បឋមជ្ឈានកថាវណ្ណនា

៦៩. ឯវន្តិ វុត្តប្បការេន. វីរិយសមតាយោជនវសេន វីថិបដិបន្នំ ភាវនាមានសំ បដិភាគនិមិត្តេយេវ ឋបនវសេន និមិត្តាភិមុខំ បដិបាទយតោ អស្ស យោគិនោ. ឥជ្ឈិស្សតីតិ សមិជ្ឈិស្សតិ, ឧប្បជ្ជិស្សតីតិ អត្ថោ. អនុយោគវសេនាតិ ភាវនាវសេន. សេសានីតិ សេសានិ តីណិ, ចត្តារិ វា. បកតិចិត្តេហីតិ បាកតិកេហិ កាមាវចរចិត្តេហិ. ពលវ…បេ… ចិត្តេកគ្គតានិ ភាវនាពលេន បដុតរសភាវប្បត្តិយា. បរិកម្មត្តាតិ បដិសង្ខារកត្តា. យទិ អាសន្នត្តា ឧបចារតា, គោត្រភុនោ ឯវ ឧបចារសមញ្ញា សិយាតិ អាហ ‘‘សមីបចារិត្តា វា’’តិ. អនច្ចាសន្នោបិ ហិ នាតិទូរបវត្តី សមីបចារី នាម ហោតិ. អប្បនំ ឧបេច្ច ចរន្តីតិ ឧបចារានិ. ឥតោ បុព្ពេ បរិកម្មានន្តិ នានាវជ្ជនវីថិយំ បរិកម្មានំ. ឯត្ថាតិ ឯតេសុ បរិកម្មុបចារានុលោមសញ្ញិតេសុ. សព្ពន្តិមន្តិ តតិយំ, ចតុត្ថំ វា. បរិត្តគោត្តាភិភវនតោតិ បរិត្តស្ស គោត្តស្ស អភិភវនតោ. គំតាយតីតិ ហិ គោត្តំ, ‘‘បរិត្ត’’ន្តិ បវត្តមានំ អភិធានំ, ពុទ្ធិញ្ច ឯកំសិកវិសយតាយ រក្ខតីតិ បរិត្តគោត្តំ. យថា ហិ ពុទ្ធិ អារម្មណភូតេន អត្ថេន វិនា ន បវត្តតិ, ឯវំ អភិធានំ អភិធេយ្យភូតេន. តស្មា សោ តានិ តាយតិ រក្ខតីតិ វុច្ចតិ. តំ បន មហគ្គតានុត្តរវិធុរំ កាមតណ្ហាយ គោចរភូតំ កាមាវចរធម្មានំ អាវេណិករូបំ ទដ្ឋព្ពំ. មហគ្គតគោត្តេបិ ឥមិនា នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ភាវនតោតិ ឧប្បាទនតោ.

អវិសេសេន សព្ពេសំ សព្ពា សមញ្ញាតិ បឋមនយោ គហិតគ្គហណំ ហោតីតិ អាហ ‘‘អគ្គហិតគ្គហណេនា’’តិអាទិ. នានាវជ្ជនបរិកម្មមេវ បរិកម្មន្តិ អធិប្បាយេន ‘‘បឋមំ វា ឧបចារ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ចតុត្ថំ អប្បនាចិត្តំ, បញ្ចមំ វា អប្បនាចិត្តំ បុព្ពេ វុត្តនយេន សចេ ចតុត្ថំ គោត្រភុ ហោតីតិ អត្ថោ. បញ្ចមំ វាតិ វា-សទ្ទោ អនិយមេ. ស្វាយំ អនិយមោ ឥមិនា ការណេនាតិ ទស្សេតុំ ‘‘តញ្ច ខោ ខិប្បាភិញ្ញទន្ធាភិញ្ញវសេនា’’តិ វុត្តំ. តត្ថ ខិប្បាភិញ្ញស្ស ចតុត្ថំ អប្បេតិ, ទន្ធាភិញ្ញស្ស បញ្ចមំ. កស្មា បន ចតុត្ថំ, បញ្ចមំ វា អប្បេតិ, ន តតោ បរន្តិ អាហ ‘‘តតោ បរំ ជវនំ បតតី’’តិ. តតោ បញ្ចមតោ បរំ ឆដ្ឋំ, សត្តមញ្ច ជវនំ បតន្តំ វិយ ហោតិ បរិក្ខីណជវត្តាតិ អធិប្បាយោ.

