៤. បថវីកសិណនិទ្ទេសវណ្ណនា

៥១. ផាសុ ហោតីតិ អាវាសសប្បាយាទិលាភេន មនសិការផាសុតា ភាវនានុកូលតា ហោតិ. បរិសោធេន្តេនាតិ តេសំ តេសំ គណ្ឋិដ្ឋានានំ ឆិន្ទនវសេន វិសោធេន្តេន. អកិលមន្តោយេវាតិ អកិលន្តកាយោ ឯវ. សតិ ហិ កាយកិលមថេ សិយា កម្មដ្ឋានមនសិការស្ស អន្តរាយោតិ អធិប្បាយោ. គណ្ឋិដ្ឋានន្តិ អត្ថតោ, អធិប្បាយតោ ច ទុព្ពិនិវេធតាយ គណ្ឋិភូតំ ឋានំ. ឆិន្ទិត្វាតិ យាថាវតោ អត្ថស្ស, អធិប្បាយស្ស ច វិភាវនេន ឆិន្ទិត្វា, វិភូតំ សុបាកដំ កត្វាតិ អធិប្បាយោ. សុវិសុទ្ធន្តិ សុដ្ឋុ វិសុទ្ធំ, និគុម្ពំ និជ្ជដន្តិ អត្ថោ.

អននុរូបវិហារវណ្ណនា

៥២. អញ្ញតរេនាតិ អញ្ញតរេនាបិ, បគេវ អនេកេហីតិ អធិប្បាយោ. មហន្តភាវោ មហត្តំ. តថា សេសេសុ. សោណ្ឌវា សោណ្ឌី. តថា បណ្ណន្តិអាទីសុ. ពោធិអង្គណាទីសុ កាតព្ពំ ឥធ ‘‘វត្ត’’ន្តិ អធិប្បេតន្តិ អាហ ‘‘បានីយឃដំ វា រិត្ត’’ន្តិ. និដ្ឋិតាយាតិ បវិដ្ឋបវិដ្ឋានំ ទានេន បរិក្ខីណាយ. ជិណ្ណវិហារេបិ យត្រ ភិក្ខូ ឯវំ វទន្តិ ‘‘អាយស្មា, យថាសុខំ សមណធម្មំ ករោតុ, មយំ បដិជគ្គិស្សាមា’’តិ. ឯវរូបេ វិហាតព្ពន្តិ អយម្បិ នយោ លព្ភតិ, វុត្តនយត្តា បន ន វុត្តោ.

មហាបថវិហារេតិ មហាបថសមីបេ វិហារេ. ភាជនទារុទោណិកាទីនីតិ រជនភាជនានិ, រជនត្ថាយ ទារុ, ទារុមយទោណិកា, រជនបចនដ្ឋានំ, ធោវនផលកន្តិ ឯវមាទីនិ. សាកហារិកាតិ សាកហារិនិយោ ឥត្ថិយោ. វិសភាគសទ្ទោ កាមគុណូបសំហិតោ គីតសទ្ទោតិ វទន្តិ, កេវលោបិ ឥត្ថិសទ្ទោ វិសភាគសទ្ទោ ឯវ. តត្រាតិ បុប្ផវន្តេ វិហារេ. តាទិសោយេវាតិ ‘‘តត្ថស្ស កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា’’តិអាទិនា យាទិសោ បណ្ណវន្តេ វិហារេ ឧបទ្ទវោ វុត្តោ, តាទិសោយេវ. ‘‘បុប្ផហារិកាយោ បុប្ផំ ឱចិនន្តិយោ’’តិ បន វត្តព្ពំ. អយមិធ វិសេសោ.

បត្ថនីយេតិ តត្ថ វសន្តេសុ សម្ភាវនាវសេន ឧបសង្កមនាទិនា បត្ថេតព្ពេ. តេនាហ ‘‘លេណសម្មតេ’’តិ. ទក្ខិណាគិរីតិ មគធវិសយេ ទក្ខិណាគិរីតិ វទន្តិ.

វិសភាគារម្មណានិ ឥដ្ឋានិ, អនិដ្ឋានិ ច. អនិដ្ឋានំ ហិ ទស្សនត្ថំ ‘‘ឃដេហិ និឃំសន្តិយោ’’តិអាទិ វុត្តំ. ទព្ពូបករណយោគ្គា រុក្ខា ទព្ពូបករណរុក្ខា.

យោ បន វិហារោ. ខលន្តិ ធញ្ញករណដ្ឋានំ. គាវោ រុន្ធន្តិ ‘‘សស្សំ ខាទិំសូ’’តិ. ឧទកវារន្តិ កេទារេសុ សស្សានំ ទាតព្ពឧទកវារំ. អយម្បីតិ មហាសង្ឃភោគោបិ វិហារោ. វារិយមានា កម្មដ្ឋានិកេន ភិក្ខុនា.

សមុទ្ទសាមុទ្ទិកនទីនិស្សិតំ ឧទកបដ្ដនំ. មហានគរានំ អាយទ្វារភូតំ អដវិមុខាទិនិស្សិតំ ថលបដ្ដនំ. អប្បសន្នា ហោន្តិ. តេនស្ស តត្ថ ផាសុវិហារោ ន ហោតីតិ អធិប្បាយោ. មញ្ញមានា រាជមនុស្សា.

សមោសរណេនាតិ ឥតោ ចិតោ សញ្ចរណេន. បបាតេតិ បបាតសីសេ ឋត្វា គាយិ ‘‘គីតសទ្ទេន ឥធាគតំ បបាតេ បាតេត្វា ខាទិស្សាមី’’តិ. វេគេន គហេត្វាតិ វេគេនាគន្ត្វា ‘‘កុហិំ យាសី’’តិ ខន្ធេ គហេត្វា.

យត្ថាតិ យស្មិំ វិហារេ, វិហារសាមន្តា វា ន សក្កា ហោតិ កល្យាណមិត្តំ លទ្ធុំ, តត្ថ វិហារេ សោ អលាភោ មហាទោសោតិ យោជនា.

បន្ថនិន្តិ បន្ថេ នីតោ បវត្តិតោតិ បន្ថនី, មគ្គនិស្សិតោ វិហារោ. តំ បន្ថនិំ. សោណ្ឌិន្តិ សោណ្ឌិសហិតោ វិហារោ សោណ្ឌី, តំ សោណ្ឌិំ. តថា បណ្ណន្តិអាទីសុ. នគរនិស្សិតំ នគរន្តិ វុត្តំ ឧត្តរបទលោបេន យថា ‘‘ភីមសេនោ ភីមោ’’តិ. ទារុនាតិ ទារុនិស្សិតេន សហ. វិសភាគេនាតិ យោ វិសភាគេហិ វុសីយតិ, វិសភាគានំ វា និវាសោ, សោ វិហារោ វិសភាគោ. តេន វិសភាគេន សទ្ធិំ. បច្ចន្តនិស្សិតញ្ច សីមានិស្សិតញ្ច អសប្បាយញ្ច បច្ចន្តសីមាសប្បាយំ. យត្ថ មិត្តោ ន លព្ភតិ, តម្បីតិ សព្ពត្ថ ឋាន-សទ្ទាបេក្ខាយ នបុំសកនិទ្ទេសោ. ឥតិ វិញ្ញាយាតិ ‘‘ភាវនាយ អននុរូបានី’’តិ ឯវំ វិជានិត្វា.

អនុរូបវិហារវណ្ណនា

៥៣. អយំ អនុរូបោ នាមាតិ អយំ វិហារោ ភាវនាយ អនុរូបោ នាម. នាតិទូរន្តិ គោចរដ្ឋានតោ អឌ្ឍគាវុតតោ ឱរភាគតាយ ន អតិទូរំ. នាច្ចាសន្នន្តិ បច្ឆិមេន បមាណេន គោចរដ្ឋានតោ បញ្ចធនុសតិកតាយ ន អតិអាសន្នំ. តាយ ច បន នាតិទូរនាច្ចាសន្នតាយ, គោចរដ្ឋានំ បរិស្សយាទិរហិតមគ្គតាយ ច គមនស្ស ច អាគមនស្ស ច យុត្តរូបត្តា គមនាគមនសម្បន្នំ. ទិវសភាគេ មហាជនសំកិណ្ណតាភាវេន ទិវា អប្បាកិណ្ណំ. អភាវត្ថោ ហិ អយំ អប្ប-សទ្ទោ ‘‘អប្បិច្ឆោ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.៣៣៦) វិយ. រត្តិយំ ជនាលាបសទ្ទាភាវេន រត្តិំ អប្បសទ្ទំ. សព្ពទាបិ ជនសន្និបាតនិគ្ឃោសាភាវេន អប្បនិគ្ឃោសំ. អប្បកសិរេនាតិ អកសិរេន សុខេនេវ. សីលាទិគុណានំ ថិរភាវប្បត្តិយា ថេរា. សុត្តគេយ្យាទិ ពហុ សុតំ ឯតេសន្តិ ពហុស្សុតា. វាចុគ្គតករណេន, សម្មទេវ គរូនំ សន្តិកេ អាគមិតភាវេន ច អាគតោ បរិយត្តិធម្មសង្ខាតោ អាគមោ ឯតេសន្តិ អាគតាគមា. សុត្តាភិធម្មសង្ខាតស្ស ធម្មស្ស ធារណេន ធម្មធរា. វិនយស្ស ធារណេន វិនយធរា. តេសំយេវ ធម្មវិនយានំ មាតិកាយ ធារណេន មាតិកាធរា. តត្ថ តត្ថ ធម្មបរិបុច្ឆាយ បរិបុច្ឆតិ. អត្ថបរិបុច្ឆាយ បរិបញ្ហតិ វីមំសតិ វិចារេតិ. ឥទំ, ភន្តេ, កថំ ឥមស្ស កោ អត្ថោតិ បរិបុច្ឆនបរិបញ្ហាការទស្សនំ. អវិវដញ្ចេវ បាឡិយា អត្ថំ បទេសន្តរបាឡិទស្សនេន អាគមតោ វិវរន្តិ. អនុត្តានីកតញ្ច យុត្តិវិភាវនេន ឧត្តានីករោន្តិ. កង្ខដ្ឋានិយេសុ ធម្មេសុ សំសយុប្បត្តិយា ហេតុតាយ គណ្ឋិដ្ឋានភូតេសុ បាឡិបទេសេសុ យាថាវតោ វិនិច្ឆយទានេន កង្ខំ បដិវិនោទេន្តិ. ឯត្ថ ច ‘‘នាតិទូរំ, នាច្ចាសន្នំ, គមនាគមនសម្បន្ន’’ន្តិ ឯកំ អង្គំ, ‘‘ទិវា អប្បាកិណ្ណំ, រត្តិំ អប្បសទ្ទំ អប្បនិគ្ឃោស’’ន្តិ ឯកំ, ‘‘អប្បឌំសមកសវាតាតបសរីសបសម្ផស្ស’’ន្តិ ឯកំ, ‘‘តស្មិំ ខោ បន សេនាសនេ វិហរន្តស្ស…បេ… បរិក្ខារា’’តិ ឯកំ, ‘‘តស្មិំ ខោ បន សេនាសនេ ថេរា…បេ… កង្ខំ បដិវិនោទេន្តី’’តិ ឯកំ. ឯវំ បញ្ច អង្គានិ វេទិតព្ពានិ.

ខុទ្ទកបលិពោធវណ្ណនា

៥៤. ខុទ្ទកបលិពោធុបច្ឆេទេ បយោជនំ បរតោ អាគមិស្សតិ. អគ្គឡអនុវាតបរិភណ្ឌទានាទិនា ទឡ្ហីកម្មំ វា. តន្តច្ឆេទាទីសុ តុន្នកម្មំ វា កាតព្ពំ.

ភាវនាវិធានវណ្ណនា

៥៥. សព្ពកម្មដ្ឋានវសេនាតិ អនុក្កមេន និទ្ទិសិយមានស្ស ចត្តាលីសវិធស្ស សព្ពស្ស កម្មដ្ឋានស្ស វសេន. បិណ្ឌបាតបដិក្កន្តេនាតិ បិណ្ឌបាតបរិភោគតោ បដិនិវត្តេន, បិណ្ឌបាតភុត្តាវិនា ឱនីតបត្តបាណិនាតិ អត្ថោ. ភត្តសម្មទំ បដិវិនោទេត្វាតិ ភោជននិមិត្តំ បរិស្សមំ វិនោទេត្វា. អាហារេ ហិ អាសយំ បវិដ្ឋមត្តេ តស្ស អាគន្តុកតាយ យេភុយ្យេន សិយា សរីរស្ស កោចិ បរិស្សមោ, តំ វូបសមេត្វា. តស្មិំ ហិ អវូបសន្តេ សរីរខេទេន ចិត្តំ ឯកគ្គតំ ន លភេយ្យាតិ. បវិវិត្តេតិ ជនវិវិត្តេ. សុខនិសិន្នេនាតិ បល្លង្កំ អាភុជិត្វា ឧជុំ កាយំ បណិធាយ និសជ្ជាយ សុខនិសិន្នេន. វុត្តញ្ហេតន្តិ យំ ‘‘កតាយ វា’’តិអាទិនា បថវិយា និមិត្តគ្គហណំ ឥធ វុច្ចតិ, វុត្តំ ហេតំ បោរាណដ្ឋកថាយំ.

ឥទានិ តំ អដ្ឋកថាបាឡិំ ទស្សេន្តោ ‘‘បថវីកសិណំ ឧគ្គណ្ហន្តោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថាយំ សង្ខេបត្ថោ – បថវីកសិណំ ឧគ្គណ្ហន្តោតិ ឧគ្គហនិមិត្តភាវេន បថវីកសិណំ គណ្ហន្តោ អាទិយន្តោ, ឧគ្គហនិមិត្តភូតំ បថវីកសិណំ ឧប្បាទេន្តោតិ អត្ថោ. ឧប្បាទនញ្ចេត្ថ តថានិមិត្តស្ស ឧបដ្ឋាបនំ ទដ្ឋព្ពំ. បថវិយន្តិ វក្ខមានវិសេសេ បថវីមណ្ឌលេ. និមិត្តំ គណ្ហាតីតិ តត្ថ ចក្ខុនា អាទាសតលេ មុខនិមិត្តំ វិយ ភាវនាញាណេន វក្ខមានវិសេសំ បថវីនិមិត្តំ គណ្ហាតិ. ‘‘បថវិយ’’ន្តិ វត្វាបិ មណ្ឌលាបេក្ខាយ នបុំសកនិទ្ទេសោ. កតេតិ វក្ខមានវិធិនា អភិសង្ខតេតិ អត្ថោ. វា-សទ្ទោ អនិយមត្ថោ. អកតេតិ បាកតិកេ ខលមណ្ឌលាទិកេ បថវីមណ្ឌលេ. សាន្តកេតិ សអន្តកេ ឯវ, សបរិច្ឆេទេ ឯវាតិ អត្ថោ. សាវធារណញ្ហេតំ វចនំ. តថា ហិ តេន និវត្តិតំ ទស្សេតុំ ‘‘នោ អនន្តកេ’’តិ វុត្តំ. សកោដិយេតិអាទីនិបិ តស្សេវ វេវចនានិ. សុប្បមត្តេ វាតិអាទីសុ សុប្បសរាវានិ សមប្បមាណានិ ឥច្ឆិតានិ. កេចិ បន វទន្តិ ‘‘សរាវមត្តំ វិទត្ថិចតុរង្គុលំ ហោតិ, សុប្បមត្តំ តតោ អធិកប្បមាណន្តិ. កិត្តិមំ កសិណមណ្ឌលំ ហេដ្ឋិមបរិច្ឆេទេន សរាវមត្តំ, ឧបរិមបរិច្ឆេទេន សុប្បមត្តំ, ន តតោ អធោ, ឧទ្ធំ វាតិ បរិត្តប្បមាណភេទសង្គណ្ហនត្ថំ ‘សុប្បមត្តេ វា សរាវមត្តេ វា’តិ វុត្ត’’ន្តិ. យថាឧបដ្ឋិតេ អារម្មណេ ឯកង្គុលមត្តម្បិ វឌ្ឍិតំ អប្បមាណមេវាតិ វុត្តោវាយមត្ថោ. កេចិ បន ‘‘ឆត្តមត្តម្បិ កសិណមណ្ឌលំ កាតព្ព’’ន្តិ វទន្តិ.

សោ តំ និមិត្តំ សុគ្គហិតំ ករោតីតិ សោ យោគាវចរោ តំ បថវីមណ្ឌលំ សុគ្គហិតំ និមិត្តំ ករោតិ. យទា ចក្ខុំ ឧម្មីលេត្វា ឱលោកេត្វា តត្ថ និមិត្តំ គហេត្វា និម្មីលេត្វា អាវជ្ជេន្តស្ស ឧម្មីលេត្វា ឱលោកិតក្ខណេ វិយ ឧបដ្ឋាតិ, តទា សុគ្គហិតំ ករោតិ នាម. អថេត្ថ សតិំ សូបដ្ឋិតំ កត្វា អពហិគតេន មានសេន បុនប្បុនំ សល្លក្ខេន្តោ សូបធារិតំ ឧបធារេតិ នាម. ឯវំ ឧបធារិតំ បន នំ បុនប្បុនំ អាវជ្ជេន្តោ មនសិ ករោន្តោ តមេវារព្ភ អាសេវនំ ភាវនំ ពហុលំ បវត្តេន្តោ សុវវត្ថិតំ វវត្ថបេតិ នាម. តស្មិំ អារម្មណេតិ ឯវំ សុគ្គហិតករណាទិនា សម្មទេវ ឧបដ្ឋិតេ តស្មិំ បថវីកសិណសញ្ញិតេ អារម្មណេ. ចិត្តំ ឧបនិពន្ធតីតិ អត្តនោ ចិត្តំ ឧបចារជ្ឈានំ ឧបនេត្វា និពន្ធតិ អញ្ញារម្មណតោ វិនិវត្តំ ករោតិ. អទ្ធា ឥមាយាតិអាទិ អានិសំសទស្សាវិតាទស្សនំ.

ឥទានិ យថាទស្សិតស្ស អដ្ឋកថាបាឋស្ស អត្ថប្បកាសនេន សទ្ធិំ ភាវនាវិធិំ វិភាវេតុកាមោ អកតេ តាវ និមិត្តគ្គហណំ ទស្សេន្តោ ‘‘តត្ថ យេន អតីតភវេបី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ តត្ថាតិ តស្មិំ អដ្ឋកថាបាឋេ. ចតុក្កបញ្ចកជ្ឈានានីតិ ចតុក្កបញ្ចកនយវសេន វទតិ. បុញ្ញវតោតិ ភាវនាមយបុញ្ញវតោ. ឧបនិស្សយសម្បន្នស្សាតិ តាទិសេនេវ ឧបនិស្សយេន សមន្នាគតស្ស. ខលមណ្ឌលេតិ មណ្ឌលាការេ ធញ្ញករណដ្ឋានេ. តំឋានប្បមាណមេវាតិ ឱលោកិតដ្ឋានប្បមាណមេវ.

អវិរាធេត្វាតិ អវិរជ្ឈិត្វា វុត្តវិធិនា ឯវ. នីលបីតលោហិតឱទាតសម្ភេទវសេនាតិ នីលាទិវណ្ណាហិ មត្តិកាហិ បច្ចេកំ, ឯកជ្ឈញ្ច សំសគ្គវសេន. គង្គាវហេតិ គង្គាសោតេ. សីហឡទីបេ កិរ រាវណគង្គា នាម នទី, តស្សា សោតេន ឆិន្នតដដ្ឋានេ មត្តិកា អរុណវណ្ណា. តំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘គង្គាវហេ មត្តិកាសទិសាយ អរុណវណ្ណាយា’’តិ. អរុណវណ្ណាយ អរុណនិភាយ, អរុណប្បភាវណ្ណាយាតិ អត្ថោ.

ឯវំ កសិណទោសេ ទស្សេត្វា ឥទានិ កសិណករណាទិកេ សេសាការេ ទស្សេតុំ ‘‘តញ្ច ខោ’’តិអាទិ វុត្តំ. សំហារិមន្តិ សំហរិតព្ពំ គហេត្វា ចរណយោគ្គំ. តត្រដ្ឋកន្តិ យត្រ កតំ, តត្ថេវ តិដ្ឋនកំ. វុត្តប្បមាណន្តិ ‘‘សុប្បមត្តេ វា សរាវមត្តេ វា’’តិ វុត្តប្បមាណំ. វដ្ដន្តិ មណ្ឌលសណ្ឋានំ. បរិកម្មកាលេតិ និមិត្តុគ្គហណាយ ភាវនាកាលេ. ឯតទេវាតិ យំ វិទត្ថិចតុរង្គុលវិត្ថារំ, ឯតទេវ បមាណំ សន្ធាយ ‘‘សុប្បមត្តំ វា សរាវមត្តំ វា’’តិ វុត្តំ. សុប្បំ ហិ នាតិមហន្តំ, សរាវញ្ច មហន្តំ ចាដិបិធានប្បហោនកន្តិ សមប្បមាណំ ហោតិ.

៥៦. តស្មាតិ បរិច្ឆេទត្ថាយ វុត្តត្តា. ឯវំ វុត្តបមាណំ បរិច្ឆេទន្តិ យថាវុត្តប្បមាណំ វិទត្ថិចតុរង្គុលវិត្ថារំ បរិច្ឆេទំ កត្វា, ឯវំ វុត្តប្បមាណំ វា កសិណមណ្ឌលំ វិសភាគវណ្ណេន បរិច្ឆេទំ កត្វា. រុក្ខបាណិកាតិ កុចន្ទនាទិរុក្ខបាណិកា អរុណវណ្ណស្ស វិសភាគវណ្ណំ សមុដ្ឋបេតិ. តស្មា តំ អគ្គហេត្វាតិ វុត្តំ. បកតិរុក្ខបាណិកា បន បាសាណបាណិកាគតិកាវ. និន្នុន្នតដ្ឋានាភាវេន ភេរីតលសទិសំ កត្វា. តតោ ទូរតរេតិអាទិ យថាវុត្តតោ បទេសតោ, បីឋតោ ច អញ្ញស្មិំ អាទីនវទស្សនំ. កសិណទោសាតិ ហត្ថបាណិបទាទយោ ឥធ កសិណទោសា.

វុត្តនយេនេវាតិ ‘‘អឌ្ឍតេយ្យហត្ថន្តរេ បទេសេ, វិទត្ថិចតុរង្គុលបាទកេ បីឋេ’’តិ ច វុត្តវិធិនាវ. កាមេសុ អាទីនវន្តិ ‘‘កាមា នាមេតេ អដ្ឋិកង្កលូបមា និរស្សាទដ្ឋេន, តិណុក្កូបមា អនុទហនដ្ឋេន, អង្គារកាសូបមា មហាភិតាបដ្ឋេន, សុបិនកូបមា ឥត្តរបច្ចុបដ្ឋានដ្ឋេន, យាចិតកូបមា តាវកាលិកដ្ឋេន, រុក្ខផលូបមា សព្ពង្គបច្ចង្គបលិភញ្ជនដ្ឋេន, អសិសូនូបមា អធិកុដ្ដនដ្ឋេន, សត្តិសូលូបមា វិនិវិជ្ឈនដ្ឋេន, សប្បសិរូបមា សបដិភយដ្ឋេនា’’តិអាទិនា (បាចិ. អដ្ឋ. ៤១៧; ម. និ. អដ្ឋ. ១.២៣៤) ‘‘អប្បស្សាទា កាមា ពហុទុក្ខា ពហុបាយាសា’’តិអាទិនា (បាចិ. ៤១៧; ម. និ. ១.២៣៤; ២.៤២) ‘‘កាមសុខញ្ច នាមេតំ ពហុបរិស្សយំ, សាសង្កំ, សភយំ, សំកិលិដ្ឋំ, មីឡ្ហបរិភោគសទិសំ, ហីនំ, គម្មំ, បោថុជ្ជនិកំ, អនរិយំ, អនត្ថសំហិត’’ន្តិអាទិនា ច អនេកាការវោការំ វត្ថុកាមកិលេសកាមេសុ អាទីនវំ ទោសំ បច្ចវេក្ខិត្វា. កាមនិស្សរណេតិ កាមានំ និស្សរណភូតេ, តេហិ វា និស្សដេ. អគ្គមគ្គស្ស បាទកភាវេន សព្ពទុក្ខសមតិក្កមស្ស ឧបាយភូតេ. នេក្ខម្មេតិ ឈានេ. ជាតាភិលាសេន សញ្ជាតច្ឆន្ទេន. ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ វត ភគវា អវិបរីតធម្មទេសនត្តា, ស្វាក្ខាតោ ធម្មោ ឯកន្តនិយ្យានិកត្តា, សុប្បដិបន្នោ សង្ឃោ យថានុសិដ្ឋំ បដិបជ្ជនតោ’’តិ ឯវំ ពុទ្ធធម្មសង្ឃគុណានុស្សរណេន រតនត្តយវិសយំ បីតិបាមោជ្ជំ ជនយិត្វា. នេក្ខម្មំ បដិបជ្ជតិ ឯតាយាតិ នេក្ខម្មបដិបទា, សឧបចារស្ស ឈានស្ស, វិបស្សនាយ, មគ្គស្ស, និព្ពានស្ស ច អធិគមការណន្តិ អត្ថោ. បុព្ពេ បន បឋមជ្ឈានមេវ នេក្ខម្មន្តិ វុត្តត្តា វុត្តាវសេសា សព្ពេបិ នេក្ខម្មធម្មា. យថាហ –

‘‘បព្ពជ្ជា បឋមំ ឈានំ, និព្ពានំ ច វិបស្សនា;

សព្ពេបិ កុសលា ធម្មា, ‘នេក្ខម្ម’ន្តិ បវុច្ចរេ’’តិ. (ឥតិវុ. អដ្ឋ. ១០៩);

បវិវេកសុខរសស្សាតិ ចិត្តវិវេកាទិវិវេកជស្ស សុខរសស្ស. ឯវមេតេហិ បញ្ចហិ បទេហិ ‘‘អានិសំសទស្សាវី’’តិអាទីនំ បទានំ អត្ថោ ទស្សិតោតិ ទដ្ឋព្ពំ. សមេន អាការេនាតិ អតិឧម្មីលនអតិមន្ទាលោចនានិ វជ្ជេត្វា នាតិឧម្មីលននាតិមន្ទាលោចនសង្ខាតេន សមេន អាលោចនាការេន. និមិត្តំ គណ្ហន្តេនាតិ បថវីកសិណេ ចក្ខុនា គហិតនិមិត្តំ មនសា គណ្ហន្តេន. ភាវេតព្ពន្តិ តថាបវត្តំ និមិត្តគ្គហណំ វឌ្ឍេតព្ពំ អាសេវិតព្ពំ ពហុលីកាតព្ពំ.

