៥. សេសកសិណនិទ្ទេសវណ្ណនា

អាបោកសិណកថាវណ្ណនា

៩១. យថាវិត្ថារិតស្ស អត្ថស្ស អតិទេសោបិ វិត្ថារដ្ឋានេយេវ តិដ្ឋតីតិ អាហ ‘‘វិត្ថារកថា ហោតី’’តិ. អាបោកសិណន្តិ អាបោកសិណជ្ឈានំ, អាបោកសិណកម្មដ្ឋានំ វា. សព្ពំ វិត្ថារេតព្ពន្តិ បថវីកសិណកម្មដ្ឋានេ វុត្តនយេន វិត្ថារេតព្ពំ. ឯត្តកម្បីតិ ‘‘កតេ វា អកតេ វាតិ សព្ពំ វិត្ថារេតព្ព’’ន្តិ ឯត្តកម្បិ អវត្វា. សាមុទ្ទិកេន លោណុទកេន ភរិតោ ជលាសយោ លោណី. នីលាទិវណ្ណសង្ករបរិហរណត្ថំ ‘‘សុទ្ធវត្ថេន គហិត’’ន្តិ វុត្តំ. អញ្ញន្តិ ភូមិំ សម្បត្តំ. តថារូបន្តិ យាទិសំ អាកាសជំ ឧទកំ, តាទិសំ. តេនាហ ‘‘វិប្បសន្នំ អនាវិល’’ន្តិ, យំ បន ឧទកន្តិ សម្ពន្ធោ. ‘‘ន វណ្ណោ បច្ចវេក្ខិតព្ពោ’’តិអាទីសុ យំ វត្តព្ពំ, តំ បថវីកសិណកថាយំ វុត្តមេវ. លក្ខណំ បន ឥធ បគ្ឃរណលក្ខណំ វេទិតព្ពំ.

វុត្តនយេនេវាតិ បថវីកសិណភាវនាយំ វុត្តនយេនេវ. តរង្គុដ្ឋានាទិ, ផេណមិស្សតាទិ ច ឥធ កសិណទោសោ. សោតិ យោគាវចរោ. តស្សាតិ បដិភាគនិមិត្តស្ស.

តេជោកសិណកថាវណ្ណនា

៩២. សិនិទ្ធានិ សិនេហវន្តានិ. សារទារូនិ ន ផេគ្គុទារូនិ. ជាលាយ ចិរដ្ឋិតត្ថំ សិនិទ្ធសារទារុគ្គហណំ. ឃដិកំ ឃដិកំ កត្វាតិ ខន្ធសោ ករិត្វា. អាលិម្បេត្វាតិ ជាលេត្វា. ឃនជាលាយាតិ អវិរឡវសេន បវត្តអគ្គិជាលាយំ.

បតនសទិសន្តិ បតមានសទិសំ. អកតេ គណ្ហន្តស្សាតិ វុត្តនយេន យថា កសិណមណ្ឌលំ បញ្ញាយតិ, ឯវំ អនភិសង្ខតេ កេវលេ តេជស្មិំ និមិត្តំ គណ្ហន្តស្ស.