យថា អលទ្ធាសេវនំ បឋមជវនំ ទុព្ពលត្តា គោត្រភុំ ន ឧប្បាទេតិ, លទ្ធាសេវនំ បន ពលវភាវតោ ទុតិយំ, តតិយំ វា គោត្រភុំ ឧប្បាទេតិ, ឯវំ លទ្ធាសេវនតាយ ពលវភាវតោ ឆដ្ឋំ, សត្តមម្បិ អប្បេតីតិ ថេរស្ស អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘តស្មា ឆដ្ឋេបិ សត្តមេបិ អប្បនា ហោតី’’តិ. តន្តិ ថេរស្ស វចនំ. សុត្តសុត្តានុលោមអាចរិយវាទេហិ អនុបត្ថម្ភិតត្តា វុត្តំ ‘‘អត្តនោមតិមត្ត’’ន្តិ. ‘‘បុរិមា បុរិមា កុសលា ធម្មា’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.១២) បន សុត្តបទមការណំ អាសេវនបច្ចយលាភស្ស ពលវភាវេ អនេកន្តិកត្តា. តថា ហិ អលទ្ធាសេវនាបិ បឋមចេតនា ទិដ្ឋធម្មវេទនីយា ហោតិ, លទ្ធាសេវនា ទុតិយចេតនា យាវ ឆដ្ឋចេតនា អបរាបរិយវេទនីយា. ចតុត្ថបញ្ចមេសុយេវាតិអាទិ វុត្តស្សេវត្ថស្ស យុត្តិទស្សនមុខេន និគមនត្ថំ វុត្តំ. តត្ថ យទិ ឆដ្ឋសត្តមំ ជវនំ បតិតំ នាម ហោតិ បរិក្ខីណជវត្តា, កថំ សត្តមជវនចេតនា ឧបបជ្ជវេទនីយា, អានន្តរិយា ច ហោតីតិ? នាយំ វិសេសោ អាសេវនបច្ចយលាភេន ពលប្បត្តិយា. កិញ្ចរហិ កិរិយាវត្ថាវិសេសតោ. កិរិយាវត្ថា ហិ អារម្ភមជ្ឈបរិយោសានវសេន តិវិធា. តត្ថ ច បរិយោសានាវត្ថាយ សន្និដ្ឋាបកចេតនាភាវេន ឧបបជ្ជវេទនីយាទិតា ហោតិ, ន ពលវភាវេនាតិ ទដ្ឋព្ពំ. បដិសន្ធិយា អនន្តរបច្ចយភាវិនោ វិបាកសន្តានស្ស អនន្តរបច្ចយភាវេន តថា អភិសង្ខតត្តាតិ ច វទន្តិ. តស្មា ឆដ្ឋសត្តមានំ បបាតាភិមុខតាយ បរិក្ខីណជវតា ន សក្កា និវារេតុំ. តថា ហិ ‘‘យថា ហិ បុរិសោ’’តិអាទិ វុត្តំ.

សា ច បន អប្បនា. អទ្ធានបរិច្ឆេទោតិ កាលបរិច្ឆេទោ. សោ បនេត្ថ សត្តសុ ឋានេសុ កត្ថចិ អបរិមាណចិត្តក្ខណតាយ, កត្ថចិ អតិឥត្តរខណតាយ នត្ថីតិ វុត្តោ. ន ហេត្ថ សម្បុណ្ណជវនវីថិ អទ្ធា លព្ភតិ. តេនេវាហ ‘‘ឯត្ថ មគ្គានន្តរផល’’ន្តិអាទិ. សេសដ្ឋានេសូតិ បឋមប្បនា, លោកិយាភិញ្ញា, មគ្គក្ខណោ, និរោធា វុដ្ឋហន្តស្ស ផលក្ខណោតិ ឯតេសុ ចតូសុ ឋានេសុ.

ឯត្តាវតាតិ ឯត្តកេន ភាវនាក្កមេន ឯស យោគាវចរោ បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. ឯវំ វិហរតា ច អនេន តទេវ បឋមំ ឈានំ អធិគតំ ហោតិ បថវីកសិណន្តិ សម្ពន្ធោ.

៧០. តត្ថាតិ តស្មិំ ឈានបាឋេ. វិវិច្ចិត្វាតិ វិសុំ ហុត្វា. តេនាហ ‘‘វិនា ហុត្វា អបក្កមិត្វា’’តិ, បជហនវសេន អបសក្កិត្វាតិ អត្ថោ. វិវិច្ចេវ កាមេហីតិ ឯត្ថ ‘‘វិវិច្ចា’’តិ ឥមិនា វិវេចនំ ឈានក្ខណេ កាមានំ អភាវមត្តំ វុត្តំ. ‘‘វិវិច្ចេវា’’តិ បន ឥមិនា ឯកំសតោ កាមានំ វិវេចេតព្ពតាទីបនេន តប្បដិបក្ខតា ឈានស្ស, កាមវិវេកស្ស ច ឈានាធិគមូបាយតា ទស្សិតា ហោតីតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘បឋមំ ឈាន’’ន្តិអាទិំ វត្វា តមេវត្ថំ បាកដតរំ កាតុំ ‘‘កថ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘អន្ធការេ សតិ បទីបោភាសោ វិយា’’តិ ឯតេន យថា បទីបោភាសាភាវេន រត្តិយំ អន្ធការាភិភវោ, ឯវំ ឈានាភាវេន សត្តសន្តតិយំ កាមាភិភវោតិ ទស្សេតិ.