ចក្ខុ កិលមតិ អតិសុខុមំ, អតិភាសុរញ្ច រូបគតំ ឧបនិជ្ឈាយតោ វិយ. អតិវិភូតំ ហោតិ អត្តនោ សភាវាវិភាវតោ. តថា ច វណ្ណតោ វា លក្ខណតោ វា ឧបតិដ្ឋេយ្យ. តេន វុត្តំ ‘‘តេនស្ស និមិត្តំ នុប្បជ្ជតី’’តិ. អវិភូតំ ហោតិ គជនិម្មីលនេន បេក្ខន្តស្ស រូបគតំ វិយ. ចិត្តញ្ច លីនំ ហោតិ ទស្សនេ មន្ទព្យាបារតាយ កោសជ្ជបាតតោ. តេនាហ ‘‘ឯវម្បិ និមិត្តំ នុប្បជ្ជតី’’តិ. អាទាសតលេ មុខនិមិត្តទស្សិនា វិយាតិ យថា អាទាសតលេ មុខនិមិត្តទស្សី បុរិសោ ន តត្ថ អតិគាឡ្ហំ ឧម្មីលតិ, នាបិ អតិមន្ទំ, ន អាទាសតលស្ស វណ្ណំ បច្ចវេក្ខតិ, នាបិ លក្ខណំ មនសិ ករោតិ. អថ ខោ សមេន អាការេន ឱលោកេន្តោ អត្តនោ មុខនិមិត្តមេវ បស្សតិ, ឯវមេវ អយម្បិ បថវីកសិណំ សមេន អាការេន ឱលោកេន្តោ និមិត្តគ្គហណប្បសុតោយេវ ហោតិ, តេន វុត្តំ ‘‘សមេន អាការេនា’’តិអាទិ. ន វណ្ណោ បច្ចវេក្ខិតព្ពោតិ យោ តត្ថ បថវីកសិណេ អរុណវណ្ណោ, សោ ន ចិន្តេតព្ពោ. ចក្ខុវិញ្ញាណេន បន គហណំ ន សក្កា និវារេតុំ. តេនេវេត្ថ ‘‘ន ឱលោកេតព្ពោ’’តិ អវត្វា បច្ចវេក្ខណគ្គហណំ កតំ. ន លក្ខណំ មនសិ កាតព្ពន្តិ យំ តត្ថ បថវីធាតុយា ថទ្ធលក្ខណំ, តំ ន មនសិ កាតព្ពំ.

ទិស្វា គហេតព្ពត្តា ‘‘វណ្ណំ អមុញ្ចិត្វា’’តិ វត្វាបិ វណ្ណវសេនេត្ថ អាភោគោ ន កាតព្ពោ, សោ បន វណ្ណោ និស្សយគតិកោ កាតព្ពោតិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘និស្សយសវណ្ណំ កត្វា’’តិ. និស្សយេន សមានាការសន្និស្សិតោ សោ វណ្ណោ តាយ បថវិយា សមានគតិកំ កត្វា, វណ្ណេន សហេវ ‘‘បថវី’’តិ មនសិ កាតព្ពន្តិ អត្ថោ. ឧស្សទវសេន បណ្ណត្តិធម្មេតិ បថវីធាតុយា ឧស្សន្នភាវេន សត្តិតោ អធិកភាវេន សសម្ភារបថវិយំ ‘‘បថវី’’តិ យោ លោកវោហារោ, តស្មិំ បណ្ណត្តិធម្មេ ចិត្តំ បដ្ឋបេត្វា ‘‘បថវី, បថវី’’តិ មនសិ កាតព្ពំ. យទិ លោកវោហារេន បណ្ណត្តិមត្តេ ចិត្តំ ឋបេតព្ពំ, នាមន្តរវសេនបិ បថវី មនសិ កាតព្ពា ភវេយ្យាតិ, ហោតុ, កោ ទោសោតិ ទស្សេន្តោ ‘‘មហី មេទិនី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ យមិច្ឆតីតិ យំ នាមំ វត្តុំ ឥច្ឆតិ, តំ វត្តព្ពំ. តញ្ច ខោ យទស្ស សញ្ញានុកូលំ ហោតិ យំ នាមំ អស្ស យោគិនោ បុព្ពេ តត្ថ គហិតសញ្ញាវសេន អនុកូលំ បចុរតាយ, បគុណតាយ វា អាគច្ឆតិ, តំ វត្តព្ពំ. វត្តព្ពន្តិ ច បឋមសមន្នាហារេ កស្សចិ វចីភេទោបិ ហោតីតិ កត្វា វុត្តំ, អាចរិយេន វា វត្តព្ពតំ សន្ធាយ. កិំ វា ពហុនា, បាកដភាវោយេវេត្ថ បមាណន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ វុត្តំ. កាលេន ឧម្មីលេត្វា កាលេន និម្មីលេត្វាតិ កិញ្ចិ កាលំ ចក្ខុំ ឧម្មីលេត្វា និមិត្តគ្គហណវសេន បថវីមណ្ឌលំ ឱលោកេត្វា បុន កិញ្ចិ កាលំ ចក្ខុំ និម្មីលេត្វា អាវជ្ជិតព្ពំ. យេនាការេន ឱលោកេត្វា គហិតំ, តេនាការេន បុន តំ សមន្នាហរិតព្ពំ.

៥៧. អាបាថមាគច្ឆតីតិ មនោទ្វារិកជវនានំ គោចរភាវំ ឧបគច្ឆតិ. តស្ស ឧគ្គហនិមិត្តស្ស. ន តស្មិំ ឋានេ និសីទិតព្ពំ. កស្មា? យទិ ឧគ្គហនិមិត្តេ ជាតេបិ បថវីមណ្ឌលំ ឱលោកេត្វា ភាវេតិ, បដិភាគនិមិត្តុប្បត្តិ ន សិយា. សមីបដ្ឋេន ច ន ឱលោកេតុំ ន សក្កា. តេន វុត្តំ ‘‘អត្តនោ វសនដ្ឋានំ បវិសិត្វា’’តិអាទិ. និស្សទ្ទភាវាយ ឯកបដលិកូបាហនាគហណំ, បរិស្សយវិនោទនត្ថំ កត្តរទណ្ឌគ្គហណំ. សចេ នស្សតិ, អថានេន ភាវេតព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ. វក្ខមានេសុ អសប្បាយេសុ កេនចិទេវ អសប្បាយេន ការណភូតេន. និមិត្តំ អាទាយាតិ យថាជាតំ ឧគ្គហនិមិត្តំ គហេត្វា. សមន្នាហរិតព្ពន្តិ អាវជ្ជិតព្ពំ និមិត្តន្តិ អធិប្បាយោ, សម្មា វា អនុ អនុ អាហរិតព្ពំ កម្មដ្ឋានន្តិ អត្ថោ. តក្កាហតំ វិតក្កាហតន្តិ តក្កនតោ, សវិសេសំ តក្កនតោ ច ‘‘តក្កោ, វិតក្កោ’’តិ ច ឯវំ លទ្ធនាមេន ភាវនាចិត្តសម្បយុត្តេន សម្មាសង្កប្បេន អាហននបរិយាហននកិច្ចេន អបរាបរំ វត្តមានេន កម្មដ្ឋានំ អាហតំ, បរិយាហតញ្ច កាតព្ពំ, ពលប្បត្តវិតក្កោ មនសិការោ ពហុលំ បវត្តេតព្ពោតិ អត្ថោ. ឯវំ ករោន្តស្សាតិ ឯវំ កម្មដ្ឋានំ តក្កាហតំ វិតក្កាហតំ ករោន្តស្ស. យថា ភាវនា បុព្ពេនាបរំ វិសេសំ អាវហតិ, ឯវំ អនុយុញ្ជន្តស្ស. អនុក្កមេនាតិ ភាវនានុក្កមេន. យទា សទ្ធាទីនិ ឥន្ទ្រិយានិ សុវិសទានិ តិក្ខានិ បវត្តន្តិ, តទា អស្សទ្ធិយាទីនំ ទូរីភាវេន សាតិសយថាមប្បត្តេហិ សត្តហិ ពលេហិ លទ្ធូបត្ថម្ភានិ វិតក្កាទីនិ កាមាវចរានេវ ឈានង្គានិ ពហូនិ ហុត្វា បាតុភវន្តិ. តតោ ឯវ តេសំ ឧជុវិបច្ចនីកភូតា កាមច្ឆន្ទាទយោ សទ្ធិំ តទេកដ្ឋេហិ បាបធម្មេហិ វិទូរី ភវន្តិ, បដិភាគនិមិត្តុប្បត្តិយា សទ្ធិំ តំ អារព្ភ ឧបចារជ្ឈានំ ឧប្បជ្ជតិ. តេន វុត្តំ ‘‘នីវរណានិ វិក្ខម្ភន្តី’’តិអាទិ. តត្ថ សន្និសីទន្តីតិ សម្មទេវ សីទន្តិ, ឧបសមន្តីតិ អត្ថោ.

ឥមស្សាតិ បដិភាគនិមិត្តស្ស. អង្គុលិបទបាណិបទាទិកោ កសិណទោសោ. អាទាសមណ្ឌលូបមាទីហិ ឧគ្គហនិមិត្តតោ បដិភាគនិមិត្តស្ស សុបរិសុទ្ធតំ, សណ្ហសុខុមតញ្ច ទស្សេតិ. តញ្ច ខោ បដិភាគនិមិត្តំ នេវ វណ្ណវន្តំ ន សណ្ឋានវន្តំ អបរមត្ថសភាវត្តា. ឦទិសន្តិ វណ្ណសណ្ឋានវន្តំ. តិលក្ខណព្ភាហតន្តិ ឧប្បាទាទិលក្ខណត្តយានុបវិដ្ឋំ, អនិច្ចតាទិលក្ខណត្តយង្កិតំ វា. យទិ ន បនេតំ តាទិសំ វណ្ណាទិវន្តំ, កថំ ឈានស្ស អារម្មណភាវោតិ អាហ ‘‘កេវលញ្ហី’’តិអាទិ. សញ្ញជន្តិ ភាវនាសញ្ញាជនិតំ, ភាវនាសញ្ញាយ សញ្ជាតមត្តំ. ន ហិ អសភាវស្ស កុតោចិ សមុដ្ឋានំ អត្ថិ. តេនាហ ‘‘ឧបដ្ឋានាការមត្ត’’ន្តិ.

៥៨. វិក្ខម្ភិតានេវ សន្និសិន្នាវ, ន បន តទត្ថំ ឧស្សាហោ កាតព្ពោតិ អធិប្បាយោ. ‘‘ឧបចារសមាធិនា’’តិ វុត្តេ ឥតរោបិ សមាធិ អត្ថីតិ អត្ថតោ អាបន្នន្តិ តម្បិ ទស្សេតុំ ‘‘ទុវិធោ ហិ សមាធី’’តិអាទិ អារទ្ធំ. ទ្វីហាការេហីតិ ឈានធម្មានំ បដិបក្ខទូរីភាវោ, ថិរភាវប្បត្តិ ចាតិ ឥមេហិ ទ្វីហិ ការណេហិ. ឥទានិ តានិ ការណានិ អវត្ថាមុខេន ទស្សេតុំ ‘‘ឧបចារភូមិយំ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឧបចារភូមិយន្តិ ឧបចារាវត្ថាយំ. យទិបិ តទា ឈានង្គានិ បដុតរានិ មហគ្គតភាវប្បត្តានិ ន ឧប្បជ្ជន្តិ, តេសំ បន បដិបក្ខធម្មានំ វិក្ខម្ភនេន ចិត្តំ សមាធិយតិ. តេនាហ ‘‘នីវរណប្បហានេន ចិត្តំ សមាហិតំ ហោតី’’តិ. បដិលាភភូមិយន្តិ ឈានស្ស អធិគមាវត្ថាយំ. តទា ហិ អប្បនាបត្តានំ ឈានធម្មានំ ឧប្បត្តិយា ចិត្តំ សមាធិយតិ. តេនាហ ‘‘អង្គបាតុភាវេនា’’តិ. ចិត្តំ សមាហិតំ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ.

ន ថាមជាតានីតិ ន ជាតថាមានិ, ន ភាវនាពលំ បត្តានីតិ អត្ថោ. ចិត្តន្តិ ឈានចិត្តំ. កេវលម្បិ រត្តិំ កេវលម្បិ ទិវសំ តិដ្ឋតីតិ សមាបត្តិវេលំ សន្ធាយាហ. ឧបចារភូមិយំ និមិត្តវឌ្ឍនំ យុត្តន្តិ កត្វា វុត្តំ ‘‘និមិត្តំ វឌ្ឍេត្វា’’តិ. លទ្ធបរិហានីតិ លទ្ធឧបចារជ្ឈានបរិហានិ. និមិត្តេ អវិនស្សន្តេ តទារម្មណឈានម្បិ អបរិហីនមេវ ហោតិ, និមិត្តេ បន អារក្ខាភាវេន វិនដ្ឋេ លទ្ធំ លទ្ធំ ឈានម្បិ វិនស្សតិ តទាយត្តវុត្តិតោ. តេនាហ ‘‘អារក្ខម្ហី’’តិអាទិ.

សត្តសប្បាយវណ្ណនា

៥៩. ‘‘ថាវរញ្ច ហោតី’’តិ វត្វា យថា ថាវរំ ហោតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘សតិ ឧបដ្ឋាតិ, ចិត្តំ សមាធិយតី’’តិ វុត្តំ. យថាលទ្ធញ្ហិ និមិត្តំ តត្ថ សតិំ សូបដ្ឋិតំ កត្វា ឯកគ្គតំ វិន្ទន្តស្ស ថិរំ នាម ហោតិ, សុរក្ខិតញ្ច. សតិ-គ្គហណេន ចេត្ថ សម្បជញ្ញំ, សមាធិគ្គហណេន វីរិយញ្ច សង្គហិតំ ហោតិ នានន្តរិយភាវតោ. តត្ថាតិ តេសុ អាវាសេសុ. តីណិ តីណីតិ ឯកេកស្មិំ អាវាសេ អវុត្ថអវុត្ថដ្ឋានេ វសននិយាមេន តយោ តយោ ទិវសេ វសិត្វា.

ឧត្តរេន វា ទក្ខិណេន វាតិ វុត្តំ គមនាគមនេ សូរិយាភិមុខភាវនិវារណត្ថន្តិ. សហស្សធនុប្បមាណំ ទិយឌ្ឍកោសំ.

ទ្វត្តិំស តិរច្ឆានកថាតិ រាជកថាទិកេ (ទី. និ. ១.១៧; ម. និ. ២.២២៣; សំ. និ. ៥.១០៨០; អ. និ. ១០.៦៩; បាចិ. ៥០៨) សន្ធាយាហ. តា ហិ បាឡិយំ សរូបតោ អនាគតាបិ អរញ្ញបព្ពតនទីទីបកថា ឥតិ-សទ្ទេន សង្គហេត្វា សគ្គមោក្ខានំ តិរច្ឆានភាវតោ ‘‘ទ្វត្តិំស តិរច្ឆានកថា’’តិ វុត្តា. ទសកថាវត្ថុនិស្សិតន្តិ ‘‘អប្បិច្ឆតា, សន្តុដ្ឋិ, បវិវេកោ, អសំសគ្គោ, វីរិយារម្ភោ, សីល, សមាធិ, បញ្ញា, វិមុត្តិ, វិមុត្តិញាណទស្សន’’ន្តិ ឥមានិ អប្បិច្ឆកថាទីនំ វត្ថូនិ, តន្និស្សិតំ ភស្សំ សប្បាយំ.

អតិរច្ឆានកថិកោតិ នតិរច្ឆានកថិកោ, តិរច្ឆានកថា វិធុរំ ធម្មិកំ កម្មដ្ឋានបដិសំយុត្តមេវ កថំ កថេតីតិ អធិប្បាយោ. សីលាទិគុណសម្បន្នោតិ សីលសមាធិអាទិគុណសម្បន្នោ. យោ ហិ សមាធិកម្មដ្ឋានិកោ, សមាធិកម្មដ្ឋានស្ស វា បារំ បត្តោ, សោ ឥមស្ស យោគិនោ សប្បាយោ. តេនាហ ‘‘យំ និស្សាយា’’តិអាទិ. កាយទឡ្ហីពហុលោតិ កាយស្ស សន្តប្បនបោសនប្បសុតោ. យំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘យាវទត្ថំ ឧទរាវទេហកំ ភុញ្ជិត្វា សេយ្យសុខំ បស្សសុខំ មិទ្ធសុខំ អនុយុត្តោ វិហរតី’’តិ (ទី. និ. ៣.៣២០; ម. និ. ១.១៨៦; អ. និ. ៥.២០៦).

ភោជនំ យេភុយ្យេន មធុរម្ពិលរសវសេន សត្តានំ ឧបយោគំ គច្ឆតិ ទធិអាទីសុ តថា ទស្សនតោ. កដុកាទិរសា បន កេវលំ អភិសង្ខារកា ឯវាតិ អាហ ‘‘កស្សចិ មធុរំ, កស្សចិ អម្ពិលំ សប្បាយំ ហោតី’’តិ.

យស្មិំ ឥរិយាបថេ អាធារភូតេ, វត្តមានេ វា, យស្មិំ វា ឥរិយាបថេ បវត្តមានស្ស. និមិត្តាសេវនពហុលស្សាតិ និមិត្តេ អាសេវនាពហុលស្ស បដិភាគនិមិត្តេ វិសយភូតេ ភាវនាមនសិការំ ពហុលំ អាសេវន្តស្ស, និមិត្តស្ស វា គោចរាសេវនវសេន អាសេវនាពហុលស្ស. យេន ហិ ភាវេន្តស្ស ភាវនាសេវនា, តេន គោចរាសេវនាបិ ឥច្ឆិតព្ពាតិ.

ទសវិធអប្បនាកោសល្លវណ្ណនា

៦០. ន ហោតិ អប្បនា. យេន វិធិនា អប្បនាយំ កុសលោ ហោតិ, សោ ទសវិធោ វិធិ អប្បនាកោសល្លំ, តន្និព្ពត្តំ វា ញាណំ. វត្ថុវិសទកិរិយតោតិ វត្ថូនំ វិសទភាវករណតោ អប្បនាកោសល្លំ ឥច្ឆិតព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ. ឯវំ សេសេសុបិ.

៦១. ចិត្តចេតសិកានំ ហិ បវត្តិដ្ឋានភាវតោ សរីរំ, តប្បដិពទ្ធានិ ចីវរាទីនិ ច ឥធ ‘‘វត្ថូនី’’តិ អធិប្បេតានិ. តានិ យថា ចិត្តស្ស សុខាវហានិ ហោន្តិ, តថា ករណំ តេសំ វិសទភាវករណំ. តេន វុត្តំ ‘‘អជ្ឈត្តិកពាហិរាន’’ន្តិអាទិ. សរីរំ វាតិ វា-សទ្ទោ អដ្ឋានប្បយុត្តោ, សរីរំ សេទមលគ្គហិតំ វា អញ្ញេន វា អវស្សុតកិច្ចេន វិពាធិតន្តិ អធិប្បាយោ. សេនាសនំ វាតិ វា-សទ្ទេន បត្តាទីនម្បិ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. ននុ ចាយំ នយោ ខុទ្ទកបលិពោធុបច្ឆេទេន សង្គហិតោ, បុន កស្មា វុត្តោតិ? សច្ចំ សង្គហិតោ, សោ ច ខោ ភាវនាយ អារម្ភកាលេ. ឥធ បន អារទ្ធកម្មដ្ឋានស្ស ឧបចារជ្ឈានេ ឋត្វា អប្បនាបរិវាសំ វសន្តស្ស កាលន្តរេ ជាតេ តថាបដិបត្តិ អប្បនាកោសល្លាយ វុត្តា. អវិសទេ សតិ, វិសយភូតេ វា. កថំ ភាវនមនុយុញ្ជន្តស្ស តានិ វិសយោ? អន្តរន្តរា បវត្តនកចិត្តុប្បាទវសេនេវំ វុត្តំ. តេ ហិ ចិត្តុប្បាទា ចិត្តេកគ្គតាយ អបរិសុទ្ធភាវាយ សំវត្តន្តិ. ចិត្តចេតសិកេសុ និស្សយាទិបច្ចយភូតេសុ. ញាណម្បីតិ បិ-សទ្ទោ សម្បិណ្ឌនេ. តេន ‘‘ន កេវលំ តំ វត្ថុយេវ, អថ ខោ តស្មិំ អបរិសុទ្ធេ ញាណម្បិ អបរិសុទ្ធំ ហោតី’’តិ ទស្សិតំ. តំសម្បយុត្តានំ បន អបរិសុទ្ធតា អវុត្តសិទ្ធា, ញាណស្ស ច វិសុំ គហណំ អប្បនាយ ពហុការត្តា. តថា ហិ ឈានំ ‘‘ទន្ធាភិញ្ញំ, ខិប្បាភិញ្ញ’’ន្តិ ញាណមុខេន និទ្ទិដ្ឋំ. និស្សយនិស្សយោបិ និស្សយោត្វេវ វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘ទីបកបល្លិកវដ្ដិតេលានិ និស្សាយា’’តិ. ញាណេ អវិសទេ វិបស្សនាភាវនា វិយ សមាធិភាវនាបិ បរិទុព្ពលា ហោតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘អបរិសុទ្ធេន ញាណេនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ កម្មដ្ឋានន្តិ សមថកម្មដ្ឋានំ អាហ. វុឌ្ឍិំ អង្គបាតុភាវេន, វិរូឡ្ហិំ គុណភាវេន, វេបុល្លំ សព្ពសោ វសិភាវប្បត្តិយា វេទិតព្ពំ. វិសទេ បនាតិ សុក្កបក្ខោ, តស្ស វុត្តវិបរិយាយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ.

