នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស

វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា

(បឋមោ ភាគោ)

គន្ថារម្ភកថា

សទ្ធម្មរំសិមាលី យោ, វិនេយ្យកមលាករេ;

វិពោធេសិ មហាមោហ-តមំ ហន្ត្វាន សព្ពសោ.

ញាណាតិសយពិម្ពំ តំ, វិសុទ្ធករុណារុណំ;

វន្ទិត្វា និរុបក្លេសំ, ពុទ្ធាទិច្ចំ មហោទយំ.

លោកាលោកករំ ធម្មំ, គុណរស្មិសមុជ្ជលំ;

អរិយសង្ឃញ្ច សម្ផុល្លំ, វិសុទ្ធកមលាករំ.

វន្ទនាជនិតំ បុញ្ញំ, ឥតិ យំ រតនត្តយេ;

ហតន្តរាយោ សព្ពត្ថ, ហុត្វាហំ តស្ស តេជសា.

សម្បន្នសីលាចារេន, ធីមតា សុចិវុត្តិនា;

អជ្ឈេសិតោ ទាឋានាគត្ថេរេន ថិរចេតសា.

វិសុទ្ធចរិតោ នាថោ, យំ វិសុទ្ធិមនុត្តរំ;

បត្វា ទេសេសិ ករុណាសមុស្សាហិតមានសោ.

តស្សា អធិគមូបាយោ, វិសុទ្ធនយមណ្ឌិតោ;

វិសុទ្ធិមគ្គោ យោ វុត្តោ, សុវិសុទ្ធបទក្កមោ.

សុវិសុទ្ធំ អសំកិណ្ណំ, និបុណត្ថវិនិច្ឆយំ;

មហាវិហារវាសីនំ, សមយំ អវិលោមយំ.

តស្ស និស្សាយ បោរាណំ, កថាមគ្គំ អនាកុលំ;

តន្តិនយានុគំ សុទ្ធំ, ករិស្សាមត្ថវណ្ណនំ.

ឥតិ អាកង្ខមានស្ស, សទ្ធម្មស្ស ចិរដ្ឋិតិំ;

វិភជន្តស្ស តស្សត្ថំ, និសាមយថ សាធវោតិ.

និទានាទិកថាវណ្ណនា

១. ស្វាយំ វិសុទ្ធិមគ្គោ យំ សុត្តបទំ និស្សាយ បដ្ឋបីយតិ, តំ តាវ និក្ខិបិត្វា តស្ស និទានាទិនិទ្ធារណមុខេន នានប្បការតោ អត្ថំ សំវណ្ណេតុំ ‘‘សីលេ បតិដ្ឋាយា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. ធម្មំ សំវណ្ណេន្តេន ហិ អាទិតោ តស្ស និទានំ វត្តព្ពំ, តតោ បយោជនំ បិណ្ឌត្ថោ បទត្ថោ សម្ពន្ធោ អធិប្បាយោ ចោទនា សោធនំ វត្តព្ពំ. តថា ចេវ អាចរិយេន បដិបន្នំ. ឯត្ថ ហិ ភគវន្តំ កិរាតិអាទិ ទេសនាយ និទានបយោជននិទ្ធារណំ, វិសុទ្ធិមគ្គំ ភាសិស្សន្តិអាទិ បិណ្ឌត្ថនិទ្ធារណំ, សីលេ ឋត្វាតិអាទិ បទត្ថសម្ពន្ធាធិប្បាយវិភាវនា, កិំ សីលន្តិអាទិ ចោទនា, តតោ បរំ សោធនំ, សមាធិបញ្ញាកថាសុបិ ឯសេវ នយោ. កស្មា បនេត្ថ វិស្សជ្ជនគាថា អាទិម្ហិ និក្ខិត្តា, ន បុច្ឆាគាថា. បុច្ឆាបុព្ពិកា ហិ វិស្សជ្ជនាតិ? វុច្ចតេ – តទត្ថស្ស មង្គលភាវតោ, សាសនស្ស អាទិកល្យាណាទិភាវវិភាវនតោ, ភយាទិឧបទ្ទវនិវារណេន អន្តរាយវិធមនតោ, ឧបរិ សំវណ្ណេតព្ពធម្មសង្គហតោ ចាតិ វេទិតព្ពំ.

