតិ ‘‘ទិដ្ឋិវិបត្តិ’’. សព្ពាបិ មិច្ឆាទិដ្ឋិ ទិដ្ឋិវិបត្តិ.

(១៨) អជ្ឈត្តសំយោជនញ្ច ពហិទ្ធាសំយោជនញ្ច

៩០៨. (ក) តត្ថ កតមំ អជ្ឈត្តសំយោជនំ? បញ្ចោរម្ភាគិយានិ សំយោជនានិ – អជ្ឈត្តសំយោជនំ. (ខ) បញ្ចុទ្ធម្ភាគិយានិ សំយោជនានិ – ពហិទ្ធាសំយោជនំ.

ទុកំ.