៦២. សមភាវករណន្តិ កិច្ចតោ អនូនាធិកភាវករណំ. យថាបច្ចយំ សទ្ធេយ្យវត្ថុស្មិំ អធិមោក្ខកិច្ចស្ស បដុតរភាវេន, បញ្ញាយ អវិសទតាយ, វីរិយាទីនំ ច សិថិលតាទិនា សទ្ធិន្ទ្រិយំ ពលវំ ហោតិ. តេនាហ ‘‘ឥតរានិ មន្ទានី’’តិ. តតោតិ តស្មា សទ្ធិន្ទ្រិយស្ស ពលវភាវតោ, ឥតរេសញ្ច មន្ទត្តា. កោសជ្ជបក្ខេ បតិតុំ អទត្វា សម្បយុត្តធម្មានំ បគ្គណ្ហនំ អនុពលប្បទានំ បគ្គហោ, បគ្គហោវ កិច្ចំ, បគ្គហកិច្ចំ កាតុំ ន សក្កោតីតិ សម្ពន្ធិតព្ពំ. អារម្មណំ ឧបគន្ត្វា ឋានំ, អនិស្សជ្ជនំ វា ឧបដ្ឋានំ, វិក្ខេបបដិបក្ខោ. យេន វា សម្បយុត្តា អវិក្ខិត្តា ហោន្តិ, សោ អវិក្ខេបោ. រូបគតំ វិយ ចក្ខុនា យេន យាថាវតោ វិសយសភាវំ បស្សតិ, តំ ទស្សនកិច្ចំ កាតុំ ន សក្កោតិ ពលវតា សទ្ធិន្ទ្រិយេន អភិភូតត្តា. សហជាតធម្មេសុ ហិ ឥន្ទដ្ឋំ ការេន្តានំ សហបវត្តមានានំ ធម្មានំ ឯករសតាវសេនេវ អត្ថសិទ្ធិ, ន អញ្ញថា. តស្មាតិ វុត្តមេវត្ថំ ការណភាវេន បច្ចាមសតិ. តន្តិ សទ្ធិន្ទ្រិយំ. ធម្មសភាវបច្ចវេក្ខណេនាតិ យស្ស សទ្ធេយ្យវត្ថុនោ ឧឡារតាទិគុណេ អធិមុច្ចនស្ស សាតិសយប្បវត្តិយា សទ្ធិន្ទ្រិយំ ពលវំ ជាតំ, តស្ស បច្ចយបច្ចយុប្បន្នាទិវិភាគតោ យាថាវតោ វីមំសនេន. ឯវញ្ហិ ឯវំធម្មតានយេន សភាវរសតោ បរិគ្គយ្ហមានេ សវិប្ផារោ អធិមោក្ខោ ន ហោតិ, ‘‘អយំ ឥមេសំ ធម្មានំ សភាវោ’’តិ បរិជាននវសេន បញ្ញាព្យាបារស្ស សាតិសយត្តា. ធុរិយធម្មេសុ ហិ យថា សទ្ធាយ ពលវភាវេ បញ្ញាយ មន្ទភាវោ ហោតិ, ឯវំ បញ្ញាយ ពលវភាវេ សទ្ធាយ មន្ទភាវោ ហោតីតិ. តេន វុត្តំ ‘‘តំ ធម្មសភាវបច្ចវេក្ខណេន ហាបេតព្ព’’ន្តិ.

តថា អមនសិការេនាតិ យេនាការេន ភាវនមនុយុញ្ជន្តស្ស សទ្ធិន្ទ្រិយំ ពលវំ ហោតិ, តេនាការេន ភាវនាយ អននុយុញ្ជនតោតិ វុត្តំ ហោតិ. ឥធ ទុវិធេន សទ្ធិន្ទ្រិយស្ស ពលវភាវោ, អត្តនោ វា បច្ចយវិសេសតោ កិច្ចុត្តរិយេន, វីរិយាទីនំ វា មន្ទកិច្ចតាយ. តត្ថ បឋមវិកប្បេ ហាបនវិធិ ទស្សិតោ, ទុតិយវិកប្បេ បន យថា មនសិ ករោតោ វីរិយាទីនំ មន្ទកិច្ចតាយ សទ្ធិន្ទ្រិយំ ពលវំ ជាតំ, តថា អមនសិការេន វីរិយាទីនំ បដុកិច្ចភាវាវហេន មនសិការេន សទ្ធិន្ទ្រិយំ តេហិ សមរសំ ករោន្តេន ហាបេតព្ពំ. ឥមិនា នយេន សេសិន្ទ្រិយេសុបិ ហាបនវិធិ វេទិតព្ពោ.

វក្កលិត្ថេរវត្ថូតិ សោ ហិ អាយស្មា សទ្ធាធិមុត្តតាយ កតាធិការោ សត្ថុ រូបកាយទស្សនប្បសុតោ ឯវ ហុត្វា វិហរន្តោ សត្ថារា ‘‘កិំ តេ, វក្កលិ, ឥមិនា បូតិកាយេន ទិដ្ឋេន? យោ ខោ, វក្កលិ, ធម្មំ បស្សតិ, សោ មំ បស្សតី’’តិអាទិនា (សំ. និ. ៣.៨៧) ឱវទិត្វា កម្មដ្ឋានេ និយោជិតោបិ តំ អននុយុញ្ជន្តោ បណាមិតោ អត្តានំ វិនិបាតេតុំ បបាតដ្ឋានំ អភិរុហិ. អថ នំ សត្ថា យថានិសិន្នោវ ឱភាសំ វិសជ្ជេន្តោ អត្តានំ ទស្សេត្វា –

‘‘បាមោជ្ជពហុលោ ភិក្ខុ, បសន្នោ ពុទ្ធសាសនេ;

អធិគច្ឆេ បទំ សន្តំ, សង្ខារូបសមំ សុខ’’ន្តិ. (ធ. ប. ៣៨១) –

គាថំ វត្វា ‘‘ឯហិ វក្កលី’’តិ អាហ. សោ តេន អមតេនេវ អភិសិត្តោ ហដ្ឋតុដ្ឋោ ហុត្វា វិបស្សនំ បដ្ឋបេសិ. សទ្ធាយ បន ពលវភាវតោ វិបស្សនាវីថិំ ន ឱតរិ. តំ ញត្វា ភគវា ឥន្ទ្រិយសមតំ បដិបាទេន្តោ កម្មដ្ឋានំ សោធេត្វា អទាសិ. សោ សត្ថារា ទិន្ននយេន វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា មគ្គបដិបាដិយា អរហត្តំ បាបុណិ. តេន វុត្តំ ‘‘វក្កលិត្ថេរវត្ថុ ចេត្ថ និទស្សន’’ន្តិ.

ឥតរកិច្ចភេទន្តិ ឧបដ្ឋានាទិកិច្ចវិសេសំ. បស្សទ្ធាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន សមាធិឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គានំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. ហាបេតព្ពន្តិ យថា សទ្ធិន្ទ្រិយស្ស ពលវភាវោ ធម្មសភាវបច្ចវេក្ខណេន ហាយតិ, ឯវំ វីរិយិន្ទ្រិយស្ស អធិមត្តតា បស្សទ្ធិអាទិភាវនាយ ហាយតិ, សមាធិបក្ខិយត្តា តស្សា. តថា ហិ សា សមាធិន្ទ្រិយស្ស អធិមត្តតំ កោសជ្ជបាតតោ រក្ខន្តី វីរិយាទិភាវនា វិយ វីរិយិន្ទ្រិយស្ស អធិមត្តតំ ឧទ្ធច្ចបាតតោ រក្ខន្តី ឯកំសតោ ហាបេតិ. តេន វុត្តំ ‘‘បស្សទ្ធាទិភាវនាយ ហាបេតព្ព’’ន្តិ.

សោណត្ថេរស្ស វត្ថូតិ (មហាវ. ២៤៣) សុកុមារស្ស សោណត្ថេរស្ស វត្ថុ. សោ ហិ អាយស្មា សត្ថុ សន្តិកេ កម្មដ្ឋានំ គហេត្វា សីតវនេ វិហរន្តោ ‘‘មម សរីរំ សុខុមាលំ, ន ច សក្កា សុខេនេវ សុខំ អធិគន្តុំ, កាយំ កិលមេត្វាបិ សមណធម្មោ កាតព្ពោ’’តិ ឋានចង្កមមេវ អធិដ្ឋាយ បធានមនុយុញ្ជន្តោ បាទតលេសុ ផោដេសុ ឧដ្ឋិតេសុបិ វេទនំ អជ្ឈុបេក្ខិត្វា ទឡ្ហំ វីរិយំ ករោន្តោ អច្ចារទ្ធវីរិយតាយ វិសេសំ និព្ពត្តេតុំ នាសក្ខិ. សត្ថា តត្ថ គន្ត្វា វីណោវាទេន ឱវទិត្វា វីរិយសមតាយោជនវិធិំ ទស្សេន្តោ កម្មដ្ឋានំ សោធេត្វា គិជ្ឈកូដំ គតោ. ថេរោបិ សត្ថារា ទិន្ននយេន វីរិយសមតំ យោជេន្តោ វិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា អរហត្តេ បតិដ្ឋាសិ. តេន វុត្តំ ‘‘សោណត្ថេរស្ស វត្ថុ ទស្សេតព្ព’’ន្តិ.

សេសេសុបីតិ សតិសមាធិបញ្ញិន្ទ្រិយេសុបិ. ឯកស្សាតិ ឯកេកស្ស. សាមញ្ញនិទ្ទេសោវាយំ ទដ្ឋព្ពោ. ឯវំ បញ្ចន្នំ ឥន្ទ្រិយានំ បច្ចេកំ អធិមត្តតាយ បន ហាបនវសេន សមតំ ទស្សេត្វា ឥទានិ តត្ថ យេសំ វិសេសតោ អសាធារណតោ, សាធារណតោ ច សមតា ឥច្ឆិតព្ពា, តំ ទស្សេតុំ ‘‘វិសេសតោ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯត្ថាតិ ឯតេសុ បញ្ចសុ ឥន្ទ្រិយេសុ. សមតន្តិ សទ្ធាបញ្ញានំ អញ្ញមញ្ញំ អនូនានធិកភាវំ. តថា សមាធិវីរិយានំ. យថា ហិ សទ្ធាបញ្ញានំ វិសុំ វិសុំ ធុរិយធម្មភូតានំ កិច្ចតោ អញ្ញមញ្ញានតិវត្តនំ វិសេសតោ ឥច្ឆិតព្ពមេវ, យតោ នេសំ សមធុរតាយ អប្បនា សម្បជ្ជតីតិ, ឯវំ សមាធិវីរិយានំ កោសជ្ជឧទ្ធច្ចបក្ខិកានំ សមរសតាយ សតិ អញ្ញមញ្ញូបត្ថម្ភនតោ សម្បយុត្តធម្មានំ អន្តទ្វយបាតាភាវេន សម្មទេវ អប្បនា ឥជ្ឈតិ.

‘‘ពលវសទ្ធោ ហី’’តិអាទិ និទស្សនវសេន វុត្តំ. តស្សត្ថោ – យោ ពលវតិយា សទ្ធាយ សមន្នាគតោ អវិសទញាណោ, សោ មុទ្ធប្បសន្នោ ហោតិ, ន អវេច្ចប្បសន្នោ. តថា ហិ សោ អវត្ថុស្មិំ បសីទតិ សេយ្យថាបិ តិត្ថិយសាវកា. កេរាដិកបក្ខន្តិ សាឋេយ្យបក្ខំ ភជតិ. សទ្ធាហីនាយ បញ្ញាយ អតិធាវន្តោ ‘‘ទេយ្យវត្ថុបរិច្ចាគេន វិនា ចិត្តុប្បាទមត្តេនបិ ទានមយំ បុញ្ញំ ហោតី’’តិអាទីនិ បរិកប្បេតិ ហេតុបដិរូបកេហិ វញ្ចិតោ. ឯវំភូតោ បន សុក្ខតក្កវិលុត្តចិត្តោ បណ្ឌិតានំ វចនំ នាទិយតិ, សញ្ញត្តិំ ន គច្ឆតិ. តេនាហ ‘‘ភេសជ្ជសមុដ្ឋិតោ វិយ រោគោ អតេកិច្ឆោ ហោតី’’តិ. យថា ចេត្ថ សទ្ធាបញ្ញានំ អញ្ញមញ្ញវិរហោ ន អត្ថាវហោ អនត្ថាវហោ ច, ឯវមិធាបិ សមាធិវីរិយានំ អញ្ញមញ្ញវិរហោ ន អវិក្ខេបាវហោ វិក្ខេបាវហោ ចាតិ វេទិតព្ពំ. កោសជ្ជំ អភិភវតិ, តេន អប្បនំ ន បាបុណាតីតិ អធិប្បាយោ. ឧទ្ធច្ចំ អភិភវតីតិ ឯត្ថាបិ ឯសេវ នយោ. តទុភយន្តិ តំ សទ្ធាបញ្ញាទ្វយំ, សមាធិវីរិយទ្វយញ្ច. សមំ កាតព្ពន្តិ សមរសំ កាតព្ពំ.

សមាធិកម្មិកស្សាតិ សមថកម្មដ្ឋានិកស្ស. ឯវន្តិ ឯវំ សន្តេ, សទ្ធាយ តេសំ ពលវភាវេ សតីតិ អត្ថោ. សទ្ទហន្តោតិ ‘‘បថវី បថវី’’តិ មនសិករណមត្តេន កថំ ឈានុប្បត្តីតិ អចិន្តេត្វា ‘‘អទ្ធា សម្មាសម្ពុទ្ធេន វុត្តវិធិ ឥជ្ឈិស្សតី’’តិ សទ្ទហន្តោ សទ្ធំ ជនេន្តោ. ឱកប្បេន្តោតិ អារម្មណំ អនុបវិសិត្វា វិយ អធិមុច្ចនវសេន ឱកប្បេន្តោ បក្ខន្ទន្តោ. ឯកគ្គតា ពលវតី វដ្ដតិ សមាធិបធានត្តា ឈានស្ស. ឧភិន្នន្តិ សមាធិបញ្ញានំ, សមាធិកម្មិកស្ស សមាធិនោ អធិមត្តតាបិ ឥច្ឆិតព្ពាតិ អាហ ‘‘សមតាយបី’’តិ, សមភាវេនាបីតិ អត្ថោ. អប្បនាតិ ឥធាធិប្បេតអប្បនា. តថា ហិ ‘‘ហោតិយេវា’’តិ សាសង្កំ វទតិ, លោកុត្តរប្បនា បន តេសំ សមភាវេនេវ ឥច្ឆិតា. យថាហ – ‘‘សមថវិបស្សនំ យុគនទ្ធំ ភាវេតី’’តិ (បដិ. ម. ២.១, ៥).

យទិ វិសេសតោ សទ្ធាបញ្ញានំ, សមាធិវីរិយានញ្ច សមតា ឥច្ឆិតា, កថំ សតីតិ អាហ ‘‘សតិ បន សព្ពត្ថ ពលវតី វដ្ដតី’’តិ. សព្ពត្ថាតិ លីនុទ្ធច្ចបក្ខេសុ បញ្ចសុ ឥន្ទ្រិយេសុ. ឧទ្ធច្ចបក្ខិយេ គណ្ហន្តោ ‘‘សទ្ធាវីរិយបញ្ញាន’’ន្តិ អាហ. អញ្ញថាបីតិ ច គហេតព្ពា សិយា. តថា ហិ ‘‘កោសជ្ជបក្ខេន សមាធិនា’’ ឥច្ចេវ វុត្តំ, ន ‘‘បស្សទ្ធិសមាធិឧបេក្ខាហី’’តិ. សា សតិ. សព្ពេសុ រាជកម្មេសុ និយុត្តោ សព្ពកម្មិកោ. តេន ការណេន សព្ពត្ថ ឥច្ឆិតព្ពត្ថេន. អាហ អដ្ឋកថាយំ. សព្ពត្ថ និយុត្តា សព្ពត្ថិកា, សព្ពេន វា លីនុទ្ធច្ចបក្ខិយេន ពោជ្ឈង្គគ្គហណេន អត្ថេតព្ពា សព្ពត្ថិយា, សព្ពត្ថិយាវ សព្ពត្ថិកា. ចិត្តន្តិ កុសលចិត្តំ. តស្ស ហិ សតិ បដិសរណំ បរាយណំ អប្បត្តស្ស បត្តិយា អនធិគតស្ស អធិគមាយ. តេនាហ ‘‘អារក្ខបច្ចុបដ្ឋានា’’តិអាទិ.

៦៣. ចិត្តេកគ្គតានិមិត្តស្សាតិ ចិត្តេកគ្គតាយ និមិត្តស្ស, ចិត្តេកគ្គតាសង្ខាតស្ស ច និមិត្តស្ស. ចិត្តស្ស ហិ សមាហិតាការំ សល្លក្ខេត្វា សមថនិមិត្តំ រក្ខន្តោយេវ កសិណនិមិត្តំ រក្ខតិ. តស្មា បថវីកសិណាទិកស្សាតិ អាទិ-សទ្ទេន ន កេវលំ បដិភាគនិមិត្តស្សេវ, អថ ខោ សមថនិមិត្តស្សាបិ គហណំ ទដ្ឋព្ពំ. តន្តិ រក្ខណកោសល្លំ. ឥធ អប្បនាកោសល្លកថាយំ ‘‘និមិត្តកោសល្ល’’ន្តិ អធិប្បេតំ, ករណភាវនាកោសល្លានំ បគេវ សិទ្ធត្តាតិ អធិប្បាយោ.

៦៤. អតិសិថិលវីរិយតាទីហីតិ អាទិ-សទ្ទេន បមោទនសំវេជនវិបរិយាយេ សង្គណ្ហាតិ. លីនន្តិ សង្កុចិតំ កោសជ្ជបក្ខបតិតំ. ចិត្តន្តិ ភាវនាចិត្តំ. ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គាទយោ ភាវេតីតិ ឯត្ថ ‘‘តយោ’’តិ បទំ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ. យថា បន តេ ភាវេតព្ពា, តំ សយមេវ វក្ខតិ.

បរិត្តន្តិ អប្បកំ. ឧជ្ជាលេតុកាមោតិ បទីបេតុកាមោ. ឧទកវាតំ ទទេយ្យាតិ ឧទកមិស្សំ វាតំ ឧបនេយ្យ. អកាលោតិ នកាលោ, អយុត្តកាលោ វា. សតិអាទិធម្មសាមគ្គិសង្ខាតាយ ពោធិយា ពុជ្ឈតិ ឯតាយាតិ កត្វា, តំសមង្គិនោ វា ពុជ្ឈតីតិ ពោធិនោ យោគិនោ អង្គន្តិ ពោជ្ឈង្គោ, បសត្ថោ, សុន្ទរោ វា ពោជ្ឈង្គោ សម្ពោជ្ឈង្គោ. កាយចិត្តទរថវូបសមលក្ខណា បស្សទ្ធិយេវ សម្ពោជ្ឈង្គោ បស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គោ, តស្ស បស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស. សមាធិសម្ពោជ្ឈង្គាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. អយំ បន វិសេសោ – សមាធិស្ស តាវ បទត្ថលក្ខណានិ ហេដ្ឋា អាគតានេវ. ឧបបត្តិតោ ឥក្ខតីតិ ឧបេក្ខា. សា បនាយំ អត្ថតោ តត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខាវ ឥធ ពោជ្ឈង្គុបេក្ខា វេទិតព្ពា. ទុសមុដ្ឋាបយន្តិ សមុដ្ឋាបេតុំ ឧប្បាទេតុំ អសក្កុណេយ្យំ. ធម្មានំ, ធម្មេសុ វា វិចយោ ធម្មវិចយោ, បញ្ញាតិ អត្ថោ. វីរស្ស ភាវោ, កម្មំ វា, វិធិនា វា ឦរេតព្ពំ បវត្តេតព្ពន្តិ វីរិយំ, ឧស្សាហោ. បីណេតិ កាយំ, ចិត្តំ ច សន្តប្បេតីតិ បីតិ.

យំ យំ សកំ យថាសកំ, អត្តនោ អត្តនោតិ អត្ថោ. អាហារវសេនាតិ បច្ចយវសេន. ភាវនាតិ ឧប្បាទនា, វឌ្ឍនា ច. កុសលាកុសលាតិ កោសល្លសម្ភូតដ្ឋេន កុសលា, តប្បដិបក្ខតោ អកុសលា. យេ អកុសលា, តេ សាវជ្ជា. យេ កុសលា, តេ អនវជ្ជា. អកុសលា ហីនា, ឥតរេ បណីតា. កុសលាបិ វា ហីនេហិ ឆន្ទាទីហិ អារទ្ធា ហីនា, ឥតរេ បណីតា. កណ្ហាតិ កាឡកា ចិត្តស្ស អបភស្សរភាវករណា, សុក្កាតិ ឱទាតា ចិត្តស្ស បភស្សរភាវករណា. កណ្ហាភិជាតិហេតុតោ វា កណ្ហា, សុក្កាភិជាតិហេតុតោ សុក្កា. តេ ឯវ សប្បដិភាគា. កណ្ហា ហិ ឧជុវិបច្ចនីកតាយ សុក្កេហិ សប្បដិភាគា. តថា សុក្កាបិ ឥតរេហិ. អថ វា កណ្ហា ច សុក្កា ច សប្បដិភាគា ច កណ្ហសុក្កសប្បដិភាគា. សុខា ហិ វេទនា ទុក្ខាយ វេទនាយ សប្បដិភាគា, ទុក្ខា ច វេទនា សុខាយ សប្បដិភាគាតិ. អនុប្បន្នស្សាតិ អនិព្ពត្តស្ស. ឧប្បាទាយាតិ ឧប្បាទនត្ថាយ. ឧប្បន្នស្សាតិ និព្ពត្តស្ស. ភិយ្យោភាវាយាតិ បុនប្បុនភាវាយ. វេបុល្លាយាតិ វិបុលភាវាយ. ភាវនាយាតិ វឌ្ឍិយា. បារិបូរិយាតិ បរិបូរណត្ថាយ.

តត្ថាតិ ‘‘អត្ថិ ភិក្ខវេ’’តិអាទិនា ទស្សិតបាឋេ. សភាវសាមញ្ញលក្ខណបដិវេធវសេនាតិ ឯកជ្ឈំ កត្វា គហណេ អនវជ្ជសុខវិបាកាទិកស្ស វិសុំ វិសុំ បន ផុសនាទិកស្ស សភាវលក្ខណស្ស, អនិច្ចាទិកស្ស សាមញ្ញលក្ខណស្ស ច បដិវិជ្ឈនវសេន. បវត្តមនសិការោតិ កុសលាទីនំ តំតំសភាវលក្ខណាទិកស្ស យាថាវតោ អវពុជ្ឈនវសេន ឧប្បន្នជវនចិត្តុប្បាទោ. សោ ហិ អវិបរីតមនសិការតាយ ‘‘យោនិសោមនសិការោ’’តិ វុត្តោ. តទាភោគតាយ អាវជ្ជនាបិ តគ្គតិកាវ. រុប្បនលក្ខណាទិកម្បិ ឥធ សាមញ្ញលក្ខណេនេវ សង្គហិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. កុសលកិរិយាយ អាទិអារម្ភវសេន បវត្តវីរិយំ ធិតិសភាវតាយ ‘‘ធាតូ’’តិ វុត្តន្តិ អាហ ‘‘អារម្ភធាតូតិ បឋមវីរិយំ វុច្ចតី’’តិ. លទ្ធាសេវនំ វីរិយំ ពលប្បត្តំ ហុត្វា បដិបក្ខំ វិធមតីតិ អាហ ‘‘កោសជ្ជតោ និក្ខន្តត្តា តតោ ពលវតរ’’ន្តិ. អធិមត្តាធិមត្តតរានំ បដិបក្ខធម្មានំ វិធមនសមត្ថំ បដុបដុតរាទិភាវប្បត្តំ ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘បរំ បរំ ឋានំ អក្កមនតោ តតោបិ ពលវតរ’’ន្តិ. តិដ្ឋតិ បវត្តតិ ឯត្ថាតិ ឋានិយា, បីតិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ឋានិយា បីតិសម្ពោជ្ឈង្គដ្ឋានិយា. ឋាតព្ពោ វា ឋានិយោ, បីតិសម្ពោជ្ឈង្គោ ឋានិយោ ឯតេសូតិ បីតិសម្ពោជ្ឈង្គដ្ឋានិយា, អបរាបរំ វត្តមានា បីតិសម្ពោជ្ឈង្គសម្បយុត្តា ធម្មា. យស្មា បន តេសុ បីតិយេវ បីតិសម្ពោជ្ឈង្គស្ស វិសេសការណំ, តស្មា វុត្តំ ‘‘បីតិយា ឯវ ឯតំ នាម’’ន្តិ. ឧប្បាទកមនសិការោតិ យថា មនសិ ករោតោ អនុប្បន្នោ បីតិសម្ពោជ្ឈង្គោ ឧប្បជ្ជតិ, ឧប្បន្នោ ច វឌ្ឍតិ, តថា បវត្តមនសិការោ.