ឯត្ថាហ – កស្មា បនាយំ វិសុទ្ធិមគ្គកថា វត្ថុបុព្ពិកា អារទ្ធា, ន សត្ថុថោមនាបុព្ពិកាតិ? វុច្ចតេ – វិសុំ អសំវណ្ណនាទិភាវតោ. សុមង្គលវិលាសិនីអាទយោ វិយ ហិ ទីឃនិកាយាទីនំ នាយំ វិសុំ សំវណ្ណនា, ន បករណន្តរំ វា អភិធម្មាវតារសុមតាវតារាទិ វិយ. តាសំយេវ បន សុមង្គលវិលាសិនីអាទីនំ វិសេសភូតា. តេនេវាហ ‘‘មជ្ឈេ វិសុទ្ធិមគ្គោ’’តិអាទិ (ទី. និ. អដ្ឋ. ១.គន្ថារម្ភកថា; ម. និ. អដ្ឋ. ១.គន្ថារម្ភកថា; សំ. និ. អដ្ឋ. ១.១.គន្ថារម្ភកថា; អ. និ. អដ្ឋ. ១.១.គន្ថារម្ភកថា). អថ វា ថោមនាបុព្ពិកាបិ ចាយំ កថា ន វត្ថុបុព្ពិកាវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. សាសនេ ហិ វត្ថុកិត្តនំ ន លោកេ វិយ កេវលំ ហោតិ, សាសនសម្បត្តិកិត្តនត្តា បន សត្ថុ អវិបរីតធម្មទេសនាភាវវិភាវនេន សត្ថុគុណសំកិត្តនំ ឧល្លិង្គន្តមេវ បវត្តតិ. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘ឯត្តាវតា តិស្សោ សិក្ខា’’តិអាទិ. សោតាបន្នាទិភាវស្ស ច ការណន្តិ ឯត្ថ ហិ អាទិ-សទ្ទេន សព្ពសកទាគាមិអនាគាមិនោ វិយ សព្ពេបិ អរហន្តោ សង្គយ្ហន្តិ វិភាគស្ស អនុទ្ធដត្តា. តេន តិណ្ណម្បិ ពោធិសត្តានំ និព្ពេធភាគិយា សីលាទយោ ឥធ ‘‘សីលេ បតិដ្ឋាយា’’តិអាទិវចនេន សង្គហិតាតិ ទដ្ឋព្ពំ. តិណ្ណម្បិ ហិ នេសំ ចរិមភវេ វិសេសតោ សំសារភយិក្ខណំ, យថាសកំ សីលេ បតិដ្ឋាយ សមថវិបស្សនំ ឧស្សុក្កាបេត្វា តណ្ហាជដាវិជដនបដិបត្តិ ច សមានាតិ. អថ វា ‘‘សោ ឥមំ វិជដយេ ជដ’’ន្តិ សាធារណវចនេន សាតិសយំ, និរតិសយញ្ច តណ្ហាជដាវិជដនំ គហិតំ. តត្ថ យំ និរតិសយំ សវាសនប្បហានតាយ. តេន សត្ថុ បហានសម្បទា កិត្តិតា ហោតិ, តន្និមិត្តា ញាណសម្បទា ច. តទុភយេន នានន្តរិកតាយ អានុភាវសម្បទាទយោបីតិ. ឯវម្បិ ថោមនាបុព្ពិកាយំ កថាតិ វេទិតព្ពំ. អថ វា ថោមនាបុព្ពិកា ឯវាយំ កថាតិ ទដ្ឋព្ពំ, ‘‘សព្ពធម្មេសុ អប្បដិហតញាណចារោ’’តិអាទិនា សត្ថុ ថោមនំ បុរក្ខត្វា សំវណ្ណនាយ អារទ្ធត្តា. សា បនាយំ យស្មា បុច្ឆន្តស្ស អជ្ឈាសយានុរូបំ ព្យាករណសមត្ថតាយ វិភាវនវសេន បវត្តិតា, អាចិណ្ណញ្ចេតំ អាចរិយស្ស យទិទំ សំវណ្ណេតព្ពធម្មានុកូលំ សំវណ្ណនារម្ភេ សត្ថុ អភិត្ថវនំ. តស្មា ឥមិនា ការណេន ឯវមេត្ថ ថោមនា បវត្តិតាតិ. ថោមនាការស្ស វុច្ចមានស្ស ការណំ ឧទ្ធរន្តេន បឋមំ វិស្សជ្ជនគាថំ និក្ខិបិត្វា តស្សា និទានចោទនាមុខេន បុច្ឆាគាថំ សរូបតោ ច អត្ថតោ ច ទស្សេត្វា តស្សា បុច្ឆាយ អវិបរីតព្យាករណសមត្ថភាវាវជោតនំ ភគវតោ ថោមនំ បុរក្ខត្វា យថាធិប្បេតធម្មសំវណ្ណនា កតា. តេនាហ ‘‘សីលេ បតិដ្ឋាយា’’តិអាទិ. តត្ថ គាថាយ អត្ថោ បរតោ អាវិ ភវិស្សតិ.