ឯតន្តិ បុព្ពបទេយេវ អវធារណវចនំ. ន ខោ បន ឯវំ ទដ្ឋព្ពំ ‘‘កាមេហិ ឯវា’’តិ អវធារណស្ស អកតត្តា. និស្សរន្តិ និគ្គច្ឆន្តិ ឯតេន, ឯត្ថ វាតិ និស្សរណំ. កេ និគ្គច្ឆន្តិ? កាមា, តេសំ កាមានំ និស្សរណំ បហានំ តន្និស្សរណំ, តតោ. កថំ បន សមានេ វិក្ខម្ភនេ កាមានមេវេតំ និស្សរណំ, ន ព្យាបាទាទីនន្តិ ចោទនំ យុត្តិតោ, អាគមតោ ច សោធេតុំ ‘‘កាមធាតូ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ កាមធាតុសមតិក្កមនតោតិ សកលស្សបិ កាមភវស្ស សមតិក្កមបដិបទាភាវតោ. តេន ឥមស្ស ឈានស្ស កាមបរិញ្ញាភាវមាហ. កាមរាគបដិបក្ខតោតិ វក្ខមានវិភាគស្ស កិលេសកាមស្ស បច្ចត្ថិកភាវតោ. តេន យថា មេត្តា ព្យាបាទស្ស, ករុណា វិហិំសាយ, ឯវមិទំ ឈានំ កាមរាគស្ស ឧជុវិបច្ចនីកភូតន្តិ ទស្សេតិ. ឯវមត្តនោ បវត្តិយា, វិបាកប្បវត្តិយា ច កាមរាគតោ, កាមធាតុតោ ច វិនិវត្តសភាវត្តា ឥទំ ឈានំ វិសេសតោ កាមានមេវ និស្សរណំ. ស្វាយមត្ថោ បាឋគតោ ឯវាតិ អាហ ‘‘យថាហា’’តិអាទិ. កាមញ្ចេតមត្ថំ ទីបេតុំ បុរិមបទេយេវ អវធារណំ គហិតំ, ឧត្តរបទេបិ បន តំ គហេតព្ពមេវ តថា អត្ថសម្ភវតោតិ ទស្សេតុំ ‘‘ឧត្តរបទេបី’’តិអាទិ វុត្តំ. ឥតោតិ កាមច្ឆន្ទតោ. ឯស និយមោ. សាធារណវចនេនាតិ អវិសេសវចនេន. តទង្គវិក្ខម្ភនសមុច្ឆេទប្បដិបស្សទ្ធិនិស្សរណវិវេកា តទង្គវិវេកាទយោ. ចិត្តកាយឧបធិវិវេកា ចិត្តវិវេកាទយោ. តយោ ឯវ ឥធ ឈានកថាយំ ទដ្ឋព្ពា សមុច្ឆេទវិវេកាទីនំ អសម្ភវតោ.

និទ្ទេសេតិ មហានិទ្ទេសេ (មហានិ. ១, ៧). តត្ថ ហិ ‘‘ឧទ្ទានតោ ទ្វេ កាមា – វត្ថុកាមា កិលេសកាមា ចា’’តិ ឧទ្ទិសិត្វា ‘‘តត្ថ កតមេ វត្ថុកាមា? មនាបិយា រូបា…បេ… មនាបិយា ផោដ្ឋព្ពា’’តិអាទិនា វត្ថុកាមា និទ្ទិដ្ឋា. តេ បន កាមីយន្តីតិ កាមាតិ វេទិតព្ពា. តត្ថេវាតិ និទ្ទេសេ ឯវ. វិភង្គេតិ ឈានវិភង្គេ (វិភ. ៥៦៤). បត្ថនាការេន បវត្តោ ទុព្ពលោ លោភោ ឆន្ទនដ្ឋេន ឆន្ទោ, តតោ ពលវា រញ្ជនដ្ឋេន រាគោ, តតោបិ ពលវតរោ ពហលរាគោ ឆន្ទរាគោ. និមិត្តានុព្យញ្ជនានិ សង្កប្បេតិ ឯតេនាតិ សង្កប្បោ, តថាបវត្តោ លោភោ, តតោ ពលវា រញ្ជនដ្ឋេន រាគោ, សង្កប្បនវសេនេវ បវត្តោ តតោបិ ពលវតរោ សង្កប្បរាគោតិ. ស្វាយំ បភេទោ ឯកស្សេវ លោភស្ស បវត្តិអាការវសេន, អវត្ថាភេទវសេន ច វេទិតព្ពោ យថា ‘‘វច្ឆោ ទម្មោ ពលីពទ្ទោ’’តិ. ឥមេ កិលេសកាមា. កាមេន្តីតិ កាមា, កាមេន្តិ ឯតេហីតិ វា.