បរិបុច្ឆកតាតិ បរិយោគាហេត្វា បុច្ឆកភាវោ. បញ្ចបិ ហិ និកាយេ ឧគ្គហេត្វា អាចរិយេ បរិយុបាសិត្វា តស្ស តស្ស អត្ថំ បរិបុច្ឆន្តស្ស, តេ វា សហ អដ្ឋកថាយ បរិយោគាហេត្វា យំ យំ តត្ថ គណ្ឋិដ្ឋានំ, តំ តំ ‘‘ឥទំ, ភន្តេ, កថំ, ឥមស្ស កោ អត្ថោ’’តិ បុច្ឆន្តស្ស ធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គោ ឧប្បជ្ជតីតិ. វត្ថុវិសទកិរិយា ឥន្ទ្រិយសមត្តបដិបាទនា សង្ខេបតោ, វិត្ថារតោ ច បកាសិតា ឯវ. តត្ថ បន សមាធិសំវត្តនិយភាវេន អាគតា, ឥធ បញ្ញាសំវត្តនិយភាវេន. យទគ្គេន ហិ សមាធិសំវត្តនិកា, តទគ្គេន បញ្ញាសំវត្តនិកា សមាធិស្ស ញាណបច្ចុបដ្ឋានតោ. ‘‘សមាហិតោ យថាភូតំ បជានាតី’’តិ (សំ. និ. ៤.៩៩; ៥.១០៧១) វុត្តំ. ទុប្បញ្ញបុគ្គលបរិវជ្ជនា នាម ទុប្បញ្ញានំ មន្ទពុទ្ធីនំ ភត្តនិក្ខិត្តកាកមំសនិក្ខិត្តសុនខសទិសានំ មោមូហបុគ្គលានំ ទូរតោ បរិច្ចជនា. បញ្ញវន្តបុគ្គលសេវនា នាម បញ្ញាយ កតាធិការានំ សច្ចបដិច្ចសមុប្បាទាទីសុ កុសលានំ អរិយានំ, វិបស្សនាកម្មិកានំ វា មហាបញ្ញានំ កាលេន កាលំ ឧបសង្កមនំ. គម្ភីរញាណចរិយបច្ចវេក្ខណាតិ គម្ភីរញាណេហិ ចរិតព្ពានំ ខន្ធាយតនធាតាទីនំ, សច្ចបច្ចយាការាទិទីបនានំ វា សុញ្ញតាបដិសំយុត្តានំ សុត្តន្តានំ បច្ចវេក្ខណា. តទធិមុត្តតាតិ បញ្ញាធិមុត្តតា, បញ្ញាយ និន្នបោណបព្ភារតាតិ អត្ថោ.

អបាយាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន ជាតិអាទិំ អតីតេ វដ្ដមូលកំ ទុក្ខំ, អនាគតេ វដ្ដមូលកំ ទុក្ខំ, បច្ចុប្បន្នេ អាហារបរិយេដ្ឋិមូលកញ្ច ទុក្ខំ សង្គណ្ហាតិ. វីរិយាយត្តស្ស លោកិយលោកុត្តរវិសេសស្ស អធិគមោ ឯវ អានិសំសោ, តស្ស ទស្សនសីលតា វីរិយាយត្ត…បេ… ទស្សិតា. សបុព្ពភាគោ និព្ពានគាមិមគ្គោ គមនវីថិ គន្តព្ពា បដិបជ្ជិតព្ពា បដិបទាតិ កត្វា. ទាយកានំ មហប្ផលភាវករណេន បិណ្ឌាបចាយនតាតិ បច្ចយទាយកានំ អត្តនិ ការស្ស អត្តនោ សម្មាបដិបត្តិយា មហប្ផលការភាវស្ស ករណេន បិណ្ឌស្ស ភិក្ខាយ បដិបូជនា. ឥតរថាតិ អាមិសបូជាយ. កុសីតបុគ្គលបរិវជ្ជនតាតិ អលសានំ ភាវនាយ នាមមត្តម្បិ អជានន្តានំ កាយទឡ្ហីពហុលានំ យាវទត្ថំ ភុញ្ជិត្វា សេយ្យសុខាទិអនុយុញ្ជនកានំ តិរច្ឆានកថិកានំ បុគ្គលានំ ទូរតោ បរិច្ចជនា. អារទ្ធវីរិយបុគ្គលសេវនតាតិ ‘‘ទិវសំ ចង្កមេន និសជ្ជាយា’’តិអាទិនា (វិភ. ៥១៩; អ. និ. ៣.១៦) ភាវនារម្ភវសេន អារទ្ធវីរិយានំ ទឡ្ហបរក្កមានំ បុគ្គលានំ កាលេន កាលំ ឧបសង្កមនា. សម្មប្បធានបច្ចវេក្ខណតាតិ ចតុព្ពិធសម្មប្បធានានុភាវស្ស បច្ចវេក្ខណតា. តទធិមុត្តតាតិ តស្មិំ វីរិយសម្ពោជ្ឈង្គេ អធិមុត្តិ សព្ពិរិយាបថេសុ និន្នបោណបព្ភារតា. ឯត្ថ ច ថិនមិទ្ធវិនោទនកុសីតបុគ្គលបរិវជ្ជនអារទ្ធវីរិយបុគ្គលសេវនតទធិមុត្តតា បដិបក្ខវិធមនបច្ចយូបសំហារវសេន, អបាយាទិភយបច្ចវេក្ខណាទយោ សមុត្តេជនវសេន វីរិយសម្ពោជ្ឈង្គស្ស ឧប្បាទកា ទដ្ឋព្ពា.

ពុទ្ធាទីសុ បសាទសិនេហាភាវេន ថុសខរហទយា លូខបុគ្គលា, តព្ពិបរិយាយេន សិនិទ្ធបុគ្គលា វេទិតព្ពា. ពុទ្ធាទីនំ គុណបរិទីបនា សម្បសាទនីយសុត្តាទយោ (ទី. និ. ៣.១៤១ អាទយោ) បសាទនីយសុត្តន្តា. ឥមេហិ អាការេហីតិ យថាវុត្តេហិ កុសលាទីនំ សភាវសាមញ្ញលក្ខណបដិវិជ្ឈនាទិអាការេហិ ចេវ បរិបុច្ឆកតាទិអាការេហិ ច. ឯតេ ធម្មេតិ ឯតេ កុសលាទីសុ យោនិសោមនសិការាទិកេ ចេវ ធម្មត្ថញ្ញុតាទិកេ ច.

៦៥. អច្ចារទ្ធវីរិយតាទីហីតិ អតិវិយ បគ្គហិតវីរិយតាទីហិ. អាទិ-សទ្ទេន សំវេជនបមោទនាទិំ សង្គណ្ហាតិ. ឧទ្ធតន្តិ សមាធិអាទីនំ មន្ទតាយ អវូបសន្តំ. ទុវូបសមយន្តិ វូបសមេតុំ សមាធាតុំ អសក្កុណេយ្យំ.

តំ អាការំ សល្លក្ខេត្វាតិ យេនាការេន អស្ស យោគិនោ បស្សទ្ធិ សមាធិ ឧបេក្ខាតិ ឥមេ បស្សទ្ធិអាទយោ ធម្មា បុព្ពេ យថារហំ តស្មិំ តស្មិំ កាលេ ឧប្បន្នបុព្ពា, តំ ចិត្តតំសម្បយុត្តធម្មានំ បស្សទ្ធាការំ, សមាហិតាការំ, អជ្ឈុបេក្ខិតាការញ្ច ឧបលក្ខេត្វា ឧបធារេត្វា. តីសុបិ បទេសូតិ ‘‘អត្ថិ, ភិក្ខវេ, កាយប្បស្សទ្ធី’’តិអាទិនា អាគតេសុ តីសុបិ វាក្យេសុ, តេហិ វា បកាសិតេសុ តីសុ ធម្មកោដ្ឋាសេសុ. យថាសមាហិតាការំ សល្លក្ខេត្វា គយ្ហមានោ សមថោ ឯវ សមថនិមិត្តន្តិ អាហ ‘‘សមថនិមិត្តន្តិ ច សមថស្សេវេតមធិវចន’’ន្តិ. នានារម្មណេ បរិព្ភមនេន វិវិធំ អគ្គំ ឯតស្សាតិ ព្យគ្គោ, វិក្ខេបោ. តថា ហិ សោ អនវដ្ឋានរសោ, ភន្តតាបច្ចុបដ្ឋានោ ច វុត្តោ. ឯកគ្គតាភាវតោ ព្យគ្គបដិបក្ខោតិ អព្យគ្គោ, សមាធិ. សោ ឯវ និមិត្តន្តិ បុព្ពេ វិយ វត្តព្ពំ. តេនាហ ‘‘អវិក្ខេបដ្ឋេន ច តស្សេវ អព្យគ្គនិមិត្តន្តិ អធិវចន’’ន្តិ.

សរីរាវត្ថំ ញត្វា មត្តសោ បរិភុត្តោ បណីតាហារោ កាយលហុតាទីនំ សមុដ្ឋាបនេន បស្សទ្ធិយា បច្ចយោ ហោតិ, តថា ឧតុសប្បាយំ, ឥរិយាបថសប្បាយញ្ច សេវិតំ, បយោគោ ច កាយិកោ បវត្តិតោតិ អាហ ‘‘បណីតភោជនសេវនតា’’តិអាទិ. បយោគសមតាទីនំ អភាវេន សទរថកាយចិត្តា បុគ្គលា សារទ្ធបុគ្គលា. វុត្តវិបរិយាយេន បស្សទ្ធកាយា បុគ្គលា វេទិតព្ពា.

និរស្សាទស្សាតិ ភាវនស្សាទរហិតស្ស. ភាវនា ហិ វីថិបដិបន្នា បុព្ពេនាបរំ វិសេសវតី បវត្តមានា ចិត្តស្ស អស្សាទំ ឧបសមសុខំ អាវហតិ, តទភាវតោ និរស្សាទំ ចិត្តំ ហោតិ. សទ្ធាសំវេគវសេនាតិ សទ្ធាវសេន, សំវេគវសេន ច. សម្បហំសនតាតិ សម្មទេវ បហំសនតា សំវេជនបុព្ពកបសាទុប្បាទនេន ភាវនា ចិត្តស្ស តោសនា. សម្មាបវត្តស្សាតិ លីនុទ្ធច្ចវិរហេន, សមថវីថិបដិបត្តិយា ច សមំ, សវិសេសញ្ច បវត្តិយា សម្មទេវ បវត្តស្ស ភាវនាចិត្តស្ស. អជ្ឈុបេក្ខនតាតិ បគ្គហនិគ្គហសម្បហំសនេសុ អព្យាវដតា. ឈានវិមោក្ខបច្ចវេក្ខណតាតិ បឋមាទីនិ ឈានានិ បច្ចនីកធម្មេហិ សុដ្ឋុ វិមុត្តតាទិនា តេយេវ វិមោក្ខា តេសំ ‘‘ឯវំ ភាវនា, ឯវំ សមាបជ្ជនា, ឯវំ អធិដ្ឋានំ, ឯវំ វុដ្ឋានំ, ឯវំ សំកិលេសោ, ឯវំ វោទាន’’ន្តិ បតិ បតិ អវេក្ខណា.

សត្តមជ្ឈត្តតាតិ សត្តេសុ បិយដ្ឋានិយេសុបិ គហដ្ឋបព្ពជិតេសុ មជ្ឈត្តាការោ អជ្ឈុបេក្ខនា. សង្ខារមជ្ឈត្តតាតិ អជ្ឈត្តិកេសុ ចក្ខាទីសុ, ពាហិរេសុ បត្តចីវរាទីសុ មជ្ឈត្តាការោ អជ្ឈុបេក្ខនា. សត្តសង្ខារានំ មមាយនំ សត្តសង្ខារកេលាយនំ. ឥមេហាការេហីតិ ឥមេហិ យថាវុត្តេហិ កាយចិត្តានំ បស្សទ្ធាការសល្លក្ខណាទិអាការេហិ ចេវ សប្បាយាហារសេវនាទិអាការេហិ ច. ឯតេ ធម្មេតិ ឯតេ បស្សទ្ធិអាទិធម្មេ.

៦៦. បញ្ញាបយោគមន្ទតាយាតិ បញ្ញាព្យាបារស្ស អប្បភាវេន. យថា ហិ ទានសីលានិ អលោភាទោសប្បធានានិ, ឯវំ ភាវនា អមោហប្បធានា វិសេសតោ អប្បនាវហា. តត្ថ យទា បញ្ញា ន ពលវតី ហោតិ, តទា ភាវនាចិត្តស្ស អនភិសង្ខតោ វិយ អាហារោ បុរិសស្ស អភិរុចិំ ន ជនេតិ, តេន តំ និរស្សាទំ ហោតិ. យទា ច ភាវនា បុព្ពេនាបរំ វិសេសាវហា ន ហោតិ សម្មទេវ អវីថិបដិបត្តិយា, តទា ឧបសមសុខស្ស អលាភេន ចិត្តំ និរស្សាទំ ហោតិ. តទុភយំ សន្ធាយាហ ‘‘បញ្ញាបយោគមន្ទតាយា’’តិអាទិ. នន្តិ ចិត្តំ. ជាតិជរាព្យាធិមរណានិ យថារហំ សុគតិយំ, ទុគ្គតិយញ្ច ហោន្តីតិ តទញ្ញមេវ បញ្ចវិធពន្ធនាទិខុប្បិបាសាទិអញ្ញមញ្ញវិពាធនាទិហេតុកំ អបាយទុក្ខំ ទដ្ឋព្ពំ. តយិទំ សព្ពំ តេសំ តេសំ សត្តានំ បច្ចុប្បន្នភវនិស្សិតំ គហិតន្តិ អតីតេ, អនាគតេ ច កាលេ វដ្ដមូលកទុក្ខានិ វិសុំ គហិតានិ. យេ បន សត្តា អាហារូបជីវិនោ, តត្ថ ច ឧដ្ឋានផលូបជីវិនោ, តេសំ អញ្ញេហិ អសាធារណំ ជីវិតទុក្ខំ អដ្ឋមំ សំវេគវត្ថុ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

អស្សាតិ ចិត្តស្ស. អលីនន្តិអាទីសុ កោសជ្ជបក្ខិយានំ ធម្មានំ អនធិមត្តតាយ អលីនំ. ឧទ្ធច្ចបក្ខិកានំ ធម្មានំ អនធិមត្តតាយ អនុទ្ធតំ. បញ្ញាបយោគសម្បត្តិយា, ឧបសមសុខាធិគមេន ច អនិរស្សាទំ. បុព្ពេនាបរំ សវិសេសំ តតោ ឯវ អារម្មណេ សមប្បវត្តំ, សមថវីថិបដិបន្នញ្ច. តត្ថ អលីនតាយ បគ្គហេ, អនុទ្ធតតាយ និគ្គហេ, អនិរស្សាទតាយ សម្បហំសនេ ន ព្យាបារំ អាបជ្ជតិ. អលីនានុទ្ធតតាយ ហិ អារម្មណេ សមប្បវត្តំ អនិរស្សាទតាយ សមថវីថិបដិបន្នំ. សមប្បវត្តិយា វា អលីនំ អនុទ្ធតំ, សមថវីថិបដិបត្តិយា អនិរស្សាទន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

នេក្ខម្មបដិបទន្តិ ឈានបដិបត្តិំ. សមាធិអធិមុត្តតាតិ សមាធិនិព្ពត្តនេ ឈានាធិគមេ យុត្តប្បយុត្តតា. សា បន យស្មា សមាធិំ គរុំ កត្វា តត្ថ និន្នបោណបព្ភារភាវេន បវត្តិយា ហោតិ, តស្មា ‘‘សមាធិគរូ’’តិអាទិ វុត្តំ.

៦៧. បដិលទ្ធេ និមិត្តស្មិំ ឯវំ ហិ សម្បាទយតោ អប្បនាកោសល្លំ ឥមំ អប្បនា សម្បវត្តតីតិ សម្ពន្ធោ. សាតិ អប្បនា. ហិត្វា ហីតិ ហិ-សទ្ទោ ហេតុអត្ថោ. យស្មា ឋានមេតំ ន វិជ្ជតិ, តស្មា ចិត្តប្បវត្តិអាការំ ភាវនាចិត្តស្ស លីនុទ្ធតាទិវសេន បវត្តិអាការំ សល្លក្ខយំ ឧបធារេន្តោ. សមតំ វីរិយស្សេវ វីរិយស្ស សមាធិនា សមរសតំយេវ យោជយេថ. កថំ បន យោជយេថាតិ អាហ ‘‘ឦសកម្បី’’តិអាទិ. តត្ថ លយន្តិ លីនភាវំ, សង្កោចន្តិ អត្ថោ. យន្តន្តិ គច្ឆន្តំ, បគ្គណ្ហេថេវ សមភាវាយាតិ អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘អច្ចារទ្ធំ និសេធេត្វា សមមេវ បវត្តយេ’’តិ. កថំ បន សមមេវ បវត្តយេតិ អាហ ‘‘រេណុម្ហី’’តិអាទិ. យថាតិ រេណុអាទីសុ យថា មធុករាទីនំ បវត្តិ ឧបមាភាវេន អដ្ឋកថាយំ សម្មវណ្ណិតា, ឯវំ លីនុទ្ធតភាវេហិ មោចយិត្វា វីរិយសមតាយោជនេន និមិត្តាភិមុខំ មានសំ បដិបាទយេ បដិភាគនិមិត្តាភិមុខំ ភាវនាចិត្តំ សម្បាទេយ្យាតិ អត្ថោ.

និមិត្តាភិមុខបដិបាទនវណ្ណនា

៦៨. តត្រាតិ តស្មិំ ‘‘រេណុម្ហី’’តិអាទិនា វុត្តគាថាទ្វយេ. អត្ថទីបនា ឧបមូបមេយ្យត្ថវិភាវនា. អឆេកោតិ អកុសលោ. បក្ខន្ទោតិ ធាវិតុំ អារទ្ធោ. វិកសនក្ខណេយេវ សរសំ កុសុមបរាគំ ហោតិ, បច្ឆា វាតាទីហិ បរិបតតិ, វិរសំ វា ហោតិ. តស្មា និវត្តនេ រេណុ ខីយតីតិ អាហ ‘‘ខីណេ រេណុម្ហិ សម្បាបុណាតី’’តិ. បុប្ផរាសិន្តិ រុក្ខសាខាសុ និស្សិតំ បុប្ផសញ្ចយំ.

សល្លកត្តអន្តេវាសិកេសូតិ សល្លកត្តអាចរិយស្ស អន្តេវាសិកេសុ. ឧទកថាលគតេតិ ឧទកថាលិយំ ឋបិតេ. សត្ថកម្មន្តិ សិរាវេធនាទិសត្ថកម្មំ. ផុសិតុម្បិ ឧប្បលបត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. សមេនាតិ បុរិមកា វិយ គរុំ, មន្ទញ្ច បយោគំ អកត្វា សមប្បមាណេន បយោគេន. តត្ថាតិ ឧប្បលបត្តេ. បរិយោទាតសិប្បោតិ សុវិសុទ្ធសិប្បោ និប្ផន្នសិប្បោ.

មក្កដកសុត្តន្តិ លូតសុត្តំ. និយាមកោ នាវាសារថី. លង្ការន្តិ កិលញ្ជាទិមយំ នាវាកដសារកំ. តេលេន អឆឌ្ឌេន្តោ នាឡិំ បូរេតីតិ សរាវាទិគតេន តេលេន អឆឌ្ឌេន្តោ សុខុមច្ឆិទ្ទកំ តេលនាឡិំ បូរេតិ. ឯវមេវាតិ យថា តេ អាទិតោ វុត្តមធុករសល្លកត្តអន្តេវាសិសុត្តាកឌ្ឍកនិយាមកតេលបូរកា វេគេន បយោគំ ករោន្តិ, ឯវមេវ យោ ភិក្ខុ ‘‘សីឃំ អប្បនំ បាបុណិស្សាមី’’តិ គាឡ្ហំ វីរិយំ ករោតិ, យោ មជ្ឈេ វុត្តមធុករាទយោ វិយ វីរិយំ ន ករោតិ, ឥមេ ទ្វេបិ វីរិយសមតាភាវេន អប្បនំ បាបុណិតុំ ន សក្កោន្តិ. យោ បន អវសានេ វុត្តមធុករាទយោ វិយ សមប្បយោគោ, អយំ អប្បនំ បាបុណិតុំ សក្កោតិ វីរិយសមតាយោគតោតិ ឧបមាសំសន្ទនំ វេទិតព្ពំ. តេន វុត្តំ ‘‘ឯកោ ភិក្ខូ’’តិអាទិ. លីនំ ភាវនាចិត្តន្តិ អធិប្បាយោ.

បឋមជ្ឈានកថាវណ្ណនា

៦៩. ឯវន្តិ វុត្តប្បការេន. វីរិយសមតាយោជនវសេន វីថិបដិបន្នំ ភាវនាមានសំ បដិភាគនិមិត្តេយេវ ឋបនវសេន និមិត្តាភិមុខំ បដិបាទយតោ អស្ស យោគិនោ. ឥជ្ឈិស្សតីតិ សមិជ្ឈិស្សតិ, ឧប្បជ្ជិស្សតីតិ អត្ថោ. អនុយោគវសេនាតិ ភាវនាវសេន. សេសានីតិ សេសានិ តីណិ, ចត្តារិ វា. បកតិចិត្តេហីតិ បាកតិកេហិ កាមាវចរចិត្តេហិ. ពលវ…បេ… ចិត្តេកគ្គតានិ ភាវនាពលេន បដុតរសភាវប្បត្តិយា. បរិកម្មត្តាតិ បដិសង្ខារកត្តា. យទិ អាសន្នត្តា ឧបចារតា, គោត្រភុនោ ឯវ ឧបចារសមញ្ញា សិយាតិ អាហ ‘‘សមីបចារិត្តា វា’’តិ. អនច្ចាសន្នោបិ ហិ នាតិទូរបវត្តី សមីបចារី នាម ហោតិ. អប្បនំ ឧបេច្ច ចរន្តីតិ ឧបចារានិ. ឥតោ បុព្ពេ បរិកម្មានន្តិ នានាវជ្ជនវីថិយំ បរិកម្មានំ. ឯត្ថាតិ ឯតេសុ បរិកម្មុបចារានុលោមសញ្ញិតេសុ. សព្ពន្តិមន្តិ តតិយំ, ចតុត្ថំ វា. បរិត្តគោត្តាភិភវនតោតិ បរិត្តស្ស គោត្តស្ស អភិភវនតោ. គំតាយតីតិ ហិ គោត្តំ, ‘‘បរិត្ត’’ន្តិ បវត្តមានំ អភិធានំ, ពុទ្ធិញ្ច ឯកំសិកវិសយតាយ រក្ខតីតិ បរិត្តគោត្តំ. យថា ហិ ពុទ្ធិ អារម្មណភូតេន អត្ថេន វិនា ន បវត្តតិ, ឯវំ អភិធានំ អភិធេយ្យភូតេន. តស្មា សោ តានិ តាយតិ រក្ខតីតិ វុច្ចតិ. តំ បន មហគ្គតានុត្តរវិធុរំ កាមតណ្ហាយ គោចរភូតំ កាមាវចរធម្មានំ អាវេណិករូបំ ទដ្ឋព្ពំ. មហគ្គតគោត្តេបិ ឥមិនា នយេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ភាវនតោតិ ឧប្បាទនតោ.

អវិសេសេន សព្ពេសំ សព្ពា សមញ្ញាតិ បឋមនយោ គហិតគ្គហណំ ហោតីតិ អាហ ‘‘អគ្គហិតគ្គហណេនា’’តិអាទិ. នានាវជ្ជនបរិកម្មមេវ បរិកម្មន្តិ អធិប្បាយេន ‘‘បឋមំ វា ឧបចារ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ចតុត្ថំ អប្បនាចិត្តំ, បញ្ចមំ វា អប្បនាចិត្តំ បុព្ពេ វុត្តនយេន សចេ ចតុត្ថំ គោត្រភុ ហោតីតិ អត្ថោ. បញ្ចមំ វាតិ វា-សទ្ទោ អនិយមេ. ស្វាយំ អនិយមោ ឥមិនា ការណេនាតិ ទស្សេតុំ ‘‘តញ្ច ខោ ខិប្បាភិញ្ញទន្ធាភិញ្ញវសេនា’’តិ វុត្តំ. តត្ថ ខិប្បាភិញ្ញស្ស ចតុត្ថំ អប្បេតិ, ទន្ធាភិញ្ញស្ស បញ្ចមំ. កស្មា បន ចតុត្ថំ, បញ្ចមំ វា អប្បេតិ, ន តតោ បរន្តិ អាហ ‘‘តតោ បរំ ជវនំ បតតី’’តិ. តតោ បញ្ចមតោ បរំ ឆដ្ឋំ, សត្តមញ្ច ជវនំ បតន្តំ វិយ ហោតិ បរិក្ខីណជវត្តាតិ អធិប្បាយោ.