ឥតីតិអាទីសុ ឥតីតិ អយំ ឥតិ-សទ្ទោ ហេតុ បរិសមាបនាទិបទត្ថវិបរិយាយបការាវធារណនិទស្សនាទិអនេកត្ថប្បភេទោ. តថា ហេស ‘‘រុប្បតីតិ ខោ, ភិក្ខវេ, តស្មា ‘រូប’ន្តិ វុច្ចតី’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ៣.៧៩) ហេតុម្ហិ អាគតោ. ‘‘តស្មាតិហ មេ, ភិក្ខវេ, ធម្មទាយាទា ភវថ, មា អាមិសទាយាទា. អត្ថិ មេ តុម្ហេសុ អនុកម្បា ‘កិន្តិ មេ សាវកា ធម្មទាយាទា ភវេយ្យុំ, នោ អាមិសទាយាទា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.២៩) បរិសមាបនេ. ‘‘ឥតិ វា ឥតិ ឯវរូបា នច្ចគីតវាទិតវិសូកទស្សនា បដិវិរតោ’’តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.១៩៧) អាទិអត្ថេ. ‘‘មាគណ្ឌិយោតិ តស្ស ព្រាហ្មណស្ស សង្ខា សមញ្ញា បញ្ញត្តិ វោហារោ នាមំ នាមកម្មំ នាមធេយ្យំ និរុត្តិ ព្យញ្ជនំ អភិលាបោ’’តិអាទីសុ (មហានិ. ៧៣, ៧៥) បទត្ថវិបរិយាយេ. ‘‘ឥតិ ខោ, ភិក្ខវេ, សប្បដិភយោ ពាលោ, អប្បដិភយោ បណ្ឌិតោ. សឧបទ្ទវោ ពាលោ, អនុបទ្ទវោ បណ្ឌិតោ. សឧបសគ្គោ ពាលោ, អនុបសគ្គោ បណ្ឌិតោ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ៣.១២៤) បការេ. ‘‘អត្ថិ ឥទប្បច្ចយា ជរាមរណន្តិ ឥតិ បុដ្ឋេន សតា, អានន្ទ, អត្ថីតិស្ស វចនីយំ, កិំបច្ចយា ជរាមរណន្តិ ឥតិ ចេ វទេយ្យ, ជាតិបច្ចយា ជរាមរណន្តិ ឥច្ចស្ស វចនីយ’’ន្តិអាទីសុ (ទី. និ. ២.៩៦) អវធារណេ, សន្និដ្ឋានេតិ អត្ថោ. ‘‘អត្ថីតិ ខោ, កច្ចាន, អយមេកោ អន្តោ, នត្ថីតិ ខោ, កច្ចាន, អយំ ទុតិយោ អន្តោ’’តិអាទីសុ (សំ. និ. ២.១៥; ៣.៩០) និទស្សនេ. ឥធាបិ និទស្សនេ ទដ្ឋព្ពោ, បការេតិបិ វត្តុំ វដ្ដតេវ. បឋមោ បន ឥតិ-សទ្ទោ បរិសមាបនេ ទដ្ឋព្ពោ. ហីតិ អវធារណេ. ឥទន្តិ អាសន្នបច្ចក្ខវចនំ យថាធិគតស្ស សុត្តបទស្ស អភិមុខីករណតោ.