វាយោកសិណកថាវណ្ណនា

៩៣. វុត្តញ្ហេតន្តិ ឯត្ថ ហិ-សទ្ទោ ហេតុអត្ថោ, យស្មាតិ អត្ថោ. តស្ស ‘‘តស្មា’’តិ ឥមិនា សម្ពន្ធោ. ឧច្ឆគ្គន្តិ ឧច្ឆុខេត្តេ យថាឋិតានំ អគ្គំ. ឯរិតន្តិ វាតេន ចលិតំ. សមេរិតន្តិ សព្ពសោ ចលិតំ. តស្មាតិ យស្មា ‘‘វាយោកសិណំ…បេ… ឧបលក្ខេតី’’តិ ឯវំ វុត្តំ អដ្ឋកថាយំ, តស្មា. សមសីសដ្ឋិតន្តិ ឧបរិ បត្តានំ វសេន សមសីសំ ហុត្វា ឋិតំ. វេឡុំ វា រុក្ខំ វាតិ ឯត្ថាបិ ‘‘សមសីសំ ឋិតំ ឃនបត្តវេឡុំ វា ឃនបត្តរុក្ខំ វា’’តិ អានេត្វា យោជេតព្ពំ. ឯកង្គុលាទិប្បមាណេសុ កេសេសុ រស្សភាវតោ, ទីឃតរេសុ ឱលម្ពនតោ, វិរឡេសុ អនុប្បវេសតោ វាតប្បហារោ ន បញ្ញាយតីតិ ចតុរង្គុលប្បមាណគ្គហណំ, ឃនគ្គហណញ្ច កតំ. ឯតស្មិំ ឋានេ បហរតីតិ សតិំ ឋបេត្វាតិ ឧច្ឆគ្គាទីនំ បចលនាការគ្គហណមុខេន តេសំ បហារកេ វាតសង្ឃាតេ សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វា. តត្ថ សតិំ ឋបេត្វាតិ តស្មិំ កាយបទេសស្ស សង្ឃដ្ដនវសេន បវត្តេ វាយុបិណ្ឌេ សង្ឃដ្ដនាការគ្គហណមុខេន សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វា. ‘‘ឧសុមវដ្ដិសទិស’’ន្តិ ឯតេន បុរិមកសិណស្ស វិយ ឥមស្សាបិ និមិត្តស្ស សំវិគ្គហតំ ទស្សេតិ. ‘‘និច្ចល’’ន្តិ ឥមិនា និច្ចលភាវោយេវ ឧគ្គហនិមិត្តតោ ឥមស្ស វិសេសោតិ បដិភាគនិមិត្តស្សាបិ ឧសុមវដ្ដិសទិសតាវ វិភាវិតា ហោតិ.

នីលកសិណកថាវណ្ណនា

៩៤. អញ្ជនរាជិវដ្ដាទិ វណ្ណធាតុយា វា. តថារូបំ មាលាគច្ឆន្តិ អវិរឡវិកសិតនីលវណ្ណបុប្ផសញ្ឆន្នំ បុប្ផគច្ឆំ. ឥតរេនាតិ អកតាធិការេន. គិរិកណ្ណិកគ្គហនេន នីលំ គិរិកណ្ណិកមាហ. ករណ្ឌបដលំ សមុគ្គបិធានំ. បត្តេហិយេវាតិ នីលុប្បលាទីនំ កេសរវណ្ដានិ អបនេត្វា កេវលេហិ បត្តេហិយេវ. បូរេតព្ពន្តិ នីលវណ្ណំ វត្ថំ គហេត្វា ភណ្ឌិកំ វិយ ពន្ធិត្វា យថា នីលមណ្ឌលំ ហុត្វា បញ្ញាយតិ, តថា ចង្កោដកំ វា ករណ្ឌបដលំ វា បូរេតព្ពំ. មុខវដ្ដិយំ វា អស្សាតិ អស្ស ចង្កោដកស្ស, ករណ្ឌបដលស្ស វា មុខវដ្ដិយំ ពន្ធិតព្ពំ. មណិតាលវណ្ដំ ឥន្ទនីលមណិមយំ តាលវណ្ដំ.

បីតកសិណកថាវណ្ណនា

៩៥. បីតកសិណេ មាលាគច្ឆន្តិ ឥក្កដាទិមាលាគច្ឆំ. ហរិតាលំ, មនោសិលា វា ធាតុ. បត្តង្គបុប្ផេហីតិ បត្តង្គនាមិកា បីតវណ្ណបុប្ផា ឯកា គច្ឆជាតិ, តស្ស បុប្ផេហិ. អាសនបូជន្តិ ចេតិយង្គណេ កតំ អាសនបូជំ. កណិការបុប្ផាទិនាតិ អាទិ-សទ្ទេន អាកុលិកិង្កិរាតបុប្ផាទីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ.

លោហិតកសិណកថាវណ្ណនា

៩៦. លោហិតមណិ លោហិតង្គមណិអាទិ. លោហិតធាតុ គេរុកជាតិហិង្គុលិកាទិ.

ឱទាតកសិណកថាវណ្ណនា

៩៧. ឱទាតកសិណេ មាលាគច្ឆន្តិ នន្ទិយាវត្តាទិមាលាគច្ឆំ. ធាតុ កក្កដិមុត្តសេតិកាទិ.

