៦. អសុភកម្មដ្ឋាននិទ្ទេសវណ្ណនា

ឧទ្ធុមាតកាទិបទត្ថវណ្ណនា

១០២. ‘‘អវិញ្ញាណកាសុភេសូ’’តិ ឥទំ ឧទ្ធុមាតកាទីនំ សភាវទស្សនវសេន វុត្តំ. តស្មា ភូតកថនមត្តំ ទដ្ឋព្ពំ, ន សវិញ្ញាណកអសុភស្ស អកម្មដ្ឋានភាវតោ. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘ន កេវលំ មតសរីរ’’ន្តិអាទិ (វិសុទ្ធិ. ១.១២២). ឧទ្ធំ ជីវិតបរិយាទានាតិ ជីវិតក្ខយតោ ឧបរិ មរណតោ បរំ. សមុគ្គតេនាតិ ឧដ្ឋិតេន. ឧទ្ធុមាតត្តាតិ ឧទ្ធំ ឧទ្ធំ ធុមាតត្តា សូនត្តា. ឧទ្ធុមាតមេវ ឧទ្ធុមាតកន្តិ ក-ការេន បទវឌ្ឍនមាហ អនត្ថន្តរតោ យថា ‘‘បីតកំ លោហិតក’’ន្តិ. បដិក្កូលត្តាតិ ជិគុច្ឆនីយត្តា. កុច្ឆិតំ ឧទ្ធុមាតំ ឧទ្ធុមាតកន្តិ កុច្ឆនត្ថេ វា អយំ ក-ការោតិ ទស្សេតុំ វុត្តំ យថា ‘‘បាបកោ កិត្តិសទ្ទោ អព្ភុគ្គច្ឆតី’’តិ (មហាវ. ២៨៥; បរិ. ៣២៥; ទី. និ. ២.១៤៩; អ. និ. ៥.២១៣). តថារូបស្សាតិ ‘‘ភស្តា វិយ វាយុនា’’តិអាទិនា យថារូបំ វុត្តំ, តថារូបស្ស.

សេតរត្តេហិ បរិភិន្នំ វិមិស្សិតំ នីលំ វិនីលំ, បុរិមវណ្ណវិបរិណាមភូតំ វា នីលំ វិនីលំ.

បរិភិន្នដ្ឋានេសុ កាកកង្កាទីហិ. វិស្សន្ទមានបុព្ពន្តិ វិស្សវន្តបុព្ពំ, តហំ តហំ បគ្ឃរន្តបុព្ពន្តិ អត្ថោ.

អបធារិតន្តិ វិវដំ ឧគ្ឃាដិតំ. ខិត្តន្តិ ឆឌ្ឌិតំ, សោណសិង្គាលាទីហិ វិសុំ កត្វា ខាទនេន សរីរសង្ឃាតតោ លុញ្ចិត្វា តហំ តហំ ឆឌ្ឌិតំ. វិវិធំ ខិត្តន្តិ វិក្ខិត្តំ.

បុរិមនយេនាតិ ‘‘វិវិធំ ខិត្ត’’ន្តិអាទិនា បុព្ពេ វុត្តនយេន. សត្ថេន ហនិត្វាតិ វេរីហិ ខគ្គករវាលាទិនា សត្ថេន បហរិត្វា. វុត្តនយេនាតិ ‘‘អញ្ញេន ហត្ថ’’ន្តិអាទិនា បុព្ពេ វុត្តនយេន.

អព្ភន្តរតោ និក្ខមន្តេហិ កិមីហិ បគ្ឃរន្តកិមិកុលំ បុឡវកន្តិ អាហ ‘‘កិមិបរិបុណ្ណស្សា’’តិ.

ឧទ្ធុមាតកាទីនិ អាមកសុសានាទីសុ ឆឌ្ឌិតាសុភានិ. និស្សាយាតិ បដិច្ច តានិបិ អារព្ភ. និមិត្តានន្តិ ឧគ្គហបដិភាគនិមិត្តានំ. ឯតានេវ ឧទ្ធុមាតកាទីនេវ នាមានិ.

ឧទ្ធុមាតកកម្មដ្ឋានវណ្ណនា

១០៣. ភាវេតុកាមេនាតិ ឧប្បាទេតុកាមេន. តេនាតិ អាចរិយេន. អស្សាតិ យោគិនោ. អសុភនិមិត្តត្ថាយាតិ អសុភនិមិត្តស្ស ឧគ្គណ្ហនត្ថាយ, អសុភេ វា ឧគ្គហនិមិត្តស្ស អត្ថាយ. គមនវិធានន្តិ គមនវិធិ. យេន វិធិនា គន្តព្ពំ, សោ វិធិ. ឧគ្គហនិមិត្តស្ស ឧប្បន្នកាលតោ បដ្ឋាយ បថវីកសិណេ វុត្តំ បដិបជ្ជនវិធិំ សន្ធាយាហ ‘‘អប្បនាវិធានបរិយោសាន’’ន្តិ.

១០៤. តាវទេវាតិ សុតក្ខណេយេវ. អតិត្ថេន បុណ្ណនទីអាទិំ បក្ខន្ទន្តេន វិយ អនុបវិសន្តេន វិយ. កេទារកោដិយាតិ កេទារមរិយាទាយ. វិសភាគរូបន្តិ ខេត្តរក្ខិកាទិវិសភាគវត្ថុរូបំ. សរីរន្តិ ឧទ្ធុមាតកកឡេវរំ. អធុនាមតន្តិ អចិរមតំ ឧទ្ធុមាតកភាវំ អប្បត្តំ. តក្កយតីតិ សម្ភាវេតិ ភារិយំ កត្វា ន មញ្ញតិ.

១០៥. រូបសទ្ទាទីតិ ឯត្ថ អមនុស្សានំ រូបេហិ, សីហព្យគ្ឃាទីនំ សទ្ទាទីហិ, អមនុស្សានម្បិ វា រូបសទ្ទាទីហិ. តថា សីហព្យគ្ឃាទីនន្តិ យថារហំ យោជេតព្ពំ. អនិដ្ឋារម្មណាភិភូតស្សាតិ ភេរវាទិភាវេន អនិដ្ឋេហិ អារម្មណេហិ អភិភូតស្ស អជ្ឈោត្ថដស្ស. ន បដិសណ្ឋាតីតិ វិទាហវសេន អាសយេ ន តិដ្ឋតិ, ឧច្ឆឌ្ឌេតព្ពំ ហោតីតិ អត្ថោ. អញ្ញោតិ អមនុស្សាទីនំ វសេន វា អញ្ញថា វា វុត្តប្បការតោ អញ្ញោ អាពាធោ ហោតិ. សោតិ សង្ឃត្ថេរោ, អភិញ្ញាតភិក្ខុ វា. យស្សានេន អារោចិតំ, សោ. កតកម្មាតិ កតថេយ្យកម្មា. អកតកម្មាតិ ថេយ្យកម្មំ កាតុកាមា. កតកម្មា បន ឥធាធិប្បេតា. តស្មា តេតិ កតកម្មា ចោរា. សហ ឱឌ្ឍេនាតិ សហោឌ្ឍំ, ថេនេត្វា គហិយមានភណ្ឌេន សទ្ធិន្តិ អត្ថោ. យជមានោតិ យញ្ញំ យជន្តោ យញ្ញសាមិកោ. ‘‘អទ្ធា ឥមាយ បដិបត្តិយា ជរាមរណតោ មុច្ចិស្សាមី’’តិ បីតិសោមនស្សំ ឧប្បាទេត្វា.

ឯវំ គមនវិធានំ ឯកទេសេន វត្វា ឥទានិ អដ្ឋកថាសុ អាគតនយេន តំ ទស្សេតុំ ‘‘អដ្ឋកថាសុ វុត្តេន វិធិនា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ឧគ្គណ្ហន្តោតិ ឧគ្គណ្ហនហេតុ. ឯកោតិ អយំ ឯក-សទ្ទោ អសហាយត្ថោ, ន អញ្ញាទិអត្ថោតិ ‘‘អទុតិយោ’’តិ វុត្តំ. យថា វណ្ណាទិតោ វវត្ថានំ ឯកំសតោ សមុទិតមេវ ឥច្ឆិតព្ពំ សព្ពត្ថកភាវតោ, ន តថា សន្ធិអាទិតោតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘វណ្ណតោបី’’តិអាទិនា ឆសុ ឋានេសុ សម្បិណ្ឌនត្ថោ បិ-សទ្ទោ គហិតោ. បុន ឯកោ អទុតិយោតិអាទិ គហិតនិមិត្តស្ស យោគិនោ និវត្តិត្វា វសនដ្ឋានគមនំ សន្ធាយ វុត្តំ. តព្ភាគិយញ្ញេវាតិ តប្បក្ខិយំយេវ អសុភនិមិត្តមនសិការសហិតមេវ. អាសនំ បញ្ញបេតីតិ និសជ្ជំ កប្បេតិ. យំ បន ‘‘អសុភនិមិត្តទិសាភិមុខេ ភូមិប្បទេសេ’’តិ (វិសុទ្ធិ. ១.១១៣) វក្ខតិ, តម្បិ ឥមមេវត្ថំ សន្ធាយ វុត្តំ. ន ហិ កេវលេន ទិសាភិមុខភាវេន កិញ្ចិ ឥជ្ឈតិ.