វុត្តន្តិ អយំ វុត្ត-សទ្ទោ សឧបសគ្គោ, អនុបសគ្គោ ច វប្បនវាបសមីករណកេសោហារណជីវិតវុត្តិបមុត្តភាវបាវចនបវត្តិតអជ្ឈេសនកថនាទីសុ ទិស្សតិ. តថា ហិ អយំ –

‘‘គាវោ តស្ស បជាយន្តិ, ខេត្តេ វុត្តំ វិរូហតិ;

វុត្តានំ ផលមស្នាតិ, យោ មិត្តានំ ន ទុព្ភតី’’តិ. –

អាទីសុ (ជា. ២.២២.១៩) វប្បនេ អាគតោ. ‘‘នោ ច ខោ បដិវុត្ត’’ន្តិអាទីសុ (បារា. ២៨៩) អដ្ឋទន្តកាទីហិ វាបសមីករណេ. ‘‘កាបដិកោ មាណវោ ទហរោ វុត្តសិរោ’’តិអាទីសុ (ម. និ. ២.៤២៦) កេសោហារណេ. ‘‘បន្នលោមោ បរទត្តវុត្តោ មិគភូតេន ចេតសា វិហរតី’’តិអាទីសុ (ចូឡវ. ៣៣២) ជីវិតវុត្តិយំ. ‘‘សេយ្យថាបិ នាម បណ្ឌុបលាសោ ពន្ធនា បវុត្តោ អភព្ពោ ហរិតត្ថាយា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ៣.៥៩; បារា. ៩២; បាចិ. ៦៦៦; មហាវ. ១២៩) ពន្ធនតោ បមុត្តភាវេ. ‘‘យេសមិទំ ឯតរហិ បោរាណំ មន្តបទំ គីតំ បវុត្តំ សមិហិត’’ន្តិអាទីសុ (ទី. និ. ១.២៨៥; ម. និ. ២.៤២៧; មហាវ. ៣០០) បាវចនភាវេន បវត្តិតេ. លោកេ បន ‘‘វុត្តោ គុណោ វុត្តោ បារាយនោ’’តិអាទីសុ អជ្ឈេសនេ. ‘‘វុត្តំ ខោ បនេតំ ភគវតា ‘ធម្មទាយាទា មេ, ភិក្ខវេ, ភវថ, មា អាមិសទាយាទា’តិ’’អាទីសុ (ម. និ. ១.៣០) កថនេ. ឥធាបិ កថនេ ឯវ ទដ្ឋព្ពោ. តស្មា ‘‘ឥតិ ហិ ឯវមេវ ឥទំ សុត្តំ ទេសិត’’ន្តិ យថានិក្ខិត្តំ គាថំ ទេសិតភាវេន និទស្សេតិ. តស្សា វា ទេសិតាការំ អវធារេតិ.