អាលោកកសិណកថាវណ្ណនា

៩៨. តថា អសក្កោន្តេនាតិ យថា សូរិយាលោកាទិវសេន ឱភាសនិមិត្តុប្បាទនំ វុត្តំ, តស្ស ឱភាសមណ្ឌលស្ស ន ចិរដ្ឋិតិតាយ តថា និមិត្តុប្បាទនំ កាតុំ អសក្កោន្តេន. ឃដមុខេន និគ្គច្ឆនកឱភាសស្ស មហន្តភាវតោ ‘‘ឃដមុខំ បិទហិត្វា’’តិ វុត្តំ. ភិត្តិមុខន្តិ ភិត្តិអភិមុខំ. ឧដ្ឋិតមណ្ឌលសទិសន្តិ ភិត្តិអាទីសុ ឧដ្ឋិតបាកតិកអាលោកមណ្ឌលសទិសំ. ឃនវិប្បសន្នំ អាលោកបុញ្ជសទិសន្តិ ភគវតោ ព្យាមប្បភា វិយ ពហលោ, វិប្បសន្នោ ច ហុត្វា បុញ្ជភូតោ អាលោកោ អត្ថិ ចេ, តំសទិសោតិ អត្ថោ.

បរិច្ឆិន្នាកាសកសិណកថាវណ្ណនា

៩៩. ឆិទ្ទសទិសមេវ ហោតីតិ យេហិ ភិត្តិបរិយន្តាទីហិ បរិច្ឆិន្នំ, តំ ឆិទ្ទំ, តំសទិសំ, តេនវាការេន ឧគ្គហនិមិត្តំ ឧបដ្ឋាតីតិ អត្ថោ. ‘‘វឌ្ឍិយមានម្បិ ន វឌ្ឍតី’’តិ ឧគ្គហនិមិត្តស្ស អវឌ្ឍនីយតំ ទស្សេតុំ វុត្តំ. សព្ពម្បិ ហិ ឧគ្គហនិមិត្តំ វឌ្ឍិយមានំ ន វឌ្ឍតិយេវ. សតិបិ ច វឌ្ឍេតុកាមតាយំ វឌ្ឍនា ន សម្ភវតិ ភាវនាយ បរិទុព្ពលត្តា. ភាវនាវសេន ហិ និមិត្តវឌ្ឍនា. បដិភាគនិមិត្តំ បន តស្មិំ ឧប្បន្នេ ភាវនា ថិរាតិ កត្វា ‘‘វឌ្ឍិយមានំ វឌ្ឍតី’’តិ វុត្តំ.

កិញ្ចាបិ បាឡិយំ ‘‘បថវីកសិណាទីនិ រូបឈានារម្មណានិ អដ្ឋេវ កសិណានិ សរូបតោ អាគតានិ, ឱទាតកសិណេ បន អាលោកកសិណំ, អាកាសកសិណេ ច បរិច្ឆិន្នាកាសកសិណំ អន្តោគធំ កត្វា ទេសនា កតា’’តិ អធិប្បាយេនាហ ‘‘ឥតិ កសិណានិ ទសពលោ, ទស យានិ អវោចា’’តិ. បកិណ្ណកកថាបិ វិញ្ញេយ្យាតិ បុព្ពេ វិយ អសាធារណំ តស្មិំ តស្មិំ កសិណេ បដិនិយតមេវ អត្ថំ អគ្គហេត្វា អសាធារណតោ, សាធារណតោ ច តត្ថ តត្ថ បកិណ្ណកំ វិសដំ អត្ថំ គហេត្វា បវត្តា បកិណ្ណកកថាបិ វិជានិតព្ពា.

បកិណ្ណកកថាវណ្ណនា

១០០. អាទិភាវោតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន យស្ស កស្សចិ បថវីបក្ខិយស្ស វត្ថុនោ និម្មានាទិំ សង្គណ្ហាតិ. ឋាននិសជ្ជាទិកប្បនំ វាតិ ឯត្ថាបិ ‘‘អាកាសេ វា ឧទកេ វា’’តិ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ. បរិត្តអប្បមាណនយេនាតិ នីលាទិវណ្ណំ អនាមសិត្វា បរិត្តអប្បមាណនយេនេវ. ឯវមាទីនីតិ អាទិ-សទ្ទេន សរីរតោ ឧទកធារានិម្មានាទិំ សង្គណ្ហាតិ.

យទេវ សោ ឥច្ឆតិ តស្ស ឌហនសមត្ថតាតិ ពហូសុ កប្បាសបិចុសារទារុអាទីសុ ឯកជ្ឈំ រាសិភូតេសុ ឋិតេសុ យំ យទេវ ឥច្ឆតិ, តស្ស តស្សេវ ឌហនសមត្ថតា. ឥធ អាទិ-សទ្ទេន អន្ធការវិធមនាទិំ សង្គណ្ហាតិ.