សមន្តា និមិត្តុបលក្ខណាតិ ឧទ្ធុមាតកស្ស សមន្តា បាសាណាទិនិមិត្តសល្លក្ខណា. អសម្មោហត្ថាតិ ឧគ្គហនិមិត្តេ ឧបដ្ឋិតេ ឧប្បជ្ជនកសម្មោហវិគមត្ថា. ឯកាទសវិធេនាតិ វណ្ណាទិវសេន ឯកាទសវិធេន. ឧបនិពន្ធនត្ថោតិ អសុភារម្មណេ ចិត្តំ ឧបនេត្វា និពន្ធនត្ថោ. វីថិសម្បដិបាទនត្ថាតិ កម្មដ្ឋានវីថិយា សម្មទេវ បដិបាទនត្ថា. បុញ្ញកិរិយវត្ថុ អធិគតំ ហោតីតិ សម្ពន្ធោ.

១០៦. តស្មាតិ យស្មា អសុភនិមិត្តស្ស ឧគ្គណ្ហនំ អរិយមគ្គបទដ្ឋានស្ស បឋមជ្ឈានស្ស អធិគមុបាយោ, យស្មា វា ‘‘អសុភនិមិត្តំ ឧគ្គណ្ហន្តោ ឯកោ អទុតិយោ គច្ឆតី’’តិ វុត្តំ, តស្មា. ចិត្តសញ្ញត្តត្ថាយាតិ សរីរសភាវសល្លក្ខណេន, សំវេគជននេន ច អត្តនោ ចិត្តស្ស សញ្ញត្តិអត្ថំ សញ្ញាបនត្ថំ. ‘‘ចិត្តសញ្ញតត្ថាយា’’តិ វា បាឋោ, កិលេសវសេន អសំយតស្ស ចិត្តស្ស សំយមនត្ថំ ទមនត្ថំ, ន កម្មដ្ឋានត្ថន្តិ អត្ថោ. កម្មដ្ឋានសីសេនាតិ កម្មដ្ឋានេន សីសភូតេន, តំ ឧត្តមង្គំ បធានំ ការណំ កត្វា. មូលកម្មដ្ឋានន្តិ បកតិយា អត្តនា កាលេន កាលំ បរិហរិយមានំ ពុទ្ធានុស្សតិអាទិសព្ពត្ថកកម្មដ្ឋានំ. ‘‘កម្មដ្ឋានសីសេន គច្ឆាមី’’តិ តំ អវិស្សជ្ជេត្វា. តេនាហ ‘‘តំ មនសិករោន្តេនេវា’’តិ. សូបដ្ឋិតភាវសម្បាទនេនាតិ មូលកម្មដ្ឋានេ សុដ្ឋុ ឧបដ្ឋិតភាវស្ស សម្បាទនេន. ឯវំ ហិ សតិ អសម្មុដ្ឋា នាម ហោតិ. ពហិទ្ធា បុថុត្តារម្មណេ អប្បវត្តិត្វា កម្មដ្ឋានេយេវ បវត្តមានំ មានសំ អពហិគតំ នាម. តថាភូតេន ចានេន រូបិន្ទ្រិយានិ អប្បវត្តកិច្ចានិ កតានិ ហោន្តីតិ អាហ ‘‘មនច្ឆដ្ឋានំ…បេ… គន្តព្ព’’ន្តិ.

ទ្វារំ សល្លក្ខេតព្ពន្តិ វិហារេ បុរត្ថិមាទីសុ ទិសាសុ អសុកទិសាយ ឥទំ ទ្វារំ, តតោ ឯវ តាយ ទិសាយ សល្លក្ខិតេន អសុកទ្វារេន និក្ខន្តោម្ហីតិ ទ្វារំ ឧបធារេតព្ពំ. តតោតិ ទ្វារសល្លក្ខណតោ បច្ឆា. យេន មគ្គេន គច្ឆតិ សយំ. និមិត្តដ្ឋានន្តិ អសុភនិមិត្តស្ស គណ្ហនដ្ឋានំ. អាហារំ ឆឌ្ឌាបេយ្យាតិ វមនំ ការាបេយ្យ. កណ្ដកដ្ឋានន្តិ កណ្ដកវន្តំ ឋានំ.

១០៧. ទិសា វវត្ថបេតព្ពាតិ សង្ខេបតោ វុត្តមត្ថំ វិវរិតុំ ‘‘ឯកស្មិំ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. ខាយតីតិ ឧបដ្ឋាតិ. កម្មនិយន្តិ ភាវនាយ កម្មក្ខមំ. ឧព្ពាឡ្ហស្សាតិ ពាធិតស្ស. វិធាវតីតិ នានារម្មណេ វិសរតិ. ឧក្កម្មាតិ ឧជុកំ អនុវាតតោ អបក្កម្ម. មតកឡេវរំ បុថុជ្ជនស្ស យេភុយ្យេន ភយតោ ឧបដ្ឋាតីតិ អាហ ‘‘អច្ចាសន្នេ ភយមុប្បជ្ជតី’’តិ. អនុបាទន្តិ បាទសមីបំ. យត្ថ ឋិតស្ស សុខេន ឱលោកេតុំ សក្កា, តំ ឱលោកេន្តស្ស ផាសុកដ្ឋានំ.

១០៨. សមន្តាតិ សមន្តតោ. បុន សមន្តាតិ សាមន្តា សមីបេ. កច្ឆកោតិ កាឡកច្ឆកោ, ‘‘បិលក្ខោ’’តិបិ វទន្តិ. កបីតនោតិ បិប្បលិរុក្ខោ. សិន្ទីតិ ខុទ្ទកខជ្ជុរី. ករមន្ទាទយោ បាកដា ឯវ. សាមាតិ សាមលតា. កាឡវល្លីតិ កាឡវណ្ណា អបត្តិកា ឯកា លតាជាតិ. បូតិលតាតិ ជីវនវល្លិ, យា ‘‘គលោចី’’តិ វុច្ចតិ.

១០៩. តំ និមិត្តករណាទិ ឥធេវ យថាវុត្តេ បាសាណាទិនិមិត្តករណេ ឯវ អន្តោគធំ បរិយាបន្នំ. សនិមិត្តំ ករោតីតិ សហ និមិត្តំ ករោតិ, អសុភំ បាសាណាទិនិមិត្តេន សហ ករោតិ វវត្ថបេតិ. អថ វា អសុភនិមិត្តំ, បាសាណាទិនិមិត្តញ្ច សហ ឯកជ្ឈំ ករោន្តោ វវត្ថបេន្តោ ‘‘សនិមិត្តំ ករោតី’’តិ វុត្តោ. សមានកាលតាទីបកេន ហិ សហ-សទ្ទេន អយំ សមាសោ យថា ‘‘សចក្កំ ទេហី’’តិ. តយិទំ និមិត្តករណំ អបរាបរំ សល្លក្ខណេន ហោតិ, ន ឯកវារមេវាតិ អាហ ‘‘បុនប្បុនំ វវត្ថបេន្តោ ហិ សនិមិត្តំ ករោតី’’តិ. ទ្វេតិ បាសាណាសុភនិមិត្តានិ. សមាសេត្វា សង្គហេត្វា ឯកជ្ឈំ កត្វា. សារម្មណន្តិ អសុភារម្មណេន សទ្ធិំ បាសាណាទិំ សមានារម្មណំ ករោតិ, សហ វា អារម្មណំ ករោតិ, ឯការម្មណំ វិយ ឧភយំ អារម្មណំ ករោតិ, ឯកជ្ឈំ វិយ ច អបរាបរំ សល្លក្ខេន្តោ បាសាណាទិំ, អសុភនិមិត្តញ្ចាតិ ទ្វយំ អារម្មណំ ករោតីតិ អត្ថោ.

អត្តនិយោតិ សកោ. វណិតន្តិ សូនំ. សភាវេន សរសេនាតិ ឧទ្ធុមាតកភាវសង្ខាតេន អត្តនោ លក្ខណេន, បរេសំ ជិគុច្ឆុប្បាទនសង្ខាតេន អត្តនោ កិច្ចេន ច, សភាវោ ឯវ វា តថា និប្ផជ្ជនតោ ‘‘រសោ’’តិ វុត្តោ.