កស្មាតិ ហេតុម្ហិ និស្សក្កំ. បនាតិ វចនាលង្ការមត្តំ. ឧភយេនាបិ ការណំ បុច្ឆតិ. ឯតន្តិ យថាវុត្តំ សុត្តបទំ បច្ចាមសតិ. វុត្តន្តិ បុច្ឆានិមិត្តំ. តទត្ថស្ស អត្តនោ ពុទ្ធិយំ វិបរិវត្តមានតំ ឧបាទាយ ‘‘ឥទ’’ន្តិ វត្វា បុន ភគវតា ភាសិតាការំ សន្ធាយ ‘‘ឯត’’ន្តិ វុត្តំ. សកលេន បនានេន វចនេន ទេសនាយ និទានំ ជោតិតំ ហោតិ. បរតោ តស្សា ទេសកទេសកាលបដិគ្គាហកេ វិភាវេតុំ ‘‘ភគវន្តំ កិរា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ កិរាតិ អនុស្សវនត្ថេ និបាតោ. តេន វុច្ចមានស្សត្ថស្ស អនុ អនុ សុយ្យមានតំ ទីបេតិ. រត្តិភាគេតិ រត្តិយា ឯកស្មិំ កោដ្ឋាសេ, មជ្ឈិមយាមេតិ អធិប្បាយោ. វេស្សវណាទយោ វិយ អបាកដនាមធេយ្យត្តា អញ្ញតរោ. ទេវោ ឯវ ទេវបុត្តោ. សំសយសមុគ្ឃាដត្ថន្តិ វិចិកិច្ឆាសល្លសមុទ្ធរណត្ថំ បុច្ឆីតិ យោជនា. ‘‘សំសយសមុគ្ឃាដត្ថ’’ន្តិ ច ឥមិនា បញ្ចសុ បុច្ឆាសុ អយំ វិមតិច្ឆេទនាបុច្ឆាតិ ទស្សេតិ. យេន អត្ថេន តណ្ហា ‘‘ជដា’’តិ វុត្តា, តមេវ អត្ថំ ទស្សេតុំ ‘‘ជាលិនិយា’’តិអាទិ វុត្តំ. សា ហិ អដ្ឋសតតណ្ហាវិចរិតប្បភេទោ អត្តនោ អវយវភូតោ ឯវ ជាលោ ឯតិស្សា អត្ថីតិ ‘‘ជាលិនី’’តិ វុច្ចតិ.

ឥទានិស្សា ជដាការេន បវត្តិំ ទស្សេតុំ ‘‘សា ហី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ រូបាទីសុ អារម្មណេសូតិ តស្សា បវត្តិដ្ឋានមាហ, រូបាទិឆឡារម្មណវិនិមុត្តស្ស តណ្ហាវិសយស្ស អភាវតោ. ហេដ្ឋុបរិយវសេនាតិ កទាចិ រូបារម្មណេ កទាចិ យាវ ធម្មារម្មណេ កទាចិ ធម្មារម្មណេ កទាចិ យាវ រូបារម្មណេតិ ឯវំ ហេដ្ឋា, ឧបរិ ច បវត្តិវសេន. ទេសនាក្កមេន ចេត្ថ ហេដ្ឋុបរិយតា ទដ្ឋព្ពា. កទាចិ កាមភវេ កទាចិ រូបភវេ កទាចិ អរូបភវេ កទាចិ វា អរូបភវេ…បេ… កទាចិ កាមភវេតិ ឯវមេត្ថ ហេដ្ឋុបរិយវសេន បវត្តិ វេទិតព្ពា. សព្ពសង្ខារានំ ខណេ ខណេ ភិជ្ជនសភាវត្តា អបរាបរុប្បត្តិ ឯត្ថ សំសិព្ពនន្តិ អាហ ‘‘បុនប្បុនំ ឧប្បជ្ជនតោ’’តិ. ‘‘សំសិព្ពនដ្ឋេនា’’តិ ឥទំ យេន សម្ពន្ធេន ជដា វិយាតិ ជដាតិ ជដាតណ្ហានំ ឧបមូបមេយ្យតា, តំទស្សនំ. អយំ ហេត្ថ អត្ថោ – យថា ជាលិនោ វេឡុគុម្ពស្ស សាខា, កោសសញ្ចយាទយោ ច អត្តនា អត្តនោ អវយវេហិ សំសិព្ពិតា វិនទ្ធា ‘‘ជដា’’តិ វុច្ចន្តិ, ឯវំ តណ្ហាបិ សំសិព្ពនសភាវេនាតិ, ‘‘សំសិព្ពិតដ្ឋេនា’’តិ វា បាឋោ, អត្តនាវ អត្តនោ សំសិព្ពិតភាវេនាតិ អត្ថោ. អយំ ហិ តណ្ហា កោសការកិមិ វិយ អត្តនាវ អត្តានម្បិ សំសិព្ពន្តី បវត្តតិ. តេនាហ ភគវា ‘‘រូបតណ្ហា លោកេ បិយរូបំ សាតរូបំ, ឯត្ថេសា តណ្ហា ឧប្បជ្ជមានា ឧប្បជ្ជតិ, ឯត្ថ និវិសមានា និវិសតី’’តិអាទិ (ទី. និ. ២.៤០០; ម. និ. ១.៨៦; វិភ. ២០៣). ឥមេ សត្តា ‘‘មម ឥទ’’ន្តិ បរិគ្គហិតំ វត្ថុំ អត្តនិព្ពិសេសំ មញ្ញមានា អព្ភន្តរិមំ ករោន្តិ. អព្ភន្តរត្ថោ ច អន្តោសទ្ទោតិ សកបរិក្ខារេ ឧប្បជ្ជមានាបិ តណ្ហា ‘‘អន្តោជដា’’តិ វុត្តា. បព្ពជិតស្ស បត្តាទិ, គហដ្ឋស្ស ហត្ថិអាទិ សកបរិក្ខារោ.