ឯវញ្ហិ សតីតិ ឯវំ ឧភយេសម្បិ កាមានំ សង្គហេ សតិ. វត្ថុកាមេហិបីតិ ‘‘វត្ថុកាមេហិ វិវិច្ចេវា’’តិបិ អត្ថោ យុជ្ជតីតិ ឯវំ យុជ្ជមានត្ថន្តរសមុច្ចយត្ថោ បិ-សទ្ទោ, ន កិលេសកាមសមុច្ចយត្ថោ. កស្មា? ឥមស្មិំ អត្ថេ កិលេសកាមេហិ វិវេកស្ស ទុតិយបទេន វុត្តត្តា. តេនាតិ វត្ថុកាមវិវេកេន. កាយវិវេកោ វុត្តោ ហោតិ បុត្តទារាទិបរិគ្គហវិវេកទីបនតោ. បុរិមេនាតិ កាយវិវេកេន. ឯត្ថាតិ ‘‘វិវិច្ចេវ កាមេហិ, វិវិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហី’’តិ ឯតស្មិំ បទទ្វយេ, ឥតោ វា និទ្ធារិតេ វិវេកទ្វយេ. អកុសល-សទ្ទេន យទិបិ កិលេសកាមា, សព្ពាកុសលាបិ វា គហិតា, សព្ពថា បន កិលេសកាមេហិ វិវេកោ វុត្តោតិ អាហ ‘‘ទុតិយេន កិលេសកាមេហិ វិវេកវចនតោ’’តិ. ទុតិយេនាតិ ច ចិត្តវិវេកេនាតិ អត្ថោ. ឯតេសន្តិ យថាវុត្តានំ ទ្វិន្នំ បទានំ, និទ្ធារណេ ចេតំ សាមិវចនំ. តណ្ហាទិសំកិលេសានំ វត្ថុនោ បហានំ សំកិលេសវត្ថុប្បហានំ. លោលភាវោ នាម តត្ថ តត្ថ រូបាទីសុ តណ្ហុប្បាទោ, តស្ស ហេតុ វត្ថុកាមា ឯវ វេទិតព្ពា. ពាលភាវោ អវិជ្ជា, ទុច្ចិន្តិតចិន្តិតាទិ វា, តស្ស អយោនិសោមនសិការោ, សព្ពេបិ វា អកុសលា ធម្មា ហេតុ. កាមគុណាធិគមហេតុបិ បាណាតិបាតាទិអសុទ្ធបយោគោ ហោតីតិ តព្ពិវេកេន បយោគសុទ្ធិ វិភាវិតា. តណ្ហាសំកិលេសសោធនេន, វិវដ្ដូបនិស្សយសំវឌ្ឍនេន ច អជ្ឈាសយវិសោធនំ អាសយបោសនំ. កាមេសូតិ និទ្ធារណេ ភុម្មំ.

អនេកភេទោតិ កាមាសវកាមរាគសំយោជនាទិវសេន, រូបតណ្ហាទិវសេន ច អនេកប្បភេទោ. កាមច្ឆន្ទោយេវាតិ កាមសភាវោយេវ ឆន្ទោ, ន កត្តុកម្យតាឆន្ទោ, នាបិ កុសលច្ឆន្ទោតិ អធិប្បាយោ. ឈានបដិបក្ខតោតិ ឈានស្ស បដិបក្ខភាវតោ តំហេតុ តន្និមិត្តំ វិសុំ វុត្តោ. អកុសលភាវសាមញ្ញេន អគ្គហេត្វា វិសុំ សរូបេន គហិតោ. យទិ កិលេសកាមោវ បុរិមបទេ វុត្តោ, កថំ ពហុវចនន្តិ អាហ ‘‘អនេកភេទតោ’’តិអាទិ.