១១០. ឆព្ពិធេន និមិត្តំ គហេតព្ពន្តិ វណ្ណាទិនា ឆប្បការេន តាវ ឧទ្ធុមាតកអសុភនិមិត្តំ គហេតព្ពំ. កេចិ ‘‘កឡេវរស្ស ទីឃរស្សាទិប្បមាណេន សទ្ធិំ សត្តវិធេនា’’តិ វទន្តិ, តំ អដ្ឋកថាយំ នត្ថិ. លិង្គតោតិ ឯត្ថ លិង្គំ នាម វយោ លិង្គំ, ន ថនមស្សុអាទិ ឥត្ថិបុរិសលិង្គន្តិ ទស្សេន្តេន ‘‘ឥត្ថិលិង្គំ វា’’តិអាទិ វុត្តំ. ឋិតស្ស សត្តស្ស ឥទំ សរីរន្តិ សម្ពន្ធោ. ឧទ្ធុមាតកសណ្ឋានវសេនេវ, ន បាកតិកសណ្ឋានវសេន. ឯតេន យទិ តត្ថ កោចិ អនុទ្ធុមាតកភាវប្បត្តោ បទេសោ សិយា, សោ ន គហេតព្ពោតិ ទស្សេតិ. ឱឡារិកាវយវវសេន ឥទំ សណ្ឋានវវត្ថានំ, ន សុខុមាវយវវសេនាតិ សីសសណ្ឋានាទិកំ នវវិធមេវ សណ្ឋានំ គហិតំ.

ឥមិស្សា ទិសាយាតិ ឥមិស្សា បុរត្ថិមាយ, ទក្ខិណបច្ឆិមឧត្តរាយ ទិសាយ, អនុទិសាយ វា ឋិតោតិ យោជនា. ឥមស្មិំ នាម ឱកាសេ ហត្ថាតិ ឥមស្មិំ នាម ភូមិប្បទេសេ ឥមស្ស កឡេវរស្ស ហត្ថា ឋិតាតិ វវត្ថបេតព្ពន្តិ យោជនា.

អធោ បាទតលេនាតិអាទិ នាភិយា ហេដ្ឋា អធោ, តតោ ឧទ្ធំ ឧបរីតិ ឥមស្ស វវត្ថានស្ស វសេន វុត្តំ. ហត្ថបរិច្ឆេទោ ហេដ្ឋា អង្គុលិអគ្គេន ឧបរិ អំសកូដសន្ធិនា តិរិយំ តចបរិយន្តេន គហេតព្ពោ. ឯស នយោ បាទបរិច្ឆេទាទីសុបិ. យត្តកំ វា បន ឋានំ គណ្ហតីតិ សចេ សព្ពំ សរីរំ បរិច្ឆិន្ទិត្វា គហេតុំ ន សក្កោតិ, បទេសោ តស្ស ឧទ្ធុមាតោ, សោ យត្តកំ សរីរប្បទេសំ ឧទ្ធុមាតកវសេន ញាណេន បរិគ្គណ្ហាតិ, តត្តកមេវ យថាបរិគ្គហិតមេវ. ឥទំ ឦទិសន្តិ ឥទំ ហត្ថាទិកំ ឦទិសំ ឯវមាការំ. ឧទ្ធុមាតកន្តិ យថាសភាវតោ បរិច្ឆិន្ទិតព្ពំ. វិសភាគេ សរីរេ អារម្មណន្តិ កម្មដ្ឋានំ បដិក្កូលាការោ ន ឧបដ្ឋាតិ ន ខាយតិ, សុភតោ ឧបដ្ឋហេយ្យ. តេនាហ ‘‘វិប្ផន្ទនស្សេវ បច្ចយោ ហោតី’’តិ, កិលេសបរិប្ផន្ទនស្សេវ និមិត្តំ ហោតីតិ អត្ថោ. ឧគ្ឃាដិតាបីតិ ឧទ្ធុមាតភាវប្បត្តាបិ, សព្ពសោ កុថិតសរីរាបីតិ វា អត្ថោ. ស្វាយមត្ថោ បឋមបារាជិកេ (បារា. ៦៧ អាទយោ) វិនីតវត្ថូហិ ទីបេតព្ពោ.

១១១. អាសេវិតកម្មដ្ឋានោតិ អសុភកម្មដ្ឋានេ កតបរិចយោ. សោសានិកង្គាទីនំ វសេន បរិហតធុតង្គោ. ចតុធាតុវវត្ថានវសេន បរិមទ្ទិតមហាភូតោ. សលក្ខណតោ ញាណេន បរិគ្គហិតសង្ខារោ. បច្ចយបរិគ្គហវសេន វវត្ថាបិតនាមរូបោ. សលក្ខណារម្មណិកវិបស្សនាយ ឧក្កំសនេន សុញ្ញតានុបស្សនាពលេន ឧគ្ឃាដិតសត្តសញ្ញោ. វិបស្សនាយ បដិបទាញាណទស្សនវិសុទ្ធិសម្បាបនេន កតសមណធម្មោ. តតោ ឯវ សព្ពសោ កុសលវាសនាយ, កុសលភាវនាយ ច បូរណេន វាសិតវាសនោ ភាវិតភាវនោ. វិវដ្ដូបនិស្សយកុសលពីជេន សពីជោ. ញាណស្ស បរិបក្កភាវេន ញាណុត្តរោ. យថាវុត្តាយ បដិបត្តិយា កិលេសានំ តនុករណេន អប្បកិលេសោ. ឱលោកិតោលោកិតដ្ឋានេយេវាតិ ឧទ្ធុមាតកាទិអសុភស្ស យត្ថ យត្ថ ឱលោកិតោលោកិតដ្ឋានេ ឯវ, តាទិសស្ស កាលវិសេសោ, អសុភស្ស បទេសវិសេសោ វា អបេក្ខិតព្ពោ នត្ថីតិ អត្ថោ. នោ ចេ ឯវំ ឧបដ្ឋាតីតិ ឯវំ យថាវុត្តបុរិសវិសេសស្ស វិយ បដិភាគនិមិត្តំ នោ ចេ ឧបដ្ឋាតិ. ឯវំ ឆព្ពិធេនាតិ ឯវំ វុត្តាការេន វណ្ណាទិវសេន ឆព្ពិធេន. បុនបីតិ បិ-សទ្ទោ សម្បិណ្ឌនត្ថោ. តេន និមិត្តគ្គហណវិធិំ សម្បិណ្ឌេតិ, ន បញ្ចវិធតំ. ឆព្ពិធេន ហិ បុព្ពេ និមិត្តគ្គហណំ វិហិតំ.

១១២. អសីតិសតសន្ធិតោតិ សព្ពេបិ សន្ធយោ តទាបិ អត្ថេវាតិ ទស្សនត្ថំ វត្វា ឧទ្ធុមាតភាវេន យេភុយ្យេន ន បញ្ញាយន្តិ. យេ បន បញ្ញាយន្តិ, តេ វវត្ថបេតព្ពាតិ ទស្សេតុំ ‘‘ឧទ្ធុមាតកេ បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តយោ ទក្ខិណហត្ថសន្ធីតិ អំសកប្បរមណិពន្ធានំ វសេន តយោ ទក្ខិណហត្ថសន្ធយោ. តថា វាមហត្ថសន្ធយោ. កដិជណ្ណុគោប្ផកានំ វសេន តយោ ទក្ខិណបាទសន្ធយោ. តថា វាមបាទសន្ធយោ. ឯកោ កដិសន្ធីតិ កដិយា សទ្ធិំ បិដ្ឋិកណ្ដកសន្ធិំ សន្ធាយ វទតិ. ហត្ថន្តរន្តិ ទក្ខិណហត្ថទក្ខិណបស្សានំ, វាមហត្ថវាមបស្សានញ្ច អន្តរំ វិវរំ. បាទន្តរន្តិ ឧភិន្នំ បាទានំ វេមជ្ឈំ. ឧទរន្តរន្តិ នាភិដ្ឋានសញ្ញិតំ កុច្ឆិវេមជ្ឈំ, ឧទរស្ស វា អព្ភន្តរំ. កណ្ណន្តរន្តិ កណ្ណឆិទ្ទំ. ឥតិ-សទ្ទោ អាទិអត្ថោ, តេន នាសច្ឆិទ្ទាទីនម្បិ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. អក្ខីនំ, មុខស្ស ច វសេនាបិ វិវរំ លព្ភតេវាតិ ទស្សេតុំ ‘‘អក្ខីនម្បី’’តិអាទិ វុត្តំ. សមន្តតោតិ ឯវំ សន្ធិអាទិតោ ឧទ្ធុមាតកំ វវត្ថបេន្តស្ស ចេ និមិត្តំ ឧបតិដ្ឋតិ, ឥច្ចេតំ កុសលំ. នោ ចេ, សមន្តតោ វវត្ថបេតព្ពន្តិ វវត្ថាបនវិធិំ ទស្សេតុំ ‘‘សកលសរីរេ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ញាណំ ចារេត្វាតិ សព្ពត្ថកមេវ សរីរំ អាវជ្ជេត្វា តត្ថ បដិក្កូលាការសហិតំ ឧទ្ធុមាតកភាវំ អារព្ភ និរន្តរំ ភាវនាញាណំ បវត្តេត្វា. យំ ឋានន្តិ ឯវំ បន ញាណំ ចារេន្តស្ស តស្មិំ សរីរេ យោ បទេសោ វិភូតោ ហុត្វា ឧទ្ធុមាតកាការេន វិភូតភាវេន ឧបដ្ឋាតិ. ឧទរបរិយោសានំ ឧបរិមសរីរំ.