វាយុគតិយា គមនំ វាយុគតិគមនំ, អតិសីឃគមនំ. ឥធ អាទិ-សទ្ទេន យទិច្ឆិតទេសន្តរំ បាបុណនាទិំ សង្គណ្ហាតិ.

សុវណ្ណន្តិ អធិមុច្ចនា សុវណ្ណភាវាធិដ្ឋានំ សេយ្យថាបិ អាយស្មា បិលិន្ទវច្ឆោ (បារា. ៦១៩-៦២០) តិណណ្ឌុបគបាសាទាទីនំ. វុត្តនយេនាតិ សុវណ្ណទុព្ពណ្ណនយេន.

វណ្ណកសិណេសុ តត្ថ តត្ថ អាទិ-សទ្ទេន នីលោភាសនិម្មានាទីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. បថវីបព្ពតាទីតិ អាទិ-សទ្ទេន សមុទ្ទាទីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ.

សព្ពានេវ ទសបិ កសិណានិ. ឥមំ បភេទំ លភន្តីតិ ឥមំ វឌ្ឍនាទិវិសេសំ បាបុណន្តិ. ឯកោតិ ឯកច្ចោ. សញ្ជានាតីតិ ភាវនាបញ្ញាយ សញ្ជានាតិ. អាទិ-សទ្ទេន ‘‘អាបោកសិណ’’ន្តិអាទិបាឡិំ សង្គណ្ហាតិ.

ឧបរិគគនតលាភិមុខំ ‘‘បថវីកសិណមេកោ សញ្ជានាតី’’តិ បាឡិបទានិ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ. តញ្ច ខោ វឌ្ឍនវសេន. តេនាហ ‘‘ឯកច្ចោ ហិ ឧទ្ធមេវ កសិណំ វឌ្ឍេតី’’តិ. ហេដ្ឋាភូមិតលាភិមុខន្តិអាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. បុព្ពេ វឌ្ឍនកាលេ បយោជនំ អនបេក្ខិត្វា វឌ្ឍេន្តានំ វសេន វុត្តត្តា ឥទានិ ‘‘តេន តេន វា ការណេន ឯវំ បសារេតី’’តិ អាហ, កសិណំ វឌ្ឍេតីតិ អត្ថោ. យថា កិន្តិ អាហ ‘‘អាលោកមិវ ទិព្ពចក្ខុនា រូបទស្សនកាមោ’’តិ. ឧទ្ធញ្ចេ រូបំ ទដ្ឋុកាមោ ឧទ្ធំ អាលោកំ បសារេតិ, អធោ ចេ រូបំ ទដ្ឋុកាមោ អធោ អាលោកំ បសារេតិ, សមន្តតោ ចេ រូបំ ទដ្ឋុកាមោ សមន្តតោ អាលោកំ បសារេតិ, ឯវមយំ កសិណន្តិ អត្ថោ.

ឯកស្សាតិ បថវីកសិណាទីសុ ឯកេកស្ស. អញ្ញភាវានុបគមនត្ថន្តិ អញ្ញកសិណភាវានុបគមនទីបនត្ថំ, ន អញ្ញំ បថវីអាទិ. ន ហិ ឧទកេន ឋិតដ្ឋានេ សសម្ភារបថវី អត្ថិ. អញ្ញោ កសិណសម្ភេទោតិ អាបោកសិណាទិនា សង្ករោ. សព្ពត្ថាតិ សព្ពេសុ អាបោកសិណាទីសុ សេសកសិណេសុ. ឯកទេសេ អដ្ឋត្វា អនវសេសេន ផរណប្បមាណស្ស អគ្គហណតោ ផរណំ អប្បមាណំ. តេនេវ ហិ នេសំ កសិណសមញ្ញា. តថា ចាហ ‘‘តញ្ហី’’តិអាទិ. តត្ថ ចេតសា ផរន្តោតិ ភាវនាចិត្តេន អាលម្ពនំ ករោន្តោ. ភាវនាចិត្តញ្ហិ កសិណំ បរិត្តំ វា វិបុលំ វា ឯកក្ខណេ សកលមេវ មនសិ ករោតិ, ន ឯកទេសន្តិ.