អញ្ញេសម្បិ ទិដ្ឋិមានអហិរិកានោត្តប្បាទីនំ, តំសហិតផស្សាទីនញ្ច. ឧបរិ វុច្ចមានានិ ឈានង្គានិ ឧបរិឈានង្គានិ, តេសំ អត្តនោ បច្ចនីកានំ បដិបក្ខភាវទស្សនតោ តប្បច្ចនីកនីវរណវចនំ. នីវរណានិ ហិ ឈានង្គបច្ចនីកានិ តេសំ បវត្តិនិវារណតោ. សមាធិ កាមច្ឆន្ទស្ស បដិបក្ខោ រាគប្បណិធិយា ឧជុវិបច្ចនីកភាវតោ, នានារម្មណេហិ បលោភិតស្ស បរិព្ភមន្តស្ស ចិត្តស្ស សមាធានតោ ច. បីតិ ព្យាបាទស្ស បដិបក្ខា បាមោជ្ជេន សមានយោគក្ខេមត្តា. វិតក្កោ ថិនមិទ្ធស្ស បដិបក្ខោ យោនិសោ សង្កប្បនវសេន សវិប្ផារបវត្តិតោ. សុខំ អវូបសមានុតាបសភាវស្ស ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចស្ស បដិបក្ខំ វូបសន្តសីតលសភាវត្តា. វិចារោ វិចិកិច្ឆាយ បដិបក្ខោ អារម្មណេ អនុមជ្ជនវសេន បញ្ញាបដិរូបសភាវត្តា. មហាកច្ចានត្ថេរេន ទេសិតំ បិដកានំ សំវណ្ណនា បេដកំ, តស្មិំ បេដកេ.

បញ្ចកាមគុណភេទវិសយស្សាតិ រូបាទិបញ្ចកាមគុណវិសេសវិសយស្ស. អាឃាតវត្ថុភេទាទិវិសយានន្តិ ព្យាបាទវិវេកវចនេន ‘‘អនត្ថំ មេ អចរី’’តិ (ទី. និ. ៣.៣៤០; អ. និ. ៩.២៩; វិភ. ៩៦០) អាទិអាឃាតវត្ថុភេទវិសយស្ស ទោសស្ស, មោហាធិកេហិ ថិនមិទ្ធាទីហិ វិវេកវចនេន បដិច្ឆាទនវសេន ទុក្ខាទិបុព្ពន្តាទិភេទវិសយស្ស មោហស្ស វិក្ខម្ភនវិវេកោ វុត្តោ. កាមរាគព្យាបាទតទេកដ្ឋថិនមិទ្ធាទិវិក្ខម្ភកញ្ចេតំ សព្ពាកុសលបដិបក្ខសភាវត្តា. សព្ពកុសលានំ តេន សភាវេន សព្ពាកុសលប្បហាយកំ ហោតិ, ហោន្តម្បិ កាមរាគាទិវិក្ខម្ភនសភាវមេវ ហោតិ តំសភាវត្តាតិ អវិសេសេត្វា នីវរណាកុសលមូលាទីនំ ‘‘វិក្ខម្ភនវិវេកោ វុត្តោ ហោតី’’តិ អាហ.

៧១. យថាបច្ចយំ បវត្តមានានំ សភាវធម្មានំ នត្ថិ កាចិ វសវត្តិតាតិ វសវត្តិភាវនិវារណត្ថំ ‘‘វិតក្កនំ វិតក្កោ’’តិ វុត្តំ. តយិទំ ‘‘វិតក្កនំ ឦទិសមិទ’’ន្តិ អារម្មណស្ស បរិកប្បនន្តិ អាហ ‘‘ឩហនន្តិ វុត្តំ ហោតី’’តិ. យស្មា ចិត្តំ វិតក្កពលេន អារម្មណំ អភិនិរុឡ្ហំ វិយ ហោតិ, តស្មា សោ អារម្មណាភិនិរោបនលក្ខណោ វុត្តោ. យថា ហិ កោចិ រាជវល្លភំ, តំសម្ពន្ធិនំ មិត្តំ វា និស្សាយ រាជគេហំ អារោហតិ អនុបវិសតិ, ឯវំ វិតក្កំ និស្សាយ ចិត្តំ អារម្មណំ អារោហតិ. យទិ ឯវំ, កថំ អវិតក្កំ ចិត្តំ អារម្មណំ អារោហតីតិ? វិតក្កពលេនេវ. យថា ហិ សោ បុរិសោ បរិចយេន តេន វិនាបិ និរាសង្កោ រាជគេហំ បវិសតិ, ឯវំ បរិចយេន វិតក្កេន វិនាបិ អវិតក្កំ ចិត្តំ អារម្មណំ អារោហតិ. បរិចយេនាតិ ច សន្តានេ បវត្តវិតក្កភាវនាសង្ខាតេន បរិចយេន. វិតក្កស្ស ហិ សន្តានេ អភិណ្ហំ បវត្តស្ស វសេន ចិត្តស្ស អារម្មណាភិរុហណំ ចិរបរិចិតំ. តេន តំ កទាចិ វិតក្កេន វិនាបិ តត្ថ បវត្តតេវ. យថា តំ ញាណសហិតំ ហុត្វា សម្មសនវសេន ចិរបរិចិតំ កទាចិ ញាណវិរហិតម្បិ សម្មសនវសេន បវត្តតិ, យថា វា កិលេសសហិតំ ហុត្វា បវត្តំ សព្ពសោ កិលេសរហិតម្បិ បរិចយេន កិលេសវាសនាវសេន បវត្តតិ, ឯវំសម្បទមិទំ ទដ្ឋព្ពំ. អាទិតោ, អភិមុខំ វា ហននំ អាហននំ. បរិតោ, បរិវត្តេត្វា វា អាហននំ បរិយាហននំ. ‘‘រូបំ រូបំ, បថវី បថវី’’តិ អាកោដេន្តស្ស វិយ បវត្តិ ‘‘អាហននំ, បរិយាហនន’’ន្តិ ច វេទិតព្ពំ. អានយនំ ចិត្តស្ស អារម្មណេ ឧបនយនំ, អាកឌ្ឍនំ វា.