វិនិច្ឆយកថាវណ្ណនា

១១៣. វិនិច្ឆយកថាតិ វិនិច្ឆយសហិតា អត្ថវណ្ណនា. យថាវុត្តនិមិត្តគ្គាហវសេនាតិ វណ្ណាទិតោ, សន្ធិអាទិតោ ច វុត្តប្បការឧទ្ធុមាតកនិមិត្តគ្គហណវសេន. សុដ្ឋុ និមិត្តំ គណ្ហិតព្ពន្តិ យថា ឧគ្គហនិមិត្តំ ឧបដ្ឋហតិ, ឯវំ សម្មទេវ អសុភនិមិត្តំ គហេតព្ពំ. ឥទានិ តមេវ និមិត្តស្ស សុដ្ឋុ គហណាការំ ឧបទិសន្តោ ‘‘សតិំ សូបដ្ឋិតំ កត្វា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ ឯវំ បុនប្បុនំ ករោន្តេនាតិ យថា ‘‘ឥមាយ បដិបទាយ ជរាមរណតោ មុច្ចិស្សាមី’’តិ សញ្ជាតាទរេន សតិសម្បជញ្ញញ្ច សុដ្ឋុ ឧបដ្ឋបេត្វា ឧទ្ធុមាតកអសុភំ បឋមំ អាវជ្ជិតំ, ឯវំ បុនប្បុនំ តត្ថ អាវជ្ជនំ ករោន្តេន. សាធុកំ ឧបធារេតព្ពញ្ចេវ វវត្ថបេតព្ពញ្ចាតិ សក្កច្ចំ សតិយា សល្លក្ខេតព្ពញ្ចេវ បញ្ញាយ និច្ឆេតព្ពញ្ច. សតិ ហិ ‘‘ធារណា’’តិ និទ្ទិដ្ឋា, ធារណញ្ចេត្ថ សល្លក្ខណំ. បញ្ញា ‘‘បវិចយោ’’តិ (ធ. ស. ១៦) និទ្ទិដ្ឋា, បវិចយោ ចេត្ថ និច្ឆយោតិ. អថ វា ឧបធារេតព្ពន្តិ សតិបុព្ពង្គមាយ បញ្ញាយ ឧបលក្ខេតព្ពំ. ន ហិ កទាចិ សតិរហិតា បញ្ញា អត្ថិ. វវត្ថបេតព្ពន្តិ បញ្ញាបុព្ពង្គមាយ សតិយា និច្ឆិនិតព្ពំ. បញ្ញាសហិតា ឯវ ហិ សតិ ឥធាធិប្បេតា, ន តព្ពិរហិតា. អទ្ធក្ខិអបង្គាទិវសេនាបិ ឱលោកនំ អត្ថីតិ ‘‘ឧម្មីលេត្វា ឱលោកេត្វា’’តិ វុត្តំ. តេន បរិព្យត្តមេវ ឱលោកនំ ទស្សេតិ. ឯវំ បុនប្បុនំ ករោន្តស្សាតិ វុត្តប្បការេន ចក្ខុំ ឧម្មីលេត្វា ឱលោកនំ, និម្មីលេត្វា អាវជ្ជនញ្ច អបរាបរំ អនេកវារំ ករោន្តស្ស. ឧគ្គហនិមិត្តន្តិ ឧទ្ធុមាតកេ ឧគ្គណ្ហននិមិត្តំ. សុគ្គហិតន្តិ សុដ្ឋុ គហិតំ. យថា ន វិនស្សតិ ន បមុដ្ឋំ ហោតិ, ឯវំ គហិតំ. ឯកសទិសន្តិ សមានសទិសំ. សមានត្ថោ ហិ អយំ ឯក-សទ្ទោ, យថា ‘‘អរិយវិនយេតិ វា, សប្បុរិសវិនយេតិ វា, ឯសេសេ ឯកេ ឯកដ្ឋេ សមេ សមភាគេ តជ្ជាតេ តញ្ញេ វា’’តិ.

អាគមនកាលេតិ វិហារតោ សុសានំ ឧទ្ទិស្ស អាគមនកាលេ. វុត្តនយេនេវាតិ អតិទេសវសេន ទីបិតម្បិ អត្ថំ ‘‘ឯកកេនា’’តិអាទិនា សរូបតោ ទស្សេតិ. តត្ថ តទេវ កម្មដ្ឋានន្តិ ឧទ្ធុមាតកកម្មដ្ឋានំ. មូលកម្មដ្ឋានន្តិ ឯកេ, តទយុត្តំ. ឧបដ្ឋិតនិមិត្តំ ហិ កម្មដ្ឋានំ វិស្សជ្ជេត្វា កម្មដ្ឋានន្តរមនសិការោ រញ្ញោ រជ្ជំ ឆឌ្ឌេត្វា វិទេសគមនំ វិយាតិ. អាគតេនាតិ អត្តនោ វសនដ្ឋានំ អាគតេន.

១១៤. អវេលាយន្តិ សញ្ឈាវេលាទិអយុត្តវេលាយំ. ពីភច្ឆន្តិ វិរូបំ. ភេរវារម្មណន្តិ វេតាឡសទិសំ ភយានកំ វិសយំ. វិក្ខិត្តចិត្តោតិ ភីរុកបុរិសោ វិយ បិសាចាទិំ ទិស្វា ចិត្តវិក្ខេបំ បត្តោ. ឧម្មត្តកោ វិយាតិ យក្ខុម្មត្តកោ វិយ ឯកច្ចោ ហោតិ. ឈានវិព្ភន្តកោតិ ឈានតោ វិច្ចុតកោ សីលវិព្ភន្តកមន្តវិព្ភន្តកា វិយ. សន្ថម្ភេត្វាតិ ឧប្បន្នបរិត្តាសវូបសមនេន វិគតកម្បតាយ និច្ចលោ ហុត្វា. សតិំ សូបដ្ឋិតន្តិអាទិ សន្ថម្ភនស្ស ឧបាយទស្សនំ. មតសរីរំ ឧដ្ឋហិត្វា អនុពន្ធនកំ នាម នត្ថិ អសតិ តាទិសេ មន្តប្បយោគេ. សោបិ ឧទ្ធុមាតកាទិភាវមប្បត្តេ អវិនដ្ឋរូបេ ឯវ ឥជ្ឈតិ, តថា ទេវតាធិគ្គហោ, ន ឯវរូបេតិ អធិប្បាយោ. សញ្ញជោតិ ភាវនាបរិកប្បសញ្ញាយ ជាតោ. តតោ ឯវ សញ្ញាសម្ភវោ សញ្ញាមត្តសមុដ្ឋានោ. តាសំ វិនោទេត្វាតិ និមិត្តុបដ្ឋាននិមិត្តំ ឧប្បន្នចិត្តសន្តាសំ វុត្តប្បការេន វិនោទេត្វា វូបសមេត្វា. ‘‘ឥទានិ តវ បរិស្សមោ សប្ផលោ ជាតោ’’តិ ហាសំ បីតិំ បមោទនំ ឧប្បាទេត្វា. ចិត្តំ សញ្ចរាបេតព្ពន្តិ ភាវនាចិត្តំ បវត្តេតព្ពំ មនសិកាតព្ពំ.

និមិត្តគ្គាហន្តិ និមិត្តស្ស ឧគ្គណ្ហនំ, ឧគ្គហនិមិត្តំ. សម្បាទេន្តោតិ សាធេន្តោ និប្ផាទេន្តោ. កម្មដ្ឋានំ ឧបនិពន្ធតីតិ ភាវនំ យថាវុត្តេ និមិត្តេ ឧបនេន្តោ និពន្ធតិ. យោគកម្មំ ហិ យោគិនោ សុខវិសេសានំ ការណភាវតោ ‘‘កម្មដ្ឋាន’’ន្តិ អធិប្បេតំ, យោគកម្មស្ស វា បវត្តិដ្ឋានតាយ យថាឧបដ្ឋិតនិមិត្តំ កម្មដ្ឋានំ, តំ ភាវនាចិត្តេ ឧបនិពន្ធតិ. តំ បនស្ស ឧបនិពន្ធនំ សន្ធាយ ចិត្តំ សញ្ចរាបេតព្ពំ. ឯវំ ‘‘វិសេសមធិគច្ឆតី’’តិ វុត្តន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘តស្ស ហី’’តិអាទិមាហ. តត្ថ តស្សាតិ យោគិនោ, តស្ស វា ឧទ្ធុមាតកាសុភស្ស. មានសំ ចារេន្តស្សាតិ ភាវនាចិត្តំ អបរាបរំ បវត្តេន្តស្ស, ឧគ្គហនិមិត្តំ បុនប្បុនំ មនសិ ករោន្តស្សាតិ អត្ថោ.