យថា អលទ្ធាសេវនំ បឋមជវនំ ទុព្ពលត្តា គោត្រភុំ ន ឧប្បាទេតិ, លទ្ធាសេវនំ បន ពលវភាវតោ ទុតិយំ, តតិយំ វា គោត្រភុំ ឧប្បាទេតិ, ឯវំ លទ្ធាសេវនតាយ ពលវភាវតោ ឆដ្ឋំ, សត្តមម្បិ អប្បេតីតិ ថេរស្ស អធិប្បាយោ. តេនាហ ‘‘តស្មា ឆដ្ឋេបិ សត្តមេបិ អប្បនា ហោតី’’តិ. តន្តិ ថេរស្ស វចនំ. សុត្តសុត្តានុលោមអាចរិយវាទេហិ អនុបត្ថម្ភិតត្តា វុត្តំ ‘‘អត្តនោមតិមត្ត’’ន្តិ. ‘‘បុរិមា បុរិមា កុសលា ធម្មា’’តិ (បដ្ឋា. ១.១.១២) បន សុត្តបទមការណំ អាសេវនបច្ចយលាភស្ស ពលវភាវេ អនេកន្តិកត្តា. តថា ហិ អលទ្ធាសេវនាបិ បឋមចេតនា ទិដ្ឋធម្មវេទនីយា ហោតិ, លទ្ធាសេវនា ទុតិយចេតនា យាវ ឆដ្ឋចេតនា អបរាបរិយវេទនីយា. ចតុត្ថបញ្ចមេសុយេវាតិអាទិ វុត្តស្សេវត្ថស្ស យុត្តិទស្សនមុខេន និគមនត្ថំ វុត្តំ. តត្ថ យទិ ឆដ្ឋសត្តមំ ជវនំ បតិតំ នាម ហោតិ បរិក្ខីណជវត្តា, កថំ សត្តមជវនចេតនា ឧបបជ្ជវេទនីយា, អានន្តរិយា ច ហោតីតិ? នាយំ វិសេសោ អាសេវនបច្ចយលាភេន ពលប្បត្តិយា. កិញ្ចរហិ កិរិយាវត្ថាវិសេសតោ. កិរិយាវត្ថា ហិ អារម្ភមជ្ឈបរិយោសានវសេន តិវិធា. តត្ថ ច បរិយោសានាវត្ថាយ សន្និដ្ឋាបកចេតនាភាវេន ឧបបជ្ជវេទនីយាទិតា ហោតិ, ន ពលវភាវេនាតិ ទដ្ឋព្ពំ. បដិសន្ធិយា អនន្តរបច្ចយភាវិនោ វិបាកសន្តានស្ស អនន្តរបច្ចយភាវេន តថា អភិសង្ខតត្តាតិ ច វទន្តិ. តស្មា ឆដ្ឋសត្តមានំ បបាតាភិមុខតាយ បរិក្ខីណជវតា ន សក្កា និវារេតុំ. តថា ហិ ‘‘យថា ហិ បុរិសោ’’តិអាទិ វុត្តំ.

សា ច បន អប្បនា. អទ្ធានបរិច្ឆេទោតិ កាលបរិច្ឆេទោ. សោ បនេត្ថ សត្តសុ ឋានេសុ កត្ថចិ អបរិមាណចិត្តក្ខណតាយ, កត្ថចិ អតិឥត្តរខណតាយ នត្ថីតិ វុត្តោ. ន ហេត្ថ សម្បុណ្ណជវនវីថិ អទ្ធា លព្ភតិ. តេនេវាហ ‘‘ឯត្ថ មគ្គានន្តរផល’’ន្តិអាទិ. សេសដ្ឋានេសូតិ បឋមប្បនា, លោកិយាភិញ្ញា, មគ្គក្ខណោ, និរោធា វុដ្ឋហន្តស្ស ផលក្ខណោតិ ឯតេសុ ចតូសុ ឋានេសុ.

ឯត្តាវតាតិ ឯត្តកេន ភាវនាក្កមេន ឯស យោគាវចរោ បឋមំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតិ. ឯវំ វិហរតា ច អនេន តទេវ បឋមំ ឈានំ អធិគតំ ហោតិ បថវីកសិណន្តិ សម្ពន្ធោ.

៧០. តត្ថាតិ តស្មិំ ឈានបាឋេ. វិវិច្ចិត្វាតិ វិសុំ ហុត្វា. តេនាហ ‘‘វិនា ហុត្វា អបក្កមិត្វា’’តិ, បជហនវសេន អបសក្កិត្វាតិ អត្ថោ. វិវិច្ចេវ កាមេហីតិ ឯត្ថ ‘‘វិវិច្ចា’’តិ ឥមិនា វិវេចនំ ឈានក្ខណេ កាមានំ អភាវមត្តំ វុត្តំ. ‘‘វិវិច្ចេវា’’តិ បន ឥមិនា ឯកំសតោ កាមានំ វិវេចេតព្ពតាទីបនេន តប្បដិបក្ខតា ឈានស្ស, កាមវិវេកស្ស ច ឈានាធិគមូបាយតា ទស្សិតា ហោតីតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘បឋមំ ឈាន’’ន្តិអាទិំ វត្វា តមេវត្ថំ បាកដតរំ កាតុំ ‘‘កថ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. ‘‘អន្ធការេ សតិ បទីបោភាសោ វិយា’’តិ ឯតេន យថា បទីបោភាសាភាវេន រត្តិយំ អន្ធការាភិភវោ, ឯវំ ឈានាភាវេន សត្តសន្តតិយំ កាមាភិភវោតិ ទស្សេតិ.

ឯតន្តិ បុព្ពបទេយេវ អវធារណវចនំ. ន ខោ បន ឯវំ ទដ្ឋព្ពំ ‘‘កាមេហិ ឯវា’’តិ អវធារណស្ស អកតត្តា. និស្សរន្តិ និគ្គច្ឆន្តិ ឯតេន, ឯត្ថ វាតិ និស្សរណំ. កេ និគ្គច្ឆន្តិ? កាមា, តេសំ កាមានំ និស្សរណំ បហានំ តន្និស្សរណំ, តតោ. កថំ បន សមានេ វិក្ខម្ភនេ កាមានមេវេតំ និស្សរណំ, ន ព្យាបាទាទីនន្តិ ចោទនំ យុត្តិតោ, អាគមតោ ច សោធេតុំ ‘‘កាមធាតូ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ កាមធាតុសមតិក្កមនតោតិ សកលស្សបិ កាមភវស្ស សមតិក្កមបដិបទាភាវតោ. តេន ឥមស្ស ឈានស្ស កាមបរិញ្ញាភាវមាហ. កាមរាគបដិបក្ខតោតិ វក្ខមានវិភាគស្ស កិលេសកាមស្ស បច្ចត្ថិកភាវតោ. តេន យថា មេត្តា ព្យាបាទស្ស, ករុណា វិហិំសាយ, ឯវមិទំ ឈានំ កាមរាគស្ស ឧជុវិបច្ចនីកភូតន្តិ ទស្សេតិ. ឯវមត្តនោ បវត្តិយា, វិបាកប្បវត្តិយា ច កាមរាគតោ, កាមធាតុតោ ច វិនិវត្តសភាវត្តា ឥទំ ឈានំ វិសេសតោ កាមានមេវ និស្សរណំ. ស្វាយមត្ថោ បាឋគតោ ឯវាតិ អាហ ‘‘យថាហា’’តិអាទិ. កាមញ្ចេតមត្ថំ ទីបេតុំ បុរិមបទេយេវ អវធារណំ គហិតំ, ឧត្តរបទេបិ បន តំ គហេតព្ពមេវ តថា អត្ថសម្ភវតោតិ ទស្សេតុំ ‘‘ឧត្តរបទេបី’’តិអាទិ វុត្តំ. ឥតោតិ កាមច្ឆន្ទតោ. ឯស និយមោ. សាធារណវចនេនាតិ អវិសេសវចនេន. តទង្គវិក្ខម្ភនសមុច្ឆេទប្បដិបស្សទ្ធិនិស្សរណវិវេកា តទង្គវិវេកាទយោ. ចិត្តកាយឧបធិវិវេកា ចិត្តវិវេកាទយោ. តយោ ឯវ ឥធ ឈានកថាយំ ទដ្ឋព្ពា សមុច្ឆេទវិវេកាទីនំ អសម្ភវតោ.

និទ្ទេសេតិ មហានិទ្ទេសេ (មហានិ. ១, ៧). តត្ថ ហិ ‘‘ឧទ្ទានតោ ទ្វេ កាមា – វត្ថុកាមា កិលេសកាមា ចា’’តិ ឧទ្ទិសិត្វា ‘‘តត្ថ កតមេ វត្ថុកាមា? មនាបិយា រូបា…បេ… មនាបិយា ផោដ្ឋព្ពា’’តិអាទិនា វត្ថុកាមា និទ្ទិដ្ឋា. តេ បន កាមីយន្តីតិ កាមាតិ វេទិតព្ពា. តត្ថេវាតិ និទ្ទេសេ ឯវ. វិភង្គេតិ ឈានវិភង្គេ (វិភ. ៥៦៤). បត្ថនាការេន បវត្តោ ទុព្ពលោ លោភោ ឆន្ទនដ្ឋេន ឆន្ទោ, តតោ ពលវា រញ្ជនដ្ឋេន រាគោ, តតោបិ ពលវតរោ ពហលរាគោ ឆន្ទរាគោ. និមិត្តានុព្យញ្ជនានិ សង្កប្បេតិ ឯតេនាតិ សង្កប្បោ, តថាបវត្តោ លោភោ, តតោ ពលវា រញ្ជនដ្ឋេន រាគោ, សង្កប្បនវសេនេវ បវត្តោ តតោបិ ពលវតរោ សង្កប្បរាគោតិ. ស្វាយំ បភេទោ ឯកស្សេវ លោភស្ស បវត្តិអាការវសេន, អវត្ថាភេទវសេន ច វេទិតព្ពោ យថា ‘‘វច្ឆោ ទម្មោ ពលីពទ្ទោ’’តិ. ឥមេ កិលេសកាមា. កាមេន្តីតិ កាមា, កាមេន្តិ ឯតេហីតិ វា.

ឯវញ្ហិ សតីតិ ឯវំ ឧភយេសម្បិ កាមានំ សង្គហេ សតិ. វត្ថុកាមេហិបីតិ ‘‘វត្ថុកាមេហិ វិវិច្ចេវា’’តិបិ អត្ថោ យុជ្ជតីតិ ឯវំ យុជ្ជមានត្ថន្តរសមុច្ចយត្ថោ បិ-សទ្ទោ, ន កិលេសកាមសមុច្ចយត្ថោ. កស្មា? ឥមស្មិំ អត្ថេ កិលេសកាមេហិ វិវេកស្ស ទុតិយបទេន វុត្តត្តា. តេនាតិ វត្ថុកាមវិវេកេន. កាយវិវេកោ វុត្តោ ហោតិ បុត្តទារាទិបរិគ្គហវិវេកទីបនតោ. បុរិមេនាតិ កាយវិវេកេន. ឯត្ថាតិ ‘‘វិវិច្ចេវ កាមេហិ, វិវិច្ច អកុសលេហិ ធម្មេហី’’តិ ឯតស្មិំ បទទ្វយេ, ឥតោ វា និទ្ធារិតេ វិវេកទ្វយេ. អកុសល-សទ្ទេន យទិបិ កិលេសកាមា, សព្ពាកុសលាបិ វា គហិតា, សព្ពថា បន កិលេសកាមេហិ វិវេកោ វុត្តោតិ អាហ ‘‘ទុតិយេន កិលេសកាមេហិ វិវេកវចនតោ’’តិ. ទុតិយេនាតិ ច ចិត្តវិវេកេនាតិ អត្ថោ. ឯតេសន្តិ យថាវុត្តានំ ទ្វិន្នំ បទានំ, និទ្ធារណេ ចេតំ សាមិវចនំ. តណ្ហាទិសំកិលេសានំ វត្ថុនោ បហានំ សំកិលេសវត្ថុប្បហានំ. លោលភាវោ នាម តត្ថ តត្ថ រូបាទីសុ តណ្ហុប្បាទោ, តស្ស ហេតុ វត្ថុកាមា ឯវ វេទិតព្ពា. ពាលភាវោ អវិជ្ជា, ទុច្ចិន្តិតចិន្តិតាទិ វា, តស្ស អយោនិសោមនសិការោ, សព្ពេបិ វា អកុសលា ធម្មា ហេតុ. កាមគុណាធិគមហេតុបិ បាណាតិបាតាទិអសុទ្ធបយោគោ ហោតីតិ តព្ពិវេកេន បយោគសុទ្ធិ វិភាវិតា. តណ្ហាសំកិលេសសោធនេន, វិវដ្ដូបនិស្សយសំវឌ្ឍនេន ច អជ្ឈាសយវិសោធនំ អាសយបោសនំ. កាមេសូតិ និទ្ធារណេ ភុម្មំ.

អនេកភេទោតិ កាមាសវកាមរាគសំយោជនាទិវសេន, រូបតណ្ហាទិវសេន ច អនេកប្បភេទោ. កាមច្ឆន្ទោយេវាតិ កាមសភាវោយេវ ឆន្ទោ, ន កត្តុកម្យតាឆន្ទោ, នាបិ កុសលច្ឆន្ទោតិ អធិប្បាយោ. ឈានបដិបក្ខតោតិ ឈានស្ស បដិបក្ខភាវតោ តំហេតុ តន្និមិត្តំ វិសុំ វុត្តោ. អកុសលភាវសាមញ្ញេន អគ្គហេត្វា វិសុំ សរូបេន គហិតោ. យទិ កិលេសកាមោវ បុរិមបទេ វុត្តោ, កថំ ពហុវចនន្តិ អាហ ‘‘អនេកភេទតោ’’តិអាទិ.

អញ្ញេសម្បិ ទិដ្ឋិមានអហិរិកានោត្តប្បាទីនំ, តំសហិតផស្សាទីនញ្ច. ឧបរិ វុច្ចមានានិ ឈានង្គានិ ឧបរិឈានង្គានិ, តេសំ អត្តនោ បច្ចនីកានំ បដិបក្ខភាវទស្សនតោ តប្បច្ចនីកនីវរណវចនំ. នីវរណានិ ហិ ឈានង្គបច្ចនីកានិ តេសំ បវត្តិនិវារណតោ. សមាធិ កាមច្ឆន្ទស្ស បដិបក្ខោ រាគប្បណិធិយា ឧជុវិបច្ចនីកភាវតោ, នានារម្មណេហិ បលោភិតស្ស បរិព្ភមន្តស្ស ចិត្តស្ស សមាធានតោ ច. បីតិ ព្យាបាទស្ស បដិបក្ខា បាមោជ្ជេន សមានយោគក្ខេមត្តា. វិតក្កោ ថិនមិទ្ធស្ស បដិបក្ខោ យោនិសោ សង្កប្បនវសេន សវិប្ផារបវត្តិតោ. សុខំ អវូបសមានុតាបសភាវស្ស ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចស្ស បដិបក្ខំ វូបសន្តសីតលសភាវត្តា. វិចារោ វិចិកិច្ឆាយ បដិបក្ខោ អារម្មណេ អនុមជ្ជនវសេន បញ្ញាបដិរូបសភាវត្តា. មហាកច្ចានត្ថេរេន ទេសិតំ បិដកានំ សំវណ្ណនា បេដកំ, តស្មិំ បេដកេ.

បញ្ចកាមគុណភេទវិសយស្សាតិ រូបាទិបញ្ចកាមគុណវិសេសវិសយស្ស. អាឃាតវត្ថុភេទាទិវិសយានន្តិ ព្យាបាទវិវេកវចនេន ‘‘អនត្ថំ មេ អចរី’’តិ (ទី. និ. ៣.៣៤០; អ. និ. ៩.២៩; វិភ. ៩៦០) អាទិអាឃាតវត្ថុភេទវិសយស្ស ទោសស្ស, មោហាធិកេហិ ថិនមិទ្ធាទីហិ វិវេកវចនេន បដិច្ឆាទនវសេន ទុក្ខាទិបុព្ពន្តាទិភេទវិសយស្ស មោហស្ស វិក្ខម្ភនវិវេកោ វុត្តោ. កាមរាគព្យាបាទតទេកដ្ឋថិនមិទ្ធាទិវិក្ខម្ភកញ្ចេតំ សព្ពាកុសលបដិបក្ខសភាវត្តា. សព្ពកុសលានំ តេន សភាវេន សព្ពាកុសលប្បហាយកំ ហោតិ, ហោន្តម្បិ កាមរាគាទិវិក្ខម្ភនសភាវមេវ ហោតិ តំសភាវត្តាតិ អវិសេសេត្វា នីវរណាកុសលមូលាទីនំ ‘‘វិក្ខម្ភនវិវេកោ វុត្តោ ហោតី’’តិ អាហ.

៧១. យថាបច្ចយំ បវត្តមានានំ សភាវធម្មានំ នត្ថិ កាចិ វសវត្តិតាតិ វសវត្តិភាវនិវារណត្ថំ ‘‘វិតក្កនំ វិតក្កោ’’តិ វុត្តំ. តយិទំ ‘‘វិតក្កនំ ឦទិសមិទ’’ន្តិ អារម្មណស្ស បរិកប្បនន្តិ អាហ ‘‘ឩហនន្តិ វុត្តំ ហោតី’’តិ. យស្មា ចិត្តំ វិតក្កពលេន អារម្មណំ អភិនិរុឡ្ហំ វិយ ហោតិ, តស្មា សោ អារម្មណាភិនិរោបនលក្ខណោ វុត្តោ. យថា ហិ កោចិ រាជវល្លភំ, តំសម្ពន្ធិនំ មិត្តំ វា និស្សាយ រាជគេហំ អារោហតិ អនុបវិសតិ, ឯវំ វិតក្កំ និស្សាយ ចិត្តំ អារម្មណំ អារោហតិ. យទិ ឯវំ, កថំ អវិតក្កំ ចិត្តំ អារម្មណំ អារោហតីតិ? វិតក្កពលេនេវ. យថា ហិ សោ បុរិសោ បរិចយេន តេន វិនាបិ និរាសង្កោ រាជគេហំ បវិសតិ, ឯវំ បរិចយេន វិតក្កេន វិនាបិ អវិតក្កំ ចិត្តំ អារម្មណំ អារោហតិ. បរិចយេនាតិ ច សន្តានេ បវត្តវិតក្កភាវនាសង្ខាតេន បរិចយេន. វិតក្កស្ស ហិ សន្តានេ អភិណ្ហំ បវត្តស្ស វសេន ចិត្តស្ស អារម្មណាភិរុហណំ ចិរបរិចិតំ. តេន តំ កទាចិ វិតក្កេន វិនាបិ តត្ថ បវត្តតេវ. យថា តំ ញាណសហិតំ ហុត្វា សម្មសនវសេន ចិរបរិចិតំ កទាចិ ញាណវិរហិតម្បិ សម្មសនវសេន បវត្តតិ, យថា វា កិលេសសហិតំ ហុត្វា បវត្តំ សព្ពសោ កិលេសរហិតម្បិ បរិចយេន កិលេសវាសនាវសេន បវត្តតិ, ឯវំសម្បទមិទំ ទដ្ឋព្ពំ. អាទិតោ, អភិមុខំ វា ហននំ អាហននំ. បរិតោ, បរិវត្តេត្វា វា អាហននំ បរិយាហននំ. ‘‘រូបំ រូបំ, បថវី បថវី’’តិ អាកោដេន្តស្ស វិយ បវត្តិ ‘‘អាហននំ, បរិយាហនន’’ន្តិ ច វេទិតព្ពំ. អានយនំ ចិត្តស្ស អារម្មណេ ឧបនយនំ, អាកឌ្ឍនំ វា.

អនុសញ្ចរណំ អនុបរិព្ភមនំ. ស្វាយំ វិសេសោ សន្តានម្ហិ លព្ភមានោ ឯវ សន្តានេ បាកដោ ហោតីតិ ទដ្ឋព្ពោ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. អនុមជ្ជនំ អារម្មណេ ចិត្តស្ស អនុមសនំ, បរិមជ្ជនន្តិ អត្ថោ. តថា ហិ វិចារោ ‘‘បរិមជ្ជនហត្ថោ វិយ, សញ្ចរណហត្ថោ វិយា’’តិ ច វុត្តោ. តត្ថាតិ អារម្មណេ. សហជាតានំ អនុយោជនំ អារម្មណេ អនុវិចារណសង្ខាតអនុមជ្ជនវសេនេវ វេទិតព្ពំ. អនុប្បពន្ធនំ អារម្មណេ ចិត្តស្ស អវិច្ឆិន្នស្ស វិយ បវត្តិ. តថា ហិ សោ ‘‘អនុសន្ធានតា’’តិ (ធ. ស. ៨) និទ្ទិដ្ឋោ. តេនេវ ច ‘‘ឃណ្ឌានុរវោ វិយ, បរិព្ភមនំ វិយា’’តិ ច វុត្តោ.

កត្ថចីតិ បឋមជ្ឈានេ, បរិត្តចិត្តុប្បាទេសុ ច. វិចារតោ ឱឡារិកដ្ឋេន, វិចារស្សេវ ច បុព្ពង្គមដ្ឋេន អនុរវតោ ឱឡារិកោ, តស្ស ច បុព្ពង្គមោ ឃណ្ឌាភិឃាតោ វិយ វិតក្កោ. យថា ហិ ឃណ្ឌាភិឃាតោ បឋមាភិនិបាតោ ហោតិ, ឯវំ អារម្មណាភិមុខនិរោបនដ្ឋេន វិតក្កោ ចេតសោ បឋមាភិនិបាតោ ហោតិ. អភិឃាត-គ្គហណេន ចេត្ថ អភិឃាតជោ សទ្ទោ គហិតោតិ វេទិតព្ពោ. វិប្ផារវាតិ វិចលនយុត្តោ សបរិប្ផន្ទោ. បរិព្ភមនំ វិយ បរិស្សយាភាវវីមំសនត្ថំ. អនុប្បពន្ធេន បវត្តិយន្តិ ឧបចារេ វា អប្បនាយំ វា សន្តានេន បវត្តិយំ. តត្ថ ហិ វិតក្កោ និច្ចលោ ហុត្វា អារម្មណំ អនុបវិសិត្វា វិយ បវត្តតិ, ន បឋមាភិនិបាតេ. បាកដោ ហោតីតិ វិតក្កស្ស វិសេសោ អភិនិរោបនាការោ ឱឡារិកត្តា បឋមជ្ឈានេ បាកដោ ហោតិ, តទភាវតោ បញ្ចកនយេ ទុតិយជ្ឈានេ វិចារស្ស វិសេសោ អនុមជ្ជនាការោ បាកដោ ហោតិ.

វាលណ្ឌុបកំ ឯឡកលោមាទីហិ កតចុម្ពដកំ. ឧប្បីឡនហត្ថោតិ បិណ្ឌស្ស ឧប្បីឡនហត្ថោ. តស្សេវ ឥតោ ចិតោ ច សញ្ចរណហត្ថោ. មណ្ឌលន្តិ កំសភាជនាទីសុ កិញ្ចិ មណ្ឌលំ វដ្ដលេខំ ករោន្តស្ស. យថា បុប្ផផលសាខាទិអវយវវិនិមុត្តោ អវិជ្ជមានោបិ រុក្ខោ ‘‘សបុប្ផោ សផលោ’’តិ វោហរីយតិ, ឯវំ វិតក្កាទិអង្គវិនិមុត្តំ អវិជ្ជមានម្បិ ឈានំ ‘‘សវិតក្កំ សវិចារ’’ន្តិ វោហរីយតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘រុក្ខោ វិយា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឈានភាវនាយ បុគ្គលវសេន ទេសេតព្ពត្តា ‘‘ឥធ ភិក្ខុ វិវិច្ចេវ កាមេហី’’តិអាទិនា បុគ្គលាធិដ្ឋានេន ឈានានិ ឧទ្ទិដ្ឋានីតិ. យទិបិ វិភង្គេ បុគ្គលាធិដ្ឋានា ទេសនា កតា, អត្ថោ បន តត្រាបិ វិភង្គេបិ យថា ឥធ ‘‘ឥមិនា ច វិតក្កេនា’’តិអាទិនា ធម្មវសេន វុត្តោ, ឯវមេវ ទដ្ឋព្ពោ, បរមត្ថតោ បុគ្គលស្សេវ អភាវតោតិ អធិប្បាយោ. អត្ថោ…បេ… ទដ្ឋព្ពោ ឈានសមង្គិនោ វិតក្កវិចារសមង្គិតាទស្សនេន, ឈានស្សេវ ច សវិតក្កសវិចារតាយ វុត្តត្តាតិ ឯវំ វា ឯត្ថ អត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ.