អនុសញ្ចរណំ អនុបរិព្ភមនំ. ស្វាយំ វិសេសោ សន្តានម្ហិ លព្ភមានោ ឯវ សន្តានេ បាកដោ ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពោ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. អនុមជ្ជនំ អារម្មណេ ចិត្តស្ស អនុមសនំ, បរិមជ្ជនន្តិ អត្ថោ. តថា ហិ វិចារោ ‘‘បរិមជ្ជនហត្ថោ វិយ, សញ្ចរណហត្ថោ វិយា’’តិ ច វុត្តោ. តត្ថាតិ អារម្មណេ. សហជាតានំ អនុយោជនំ អារម្មណេ អនុវិចារណសង្ខាតអនុមជ្ជនវសេនេវ វេទិតព្ពំ. អនុប្បពន្ធនំ អារម្មណេ ចិត្តស្ស អវិច្ឆិន្នស្ស វិយ បវត្តិ. តថា ហិ សោ ‘‘អនុសន្ធានតា’’តិ (ធ. ស. ៨) និទ្ទិដ្ឋោ. តេនេវ ច ‘‘ឃណ្ឌានុរវោ វិយ, បរិព្ភមនំ វិយា’’តិ ច វុត្តោ.

កត្ថចីតិ បឋមជ្ឈានេ, បរិត្តចិត្តុប្បាទេសុ ច. វិចារតោ ឱឡារិកដ្ឋេន, វិចារស្សេវ ច បុព្ពង្គមដ្ឋេន អនុរវតោ ឱឡារិកោ, តស្ស ច បុព្ពង្គមោ ឃណ្ឌាភិឃាតោ វិយ វិតក្កោ. យថា ហិ ឃណ្ឌាភិឃាតោ បឋមាភិនិបាតោ ហោតិ, ឯវំ អារម្មណាភិមុខនិរោបនដ្ឋេន វិតក្កោ ចេតសោ បឋមាភិនិបាតោ ហោតិ. អភិឃាត-គ្គហណេន ចេត្ថ អភិឃាតជោ សទ្ទោ គហិតោតិ វេទិតព្ពោ. វិប្ផារវាតិ វិចលនយុត្តោ សបរិប្ផន្ទោ. បរិព្ភមនំ វិយ បរិស្សយាភាវវីមំសនត្ថំ. អនុប្បពន្ធេន បវត្តិយន្តិ ឧបចារេ វា អប្បនាយំ វា សន្តានេន បវត្តិយំ. តត្ថ ហិ វិតក្កោ និច្ចលោ ហុត្វា អារម្មណំ អនុបវិសិត្វា វិយ បវត្តតិ, ន បឋមាភិនិបាតេ. បាកដោ ហោតីតិ វិតក្កស្ស វិសេសោ អភិនិរោបនាការោ ឱឡារិកត្តា បឋមជ្ឈានេ បាកដោ ហោតិ, តទភាវតោ បញ្ចកនយេ ទុតិយជ្ឈានេ វិចារស្ស វិសេសោ អនុមជ្ជនាការោ បាកដោ ហោតិ.