១១៥. ‘‘វីថិសម្បដិបាទនត្ថា’’តិ បទស្ស ‘‘កម្មដ្ឋានវីថិយា សម្បដិបាទនត្ថា’’តិ អត្ថំ វត្វា តំ បន កម្មដ្ឋានវីថិំ, តស្សា ច សម្បដិបាទនវិធិំ វិត្ថារតោ ទស្សេតុំ ‘‘សចេ ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ កតិមីតិ បក្ខស្ស កតមី, កិំ ទុតិយា, តតិយាទីសុ វា អញ្ញតរាតិ អត្ថោ. តុណ្ហីភូតេន គន្តុំ ន វដ្ដតិ បុច្ឆន្តានំ ចិត្តស្ស អញ្ញថត្តបរិហរណត្ថំ. អប្បសន្នានញ្ហិ បសាទាយ, បសន្នានញ្ច ភិយ្យោភាវាយ សាសនសម្បដិបត្តិ. នស្សតីតិ ន ទិស្សតិ, ន ឧបដ្ឋាតីតិ អត្ថោ. ‘‘អាគន្តុកបដិសន្ថារោ កាតព្ពោ’’តិ ឥមិនា អាគន្តុកវត្តំ ឯកទេសេន ទស្សិតន្តិ ‘‘អវសេសានិបី’’តិ វត្វា អាគន្តុកវត្តំ បរិបុណ្ណំ គហេតុំ បុន អាគន្តុកគ្គហណំ កតំ. គមិកវត្តាទីនីតិ អាទិ-សទ្ទេន អាវាសិកអនុមោទនបិណ្ឌចារិកអនុមោទនបិណ្ឌចារិកអារញ្ញិកសេនាសនវច្ចកុដិវត្តាទីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. វត្តក្ខន្ធកេ (ចូឡវ. ៣៥៦) ហិ អាគតានិ មហាវត្តានិ ឥធ ‘‘ខន្ធកវត្តានី’’តិ វុត្តានិ. តជ្ជនីយកម្មកតាទិកាលេ បន បារិវាសិកាទិកាលេ ច ចរិតព្ពានិ ឥមស្ស ភិក្ខុនោ អសម្ភវតោ ឥធ នាធិប្បេតានិ. និមិត្តំ វា អន្តរធាយតីតិ សុសានេ ឋិតំ អសុភនិមិត្តំ ឧទ្ធុមាតកភាវាបគមេន អន្តរធាយតិ. តេនាហ ‘‘ឧទ្ធុមាតក’’ន្តិអាទិ. តស្មាតិ តេន ការណេន, ឥមស្ស កម្មដ្ឋានស្ស ទុល្លភត្តាតិ អត្ថោ. និសីទិត្វា បច្ចវេក្ខិតព្ពោតិ សម្ពន្ធោ.

និមិត្តំ គហេតុំ គមនេ វិយ និមិត្តំ គហេត្វា និវត្តនេបិ យថាសល្លក្ខិតទិសាទិបច្ចវេក្ខណំ យាវ និមិត្តវិនាសា បវត្តិតកិរិយាយ អវិច្ឆេទេន ឧបធារណត្ថំ. សតិ ហិ តស្ស និរន្តរូបធារណេ វិហារំ បវិសិត្វា និសិន្នកាលេ កម្មដ្ឋានស្ស ឧបដ្ឋិតាការោ សមថនិមិត្តស្ស គហណេ ចិត្តស្ស សមាហិតាការោ វិយ បាកដោ ហុត្វា ឧបតិដ្ឋេយ្យាតិ. តេនាហ ‘‘តស្សេវំ…បេ… វីថិំ បដិបជ្ជតី’’តិ. បុរិមាការេន និមិត្តស្ស បាកដភាវេន ឧបដ្ឋិតត្តា បុរិមាការេនេវ កម្មដ្ឋានមនសិការោ ភាវនាវីថិំ បដិបជ្ជតិ.

១១៦. ឧទ្ធុមាតកំ នាម អតិវិយ អសុចិទុគ្គន្ធជេគុច្ឆបដិក្កូលំ ពីភច្ឆំ ភយានកញ្ច, ឯវរូបេ អារម្មណេ ភាវនមនុយុញ្ជន្តស្ស ឯវំ អាពទ្ធបរិកម្មស្ស ថិរីភូតស្សេវ យោគិនោ អធិប្បាយោ សមិជ្ឈតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘អានិសំសទស្សាវី’’តិអាទិ វុត្តំ. ឯវន្តិ ឯវមេវ វុត្តប្បការេនេវ អានិសំសទស្សាវិនា. តំ រក្ខេយ្យាតិ ‘‘អទ្ធា ឥមិនា សុខំ ជីវិស្សាមី’’តិ អត្តនោ ជីវិតំ វិយ តំ មណិរតនំ រក្ខេយ្យ. ចតុធាតុកម្មដ្ឋានិកោតិអាទិ នេសំ កម្មដ្ឋានានំ សុលភតាទស្សនំ. តត្ថ ចតុធាតុកម្មដ្ឋានិកោតិ ចតុធាតុកម្មដ្ឋានំ វា តត្ថ វា និយុត្តោ, ចតុធាតុកម្មដ្ឋានំ វា បរិហរន្តោ. ឥតរានីតិ វុត្តាវសិដ្ឋានិ អនុស្សតិព្រហ្មវិហារាទីនិ. តំ និមិត្តន្តិ តំ យថាលទ្ធំ ឧគ្គហនិមិត្តំ. ‘‘រក្ខិតព្ព’’ន្តិ វត្វា រក្ខណវិធិំ បុន ទស្សេតុំ ‘‘រត្តិដ្ឋានេ’’តិអាទិ វុត្តំ.

១១៧. នានា ករីយតិ ឯតេនាតិ នានាករណំ, ភេទោ. ពីភច្ឆំ ភេរវទស្សនំ ហុត្វា ឧបដ្ឋាតិ មនសិការស្ស អនុឡារតាយ, អនុបសន្តតាយ ច អារម្មណស្ស. តព្ពិបរិយាយតោ ‘‘បដិភាគនិមិត្តំ ថូលង្គបច្ចង្គបុរិសោ វិយ ឧបដ្ឋាតី’’តិ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ. ពហិទ្ធាតិ គោចរជ្ឈត្តតោ ពហិទ្ធា. កាមានំ អមនសិការាតិ អសុភភាវនានុភាវេន កាមសញ្ញាយ ទូរសមុស្សារិតត្តា កាមគុណេ អារព្ភ មនសិការស្សេវ អភាវា. អមនសិការាតិ វា មនសិការបដិបក្ខហេតុ. យាយ ហិ កាមសញ្ញាយ វសេន សត្តា កាមេ មនសិ ករោន្តិ, តស្សា បដិបក្ខភូតា អសុភសញ្ញា កាមានំ អមនសិការោ, តន្និមិត្តន្តិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘វិក្ខម្ភនវសេន កាមច្ឆន្ទោ បហីយតី’’តិ. បដិភាគនិមិត្តារម្មណាយ ហិ អសុភសញ្ញាយ សទ្ធិំ ពលប្បត្តោ សមាធិ ឧប្បជ្ជមានោវ កាមច្ឆន្ទំ វិក្ខម្ភេតិ, អនុរោធមូលកោ អាឃាតោ មូលការណេ វិក្ខម្ភិតេ វិក្ខម្ភិតោយេវ ហោតីតិ អាហ ‘‘អនុនយ…បេ… បហីយតី’’តិ. ន ហិ កទាចិ បហីនានុនយស្ស ព្យាបាទោ សម្ភវតិ. យថាវុត្តអសុភសញ្ញាសហគតា ហិ បីតិ សាតិសយា បវត្តមានាវ ព្យាបាទំ វិក្ខម្ភេន្តី បវត្តតិ. តថា អារទ្ធវីរិយតាយាតិ យថា ឧបចារជ្ឈានំ ឧប្បជ្ជតិ, តថា កម្មដ្ឋានមនសិការវសេន បគ្គហិតវីរិយតាយ. វីរិយញ្ហិ បគ្គណ្ហន្តស្ស សម្មាសង្កប្បោ មិច្ឆាសង្កប្បំ វិយ សវិប្ផារតាយ ថិនមិទ្ធំ វិក្ខម្ភេន្តមេវ ឧប្បជ្ជតិ.