‘‘អត្តា’’តិ ភវតិ ឯត្ថ អភិមានោតិ អត្តភាវោ, ឧបាទានក្ខន្ធបញ្ចកំ. សរីរន្តិ កេចិ. មម អត្តភាវោ សុន្ទរោ, អសុកស្ស វិយ មម អត្តភាវោ ភវេយ្យាតិ វា អាទិនា សកអត្តភាវាទីសុ តណ្ហាយ ឧប្បជ្ជមានាការោ វេទិតព្ពោ. អត្តនោ ចក្ខាទីនិ អជ្ឈត្តិកាយតនានិ. អត្តនោ, បរេសញ្ច រូបាទីនិ ពាហិរាយតនានិ. បរេសំ សព្ពានិ វា, សបរសន្តតិបរិយាបន្នានិ វា ចក្ខាទីនិ អជ្ឈត្តិកាយតនានិ. តថា រូបាទីនិ ពាហិរាយតនានិ. បរិត្តមហគ្គតភវេសុ បវត្តិយាបិ តណ្ហាយ អន្តោជដាពហិជដាភាវោ វេទិតព្ពោ. កាមភវោ ហិ កស្សចិបិ កិលេសស្ស អវិក្ខម្ភិតត្តា កថញ្ចិបិ អវិមុត្តោ អជ្ឈត្តគ្គហណស្ស វិសេសបច្ចយោតិ ‘‘អជ្ឈត្តំ, អន្តោ’’តិ ច វុច្ចតិ. តព្ពិបរិយាយតោ រូបារូបភវោ ‘‘ពហិទ្ធា, ពហី’’តិ ច. តេនាហ ភគវា ‘‘អជ្ឈត្តសំយោជនោ បុគ្គលោ, ពហិទ្ធាសំយោជនោ បុគ្គលោ’’តិ (អ. និ. ២.៣៧). វិសយភេទេន, បវត្តិអាការភេទេន ច អនេកភេទភិន្នម្បិ តណ្ហំ ជដាភាវសាមញ្ញេន ឯកន្តិ គហេត្វា ‘‘តាយ ឯវំ ឧប្បជ្ជមានាយ ជដាយា’’តិ វុត្តំ. សា បន ‘‘បជា’’តិ វុត្តសត្តសន្តានបរិយាបន្នា ឯវ ហុត្វា បុនប្បុនំ តំ ជដេន្តី វិនន្ធន្តី បវត្តតីតិ អាហ ‘‘ជដាយ ជដិតា បជា’’តិ. តថា ហិ បរមត្ថតោ យទិបិ អវយវព្យតិរេកេន សមុទាយោ នត្ថិ, ឯកទេសោ បន សមុទាយោ នាម ន ហោតីតិ អវយវតោ សមុទាយំ ភិន្នំ កត្វា ឧបមូបមេយ្យំ ទស្សេន្តោ ‘‘យថា នាម វេឡុជដាទីហិ…បេ… សំសិព្ពិតា’’តិ អាហ. ឥមំ ជដន្តិ សម្ពន្ធោ. តីសុ ធាតូសុ ឯកម្បិ អសេសេត្វា សំសិព្ពនេន តេធាតុកំ ជដេត្វា ឋិតំ. តេនស្សា មហាវិសយតំ, វិជដនស្ស ច សុទុក្ករភាវមាហ. ‘‘វិជដេតុំ កោ សមត្ថោ’’តិ ឥមិនា ‘‘វិជដយេ’’តិ បទំ សត្តិអត្ថំ, ន វិធិអាទិអត្ថន្តិ ទស្សេតិ.