១០១. អានន្តរិយកម្មសមង្គិនោតិ បញ្ចសុ អានន្តរិយកម្មេសុ យេន កេនចិ សមន្នាគតា. និយតមិច្ឆាទិដ្ឋិកាតិ អហេតុកទិដ្ឋិ អកិរិយទិដ្ឋិ នត្ថិកទិដ្ឋីតិ តីសុ មិច្ឆាទិដ្ឋីសុ យាយ កាយចិ និយតាយ មិច្ឆាទិដ្ឋិយា សមន្នាគតា. ឧភតោព្យញ្ជនកបណ្ឌកាតិ ឧភតោព្យញ្ជនកា, បណ្ឌកា ច. កាមញ្ចេតេ អហេតុកបដិសន្ធិកត្តា វិបាកាវរណេន សមន្នាគតា ហោន្តិ, តថាបិ តិព្ពកិលេសត្តា កិលេសាវរណេន សមន្នាគតា វុត្តា. អហេតុកទ្វិហេតុកបដិសន្ធិកាតិ អហេតុកបដិសន្ធិកា, ទ្វិហេតុកបដិសន្ធិកា ច. ទុហេតុកបដិសន្ធិកានម្បិ ហិ អរិយមគ្គបដិវេធោ, ឈានបដិលាភោ ច នត្ថិ, តស្មា តេបិ វិបាកាវរណេន សមន្នាគតា ឯវ.

អបច្ចនីកបដិបទាយន្តិ មគ្គស្ស អនុលោមបដិបទាយំ សច្ចានុលោមិកាយំ វិបស្សនាយំ. អច្ឆន្ទិកាតិ ‘‘កត្តុកម្យតាឆន្ទរហិតា’’តិ សម្មោហវិនោទនិយំ វុត្តំ, តម្បិ និព្ពានាធិគមត្ថមេវ កត្តុកម្យតាឆន្ទំ សន្ធាយ វុត្តន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ឧត្តរកុរុកាបិ មនុស្សា មារាទយោ វិយ អច្ឆន្ទិកដ្ឋានំ បវិដ្ឋា និព្ពុតិឆន្ទរហិតត្តា. ទុប្បញ្ញាតិ ភវង្គបញ្ញាយ បរិហីនា. ‘‘ភវង្គបញ្ញាយ បរិបុណ្ណាយបិ យស្ស ភវង្គំ លោកុត្តរស្ស បាទកំ ន ហោតិ, សោបិ ទុប្បញ្ញោយេវា’’តិ សម្មោហវិនោទនិយំ វុត្តំ. យស្មិំ ហិ ភវង្គេ វត្តមានេ តំសន្តតិយំ លោកុត្តរំ និព្ពត្តតិ, តំ តស្ស បាទកំ នាម ហោតិ.

កុសលេសុ ធម្មេសូតិ អនវជ្ជធម្មេសុ, សុខវិបាកធម្មេសុ វា. ឱក្កមិតុន្តិ អធិគន្តុំ. កសិណេយេវាតិ កសិណកម្មដ្ឋានេយេវ. ឯតេសន្តិ កម្មាវរណសមន្នាគតាទីនំ. តស្មាតិ យស្មា ឯតេ វិបាកន្តរាយាទយោ ឯវំ អត្ថជានិករា, អនត្ថហេតុភូតា ច, តស្មា. តិណ្ណមេវ ចេត្ថ អន្តរាយានំ គហណំ ឥតរស្ស សប្បដិការត្តា, កម្មន្តរាយបក្ខិកត្តា វាតិ ទដ្ឋព្ពំ. សប្បុរិសូបនិស្សយាទីហីតិ អាទិ-សទ្ទេន តជ្ជំ យោនិសោមនសិការាទិំ សង្គណ្ហាតិ. សទ្ធន្តិ កម្មផលសទ្ធំ, រតនត្តយសទ្ធញ្ច. ឆន្ទន្តិ ភាវនានុយោគេ តិព្ពកត្តុកម្យតាសង្ខាតំ កុសលច្ឆន្ទំ. បញ្ញន្តិ បារិហារិយបញ្ញំ. វឌ្ឍេត្វាតិ យថា ភាវនា ឥជ្ឈតិ, តថា បរិព្រូហេត្វា. យំ បនេត្ថ អត្ថតោ ន វិភត្តំ, តំ សុវិញ្ញេយ្យត្តា, ហេដ្ឋា វុត្តនយត្តា ច ន វិភត្តំ.

សេសកសិណនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឥតិ បញ្ចមបរិច្ឆេទវណ្ណនា.