វិប្បដិសារោ បច្ឆានុតាបោ, តប្បដិបក្ខតោ អវិប្បដិសារោ ទរថបរិឡាហាភាវេន ចិត្តស្ស និព្ពុតតា. តស្ស អវិប្បដិសារស្ស បច្ចយភូតំ សីលំ, តំសហគតា តទុបនិស្សយា ច បីតិបស្សទ្ធិសុខាទយោ សភាវតោ, ហេតុតោ ច សន្តសភាវា, តេសំ អនុយុញ្ជនេន អវូបសន្តសភាវំ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចំ បហីយតីតិ អាហ ‘‘អវិប្បដិសារករសន្តធម្មានុយោគវសេន ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចំ បហីយតី’’តិ. ភាវនាយ ហិ បុព្ពេនាបរំ វិសេសំ អាវហន្តិយា យំ សាតិសយំ សុខំ លព្ភតិ, តំ អនុបសន្តសភាវំ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចំ វិក្ខម្ភេន្តមេវ ឧប្បជ្ជតិ. អធិគតវិសេសស្សាតិ យថាធិគតស្ស ភាវនាវិសេសស្ស. បច្ចក្ខតាយាតិ បដិបជ្ជន្តស្ស យោគិនោ បច្ចក្ខភាវតោ ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធោ វត សោ ភគវា, យោ ឯវរូបិំ សម្មាបដិបត្តិំ ទេសេតី’’តិ បដិបត្តិទេសកេ សត្ថរិ. បដិបត្តិយន្តិ បដិបជ្ជមានជ្ឈានបដិបត្តិយំ. បដិបត្តិផលេតិ តាយ សាធេតព្ពេ លោកិយលោកុត្តរផលេ. វិចិកិច្ឆា បហីយតិ ធម្មន្វយវិចារាហិតពលេន វិចារពលេន. ឥតិ បញ្ច នីវរណានិ បហីយន្តីតិ ឯវំ បដិភាគនិមិត្តបដិលាភសមកាលមេវ ហេដ្ឋា បវត្តភាវនានុភាវនិប្ផន្នេហិ សមាធិអាទីហិ កាមច្ឆន្ទាទីនិ បញ្ច នីវរណានិ វិក្ខម្ភនវសេន បហីយន្តិ. ន ហិ បដិបក្ខេន វិនា បហាតព្ពស្ស បហានំ សម្ភវតិ, បដិបក្ខា ច សមាធិអាទយោ កាមច្ឆន្ទាទីនំ. យថាហ បេដកេ ‘‘សមាធិ កាមច្ឆន្ទស្ស បដិបក្ខោ’’តិអាទិ.

តេនេវ ច ‘‘ឥមេហិ តេសំ នីវរណានំ បហាន’’ន្តិ បហានបរិទីបនមុខេន ឈានង្គានិ សរូបតោ ទស្សេតុំ ‘‘តស្មិញ្ញេវ ចា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តស្មិញ្ញេវ ចាតិ យំ តំ យថាឧបដ្ឋិតំ ឧគ្គហនិមិត្តំ ភិន្ទិត្វា វិយ ឧបដ្ឋិតំ, តស្ស បដិច្ឆន្នភូតំ បដិភាគនិមិត្តំ, តស្មិញ្ញេវ និមិត្តេ. ចេតសោតិ អត្តនា សម្បយុត្តចិត្តស្ស. អភិនិរោបនលក្ខណោតិ អារោបនលក្ខណោ, អប្បនាសភាវោតិ អត្ថោ. និមិត្តានុមជ្ជនំ បដិភាគនិមិត្តេ អនុវិចរណំ. អារម្មណេ ហិ ភមរស្ស បទុមស្សូបរិ អនុបរិព្ភមនំ វិយ វិចារស្ស អនុវិចារណាការេន បវត្តិ អនុមជ្ជនកិច្ចំ. វិសេសោ ឯវ អធិគន្តព្ពតោ វិសេសាធិគមោ, បដិលទ្ធោ ច សោ វិសេសាធិគមោ ចាតិ បដិ…បេ… គមោ, តប្បច្ចយា តំហេតុកា បដិលទ្ធវិសេសាធិគមបច្ចយា បីតិ. បីតិមនស្ស បីតិសហិតចិត្តស្ស. បស្សទ្ធិសម្ភវតោតិ កាយចិត្តបស្សទ្ធីនំ សំសិជ្ឈនតោ. ‘‘បីតិមនស្ស កាយោ បស្សម្ភតី’’តិ ហិ វុត្តំ. បស្សទ្ធិនិមិត្តំ បស្សទ្ធិហេតុកំ សុខំ ‘‘បស្សទ្ធកាយោ សុខំ វេទិយតី’’តិ វចនតោ. សុខនិមិត្តា សុខបច្ចយា ឯកគ្គតា. ‘‘សុខិនោ ចិត្តំ សមាធិយតី’’តិ (ទី. និ. ១.៤៦៦; អ. និ. ៣.៩៦; ១១.១២) ហិ វុត្តំ. ឥតិ ឈានង្គានិ បាតុភវន្តីតិ ឯវំ ឯតានិ វិតក្កាទីនិ ឈានង្គានិ តស្មិំយេវ និមិត្តេ ឧប្បជ្ជន្តិ. បឋមជ្ឈានបដិពិម្ពភូតន្តិ បឋមជ្ឈានស្ស បដិច្ឆន្នភូតំ. តង្ខណញ្ញេវ បដិភាគនិមិត្តបដិលាភសមកាលមេវ ឧបចារជ្ឈានម្បិ និព្ពត្តតិ, ន នីវរណប្បហានមេវាតិ អធិប្បាយោ.

វិនីលកាទិកម្មដ្ឋានវណ្ណនា

១១៨. វិនីលកាទីសុបិ កម្មដ្ឋានេសុ. លក្ខណំ វុត្តន្តិ យំ តំ និមិត្តគ្គហណលក្ខណំ វុត្តំ. វុត្តនយេនេវាតិ ឧទ្ធុមាតកេ វុត្តនយេនេវ. សហ វិនិច្ឆយេន, អធិប្បាយេន ចាតិ សវិនិច្ឆយាធិប្បាយំ. តំ សព្ពំ លក្ខណំ វេទិតព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ.

កពរកពរវណ្ណន្តិ យេភុយ្យេន សពលវណ្ណំ. ឧស្សទវសេនាតិ រត្តសេតនីលវណ្ណេសុ ឧស្សទស្ស វណ្ណស្ស វសេន.

សន្និសិន្នន្តិ និច្ចលភាវេនេវ សព្ពសោ ថិរតំ.

ចោរាដវិយន្តិ ចោរេហិ បរិយុដ្ឋិតអរញ្ញេ. យត្ថាតិ យស្មិំ អាឃាតនេ. ឆិន្នបុរិសដ្ឋានេតិ ឆិន្នបុរិសវន្តេ ឋានេ. នានាទិសាយំ បតិតម្បីតិ ឆិន្នំ ហុត្វា សរីរស្ស ខណ្ឌទ្វយំ វិសុំ ទិសាសុ បតិតម្បិ. ឯកាវជ្ជនេនាតិ ឯកសមន្នាហារេន. អាបាថមាគច្ឆតីតិ ឯកជ្ឈំ អាបាថំ អាគច្ឆតិ. វិស្សាសំ អាបជ្ជតីតិ អជេគុច្ឆិតំ ឧបគច្ឆេយ្យ សេយ្យថាបិ ឆវឌាហកោ. សហត្ថា អបរាមសនេ ជិគុច្ឆា សណ្ឋាតិយេវាតិ អាហ ‘‘កត្តរយដ្ឋិយា វា ទណ្ឌកេន វា…បេ… ឧបនាមេតព្ព’’ន្តិ. វិច្ឆិទ្ទកភាវបញ្ញាយនត្ថំ ឯកង្គុលន្តរករណំ. ឧបនាមេតព្ពន្តិ ឧបនេតព្ពំ.

ខាយិតសទិសមេវាតិ ខាយិតាសុភសទិសមេវ. អង្គុលង្គុលន្តរន្តិ វិវិធំ ខិត្តំ សរីរាវយវំ អង្គុលន្តរំ អង្គុលន្តរំ. កត្វា វាតិ កត្តរយដ្ឋិយា វា ទណ្ឌកេន វា សយំ កត្វា វា.

លទ្ធប្បហារានន្តិ លទ្ធាវុធប្បហារានំ មុខតោតិ សម្ពន្ធោ. មុខតោតិ បហារាទិមុខតោ. បគ្ឃរមានកាលេតិ លោហិតំ បគ្ឃរមានកាលេ. លោហិតកំ លព្ភតីតិ យោជនា.

តន្តិ បុឡវកំ. តេសូតិ សោណាទិសរីរេសុ. អដ្ឋិកន្តិ អដ្ឋិកអសុភំ នានប្បការតោ វុត្តន្តិ សម្ពន្ធោ. បុរិមនយេនេវាតិ បុព្ពេ ឧទ្ធុមាតកេ វុត្តនយេនេវ.