វាលណ្ឌុបកំ ឯឡកលោមាទីហិ កតចុម្ពដកំ. ឧប្បីឡនហត្ថោតិ បិណ្ឌស្ស ឧប្បីឡនហត្ថោ. តស្សេវ ឥតោ ចិតោ ច សញ្ចរណហត្ថោ. មណ្ឌលន្តិ កំសភាជនាទីសុ កិញ្ចិ មណ្ឌលំ វដ្ដលេខំ ករោន្តស្ស. យថា បុប្ផផលសាខាទិអវយវវិនិមុត្តោ អវិជ្ជមានោបិ រុក្ខោ ‘‘សបុប្ផោ សផលោ’’តិ វោហរីយតិ, ឯវំ វិតក្កាទិអង្គវិនិមុត្តំ អវិជ្ជមានម្បិ ឈានំ ‘‘សវិតក្កំ សវិចារ’’ន្តិ វោហរីយតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘រុក្ខោ វិយា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឈានភាវនាយ បុគ្គលវសេន ទេសេតព្ពត្តា ‘‘ឥធ ភិក្ខុ វិវិច្ចេវ កាមេហី’’តិអាទិនា បុគ្គលាធិដ្ឋានេន ឈានានិ ឧទ្ទិដ្ឋានីតិ. យទិបិ វិភង្គេ បុគ្គលាធិដ្ឋានា ទេសនា កតា, អត្ថោ បន តត្រាបិ វិភង្គេបិ យថា ឥធ ‘‘ឥមិនា ច វិតក្កេនា’’តិអាទិនា ធម្មវសេន វុត្តោ, ឯវមេវ ទដ្ឋព្ពោ, បរមត្ថតោ បុគ្គលស្សេវ អភាវតោតិ អធិប្បាយោ. អត្ថោ…បេ… ទដ្ឋព្ពោ ឈានសមង្គិនោ វិតក្កវិចារសមង្គិតាទស្សនេន, ឈានស្សេវ ច សវិតក្កសវិចារតាយ វុត្តត្តាតិ ឯវំ វា ឯត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

វិវេកាតិ វិវេកា ហេតុភូតាតិ វិវេក-សទ្ទស្ស ភាវសាធនតំ សន្ធាយាហ. វិវេកេតិ កត្តុសាធនតំ, កម្មសាធនតំ វា. ‘‘វិវិត្តោ’’តិ ហិ ឥមិនា នីវរណេហិ វិនាភូតោ តេហិ វិវេចិតោតិ ច សាធនទ្វយម្បិ សង្គហិតមេវាតិ.

៧២. បីណយតីតិ តប្បេតិ, វឌ្ឍេតិ វា. សម្បិយាយនលក្ខណាតិ បរិតុស្សនលក្ខណា. បីណនរសាតិ បរិព្រូហនរសា. ផរណរសាតិ បណីតរូបេហិ កាយស្ស ព្យាបនរសា. ឧទគ្គភាវោ ឱទគ្យំ. ខុទ្ទិកា លហុំ លោមហំសនមត្តំ កត្វា ភិន្នា ន បុន ឧប្បជ្ជតិ. ខណិកា ពហុលំ ឧប្បជ្ជតិ. ឧព្ពេគតោ ផរណា និច្ចលត្តា, ចិរដ្ឋិតិកត្តា ច បណីតតរា. ចេតិយង្គណំ គន្ត្វាតិ បុណ្ណវល្លិកវិហារេ ចេតិយង្គណំ គន្ត្វា. បកតិយា ទិដ្ឋារម្មណវសេនាតិ បុព្ពេ មហាចេតិយំ គហិតារម្មណវសេន. ចិត្រគេណ្ឌុកោ វិចិត្រាការេន កតគេណ្ឌុកោ. ឧបនិស្សយេតិ សមីបេ, តស្ស វា វិហារស្ស និស្សយភូតេ, គោចរដ្ឋានភូតេតិ អត្ថោ.

ឃរាជិរេតិ គេហង្គណេ. បព្ពតសិខរេ កតចេតិយំ ‘‘អាកាសចេតិយ’’ន្តិ វុត្តំ. គហិតនិមិត្តេនេវាតិ ចេតិយវន្ទនំ, ធម្មស្សវនញ្ច ឧទ្ទិស្ស ‘‘ធញ្ញា វតិមេ’’តិអាទិនា គហិតកុសលនិមិត្តេនេវ ការណភូតេន. គហិតំ វា និមិត្តំ ឯតេនាតិ គហិតនិមិត្តំ, វុត្តាការេន បវត្តចិត្តំ, តេន គហិតនិមិត្តេនេវ ចិត្តេន សហ. បក្ខន្ទន្តិ អនុបវិដ្ឋំ. អនុបរិប្ផុដន្តិ អនុ អនុ សមន្តតោ ផុដំ, សព្ពសោ អនុវិសដន្តិ អត្ថោ.

បស្សទ្ធិយា និមិត្តភាវេន គព្ភំ គណ្ហន្តី. បរិបាចនវសេន បរិបាកំ គច្ឆន្តី. អប្បនាសម្បយុត្តាវ បីតិ អប្បនាសមាធិបូរិកា. ខណិកសមាធិបូរិកា ច ឧបចារសមាធិបូរិកា ច អប្បនាសមាធិស្ស វិទូរតរាតិ តទុភយំ អនាមសន្តោ ‘‘តាសុ យា អប្បនាសមាធិស្សា’’តិអាទិមាហ. សមាធិសម្បយោគំ គតាតិ បុព្ពេ ឧបចារសមាធិនា សម្បយុត្តា ហុត្វា អនុក្កមេន វឌ្ឍិត្វា អប្បនាសមាធិនា សម្បយោគំ គតា.