វិវេកាតិ វិវេកា ហេតុភូតាតិ វិវេក-សទ្ទស្ស ភាវសាធនតំ សន្ធាយាហ. វិវេកេតិ កត្តុសាធនតំ, កម្មសាធនតំ វា. ‘‘វិវិត្តោ’’តិ ហិ ឥមិនា នីវរណេហិ វិនាភូតោ តេហិ វិវេចិតោតិ ច សាធនទ្វយម្បិ សង្គហិតមេវាតិ.

៧២. បីណយតីតិ តប្បេតិ, វឌ្ឍេតិ វា. សម្បិយាយនលក្ខណាតិ បរិតុស្សនលក្ខណា. បីណនរសាតិ បរិព្រូហនរសា. ផរណរសាតិ បណីតរូបេហិ កាយស្ស ព្យាបនរសា. ឧទគ្គភាវោ ឱទគ្យំ. ខុទ្ទិកា លហុំ លោមហំសនមត្តំ កត្វា ភិន្នា ន បុន ឧប្បជ្ជតិ. ខណិកា ពហុលំ ឧប្បជ្ជតិ. ឧព្ពេគតោ ផរណា និច្ចលត្តា, ចិរដ្ឋិតិកត្តា ច បណីតតរា. ចេតិយង្គណំ គន្ត្វាតិ បុណ្ណវល្លិកវិហារេ ចេតិយង្គណំ គន្ត្វា. បកតិយា ទិដ្ឋារម្មណវសេនាតិ បុព្ពេ មហាចេតិយំ គហិតារម្មណវសេន. ចិត្រគេណ្ឌុកោ វិចិត្រាការេន កតគេណ្ឌុកោ. ឧបនិស្សយេតិ សមីបេ, តស្ស វា វិហារស្ស និស្សយភូតេ, គោចរដ្ឋានភូតេតិ អត្ថោ.

ឃរាជិរេតិ គេហង្គណេ. បព្ពតសិខរេ កតចេតិយំ ‘‘អាកាសចេតិយ’’ន្តិ វុត្តំ. គហិតនិមិត្តេនេវាតិ ចេតិយវន្ទនំ, ធម្មស្សវនញ្ច ឧទ្ទិស្ស ‘‘ធញ្ញា វតិមេ’’តិអាទិនា គហិតកុសលនិមិត្តេនេវ ការណភូតេន. គហិតំ វា និមិត្តំ ឯតេនាតិ គហិតនិមិត្តំ, វុត្តាការេន បវត្តចិត្តំ, តេន គហិតនិមិត្តេនេវ ចិត្តេន សហ. បក្ខន្ទន្តិ អនុបវិដ្ឋំ. អនុបរិប្ផុដន្តិ អនុ អនុ សមន្តតោ ផុដំ, សព្ពសោ អនុវិសដន្តិ អត្ថោ.

បស្សទ្ធិយា និមិត្តភាវេន គព្ភំ គណ្ហន្តី. បរិបាចនវសេន បរិបាកំ គច្ឆន្តី. អប្បនាសម្បយុត្តាវ បីតិ អប្បនាសមាធិបូរិកា. ខណិកសមាធិបូរិកា ច ឧបចារសមាធិបូរិកា ច អប្បនាសមាធិស្ស វិទូរតរាតិ តទុភយំ អនាមសន្តោ ‘‘តាសុ យា អប្បនាសមាធិស្សា’’តិអាទិមាហ. សមាធិសម្បយោគំ គតាតិ បុព្ពេ ឧបចារសមាធិនា សម្បយុត្តា ហុត្វា អនុក្កមេន វឌ្ឍិត្វា អប្បនាសមាធិនា សម្បយោគំ គតា.

៧៣. សុខយតីតិ សុខំ, អត្តនា សម្បយុត្តធម្មេ លទ្ធស្សាទេ ករោតីតិ អត្ថោ. ស្វាយំ កត្តុនិទ្ទេសោ បរិយាយលទ្ធោ ធម្មតោ អញ្ញស្ស កត្តុ និវត្តនត្ថោ, និប្បរិយាយេន បន ភាវសាធនមេវ លព្ភតីតិ ‘‘សុខនំ សុខ’’ន្តិ វុត្តំ. ឥដ្ឋសភាវត្តា តំសមង្គីបុគ្គលំ, សម្បយុត្តធម្មេ វា អត្តនិ សាទយតីតិ សាតំ ទ-ការស្ស ត-ការំ កត្វា. សាតំ ‘‘មធុរ’’ន្តិ វទន្តិ. សាតំ លក្ខណំ ឯតស្សាតិ សាតលក្ខណំ. ឧបព្រូហនំ សម្បយុត្តធម្មានំ សំវឌ្ឍនំ. ទុក្ខំ វិយ អវិស្សជ្ជេត្វា អទុក្ខមសុខា វិយ អនជ្ឈុបេក្ខិត្វា អនុ អនុ គណ្ហនំ, ឧបការិតា វា អនុគ្គហោ. កត្ថចិ បឋមជ្ឈានាទិកេ. បដិលាភតុដ្ឋីតិ បដិលាភវសេន ឧប្បជ្ជនកតុដ្ឋិ. បដិលទ្ធរសានុភវនន្តិ បដិលទ្ធស្ស អារម្មណរសស្ស អនុភវនន្តិ សភាវតោ បីតិសុខានិ វិភជិត្វា ទស្សេតិ. យត្ថ បីតិ, តត្ថ សុខន្តិ វិតក្កស្ស វិយ ឥតរេន បីតិយា សុខេន អច្ចន្តសំយោគមាហ. ‘‘យត្ថ សុខំ, តត្ថ ន និយមតោ បីតី’’តិ វិចារស្ស វិយ វិតក្កេន សុខស្ស បីតិយា អនច្ចន្តសំយោគំ. តេន អច្ចន្តានច្ចន្តសំយោគិតាយ បីតិសុខានំ វិសេសំ ទស្សេតិ. កំ តារេន្តិ ឯត្ថាតិ កន្តារំ, និរុទកមរុដ្ឋានំ. វនមេវ វនន្តំ. តស្មិំ តស្មិំ សមយេតិ ឥដ្ឋារម្មណស្ស បដិលាភសមយេ, បដិលទ្ធស្ស រសានុភវនសមយេ, វនច្ឆាយាទីនំ សវនទស្សនសមយេ, បវេសបរិភោគសមយេ ច. បាកដភាវតោតិ យថាក្កមំ បីតិសុខានំ វិភូតភាវតោ.

វិវេកជំ បីតិសុខន្តិ ឯត្ថ បុរិមស្មិំ អត្ថេ វិវេកជន្តិ ឈានំ វុត្តំ. បីតិសុខសទ្ទតោ ច អត្ថិអត្ថវិសេសតោ ‘‘អស្ស ឈានស្ស, អស្មិំ វា ឈានេ’’តិ ឯត្ថ អ-ការោ ទដ្ឋព្ពោ. ទុតិយេ បីតិសុខមេវ វិវេកជំ. ‘‘វិវេកជំបីតិសុខ’’ន្តិ ច អញ្ញបទត្ថសមាសោ, បច្ចត្តនិទ្ទេសស្ស ច អលោបោ កតោ. លោបេ វា សតិ ‘‘វិវេកជបីតិសុខ’’ន្តិ បាឋោតិ អយំ វិសេសោ.

ឧបសម្បជ្ជាតិ ឯត្ថ ឧប-សំ-សទ្ទា ‘‘ឧបលព្ភតិ, សំភុញ្ជតី’’តិអាទីសុ វិយ និរត្ថកាតិ ទស្សេតុំ ‘‘ឧបគន្ត្វា’’តិអាទិំ វត្វា បុន តេសំ សាត្ថកភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘ឧបសម្បាទយិត្វា’’តិអាទិ វុត្តំ, តស្មា បត្វា, សាធេត្វាតិ វា អត្ថោ. ឥរិយន្តិ កិរិយំ. វុត្តិអាទីនិ តស្សេវ វេវចនានិ. បាលនាតិ ហិ ឯកំ ឥរិយាបថពាធនំ ឥរិយាបថន្តរេហិ រក្ខណា.

បញ្ចង្គវិប្បហីនាទិវណ្ណនា

៧៤. បញ្ច អង្គានិ វិក្ខម្ភនវសេន បហីនានិ ឯតស្សាតិ បញ្ចង្គវិប្បហីនំ. ‘‘អគ្យាហិតោ’’តិ ឯត្ថ អាហិត-សទ្ទស្ស វិយ វិប្បហីន-សទ្ទស្សេត្ថ បរវចនំ ទដ្ឋព្ពំ, បញ្ចហិ អង្គេហិ វិប្បហីនន្តិ វា បញ្ចង្គវិប្បហីនំ. ននុ អញ្ញេបិ អកុសលា ធម្មា ឥមិនា ឈានេន បហីយន្តិ, អថ កស្មា បញ្ចង្គវិប្បហីនតាវ វុច្ចតីតិ អាហ ‘‘កិញ្ចាបី’’តិអាទិ. ឈានលាភិនោបិ អឈានសមង្គិកាលេ ឈានបដិបក្ខលោភចិត្តាទីនំ បវត្តិសព្ភាវតោ ‘‘ឈានក្ខណេ’’តិ វុត្តំ. បហីយន្តីតិ វិគច្ឆន្តិ, នប្បវត្តន្តីតិ អត្ថោ. ឯកត្តារម្មណេតិ បថវីកសិណាទិវសេន ឯកសភាវេ, ឯកគ្គតាសង្ខាតេ ឯកត្តាវហេ វា អារម្មណេ. តន្តិ តំ នានាវិសយបលោភិតំ ចិត្តំ. កាមធាតុប្បហានាយាតិ នានាវិសយសមូបព្យូឡ្ហាយ កាមធាតុយា បហានាយ សមតិក្កមាយ បដិបទំ ឈានំ នប្បដិបជ្ជតិ. និរន្តរន្តិ វិក្ខេបេន អនន្តរិតំ, សហិតន្តិ អត្ថោ. អកម្មញ្ញន្តិ អកម្មនីយំ, ភាវនាកម្មស្ស អយោគ្យន្តិ អត្ថោ. ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចបរេតន្តិ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចេន អភិភូតំ. បរិព្ភមតិ អនវដ្ឋានតោ, អវដ្ឋានស្ស សមាធានស្ស អភាវតោតិ អត្ថោ. វិចិកិច្ឆាយ ឧបហតន្តិ សាតិសយស្ស វិចារស្ស អភាវតោ ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ នុ ខោ ភគវា, ន នុ ខោ’’តិ, ‘‘បថវី បថវី’’តិអាទិនា មនសិការេន, ‘‘ឈានំ សិយា នុ ខោ, ន នុ ខោ’’តិអាទិនា ច បវត្តាយ វិចិកិច្ឆាយ ឧបហតំ. នារោហតិ អប្បដិបត្តិនិមិត្តត្តា. វិសេសេន ឈានន្តរាយករត្តាតិ សមាធិអាទីនំ ឧជុវិបច្ចនីកភាវេន ឈានាធិគមស្ស អន្តរាយករណតោ.

តេហីតិ ឈានាធិគមស្ស បច្ចយភូតេហិ វិតក្កវិចារេហិ. អវិក្ខេបាយ សម្បាទិតប្បយោគស្សាតិ តតោ ឯវំ សមាធានាយ និប្ផាទិតភាវនាបយោគស្ស. ចេតសោ បយោគសម្បត្តិសម្ភវាតិ យថាវុត្តភាវនាបយោគសម្បត្តិសមុដ្ឋានា. បីតិ បីណនំ ភាវនាវសេន តប្បនំ. ឧបព្រូហនំ ភាវនាវសេន បរិវុទ្ធិំ ចេតសោ ករោតីតិ សម្ពន្ធោ. នន្តិ ចិត្តំ. សសេសសម្បយុត្តធម្មន្តិ អវសិដ្ឋផស្សាទិធម្មសហិតំ, សមំ សម្មា ច អាធិយតីតិ សម្ពន្ធោ. ឥន្ទ្រិយសមតាវសេន សមំ, បដិបក្ខធម្មានំ. ទូរីភាវេ លីនុទ្ធច្ចាភាវេន សម្មា ច ឋបេតីតិ អត្ថោ. ឯកគ្គតា ហិ សមាធានកិច្ចេន ចិត្តំ, សម្បយុត្តធម្មេ ច អត្តានំ អនុវត្តាបេន្តី ឈានក្ខណេ សាតិសយំ សមាហិតេ ករោតីតិ. ឧប្បត្តិវសេនាតិ យថាបច្ចយំ ឧប្បជ្ជនវសេន. ឯតេសុ វិតក្កាទីសុ ឈានំ ឧប្បន្នំ នាម ហោតិ តត្ថេវ ឈានវោហារតោ. តេនាហ ‘‘តស្មា’’តិអាទិ. ‘‘យថា បនា’’តិអាទិនាបិ ឧបមាវសេន តមេវត្ថំ បាកដតរំ ករោតិ.

បកតិចិត្តតោតិ បាកតិកកាមាវចរចិត្តតោ. សុវិសទេនាតិ សុដ្ឋុ វិសទេន, បដុតរេនាតិ អត្ថោ. សព្ពាវន្តន្តិ សព្ពាវយវវន្តំ, អនវសេសន្តិ អត្ថោ. អប្ផុដន្តិ អសម្ផុដ្ឋំ. អារម្មណេសុ ផុសិតាតិ អប្បនាវសេន បវត្តមានា ចិត្តេកគ្គតា សមន្តតោ អារម្មណំ ផរន្តី វិយ ហោតីតិ កត្វា វុត្តំ. កស្មា បនេត្ថ ឈានបាឋេ អគ្គហិតា ចិត្តេកគ្គតា គហិតាតិ អនុយោគំ សន្ធាយ ‘‘តត្ថ ចិត្តេកគ្គតា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថាតិ តេសុ ឈានង្គេសុ. ន និទ្ទិដ្ឋាតិ សរូបតោ ន និទ្ទិដ្ឋា, សាមញ្ញតោ បន ឈានគ្គហណេន គហិតា. ឯវំ វុត្តត្តាតិ សរូបេនេវ វុត្តត្តា, អង្គមេវ ចិត្តេកគ្គតាតិ សម្ពន្ធោ. យេន អធិប្បាយេនាតិ យេន វិតក្កាទីហិ សហ វត្តន្តំ ធម្មំ ទីបេតុំ តស្ស បកាសនាធិប្បាយេន ‘‘សវិតក្កំ សវិចារ’’ន្តិអាទិនា ឧទ្ទេសោ កតោ. សោ ឯវ អធិប្បាយោ តេន ភគវតា វិភង្គេ ‘‘ចិត្តេកគ្គតា’’តិ និទ្ទិសន្តេន បកាសិតោ. តស្មា សា ឈានបាឋេ អគ្គហិតាតិ ន ចិន្តេតព្ពំ.

តិវិធកល្យាណវណ្ណនា

៧៥. អាទិមជ្ឈបរិយោសានវសេនាតិ ឈានស្ស អាទិមជ្ឈបរិយោសានវសេន. លក្ខណវសេនាតិ តេសំយេវ អប្បនាយំ លក្ខិតព្ពភាវវសេន.

តត្រាតិ តស្មិំ កល្យាណតាលក្ខណានំ វិភាវនេ. បដិបទាវិសុទ្ធីតិ បដិបជ្ជតិ ឈានំ ឯតាយាតិ បដិបទា, គោត្រភុបរិយោសានោ បុព្ពភាគិយោ ភាវនានយោ. បរិបន្ថតោ វិសុជ្ឈនំ វិសុទ្ធិ, បដិបទាយ វិសុទ្ធិ បដិបទាវិសុទ្ធិ. សា បនាយំ យស្មា ឈានស្ស ឧប្បាទក្ខណេ លព្ភតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘បដិបទាវិសុទ្ធិ អាទី’’តិ. ឧបេក្ខានុព្រូហនាតិ វិសោធេតព្ពតាទីនំ អភាវតោ ឈានបរិយាបន្នាយ តត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខាយ កិច្ចនិប្ផត្តិយា អនុព្រូហនា. សា បនាយំ វិសេសតោ ឈានស្ស ឋិតិក្ខណេ លព្ភតិ. តេន វុត្តំ ‘‘ឧបេក្ខានុព្រូហនា មជ្ឈេ’’តិ. សម្បហំសនាតិ តត្ថ ធម្មានំ អនតិវត្តនាទិសាធកស្ស ញាណស្ស កិច្ចនិប្ផត្តិវសេន បរិយោទបនា. សា បន យស្មា ឈានស្ស ឱសានក្ខណេ បាកដា ហោតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘សម្បហំសនា បរិយោសាន’’ន្តិ. ឥមានិ តីណិ លក្ខណានីតិ បរិបន្ថតោ ចិត្តស្ស វិសុជ្ឈនាការោ, មជ្ឈិមស្ស សមថនិមិត្តស្ស បដិបជ្ជនាការោ, តត្ថ បក្ខន្ទនាការោតិ ឥមានិ តីណិ ឈានស្ស អាទិតោ ឧប្បាទក្ខណេ អប្បនាបត្តិលក្ខណានិ តេហិ អាការេហិ វិនា អប្បនាបត្តិយា អភាវតោ, អសតិ ច អប្បនាយ តទភាវតោ. អាទិកល្យាណញ្ចេវ វិសុទ្ធិបដិបទត្តា. យថាវុត្តេហិ លក្ខណេហិ សមន្នាគតត្តា, សម្បន្នលក្ខណត្តា ច តិលក្ខណសម្បន្នញ្ច. ឥមិនា នយេន មជ្ឈបរិយោសានលក្ខណានញ្ច យោជនា វេទិតព្ពា.

សម្ភរីយតិ ឈានំ ឯតេនាតិ សម្ភារោ, នានាវជ្ជនបរិកម្មំ. សហ សម្ភារេនាតិ សសម្ភារោ, សោ ឯវ សសម្ភារិកោ. ឧបចារោតិ ឯកាវជ្ជនូបចារមាហ. បគ្គហាទិកិច្ចស្ស បុព្ពភាគេ ភាវនាយ ឯវ សាធិតត្តា យា តត្ថ ឯកាវជ្ជនូបចារេ សិទ្ធា អជ្ឈុបេក្ខនា, សា ឈានក្ខណេ បរិព្រូហិតា នាម ហោតីតិ វុត្តំ ‘‘ឧបេក្ខានុព្រូហនា នាម អប្បនា’’តិ. យថាធិគតំ ឈានំ និស្សាយ យោ បហដ្ឋាការោ ចិត្តស្ស បរិតោសោ, តំ បច្ចវេក្ខណាវសេន បវត្តំ សន្ធាយាហ ‘‘សម្បហំសនា នាម បច្ចវេក្ខណា’’តិ. ឯកេតិ អភយគិរិវាសិនោ. តេ ហិ ឯវំ បដិបទាវិសុទ្ធិអាទិកេ វណ្ណយន្តិ, តទយុត្តំ. តថា ហិ សតិ អជ្ឈានធម្មេហិ ឈានស្ស គុណសំកិត្តនំ នាម កតំ ហោតិ. ន ហិ ភូមន្តរំ ភូមន្តរបរិយាបន្នំ ហោតិ. បាឡិយា ចេតំ វិរុទ្ធន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘យស្មា បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឯកត្តគតំ ចិត្តន្តិ ឥន្ទ្រិយានំ ឯករសភាវេន, ឯកគ្គតាយ ច សិខាប្បត្តិយា តទនុគុណំ ឯកត្តំ គតន្តិ ឯកត្តគតំ, សសម្បយុត្តំ អប្បនាបត្តចិត្តំ. តស្សេវ បដិបទាវិសុទ្ធិបក្ខន្ទតាទិ អនន្តរមេវ វុច្ចតិ. តស្មាតិ យស្មា ឯកស្មិំយេវ អប្បនាចិត្តក្ខណេ បដិបទាវិសុទ្ធិអាទិ បាឡិយំ វុត្តំ, តស្មា អាគមនវសេនាតិ បរិកម្មាគមនវសេន. អនតិវត្តនាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន ឥន្ទ្រិយេករសតាតទុបគវីរិយវាហនាសេវនានិ សង្គណ្ហាតិ. បរិយោទាបកស្សាតិ បរិសោធកស្ស បភស្សរភាវករស្ស. អនតិវត្តនាទិភាវសាធនមេវ ចេត្ថ ញាណស្ស កិច្ចនិប្ផត្តិ វេទិតព្ពា.

តស្មិន្តិ តស្មិំ វារេ, ចតុបញ្ចចិត្តបរិមាណាយ អប្បនាវីថិយន្តិ អត្ថោ. តតោ បរិបន្ថតោ. ចិត្តំ វិសុជ្ឈតីតិ យទិបិ អាគមនំ គហេតុំ អវិសេសេន វិយ វុត្តំ, បរិកម្មវិសុទ្ធិតោ បន អប្បនាវិសុទ្ធិ សាតិសយាវ. តេនាហ ‘‘វិសុទ្ធត្តា’’តិអាទិ. អាវរណវិរហិតំ ហុត្វាតិ យេនាវរណេន អាវដត្តា ចិត្តំ តតោ បុព្ពេ មជ្ឈិមំ សមថនិមិត្តំ បដិបជ្ជិតុំ ន សក្កោតិ, តេន វិវិត្តំ ហុត្វា, តំ វិក្ខម្ភេត្វាតិ អត្ថោ. លីនុទ្ធច្ចសង្ខាតានំ ឧភិន្នំ អន្តានំ អនុបគមនេន មជ្ឈិមោ, សវិសេសំ បច្ចនីកធម្មានំ វូបសមនតោ សមថោ, យោគិនោ សុខវិសេសានំ ការណភាវតោ និមិត្តញ្ចាតិ មជ្ឈិមំ សមថនិមិត្តំ. តេនាហ ‘‘សមប្បវត្តោ អប្បនាសមាធិយេវា’’តិ. តទនន្តរំ បន បុរិមចិត្តន្តិ តស្ស អប្បនាចិត្តស្ស អនន្តរបច្ចយភូតំ បុរិមំ ចិត្តំ, គោត្រភុចិត្តន្តិ អត្ថោ. ឯកសន្តតិបរិណាមនយេនាតិ យថា ‘‘តទេវ ខីរំ ទធិសម្បន្ន’’ន្តិ, ឯវំ សតិបិ បរិត្តមហគ្គតភាវភេទេ, បច្ចយបច្ចយុប្បន្នភាវភេទេ ច ឯកិស្សា ឯវ សន្តតិយា បរិណាមូបគមននយេន ឯកត្តនយវសេន. តថត្តន្តិ តថភាវំ អប្បនាសមាធិវសេន សមាហិតភាវំ. ឯវំ បដិបន្នត្តាតិ វុត្តាការេន បដិបជ្ជមានត្តា. យស្មិញ្ហិ ខណេ តថត្តំ មជ្ឈិមំ សមថនិមិត្តំ បដិបជ្ជតិ, តស្មិំយេវ ខណេ តថត្តុបគមនេន អប្បនាសមាធិនា សមាហិតភាវូបគមនេន តត្ថ បក្ខន្ទតិ នាម. បុរិមចិត្តេតិ អប្បនាចិត្តស្ស បុរិមស្មិំ ចិត្តេ គោត្រភុចិត្តេ. វិជ្ជមានាការនិប្ផាទិកាតិ តស្មិំ ចិត្តេ វិជ្ជមានានំ បរិបន្ថវិសុទ្ធិមជ្ឈិមសមថបដិបត្តិបក្ខន្ទនាការានំ និប្ផាទិកា, តេនាការេន និប្ផជ្ជមានាតិ អត្ថោ. តេយេវ ហិ អាការា បច្ចយវិសេសតោ ឈានក្ខណេ និប្ផជ្ជមានា ‘‘បដិបទាវិសុទ្ធី’’តិ លទ្ធសមញ្ញា ឈានស្ស តំ វិសេសំ និប្ផាទេន្តា វិយ វុត្តា. ឧប្បាទក្ខណេយេវាតិ អត្តលាភវេលាយមេវ. យទិ ឯវំ, កថំ តេ អាការា និប្ផជ្ជន្តីតិ អាហ ‘‘អាគមនវសេនា’’តិ.