១១៩. តន្តិ អដ្ឋិកំ. ន ឧបដ្ឋាតីតិ សភាវតោ ន ឧបដ្ឋាតិ, បដិក្កូលវសេន ន ឧបដ្ឋាតីតិ អត្ថោ. តេនាហ ‘‘ឱទាតកសិណសម្ភេទោ ហោតី’’តិ. អដ្ឋិកេ បឋមវយាទិសំលក្ខណំ ន សក្កាតិ ‘‘លិង្គន្តិ ឥធ ហត្ថាទីនំ នាម’’ន្តិ វុត្តំ. អដ្ឋិកសង្ខលិកា បន ‘‘អយំ ទហរស្ស, អយំ យោព្ពនេ ឋិតស្ស, អយំ អវយវេហិ វុទ្ធិបត្តិស្សា’’តិ ឯវំ វយវសេន វវត្ថបេតុំ សក្កុណេយ្យាវ, អព្យាបិតាយ បន ន គហិតន្តិ វេទិតព្ពំ. យទិបិ អដ្ឋិកសង្ខលិកាយំ សន្ធិតោ វវត្ថាបនំ លព្ភតិ, អដ្ឋិកេ បន ន លព្ភតីតិ តស្ស អនិយតភាវទីបនត្ថំ កមវិលង្ឃនំ កត្វា ‘‘តស្ស តស្ស អដ្ឋិនោ និន្នដ្ឋានថលដ្ឋានវសេនា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ និន្នដ្ឋានំ នាម អដ្ឋិនោ វិនតប្បទេសោ. ថលដ្ឋានំ ឧន្នតប្បទេសោ. ឃដិតឃដិតដ្ឋានវសេនាតិ អនុបគតន្ហារុពន្ធានំ, ឥតរេសញ្ច អញ្ញមញ្ញំ សំកិលិដ្ឋសំកិលិដ្ឋដ្ឋានវសេន. អន្តរវសេនាតិ អញ្ញមញ្ញស្ស អន្តរវសេន, សុសិរវសេន ច. សព្ពត្ថេវាតិ សកលាយ អដ្ឋិសង្ខលិកាយ, សព្ពស្មិំ វា អដ្ឋិកេ.

១២០. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ អដ្ឋិកាសុភេ. យុជ្ជមានវសេន សល្លក្ខេតព្ពន្តិ យំ និមិត្តគ្គហណំ យត្ថ យុជ្ជតិ, តំ តត្ថ ឧគ្គណ្ហនត្ថំ និមិត្តគ្គហណវសេន ឧបលក្ខេតព្ពំ. សកលាយាតិ អនវសេសភាគាយ បរិបុណ្ណាវយវាយ. សម្បជ្ជតិ និមិត្តុបដ្ឋានវសេន. តេសូតិ អដ្ឋិកសង្ខលិកដ្ឋិកេសុ. វុត្តំ អដ្ឋកថាយំ. តន្តិ ‘‘ឯកសទិសមេវា’’តិ វចនំ. ឯកស្មិំ អដ្ឋិកេ យុត្តន្តិ ឥទំ យថា វិនីលកាទីសុ ឧភិន្នំ និមិត្តានំ យថារហំ វណ្ណវិសេសតោ, បរិបុណ្ណាបរិបុណ្ណតោ, សវិវរាវិវរតោ, ចលាចលតោ ច វិសេសោ លព្ភតិ, ន ឯវមេតស្សាតិ កត្វា វុត្តំ, ន បន សព្ពេន សព្ពំ វិសេសាភាវតោ. តេនេវាហ ‘‘ឯកដ្ឋិកេបិ ចា’’តិអាទិ. តត្ថ ពីភច្ឆេនាតិ សុវិភូតអដ្ឋិរូបត្តា អដ្ឋិភាវេនេវ វិរូបេន. ភយានកេនាតិ តេនេវ បាកតិកសត្តានំ ភយាវហេន. បីតិសោមនស្សជនកេនាតិ សណ្ហមដ្ឋភាវេន ឧបដ្ឋានតោ, ភាវនាយ ច សវិសេសត្តា បីតិយា, សោមនស្សស្ស ច ឧប្បាទកេន. តេនេវាហ ‘‘ឧបចារាវហត្តា’’តិ.

ឥមស្មិំ ឱកាសេតិ ឧគ្គហបដិភាគនិមិត្តានំ វុត្តដ្ឋានេ. ទ្វារំ ទត្វា វាតិ ‘‘បដិក្កូលភាវេយេវ ទិដ្ឋេ និមិត្តំ នាម ហោតី’’តិ ឯត្តកេ ឯវ អដ្ឋត្វា អនន្តរមេវ ‘‘ទុវិធំ ឥធ និមិត្ត’’ន្តិអាទិនា ឧគ្គហបដិភាគនិមិត្តានិ វិភជិត្វា វចនេន យថាវុត្តស្ស និមិត្តវិភាគស្ស ទ្វារំ ទត្វាវ វុត្តំ. និព្ពិកប្បន្តិ ‘‘សុភ’’ន្តិ វិកប្បេន និព្ពិកប្បំ, អសុភន្ត្វេវាតិ អត្ថោ. វិចារេត្វាតិ ‘‘ឯកស្មិំ អដ្ឋិកេ យុត្ត’’ន្តិអាទិនា វិចារេត្វា.

មហាតិស្សត្ថេរស្សាតិ ចេតិយបព្ពតវាសីមហាតិស្សត្ថេរស្ស. និទស្សនានីតិ ទន្តដ្ឋិកមត្តទស្សនេន សកលស្សាបិ តស្សា ឥត្ថិយា សរីរស្ស អដ្ឋិសង្ឃាតភាវេន ឧបដ្ឋានាទីនិ ឯត្ថ អដ្ឋិកកម្មដ្ឋានេ ឧគ្គហបដិភាគនិមិត្តានំ វិសេសវិភាវនានិ ឧទាហរណានិ.

សុភគុណោតិ សវាសនានំ កិលេសានំ បហីនត្តា សុបរិសុទ្ធគុណោ. ទសសតលោចនេនាតិ សហស្សក្ខេន ទេវានមិន្ទេន. សោ ហិ ឯកាសនេនេវ សហស្សអត្ថានំ វិចារណសមត្ថេន បញ្ញាចក្ខុនា សមន្នាគតត្តា ‘‘សហស្សក្ខោ’’តិ វុច្ចតិ. ថុតកិត្តីតិ ‘‘យោ ធីរោ សព្ពធិ ទន្តោ’’តិអាទិនា (មហាវ. ៥៨) អភិត្ថុតកិត្តិសទ្ទោ.

បកិណ្ណកកថាវណ្ណនា

១២១. ឧជុបដិបក្ខេន បហីនភាវំ សន្ធាយាហ ‘‘សុវិក្ខម្ភិតរាគត្តា’’តិ. អសុភប្បភេទោតិ ឧទ្ធុមាតកាទិអសុភវិភាគោ. សរីរសភាវប្បត្តិវសេនាតិ សរីរស្ស អត្តនោ សភាវូបគមនវសេន. សរីរញ្ហិ វិនស្សមានំ អញ្ញរូបេន ឋិតស្ស រក្ខសស្ស វិយ សភាវប្បត្តិវសេនេវ វិនស្សតិ. រាគចរិតភេទវសេនាតិ រាគចរិតវិភាគវសេន. យទិ សរីរសភាវប្បត្តិវសេន អយមសុភប្បភេទោ វុត្តោ, មហាសតិបដ្ឋានាទីសុ (ទី. និ. ២.៣៧២ អាទយោ; ម. និ. ១.១០៥ អាទយោ) កថំ នវប្បភេទោតិ? សោ សរសតោ ឯវ សភាវប្បត្តិវសេន វុត្តោ, អយំ បន បរូបក្កមេនាបិ. តត្ថ ច ឥធាគតេសុ ទសសុ អសុភេសុ ឯកច្ចានេវ គហិតានិ, អដ្ឋិកញ្ច បញ្ចវិធា វិភត្តំ. តានិ ច វិបស្សនាវសេន, ឥមានិ សមថវសេនាតិ បាកដោយំ ភេទោតិ.