៧៣. សុខយតីតិ សុខំ, អត្តនា សម្បយុត្តធម្មេ លទ្ធស្សាទេ ករោតីតិ អត្ថោ. ស្វាយំ កត្តុនិទ្ទេសោ បរិយាយលទ្ធោ ធម្មតោ អញ្ញស្ស កត្តុ និវត្តនត្ថោ, និប្បរិយាយេន បន ភាវសាធនមេវ លព្ភតីតិ ‘‘សុខនំ សុខ’’ន្តិ វុត្តំ. ឥដ្ឋសភាវត្តា តំសមង្គីបុគ្គលំ, សម្បយុត្តធម្មេ វា អត្តនិ សាទយតីតិ សាតំ ទ-ការស្ស ត-ការំ កត្វា. សាតំ ‘‘មធុរ’’ន្តិ វទន្តិ. សាតំ លក្ខណំ ឯតស្សាតិ សាតលក្ខណំ. ឧបព្រូហនំ សម្បយុត្តធម្មានំ សំវឌ្ឍនំ. ទុក្ខំ វិយ អវិស្សជ្ជេត្វា អទុក្ខមសុខា វិយ អនជ្ឈុបេក្ខិត្វា អនុ អនុ គណ្ហនំ, ឧបការិតា វា អនុគ្គហោ. កត្ថចិ បឋមជ្ឈានាទិកេ. បដិលាភតុដ្ឋីតិ បដិលាភវសេន ឧប្បជ្ជនកតុដ្ឋិ. បដិលទ្ធរសានុភវនន្តិ បដិលទ្ធស្ស អារម្មណរសស្ស អនុភវនន្តិ សភាវតោ បីតិសុខានិ វិភជិត្វា ទស្សេតិ. យត្ថ បីតិ, តត្ថ សុខន្តិ វិតក្កស្ស វិយ ឥតរេន បីតិយា សុខេន អច្ចន្តសំយោគមាហ. ‘‘យត្ថ សុខំ, តត្ថ ន និយមតោ បីតី’’តិ វិចារស្ស វិយ វិតក្កេន សុខស្ស បីតិយា អនច្ចន្តសំយោគំ. តេន អច្ចន្តានច្ចន្តសំយោគិតាយ បីតិសុខានំ វិសេសំ ទស្សេតិ. កំ តារេន្តិ ឯត្ថាតិ កន្តារំ, និរុទកមរុដ្ឋានំ. វនមេវ វនន្តំ. តស្មិំ តស្មិំ សមយេតិ ឥដ្ឋារម្មណស្ស បដិលាភសមយេ, បដិលទ្ធស្ស រសានុភវនសមយេ, វនច្ឆាយាទីនំ សវនទស្សនសមយេ, បវេសបរិភោគសមយេ ច. បាកដភាវតោតិ យថាក្កមំ បីតិសុខានំ វិភូតភាវតោ.

វិវេកជំ បីតិសុខន្តិ ឯត្ថ បុរិមស្មិំ អត្ថេ វិវេកជន្តិ ឈានំ វុត្តំ. បីតិសុខសទ្ទតោ ច អត្ថិអត្ថវិសេសតោ ‘‘អស្ស ឈានស្ស, អស្មិំ វា ឈានេ’’តិ ឯត្ថ អ-ការោ ទដ្ឋព្ពោ. ទុតិយេ បីតិសុខមេវ វិវេកជំ. ‘‘វិវេកជំបីតិសុខ’’ន្តិ ច អញ្ញបទត្ថសមាសោ, បច្ចត្តនិទ្ទេសស្ស ច អលោបោ កតោ. លោបេ វា សតិ ‘‘វិវេកជបីតិសុខ’’ន្តិ បាឋោតិ អយំ វិសេសោ.

ឧបសម្បជ្ជាតិ ឯត្ថ ឧប-សំ-សទ្ទា ‘‘ឧបលព្ភតិ, សំភុញ្ជតី’’តិអាទីសុ វិយ និរត្ថកាតិ ទស្សេតុំ ‘‘ឧបគន្ត្វា’’តិអាទិំ វត្វា បុន តេសំ សាត្ថកភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘ឧបសម្បាទយិត្វា’’តិអាទិ វុត្តំ, តស្មា បត្វា, សាធេត្វាតិ វា អត្ថោ. ឥរិយន្តិ កិរិយំ. វុត្តិអាទីនិ តស្សេវ វេវចនានិ. បាលនាតិ ហិ ឯកំ ឥរិយាបថពាធនំ ឥរិយាបថន្តរេហិ រក្ខណា.