តស្សាតិ ចិត្តស្ស. ‘‘វិសុទ្ធំ ចិត្តំ អជ្ឈុបេក្ខតី’’តិ បាឡិយំ (បដិ. ម. ១.១៥៨) បុគ្គលាធិដ្ឋានេន អាគតាតិ ‘‘ព្យាបារំ អករោន្តោ’’តិ អាហ. សមថបដិបត្តិតថត្តុបគមនញ្ច ឥធ សមថភាវាបត្តិយេវាតិ អាហ ‘‘សមថភាវូបគមនេនា’’តិ. កិលេសសំសគ្គំ បហាយ ឯកត្តេន ឧបដ្ឋិតស្សាតិ បុព្ពេ ‘‘កថំ នុ ខោ កិលេសសំសគ្គំ បជហេយ្យ’’ន្តិ បដិបន្នស្ស ឥទានិ សមថបដិបត្តិយា តស្ស បហីនត្តា កិលេសសង្គណិកាភាវេន ឯកត្តេន ឧបដ្ឋិតស្ស ឈានចិត្តស្ស. បរិបន្ថវិសុទ្ធិមជ្ឈិមសមថបដិបត្តិបក្ខន្ទនេហិ វុទ្ធិប្បត្តិយា អនុព្រូហិតេ ឈានចិត្តេ លទ្ធោកាសា តត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខា សម្បយុត្តេសុ សមវាហិតភាវេន បវត្តមានា តេ អនុព្រូហេន្តី វិយ ហោតីតិ អាហ ‘‘តត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខាយ កិច្ចវសេន ឧបេក្ខានុព្រូហនា វេទិតព្ពា’’តិ.

យេ បនេតេ យុគនទ្ធធម្មាតិ សម្ពន្ធោ. តត្ថាតិ តស្មិំ ឈានចិត្តេ. អញ្ញមញ្ញានតិវត្តនវសេន កិច្ចករណតោ យុគេ នទ្ធា ពទ្ធា វិយ យុគនទ្ធា. វិមុត្តិរសេនាតិ វិមុច្ចនកិច្ចេន, វិមុច្ចនសម្បត្តិយា វា. ឯស យោគី. វាហយតីតិ បវត្តេតិ. អស្សាតិ ឈានចិត្តស្ស. តស្មិំ ខណេតិ ភង្គក្ខណេ. ឧប្បាទក្ខណេ អតីតេ ហិ ឋិតិក្ខណតោ បដ្ឋាយ អាសេវនា បវត្តតិ នាម. តេ អាការាតិ អញ្ញមញ្ញានតិវត្តនាទយោ តត្ថ ធម្មានំ បវត្តិអាការា. អាសេវនាបិ ហិ អាសេវនបច្ចយភាវីនំ ធម្មានំ បវត្តិអាការោយេវ. សំកិលេសវោទានេសូតិ សមាធិបញ្ញានំ សមរសតាយ អករណំ ភាវនាយ សំកិលេសោ, ករណំ វោទានំ. តថា សេសេសុបិ. ឯវមេតេសុ សំកិលេសវោទានេសុ តំ តំ អាទីនវំ ទោសំ អានិសំសំ គុណំ បុរេតរំ បាដិហារិយញាណេន ទិស្វា យថា អញ្ញមញ្ញានតិវត្តនាទយោ ហោន្តិ, តថា ភាវនាយ សម្បហំសិតត្តា តេនេវ ញាណេន វិសោធិតត្តា. វិសោធនំ ហេត្ថ សម្បហំសនំ. តេ អាការា យស្មា និប្ផន្នា, តស្មា ‘‘ធម្មានំ…បេ… វេទិតព្ពាតិ វុត្ត’’ន្តិ លក្ខណសំវណ្ណនាយ អាទិម្ហិ វុត្តំ និគមនវសេន ទស្សេតិ.

‘‘យស្មា ឧបេក្ខាវសេន ញាណំ បាកដំ ហោតី’’តិ កោ សម្ពន្ធោ. កស្មា សម្បហំសនាវ បរិយោសានន្តិ វុត្តា, ន ឧបេក្ខានុព្រូហនាតិ ចោទនំ សន្ធាយ ‘‘តត្ថ យស្មា ឧបេក្ខាវសេន ញាណំ បាកដំ ហោតី’’តិ វុត្តំ. តត្ថាតិ តស្មិំ ភាវនាចិត្តេ. ឧបេក្ខាវសេន ញាណំ បាកដំ ហោតីតិ អប្បនាកាលេ ភាវនាយ សមប្បវត្តិយា, បដិបក្ខស្ស ច បហានតោ បគ្គហាទីសុ ព្យាបារស្ស អកាតព្ពតោ អជ្ឈុបេក្ខនាវ ហោតិ. យំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘សមយេ ចិត្តស្ស អជ្ឈុបេក្ខនា, វិសុទ្ធំ ចិត្តំ អជ្ឈុបេក្ខតី’’តិ ច អាទិ. សា បនាយំ អជ្ឈុបេក្ខនា ញាណស្ស កិច្ចសិទ្ធិយា ហោតិ, វិសេសតោ ញាណសាធនត្តា អប្បនាព្យាបារស្សាតិ ផលេន ការណានុមានញាយេន. យស្មា ឧបេក្ខាវសេន ញាណំ បាកដំ ហោតិ, តស្មា ញាណកិច្ចភូតា សម្បហំសនា បរិយោសានន្តិ វុត្តាតិ សម្ពន្ធោ.

ឥទានិ យថាវុត្តមត្ថំ បាឡិយា សមត្ថេតុំ ‘‘យថាហា’’តិអាទិ វុត្តំ. តថាបគ្គហិតំ ចិត្តន្តិ យថា ភាវនាចិត្តំ កោសជ្ជបក្ខេ ន បតតិ, តថា វីរិយសម្ពោជ្ឈង្គដ្ឋានិយានំ ធម្មានំ ពហុលីការវសេន បគ្គហិតំ. សាធុកំ អជ្ឈុបេក្ខតីតិ បគ្គណ្ហន្តេនាបិ សមាធិស្ស វីរិយសមតាយោជនវសេន បគ្គហិតត្តា សក្កច្ចំ អជ្ឈុបេក្ខតិ, តត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខា ឱកាសំ លភតិ. តំ បន អជ្ឈុបេក្ខនំ ឧបេក្ខាវសេន បុព្ពេ បវត្តបារិហារិយបញ្ញាវសេន អប្បនាបញ្ញាយ កិច្ចាធិកតាតិ អាហ ‘‘បញ្ញាវសេន បញ្ញិន្ទ្រិយំ អធិមត្តំ ហោតី’’តិ. តស្ស អធិមត្តត្តា ឯវ អជ្ឈុបេក្ខន្តស្សេវ នានាសភាវេហិ នីវរណបមុខេហិ កិលេសេហិ អប្បនាចិត្តំ វិមុច្ចតិ. វិមោក្ខវសេន វិមុច្ចនវសេន. បញ្ញាវសេនាតិ បុព្ពេ បវត្តបារិហារិយបញ្ញាវសេន. វិមុត្តត្តាតិ នានាកិលេសេហិ វិមុត្តត្តា ឯវ. តេ ធម្មា សទ្ធាទយោ, វិសេសតោ សទ្ធាបញ្ញាវីរិយសមាធយោ ច ឯករសា សមានកិច្ចា ហោន្តិ. ឯវមយំ ឥន្ទ្រិយានំ ឯករសដ្ឋេន ភាវនា និប្ផជ្ជមានា ញាណព្យាបារោតិ អាហ ‘‘ញាណកិច្ចភូតា សម្បហំសនា បរិយោសាន’’ន្តិ. ឯវំ តិវិធាយ បដិបទាវិសុទ្ធិយា លទ្ធវិសេសាយ តិវិធាយ ឧបេក្ខានុព្រូហនាយ សាតិសយំ បញ្ញិន្ទ្រិយស្ស អធិមុត្តភាវេន ចតុព្ពិធាបិ សម្បហំសនា សិជ្ឈតីតិ អាគមនុបេក្ខា ញាណកិច្ចវសេន ទសបិ អាការា ឈានេ ឯវ វេទិតព្ពា.

គណនានុបុព្ពតាតិ គណនានុបុព្ពតាយ, គណនានុបុព្ពតាមត្តំ វា បឋមន្តិ ឥទន្តិ អត្ថោ. តេន ទេសនាក្កមំ ឧល្លិង្គេតិ. ‘‘បឋមំ ឧប្បន្នន្តិ បឋម’’ន្តិ ឥមិនា បដិបត្តិក្កមំ, ឧប្បន្នន្តិ ហិ អធិគតន្តិ អត្ថោ. ‘‘បឋមំ សមាបជ្ជិតព្ពន្តិ បឋម’’ន្តិ ឥទំ បន ន ឯកន្តលក្ខណន្តិ អដ្ឋកថាយំ (ធ. ស. អដ្ឋ. ១៦០) បដិសិទ្ធត្តា ឥធ ន គហិតំ. អារម្មណូបនិជ្ឈានំ លក្ខណូបនិជ្ឈានន្តិ ទុវិធេ ឈានេ ឥធាធិប្បេតជ្ឈានមេវ ទស្សេតុំ ‘‘អារម្មណូបនិជ្ឈានតោ’’តិ វុត្តំ. បថវីកសិណសង្ខាតស្ស អត្តនោ អត្តនោ អារម្មណស្ស រូបំ វិយ ចក្ខុនា ឧបនិជ្ឈាយនតោ. បច្ចនីកឈាបនតោតិ នីវរណាទីនំ បច្ចនីកធម្មានំ ទហនតោ វិក្ខម្ភនវសេន បជហនតោ. សកលដ្ឋេនាតិ ហេដ្ឋា វុត្តនយេន កតេ វា អកតេ វា បរិច្ឆិជ្ជ គហិតេ បថវីភាគេ បថវីមណ្ឌលេ សកលារម្មណករណដ្ឋេន. ន ហិ តស្ស ឯកទេសមារម្មណំ ករីយតិ. បថវីកសិណសន្និស្សយតាយ និមិត្តំ បថវីកសិណំ យថា ‘‘មញ្ចា ឧក្កុដ្ឋិំ ករោន្តី’’តិ. តំសហចរណតោ ឈានំ បថវីកសិណំ យថា ‘‘កុន្តា បចរន្តី’’តិ.

ចិរដ្ឋិតិសម្បាទនវណ្ណនា

៧៦. លក្ខដ្ឋានេ ឋិតំ សរេន វាលំ វិជ្ឈតីតិ វាលវេធី. ឥធ បន អនេកធា ភិន្នស្ស វាលស្ស អំសុំ វិជ្ឈន្តោ ‘‘វាលវេធី’’តិ អធិប្បេតោ. តេន វាលវេធិនា. សូទេនាតិ ភត្តការេន. ‘‘អាការា បរិគ្គហេតព្ពា’’តិ សង្ខេបតោ វុត្តមត្ថំ វិវរិតុំ ‘‘យថា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សុកុសលោតិ សុដ្ឋុ ឆេកោ. ធនុគ្គហោតិ ឥស្សាសោ. កម្មន្តិ យោគ្យំ. អក្កន្តបទានន្តិ វិជ្ឈនកាលេ អក្កមនវសេន បវត្តបទានំ. អាការន្តិ ធនុជិយាសរានំ គហិតាការំ. បរិគ្គណ្ហេយ្យាតិ ឧបធារេយ្យ. ភោជនសប្បាយាទយោតិ អាទិ-សទ្ទោ អវុត្តាការានម្បិ សង្គាហកោ ទដ្ឋព្ពោ. តេន ឧតុភាវនានិមិត្តាទីនម្បិ បរិគ្គណ្ហនំ វុត្តំ ហោតិ. តស្មិន្តិ តស្មិំ តរុណសមាធិម្ហិ.

ភត្តារន្តិ សាមិនំ, ភត្តវេតនាទីហិ បោសកន្តិ អត្ថោ. បរិវិសន្តោតិ ភោជេន្តោ. តស្ស រុច្ចិត្វា ភុញ្ជនាការំ សល្លក្ខេត្វា តស្ស ឧបនាមេន្តោតិ យោជនា. អយម្បិ យោគី. អធិគតក្ខណេ ភោជនាទយោ អាការេតិ បុព្ពេ ឈានស្ស អធិគតក្ខណេ កិច្ចសាធកេ ភោជនាទិគតេ អាការេ. គហេត្វាតិ បរិគ្គហេត្វា សល្លក្ខេត្វា. នដ្ឋេ នដ្ឋេ សមាធិម្ហិ បុនប្បុនំ អប្បនាយ.

មហានសវិជ្ជាបរិចយេន បណ្ឌិតោ. តត្ថ វិសទញាណតាយ ព្យត្តោ. ឋានុប្បត្តិកកឱសល្លយោគេន កុសលោ. នានច្ចយេហីតិ នានច្ចយេហិ នានាសភាវេហិ, នានារសេហីតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘អម្ពិលគ្គេហី’’តិអាទិ. សូបេហីតិ ព្យញ្ជនេហិ. អម្ពិលគ្គេហីតិ អម្ពិលកោដ្ឋាសេហិ, យេ វា អម្ពិលរសា ហុត្វា អគ្គភូតា, តេហិ ចតុរម្ពិលាទិមិស្សេហិ. ឯស នយោ តិត្តកគ្គាទីសុបិ. ខារិកេហីតិ វាតិង្គណកឡីរាទិមិស្សេហិ. និមិត្តន្តិ អាការំ រុច្ចនវសេន ភុញ្ជនាការំ. ឧគ្គណ្ហាតីតិ ឧបរូបរិ គណ្ហាតិ ឧបធារេតិ. ឥមស្ស វា សូបេយ្យស្ស អត្ថាយ ហត្ថំ អភិហរតិ. អភិហារានន្តិ អភិមុខេន ហរិតព្ពានំ បណ្ណាការានំ, បូជាភិហារានំ វា. និមិត្តំ ឧគ្គណ្ហាតីតិ ‘‘ឯវំ មេ ចិត្តំ សមាហិតំ អហោសី’’តិ និមិត្តំ គណ្ហាតិ សល្លក្ខេតិ.

សមាធិបរិបន្ថានន្តិ សមាធិស្ស បរិបន្ថភូតានំ. ធម្មានន្តិ កាមច្ឆន្ទាទិនីវរណធម្មានំ. សុវិសោធិតត្តាតិ សុដ្ឋុ វិសោធិតត្តា, វិក្ខម្ភនវសេនេវ សម្មទេវ បហីនត្តាតិ អត្ថោ. កាមាទីនវបច្ចវេក្ខណាទីហីតិ អាទិ-សទ្ទេន អសុភមនសិការនេក្ខម្មានិសំសបច្ចវេក្ខណាទីនិ សង្គណ្ហាតិ. នេក្ខម្មគុណទស្សនេនាបិ ហិ តស្ស វិពន្ធភូតេ កាមច្ឆន្ទេ អាទីនវោ វិសេសតោ បាកដោ ហោតីតិ. កាយទុដ្ឋុល្លន្តិ កាយទរថំ សារទ្ធកាយតំ. តេន កាយចិត្តានំ សារម្ភនិមិត្តស្ស ព្យាបាទនីវរណស្ស ន វិសោធនមាហ. អារម្ភធាតុមនសិការាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន វីរិយសម្ពោជ្ឈង្គនិមិត្តានំ, អាលោកសញ្ញាទីនញ្ច សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. សមថនិមិត្តមនសិការាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន សមាធិសម្ពោជ្ឈង្គដ្ឋានិយានំ ធម្មានំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. អញ្ញេបិ សមាធិបរិបន្ថេតិ វិចិកិច្ឆាដ្ឋានិយេ, មទមានាទិកេ ច សន្ធាយាហ. អាសយន្តិ វសនកសុសិរំ. សុបរិសុទ្ធន្តិ អាសង្កនីយត្តាភាវេន សុដ្ឋុ បរិសុទ្ធំ. ឯត្ថាហ – ននុ ចាយំ បគេវ កាមាទីនវំ បច្ចវេក្ខិត្វា សមថបដិបទំ បដិបន្នោ ឧបចារក្ខណេយេវ ឈានេន នីវរណានិ វិក្ខម្ភិតានិ, អថ កស្មា បុន កាមាទីនវបច្ចវេក្ខណាទិ គហិតន្តិ? សច្ចមេតំ. តំ បន បហានមត្តន្តិ ឈានស្ស ចិរដ្ឋិតិយា អតិសយបហានត្ថំ បុន គហិតំ.

ឧទ្ធច្ច មិទ្ធន្តិ កុក្កុច្ចំ, ថិនញ្ច តទេកដ្ឋតាយ គហិតមេវាតិ កត្វា វុត្តំ. សុទ្ធន្តគតោតិ សុបរិសុទ្ធបរិយន្តំ សព្ពសោ វិសោធិតកោណបរិយន្តំ ឧយ្យានំ គតោ. តហិំ រមេតិ តស្មិំ ឈានេ រមេយ្យ ទិវសភាគម្បិ ឈានសមង្គី ឯវ ភវេយ្យ.

ចិត្តភាវនាវេបុល្លត្ថន្តិ សមាធិភាវនាយ វិបុលភាវាយ. យថា ហិ ភាវនាវសេន និមិត្តស្ស ឧប្បត្តិ, ឯវមស្ស ភាវនាវសេនេវ វឌ្ឍនម្បិ. តស្មា ឯកង្គុលាទិវសេន និមិត្តំ វឌ្ឍេន្តស្ស បុនប្បុនំ ពហុលីការេន ឈានំ ភាវនាបិ វុទ្ធិំ វិរុឡ្ហិំ វេបុល្លំ អាបជ្ជតិ. តេន វុត្តំ ‘‘ចិត្តភាវនាវេបុល្លត្ថញ្ច យថាលទ្ធំ បដិភាគនិមិត្តំ វឌ្ឍេតព្ព’’ន្តិ. តស្សាតិ បដិភាគនិមិត្តស្ស.

និមិត្តវឌ្ឍននយវណ្ណនា

៧៧. តត្រាតិ សាមិអត្ថេ ភុម្មវចនំ, តស្សាតិ អត្ថោ. អវឌ្ឍេត្វាតិ យថា កុម្ភការោ មត្តិកាយ បត្តំ ករោន្តោ បឋមំ អបរិច្ឆិន្ទិត្វាវ បត្តំ វឌ្ឍេតិ, ឯវំ បត្តវឌ្ឍនយោគេន បត្តវឌ្ឍនយុត្តិយា អវឌ្ឍេត្វា បូវិកស្ស បូវវឌ្ឍនំ. ភត្តស្ស ឧបរិ ភត្តបក្ខិបនំ ភត្តវឌ្ឍនំ. វត្ថស្ស តិន្តស្ស អញ្ឆនាទិ ទុស្សវឌ្ឍនំ. បច្ចេកំ យោគ-សទ្ទោ យោជេតព្ពោ. អបរិច្ឆិន្ទិត្វា ន វឌ្ឍេតព្ពំ សបរិច្ឆេទេ ឯវ ភាវនាបវត្តិតោ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘សាន្តកេ នោ អនន្តកេ’’តិ (វិសុទ្ធិ. ១.៥៥).

ហំសបោតកាតិ ជវនហំសបោតកា. ឧក្កូលំ ឧន្នតដ្ឋានំ. វិកូលំ និន្នដ្ឋានំ. នទីសោតេន កតំ វិទុគ្គំ នទីវិទុគ្គំ. វិសមាការេន ឋិតោ បព្ពតបទេសោ បព្ពតវិសមោ.

ថូលានិ ហុត្វា ឧបដ្ឋហន្តិ បច្ចវេក្ខណាពាហុល្លេន វិភូតភាវតោ. ទុព្ពលានិ ហុត្វា ឧបដ្ឋហន្តិ បគុណពលវភាវស្ស អនាបាទិកត្តា. ឧបរិ ឧស្សុក្កនាយាតិ ភាវនាយ ឧបរិ អារោហនាយ, ទុតិយជ្ឈានាធិគមាយាតិ អត្ថោ.

បព្ពតេយ្យាតិ បព្ពតេ ពហុលចារិនី. អខេត្តញ្ញូតិ អគោចរញ្ញូ. សមាធិបរិបន្ថានំ វិសោធនានភិញ្ញាតាយ ពាលោ. ឈានស្ស បគុណភាវាបាទនវេយ្យត្តិយស្ស អភាវេន អព្យត្តោ. ឧបរិឈានស្ស បទដ្ឋានភាវានវពោធេន អខេត្តញ្ញូ. សព្ពថាបិ សមាបត្តិកោសល្លាភាវេន អកុសលោ. សមាធិនិមិត្តស្ស វា អនាសេវនាយ ពាលោ. អភាវនាយ អព្យត្តោ. អពហុលីការេន អខេត្តញ្ញូ. សម្មទេវ អនធិដ្ឋានតោ អកុសលោតិ យោជេតព្ពំ. ឧភតោ ភដ្ឋោតិ ឧភយតោ ឈានតោ ភដ្ឋោ. សោ ហិ អប្បគុណតាយ ន សុប្បតិដ្ឋិតតាយ សឧស្សាហោបិ វិនាសតោ, អសាមត្ថិយតោ ច ឈានទ្វយតោ បរិហីនោ. ចិណ្ណវសិនាតិ អាសេវិតវសិនា.

បញ្ចវសីកថាវណ្ណនា

៧៨. វសនំ វសីតិ ធាតុនិទ្ទេសតាយ កិរិយានិទ្ទេសោតិ អធិប្បាយេនាហ ‘‘វសិយោ’’តិ, យថារុចិ បវត្តិយោតិ អត្ថោ. អាវជ្ជនាយ វសី, អាវជ្ជនាវសេន វា វសី អាវជ្ជនវសី. ឈានំ អាវជ្ជិតុំ យត្ថ យត្ថ បទេសេ ឥច្ឆា យត្ថិច្ឆកំ. យទា យទា, យស្មិំ យស្មិំ វា ឈានង្គេ ឥច្ឆា យទិច្ឆកំ. យាវ យាវ ឥច្ឆា យាវទិច្ឆកំ, ទ-ការោ បទសន្ធិករោ. ‘‘យាវា’’តិ ច ឥទំ ពហូនំ ជវនវារានំ និរន្តរំ វិយ តថាបវត្តនំ សន្ធាយ វុត្តំ, ន ឯកមេវ. សោ ហិ បរិច្ឆិន្នចិត្តក្ខណោតិ. អាវជ្ជនាយ ទន្ធាយិតត្តំ នត្ថីតិ វុត្តនយេន យត្ថ កត្ថចិ ឋានេ យទា យទា យំ កិញ្ចិ ឈានង្គំ អាវជ្ជេន្តស្ស យថិច្ឆិតំ កាលំ អាវជ្ជនាយ អាវជ្ជនប្បវត្តិយា ទន្ធាយិតត្តំ វិត្ថាយិតត្តំ, ចិរាយិតត្តំ វា នត្ថិ. ឯវំ អាវជ្ជនវសី សិទ្ធា នាម ហោតីតិ អត្ថោ. សេសាតិ វុដ្ឋានអធិដ្ឋានបច្ចវេក្ខណាវសិយោ.

អង្គសមុទាយភាវតោ ឈានស្ស ឈានេ អាវជ្ជនវសិំ និប្ផាទេតុកាមេន បដិបាដិយា ឈានង្គានិ អាវជ្ជេតព្ពានីតិ អាហ ‘‘បឋមំ វិតក្កំ អាវជ្ជយតោ’’តិ. យទិបិ អាវជ្ជនមេវេត្ថ ឥច្ឆិតំ អាវជ្ជនវសិយា អធិប្បេតត្តា, អាវជ្ជនាយ បន ឧប្បន្នាយ ជវនេហិ ភវិតព្ពំ. តានិ ច ខោ អាវជ្ជនតប្បរតាយ ចិត្តាភិនីហារស្ស យថាវជ្ជិតឈានង្គារម្មណានិ កតិបយានេវ ហោន្តិ, ន បរិបុណ្ណានីតិ វុត្តំ ‘‘វិតក្ការម្មណានេវ ចត្តារិ បញ្ច វា ជវនានិ ជវន្តី’’តិ. ចត្តារិ តិក្ខិន្ទ្រិយស្ស. បញ្ច នាតិតិក្ខិន្ទ្រិយស្សាតិ ទដ្ឋព្ពំ. និរន្តរន្តិ វិសភាគេហិ និរន្តរំ. អយំ បនាតិ ភវង្គទ្វយន្តរិតា ចតុជវនចិត្តា យថាវុត្តា អាវជ្ជនវសី. អញ្ញេសំ វា ធម្មសេនាបតិអាទីនំ. ឯវរូបេ កាលេតិ ឧដ្ឋាយ សមុដ្ឋាយ លហុតរំ អាវជ្ជនវសីនិព្ពត្តនកាលេ. សា ច ខោ ឥត្តរា បរិត្តកាលា, ន សត្ថុ យមកមហាបាដិហារិយេ វិយ ចិរតរប្បពន្ធវតី. តថា ហិ តំ សាវកេហិ អសាធារណំ វុត្តំ. អធិគមេន សមំ សសម្បយុត្តស្ស ឈានស្ស សម្មា អាបជ្ជនំ បដិបជ្ជនំ សមាបជ្ជនំ, ឈានសមង្គិតា.