ឥមេសំ បន ទស្សនម្បិ អសុភភាវសាមញ្ញេន សតិបិ អវិសេសតោ រាគចរិតានំ សប្បាយភាវេ យំ វុត្តំ ‘‘រាគចរិតភេទវសេន ចា’’តិ, តំ វិភជិត្វា ទស្សេតុំ ‘‘វិសេសតោ’’តិអាទិ វុត្តំ. សូនភាវេន សុសណ្ឋិតម្បិ សរីរំ ទុស្សណ្ឋិតមេវ ហោតីតិ ឧទ្ធុមាតកសរីរេ សណ្ឋានវិបត្តិំ ទីបេតីតិ អាហ ‘‘សរីរសណ្ឋានវិបត្តិប្បកាសនតោ’’តិ. សណ្ឋានសម្បត្តិយំ រត្តោ សណ្ឋានរាគី, តស្ស សប្បាយំ សណ្ឋានរាគស្ស វិក្ខម្ភនុបាយភាវតោ. កាយោ ឯវ កាយវណោ, តត្ថ បដិពទ្ធស្ស និស្សិតស្ស. សុសិរភាវប្បកាសនតោតិ សុសិរស្ស វិវរស្ស អត្ថិភាវប្បកាសនតោ. សរីរេ ឃនភាវរាគិនោតិ សរីរេ អង្គបច្ចង្គានំ ថិរភាវំ បដិច្ច ឧប្បជ្ជនករាគវតោ. វិក្ខេបប្បកាសនតោតិ សោណសិង្គាលាទីហិ ឥតោ ចិតោ ច វិក្ខេបស្ស បកាសនតោ អង្គបច្ចង្គលីលារាគិនោ សប្បាយំ. ឦទិសានំ កិរ អនវដ្ឋិតរូបានំ អវយវានំ កោ លីឡាវិលាសោតិ វិរាគសម្ភវតោ. សង្ឃាតភេទវិការប្បកាសនតោតិ សង្ឃាតស្ស អង្គបច្ចង្គានំ សំហតភាវស្ស សុសម្ពន្ធតាយ ភេទោ ឯវ វិការោ សង្ឃាតភេទវិការោ, តស្ស បកាសនតោ. លោហិតំ មក្ខិតំ ហុត្វា បដិក្កូលភាវោ លោហិតមក្ខិតបដិក្កូលភាវោ, តស្ស បកាសនតោ. មមត្តរាគិនោតិ ‘‘មម អយ’’ន្តិ ឧប្បជ្ជនករាគវតោ. ទន្តសម្បត្តិរាគិនោតិ ទន្តសម្បត្តិយំ រជ្ជនសីលស្ស.

កស្មា បនេត្ថ ឧទ្ធុមាតកាទិកេ បឋមជ្ឈានមេវ ឧប្បជ្ជតិ, ន ទុតិយាទីនីតិ អនុយោគំ មនសិ កត្វា អាហ ‘‘យស្មា បនា’’តិអាទិ. អបរិសណ្ឋិតជលាយាតិ សោតវសេន បវត្តិយា សមន្តតោ អដ្ឋិតជលាយ អសន្និសិន្នសលិលាយ. អរិត្តពលេនាតិ បាជនទណ្ឌពលេន. ទុព្ពលត្តា អារម្មណស្សាតិ បដិក្កូលភាវេន អត្តនិ ចិត្តំ ឋបេតុំ អសមត្ថភាវោ អារម្មណស្ស ទុព្ពលតា. បដិក្កូលេ ហិ អារម្មណេ សរសតោ ចិត្តំ បវត្តិតុំ ន សក្កោតិ, អភិនិរោបនលក្ខណេន បន វិតក្កេន អភិនិរោបិយមានមេវ ចិត្តំ ឯកគ្គតំ លភតិ. ន វិនា វិតក្កេនាតិ វិតក្ករហិតានិ ទុតិយាទិជ្ឈានានិ តត្ថ បតិដ្ឋំ ន លភន្តិ. តេនាហ ‘‘វិតក្កពលេនេវា’’តិអាទិ.

យទិ បដិក្កូលភាវតោ ឧទ្ធុមាតាទិអារម្មណេ ទុតិយាទិជ្ឈានានិ ន បវត្តន្តិ, ឯវំ សន្តេ បឋមជ្ឈានេនាបិ តត្ថ ន ឧប្បជ្ជិតព្ពំ. ន ហិ តត្ថ បីតិសោមនស្សានំ សម្ភវោ យុត្តោតិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘បដិក្កូលេបិ ច ឯតស្មិ’’ន្តិអាទិ. តត្ថ អានិសំសទស្សាវិតានីវរណសន្តាបរោគវូបសមានំ យថាក្កមំ បុប្ផច្ឆឌ្ឌក, វមនវិរេចនឧបមា យោជេតព្ពា.

១២២. យថាវុត្តការណេន ទសធា វវត្ថិតម្បិ សភាវតោ ឯកវិធមេវាតិ ទស្សេតុំ ‘‘ទសវិធម្បិ ចេត’’ន្តិអាទិំ វត្វា ស្វាយំ សភាវោ យថា អវិញ្ញាណកេសុ, ឯវំ សវិញ្ញាណកេសុបិ លព្ភតេវ. តស្មា តត្ថាបិ យោនិសោមនសិការវតោ ភាវនា ឥជ្ឈតេវាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘តទេតំ ឥមិនា លក្ខណេនា’’តិអាទិមាហ. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ ជីវមានកសរីរេ. អលង្ការេនាតិ បដិជគ្គនបុព្ពកេន អលង្ករណេន. ន បញ្ញាយតិ បចុរជនស្សាតិ អធិប្បាយោ. អតិរេកតិសតអដ្ឋិកសមុស្សយំ ទន្តដ្ឋិកេហិ សទ្ធិំ, តេហិ បន វិនា ‘‘តិមត្តានិ អដ្ឋិសតានី’’តិ (វិសុទ្ធិ. ១.១៩០) កាយគតាសតិយំ វក្ខតិ. ឆិទ្ទាវឆិទ្ទន្តិ ខុទ្ទានុខុទ្ទឆិទ្ទវន្តំ. មេទកថាលិកា មេទភរិតភាជនំ. និច្ចុគ្ឃរិតបគ្ឃរិតន្តិ និច្ចកាលំ ឧបរិ, ហេដ្ឋា ច វិស្សវន្តំ. វេមត្តន្តិ នានត្តំ. នានាវត្ថេហីតិ នានាវណ្ណេហិ វត្ថេហិ. ហិរិយា លជ្ជាយ កោបនតោ វិនាសនតោ ហិរិកោបិនំ, ឧច្ចារបស្សាវមគ្គំ. យាថាវសរសន្តិ យថាភូតំ សភាវំ. យាថាវតោ រសីយតិ ញាយតីតិ ហិ រសោ, សភាវោ. រតិន្តិ អភិរតិំ អភិរុចិំ. អត្តសិនេហសង្ខាតេន រាគេន រត្តា អត្តសិនេហរាគរត្តា. វិហញ្ញមានេនាតិ ឥច្ឆិតាលាភេន វិឃាតំ អាបជ្ជន្តេន.

កិំសុកន្តិ បាលិភទ្ទកំ, បលាសោតិ កេចិ, សិម្ពលីតិ អបរេ. អតិលោលុបោតិ អតិវិយ លោលសភាវោ. អទុន្តិ ឯតំ. នន្តិ កេសាទិសរីរកោដ្ឋាសំ. មុច្ឆិតាតិ មោហិតា, មុច្ឆាបាបិកាយ វា តណ្ហាយ វសេន មុច្ឆំ បត្តា. សភាវន្តិ បដិក្កូលភាវំ.

ឧក្ករូបមោតិ ឧច្ចារបស្សាវដ្ឋានសមោ, វច្ចកូបសមោ វា. ចក្ខុភូតេហីតិ ចក្ខុំ បត្តេហិ បដិលទ្ធបញ្ញាចក្ខុកេហិ, លោកស្ស វា ចក្ខុភូតេហិ. អល្លចម្មបដិច្ឆន្នោតិ អល្លចម្មបរិយោនទ្ធោ.

ទព្ពជាតិកេនាតិ ឧត្តរិមនុស្សធម្មេ បដិលទ្ធុំ ភព្ពរូបេន. យត្ថ យត្ថ សរីរេ, សរីរស្ស វា យត្ថ យត្ថ កោដ្ឋាសេ. និមិត្តំ គហេត្វាតិ អសុភាការស្ស សុដ្ឋុ សល្លក្ខណវសេន យថា ឧគ្គហនិមិត្តំ ឧប្បជ្ជតិ, ឯវំ ឧគ្គណ្ហនវសេន និមិត្តំ គហេត្វា, ឧគ្គហនិមិត្តំ ឧប្បាទេត្វាតិ អត្ថោ. កម្មដ្ឋានំ អប្បនំ បាបេតព្ពន្តិ យថាលទ្ធេ ឧគ្គហនិមិត្តេ កម្មំ ករោន្តេន បដិភាគនិមិត្តំ ឧប្បាទេត្វា ឧបចារជ្ឈានេ ឋិតេន តមេវ ភាវនំ ឧស្សុក្កាបេន្តេន អសុភកម្មដ្ឋានំ អប្បនំ បាបេតព្ពំ. អធិគតប្បនោ ហិ បឋមជ្ឈានេ ឋិតោ តមេវ ឈានំ បាទកំ កត្វា វិបស្សនំ អារភិត្វា សង្ខារេ សម្មសន្តោ នចិរស្សេវ សព្ពាសវេ ខេបេតីតិ.

អសុភកម្មដ្ឋាននិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឥតិ ឆដ្ឋបរិច្ឆេទវណ្ណនា.