សីឃន្តិ ឯត្ថ សមាបជ្ជិតុកាមតានន្តរំ ទ្វីសុ ភវង្គេសុ ឧប្បន្នេសុ ភវង្គំ ឧបច្ឆិន្ទិត្វា ឧប្បន្នាវជ្ជនានន្តរំ សមាបជ្ជនំ សីឃំ សមាបជ្ជនសមត្ថតា. អយញ្ច មត្ថកប្បត្តា សមាបជ្ជនវសី សត្ថុ ធម្មទេសនាយំ លព្ភតិ. យំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘សោ ខោ អហំ, អគ្គិវេស្សន, តស្សា ឯវ កថាយ បរិយោសានេ តស្មិំយេវ បុរិមស្មិំ សមាធិនិមិត្តេ អជ្ឈត្តមេវ ចិត្តំ សណ្ឋបេមិ សន្និសាទេមិ ឯកោទិំ ករោមិ សមាទហាមិ យេនស្សុទំ និច្ចកប្បំ វិហរាមី’’តិ (ម. និ. ១.៣៨៧). ឥតោ សីឃតរា ហិ សមាបជ្ជនវសី នាម នត្ថិ. ជុណ្ហាយ រត្តិយា នវោរោបិតេហិ កេសេហិ កបោតកន្ទរាយំ វិហរន្តស្ស អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស យក្ខេន មហន្តម្បិ បព្ពតកូដំ បទាលេតុំ សមត្ថេ បហារេ សីសេ ទិន្នេ សមាបជ្ជនម្បេត្ថ និទស្សេតព្ពំ. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘តទា ថេរោ តស្ស បហរណសមយេ សមាបត្តិំ អប្បេសី’’តិ (វិសុទ្ធិ. ២.៣៧៤). បាឡិយំ បន ‘‘អញ្ញតរំ សមាធិំ សមាបជ្ជិត្វា និសិន្នោ’’តិ (ឧទា. ៣៤) វុត្តំ. ឥមេ បន ថេរា ‘‘សមាបត្តិតោ វុដ្ឋានសមកាលំ តេន បហារោ ទិន្នោ’’តិ វទន្តិ.

អច្ឆរាមត្តន្តិ អង្គុលិផោដមត្តំ ខណំ. ឋបេតុន្តិ សេតុ វិយ សីឃសោតាយ នទិយា ឱឃំ វេគេន បវត្តិតុំ អទត្វា យថាវុត្តក្ខណំ ឈានំ ឋបេតុំ សមត្ថតា. អភិភុយ្យ ឋបនំ, អធិដ្ឋានំ វិយាតិ វា អធិដ្ឋានំ. តត្ថ វសី អធិដ្ឋានវសី. តថេវ លហុំ វុដ្ឋាតុន្តិ អច្ឆរាមត្តំ វា ទសច្ឆរាមត្តំ វា លហុំ ខណំ ឈានសមង្គី ហុត្វា ឈានតោ វុដ្ឋាតុំ សមត្ថតា. ភវង្គចិត្តុប្បត្តិយេវ ហេត្ថ ឈានតោ វុដ្ឋានំ នាម. ឯត្ថ ច យថា ‘‘ឯត្តកមេវ ខណំ ឈានំ ឋបេស្សាមី’’តិ បុព្ពបរិកម្មវសេន អធិដ្ឋានសមត្ថតា អធិដ្ឋានវសី, ឯវំ ‘‘ឯត្តកមេវ ខណំ ឈានសមង្គី ហុត្វា ឈានតោ វុដ្ឋហិស្សាមី’’តិ បុព្ពបរិកម្មវសេន វុដ្ឋានសមត្ថតា វុដ្ឋានវសី វេទិតព្ពា, យា សមាបត្តិ ‘‘វុដ្ឋានកុសលតា’’តិ វុច្ចតិ. តទុភយទស្សនត្ថន្តិ អធិដ្ឋានវុដ្ឋានវសីទស្សនត្ថំ.

តត្ថាតិ តស្មិំ និម្មិតបព្ពតេ តស្ស វិវរេ. កិញ្ចាបិ ឯកំយេវ តំ អភិញ្ញាចិត្តំ យេន បព្ពតំ និម្មិនេយ្យ, អភិញ្ញាបាទកស្ស បន ឈានស្ស លហុតរំ ឋបនំ, វុដ្ឋានញ្ច ឥធ និទស្សិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘ឯត្តកា ឥទ្ធិមន្តា ឯកំ ឧបដ្ឋាកំ គរុឡតោ រក្ខិតុំ ន សក្ខិំសូ’’តិ គារយ្ហា អស្សាម.

អាវជ្ជនានន្តរានីតិ អាវជ្ជនវសីភាវាយ យថាក្កមំ វិតក្កាទីនំ ឈានង្គានំ អាវជ្ជនាយ បរតោ យានិ ជវនានិ បវត្តានិ, តានិ តេសំ បច្ចវេក្ខណានិ. យទគ្គេន អាវជ្ជនវសីសិទ្ធិ, តទគ្គេន បច្ចវេក្ខណាវសីសិទ្ធិ វេទិតព្ពា.

ទុតិយជ្ឈានកថាវណ្ណនា

៧៩. នីវរណប្បហានស្ស តប្បឋមតាយ អាសន្ននីវរណបច្ចត្ថិកា. ថូលំ នាម វិបុលម្បិ ផេគ្គុ វិយ សុខភញ្ជនីយន្តិ អាហ ‘‘ឱឡារិកត្តា អង្គទុព្ពលា’’តិ. សន្តតោ មនសិ ករិត្វាតិ បឋមជ្ឈានំ វិយ អនោឡារិកង្គត្តា, សន្តធម្មសមង្គិតាយ ច ‘‘សន្ត’’ន្តិ មនសិ កត្វា. យេ ហិ ធម្មា ទុតិយជ្ឈានេ បីតិសុខាទយោ, កាមំ តេ បឋមជ្ឈានេបិ សន្តិ, តេហិ បន តេ សន្តតរា ចេវ បណីតតរា ច ភវន្តីតិ. និកន្តិន្តិ និកាមនំ, អបេក្ខន្តិ អត្ថោ. បរិយាទាយាតិ ខេបេត្វា. ចត្តារិ បញ្ចាតិ វា-សទ្ទោ លុត្តនិទ្ទិដ្ឋោ. ទុតិយជ្ឈានំ ឯតស្ស អត្ថីតិ ទុតិយជ្ឈានិកំ. វុត្តប្បការានេវាតិ បឋមជ្ឈានេ វុត្តប្បការានិយេវ, បរិកម្មាទិនាមកានីតិ អត្ថោ.

៨០. វូបសមាតិ វូបសមហេតុ, វូបសមោតិ ចេត្ថ បហានំ អធិប្បេតំ, តញ្ច វិតក្កវិចារានំ. អតិក្កមោ អត្ថតោ ទុតិយជ្ឈានក្ខណេ អនុប្បាទោតិ អាហ ‘‘សមតិក្កមា’’តិអាទិ. កតមេសំ បនេត្ថ វិតក្កវិចារានំ វូបសមោ អធិប្បេតោ, កិំ បឋមជ្ឈានិកានំ, ឧទាហុ ទុតិយជ្ឈានិកានន្តិ. កិញ្ចេត្ថ យទិ បឋមជ្ឈានិកានំ, នត្ថិ តេសំ វូបសមោ. ន ហិ កទាចិ បឋមជ្ឈានំ វិតក្កវិចាររហិតំ អត្ថិ. អថ ទុតិយជ្ឈានិកានំ, ឯវម្បិ នត្ថេវ វូបសមោ, សព្ពេន សព្ពំ តេសំ តត្ថ អភាវតោតិ? វុច្ចតេ – យេហិ វិតក្កវិចារេហិ បឋមជ្ឈានស្ស ឱឡារិកតា, តេសំ សមតិក្កមា ទុតិយស្ស ឈានស្ស សមធិគមោ, ន សភាវតោ អនោឡារិកានំ ផស្សាទីនំ សមតិក្កមាតិ អយមត្ថោ ‘‘វិតក្កវិចារានំ វូបសមា’’តិ ឯតេន ទីបិតោ. តស្មា ‘‘កិំ បឋមជ្ឈានិកានំ វិតក្កវិចារានំ វូបសមោ ឥធាធិប្បេតោ, ឧទាហុ ទុតិយជ្ឈានិកាន’’ន្តិ ឯទិសី ចោទនា អនោកាសាវ. យស្មា ទិដ្ឋាទីនវស្ស តំតំឈានក្ខណេ អនុប្បត្តិធម្មតាបាទនំ វូបសមនំ អធិប្បេតំ. វិតក្កាទយោ ឯវ ឈានង្គភូតា តថា ករីយន្តិ, ន តំសម្បយុត្តា ផស្សាទយោ, តស្មា វិតក្កាទីនំយេវ វូបសមាទិវចនំ ញាយាគតំ. យស្មា បន វិតក្កាទីនំ វិយ តំសម្បយុត្តធម្មានម្បិ ឯតេន ‘‘ឯតំ ឱឡារិក’’ន្តិ អាទីនវទស្សនំ សុត្តេ អាគតំ, តស្មា អវិសេសេន វិតក្កាទីនំ, តំសហគតានញ្ច វូបសមាទិកេ វត្តព្ពេ វិតក្កាទីនំយេវ វូបសមោ វុច្ចមានោ អធិកវចនំ អញ្ញំ អត្ថំ ពោធេតីតិ កត្វា កិញ្ចិ វិសេសំ ទីបេតីតិ ទស្សេតុំ អដ្ឋកថាយំ ‘‘ឱឡារិកស្ស បនា’’តិអាទិ គហិតន្តិ ឥធ ‘‘យេហិ វិតក្កវិចារេហី’’តិអាទិ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘បីតិយា ច វិរាគា’’តិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. តស្មា វិតក្កវិចារបីតិសុខសមតិក្កមវចនានិ ឱឡារិកោឡារិកង្គសមតិក្កមា ទុតិយាទិអធិគមទីបកានីតិ តេសំ ឯកទេសភូតំ វិតក្កវិចារសមតិក្កមវចនំ តំទីបកំ វុត្តំ. វិសុំ វិសុំ ឋិតេបិ ហិ វិតក្កវិចារសមតិក្កមវចនាទិកេ បហេយ្យង្គនិទ្ទេសតាសាមញ្ញេន ចិត្តេន សមូហតោ គហិតេ វិតក្កវិចារវូបសមវចនស្ស តទេកទេសតា ទដ្ឋព្ពា. អយញ្ច អត្ថោ អវយវេន សមុទាយោបលក្ខណនយេន វុត្តោ. អថ វា វិតក្កវិចារវូបសមវចនេនេវ តំសមតិក្កមា ទុតិយាធិគមទីបកេន បីតិវិរាគាទិវចនានំ បីតិអាទិសមតិក្កមា តតិយាទិអធិគមទីបកតា ទីបិតា ហោតីតិ តស្ស តំទីបកតា វុត្តា.

និយកជ្ឈត្តមធិប្បេតំ ន អជ្ឈត្តជ្ឈត្តាទិ. តត្ថ ការណមាហ ‘‘វិភង្គេ បនា’’តិអាទិ. នីលវណ្ណយោគតោ នីលវត្ថំ វិយាតិ នីលយោគតោ វត្ថំ នីលំ វិយាតិ អធិប្បាយោ. យេន សម្បសាទនេន យោគា ឈានំ សម្បសាទនំ. តស្មិំ ទស្សិតេ ‘‘សម្បសាទនំ ឈាន’’ន្តិ សមានាធិករណនិទ្ទេសេនេវ តំយោគា ឈានេ តំសទ្ទប្បវត្តិ ទស្សិតាតិ អវិរោធោ យុត្តោ. ឯកោទិភាវេ កថន្តិ ឯកោទិម្ហិ ទស្សិតេ ឯកោទិភាវំ ឈានន្តិ សមានាធិករណនិទ្ទេសេនេវ ឈានស្ស ឯកោទិវឌ្ឍនតា វុត្តា ហោតីតិ ចេ? ‘‘ឯកោទិភាវ’’ន្តិ បទំ ឧទ្ធរិត្វា ឯកោទិស្ស និទ្ទេសោ ន កាតព្ពោ សិយាតិ ឯកោទិភាវសទ្ទោ ឯវ សមាធិម្ហិ បវត្តោ សម្បសាទនសទ្ទោ វិយ ឈានេ បវត្តតីតិ យុត្តំ. ឥមស្មិញ្ច អត្ថវិកប្បេតិ ‘‘ចេតសោ សម្បសាទយតី’’តិ ឯតស្មិំ បក្ខេ ‘‘ចេតសោ’’តិ ច ឧបយោគត្ថេ សាមិវចនំ. បុរិមស្មិន្តិ ‘‘សម្បសាទនយោគតោ ឈានំ សម្បសាទន’’ន្តិ វុត្តបក្ខេ. ចេតសោតិ សម្ពន្ធេ សាមិវចនំ.

សេដ្ឋោបិ លោកេ ‘‘ឯកោ’’តិ វុច្ចតិ ‘‘យាវ បរេ ឯកាហំ តេ ករោមី’’តិអាទីសុ. ឯកោ អទុតិយោ ‘‘ឯកាកីភិ ខុទ្ទកេហិ ជិត’’ន្តិអាទីសុ អសហាយត្ថោបិ ឯក-សទ្ទោ ទិដ្ឋោតិ អាហ ‘‘ឯកោ អសហាយោ ហុត្វា’’តិ. សទ្ធាទយោបិ កាមំ សម្បយុត្តធម្មានំ សាធារណតោ, អសាធារណតោ ច បច្ចយា ហោន្តិយេវ, សមាធិ បន ឈានក្ខណេ សម្បយុត្តធម្មានំ អវិក្ខេបលក្ខណេ ឥន្ទដ្ឋករណេន សាតិសយំ បច្ចយោ ហោតីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘សម្បយុត្តធម្មេ…បេ… អធិវចន’’ន្តិ អាហ.

‘‘សម្បសាទនំ, ចេតសោ ឯកោទិភាវ’’ន្តិ វិសេសនទ្វយំ ឈានស្ស អតិសយវចនិច្ឆាវសេន គហិតំ. ស្វាយមតិសយោ យថា ឥមស្មិំ ឈានេ លព្ភតិ, ន តថា បឋមជ្ឈានេតិ ឥមំ វិសេសំ ទស្សេតុំ ‘‘ននុ ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. អារម្មណេ អាហននបរិយាហននវសេន, អនុមជ្ជនអនុយោជនវសេន ច បវត្តមានា ធម្មា សតិបិ នីវរណប្បហានេន កិលេសកាលុស្សិយាបគមេ សម្បយុត្តានំ កញ្ចិ ខោភំ ករោន្តា វិយ តេហិ ច តេ ន សន្និសិន្នា ហោន្តីតិ វុត្តំ ‘‘វិតក្កវិចារក្ខោភេន ន សុប្បសន្ន’’ន្តិ. ខុទ្ទិកា ឩមិយោ វីចិយោ. មហតិយោ តរង្គា. សតិបិ ឥន្ទ្រិយសមត្តេ, វីរិយសមតាយ ច តេនេវ ខោភេន, សម្បសាទាភាវេន ច សមាធិបិ ន សុដ្ឋុ បាកដោ ពហលេ វិយ ជលេ មច្ឆោ. យថាវុត្តក្ខោភោ ឯវ បលិពោធោ. ឯវំ វុត្តេនាតិ យស្សា សទ្ធាយ វសេន សម្បសាទនំ, យស្សា ច ចិត្តេកគ្គតាយ វសេន ឯកោទិភាវន្តិ ច ឈានំ វុត្តំ. តាសំ ឯវ ‘‘សទ្ទហនា’’តិអាទិនា បវត្តិអាការស្ស វិសេសវិភាវនាវសេន វុត្តេន. តេន វិភង្គបាឋេន. ‘‘សម្បសាទនយោគតោ, សម្បសាទនតោ វា សម្បសាទនំ, ឯកោទិំ ភាវេតីតិ ឯកោទិភាវន្តិ ឈានំ វុត្ត’’ន្តិ ឯវំ បវត្តា អយំ អត្ថវណ្ណនា ន វិរុជ្ឈតិ. យថា បន អវិរោធោ, សោ វុត្តោ ឯវ.

៨១. សន្តាតិ សមំ និរោធំ គតា. សមិតាតិ ភាវនាយ សមំ គមិតា និរោធិតា. វូបសន្តាតិ តតោ ឯវ សុដ្ឋុ ឧបសន្តា. អត្ថង្គតាតិ អត្ថំ វិនាសំ គតា. អព្ភត្ថង្គតាតិ ឧបសគ្គេន បទំ វឌ្ឍេត្វា វុត្តំ. អប្បិតាតិ វិនាសំ គមិតា. សោសិតាតិ បវត្តិសង្ខាតស្ស សន្តានស្ស អភាវេន សោសំ សុក្ខភាវំ ឥតា. ព្យន្តិកតាតិ វិគតន្តកតា.

អយមត្ថោតិ ភាវនាយ បហីនត្តា វិតក្កវិចារានំ អភាវោ. ចោទកេន វុត្តមត្ថំ សម្បដិច្ឆិត្វា បរិហរិតុំ ‘‘ឯវមេតំ សិទ្ធោវាយមត្ថោ’’តិ វត្វា ‘‘ន បនេត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឯតន្តិ ‘‘វិតក្កវិចារានំ វូបសមា’’តិ ឯតំ វចនំ. តទត្ថទីបកន្តិ តស្ស វិតក្កវិចារាភាវមត្តសង្ខាតស្ស អត្ថស្ស ទីបកំ. អយញ្ហេត្ថ អត្ថោ – ទុតិយជ្ឈានាទិអធិគមូបាយទីបកេន អជ្ឈត្តសម្បសាទនតាយ, ចេតសោ ឯកោទិភាវតាយ ច ហេតុទីបកេន, អវិតក្កអវិចារភាវហេតុទីបកេន ច វិតក្កវិចារវូបសមវចនេនេវ វិតក្កវិចារាភាវោ ទីបិតោតិ កិំ បុន អវិតក្កអវិចារវចនេន កតេនាតិ? ន, អទីបិតត្តា. ន ហិ វិតក្កវិចារវូបសមវចនេន វិតក្កវិចារានំ អប្បវត្តិ វុត្តា ហោតិ. វិតក្កវិចារេសុ ហិ តណ្ហាប្បហានំ ឯតេសំ វូបសមនំ, យេ ច សង្ខារេសុ តណ្ហាប្បហានំ ករោន្តិ, តេសុ មគ្គេសុ, បហីនតណ្ហេសុ ច ផលេសុ សង្ខារបវត្តិ ហោតិ ឯវ, ឯវមេវិធាបិ វិក្ខម្ភិតវិតក្កវិចារតណ្ហស្ស ទុតិយជ្ឈានស្ស វិតក្កវិចារសម្បយោគោ បុរិមេន ន និវារិតោ សិយាតិ តំនិវារណត្ថំ, អាវជ្ជិតុកាមតាទិអតិក្កមោវ តេសំ វូបសមោតិ ទស្សនត្ថញ្ច ‘‘អវិតក្កំ អវិចារ’’ន្តិ វុត្តំ. បឋមម្បីតិ បឋមំ ឈានម្បិ.

‘‘ទុតិយំ ឧប្បន្នន្តិបិ ទុតិយ’’ន្តិ វត្តុំ វដ្ដតិយេវ. ន តថា ឥមស្ស វិតក្កវិចារាតិ យថា បឋមជ្ឈានស្ស ឧបចារក្ខណេ នីវរណានិ បហីយន្តិ, តថា ឥមស្ស ទុតិយជ្ឈានស្ស ឧបចារក្ខណេ វិតក្កវិចារា ន បហីយន្តិ អសំកិលិដ្ឋសភាវត្តា, ឧបចារភាវនាយ ច តេ បហាតុំ អសមត្ថភាវតោ. យទិបិ តាយ តេសុ តណ្ហា បហីយតិ, ន បន សវិសេសំ. សវិសេសញ្ហិ តត្ថ តណ្ហាប្បហានំ អប្បនាយ ឯវ ហោតិ. តេន វុត្តំ ‘‘អប្បនាក្ខណេយេវា’’តិអាទិ. បហានង្គតាបិ អតិសយប្បហានវសេនេវ វេទិតព្ពា យថា នីវរណានំ បឋមជ្ឈានស្ស. តស្មាតិ យស្មា តិវង្គមេវេតំ ឈានំ, តស្មា. តន្តិ វិភង្គេ វចនំ. រថស្ស បណ្ឌុកម្ពលំ វិយ សម្បសាទោ ឈានស្ស បរិក្ខារោ, ន ឈានង្គន្តិ អាហ ‘‘សបរិក្ខារំ ឈានំ ទស្សេតុ’’ន្តិ.

តតិយជ្ឈានកថាវណ្ណនា

៨២. ឧប្បិលាវិតន្តិ កាមញ្ចាយំ បរិគ្គហេសុ អបរិច្ចត្តបេមស្ស អនាទីនវទស្សិនោ តណ្ហាសហគតាយ បីតិយា បវត្តិអាការោ, ឥធ បន ទុតិយជ្ឈានបីតិ អធិប្បេតា. តថាបិ សព្ពសោ បីតិយំ អវិរត្តំ, សាបិ អនុពន្ធេយ្យាតិ វុត្តំ. ឧប្បិលាវិតំ វិយាតិ វា ឧប្បិលាវិតំ. អាទីនវំ ហិ តត្ថ បាកដតរំ កត្វា ទស្សេតុំ ឯវំ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ.

៨៣. វិរជ្ជនំ វិរាគោ. តំ បន វិរជ្ជនំ និព្ពិន្ទនមុខេន ហីឡនំ វា តប្បដិពទ្ធរាគប្បហានំ វាតិ តទុភយំ ទស្សេតុំ ‘‘វុត្តប្បការាយ បីតិយា ជិគុច្ឆនំ វា សមតិក្កមោ វា’’តិ អាហ. វុត្តប្បការាយាតិ ‘‘យទេវ តត្ថ បីតី’’តិអាទិនា វុត្តប្បការាយ. សម្បិណ្ឌនំ សមុច្ចយោ.

មគ្គោតិ ឧបាយោ. តទធិគមាយាតិ តតិយមគ្គាធិគមាយ.

៨៤. ឧបបត្តិតោតិ សមវាហិតភាវេន បតិរូបតោ. ឈានុបេក្ខាបិ សមវាហិតមេវ អន្តោនីតំ កត្វា បវត្តតីតិ អាហ ‘‘សមំ បស្សតី’’តិ. វិសទាយាតិ បរិព្យត្តាយ សំកិលេសវិគមេន. វិបុលាយាតិ មហតិយា សាតិសយំ មហគ្គតភាវប្បត្តិយា. ថាមគតាយាតិ បីតិវិគមេន ថិរភាវប្បត្តាយ.

បរិសុទ្ធបកតិ ខីណាសវបកតិ និក្កិលេសតា. សត្តេសុ កម្មស្សកតាទស្សនហេតុកោ សមភាវទស្សនាការោ មជ្ឈត្តាការោ ព្រហ្មវិហារុបេក្ខា.

សហជាតធម្មានន្តិ និទ្ធារណេ សាមិវចនំ. សមប្បវត្តិយា ភាវនាយ វីថិបដិបន្នាយ អលីនានុទ្ធតា និរស្សាទតាយ បគ្គហនិគ្គហសម្បហំសនេសុ ព្យាបារាភាវតោ សម្បយុត្តធម្មេសុ មជ្ឈត្តាការភូតា ពោជ្ឈង្គុបេក្ខា.