ឯវំ ‘‘អន្តោជដា’’តិអាទិនា បុដ្ឋោ បន អស្ស ទេវបុត្តស្ស ឥមំ គាថមាហាតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘ឯទិសោវ ឥមំ បញ្ហំ វិស្សជ្ជេយ្យា’’តិ សត្ថារំ គុណតោ ទស្សេន្តោ ‘‘សព្ពធម្មេសុ អប្បដិហតញាណចារោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សព្ពធម្មេសូតិ អតីតាទិភេទភិន្នេសុ សព្ពេសុ ញេយ្យធម្មេសុ. អប្បដិហតញាណចារោតិ អនវសេសញេយ្យាវរណប្បហានេន និស្សង្គចារត្តា នវិហតញាណបវត្តិកោ. ឯតេន តីសុ កាលេសុ អប្បដិហតញាណតាវិភាវនេន អាទិតោ តិណ្ណំ អាវេណិកធម្មានំ គហណេនេវ តទេកលក្ខណតាយ តទវិនាភាវតោ ច ភគវតោ សេសាវេណិកធម្មានម្បិ គហិតភាវោ វេទិតព្ពោ. ទិព្ពន្តិ កាមគុណាទីហិ កីឡន្តិ លឡន្តិ, តេសុ វា វិហរន្តិ, វិជយសមត្ថតាយោគេន បច្ចត្ថិកេ វិជេតុំ ឥច្ឆន្តិ, ឥស្សរិយធនាទិសក្ការទានគ្គហណំ, តំតំអត្ថានុសាសនញ្ច ករោន្តា វោហរន្តិ, បុញ្ញាតិសយយោគានុភាវប្បត្តាយ ជុតិយា ជោតន្តិ, យថាធិប្បេតញ្ច វិសយំ អប្បដិឃាតេន គច្ឆន្តិ, យថិច្ឆិតនិប្ផាទនេ ច សក្កោន្តីតិ ទេវា. អថ វា ទេវនីយា តំតំព្យសននិត្ថរណត្ថិកេហិ សរណំ បរាយណន្តិ គមនីយា, អភិត្ថវនីយា វា, សោភាវិសេសយោគេន កមនីយាតិ វា ទេវា. តេ តិវិធា – សម្មុតិទេវា ឧបបត្តិទេវា វិសុទ្ធិទេវាតិ. ភគវា បន និរតិសយាយ អភិញ្ញាកីឡាយ ឧត្តមេហិ ទិព្ពព្រហ្មអរិយវិហារេហិ សបរសន្តានគតបញ្ចវិធមារវិជយិច្ឆានិប្ផត្តិយា ចិត្តិស្សរិយសត្តធនាទិសម្មាបដិបត្តិ អវេច្ចបសាទសក្ការទានគ្គហណសង្ខាតេន, ធម្មសភាវបុគ្គលជ្ឈាសយានុរូបានុសាសនីសង្ខាតេន ច វោហារាតិសយេន បរមាយ បញ្ញាសរីរប្បភាសង្ខាតាយ ជុតិយា, អនញ្ញសាធារណាយ ញាណសរីរគតិយា, មារវិជយសព្ពសព្ពញ្ញុគុណបរហិតនិប្ផាទនេសុ អប្បដិហតាយ សត្តិយា ច សមន្នាគតត្តា សទេវកេន លោកេន ‘‘សរណ’’ន្តិ គមនីយតោ, អភិត្ថវនីយតោ, ភត្តិវសេន កមនីយតោ ច សព្ពេ តេ ទេវេ តេហិ គុណេហិ អភិភុយ្យ ឋិតត្តា តេសំ ទេវានំ សេដ្ឋោ ឧត្តមោ ទេវោតិ ទេវទេវោ. សព្ពទេវេហិ បូជនីយតរោ ទេវោតិ វា, វិសុទ្ធិទេវភាវស្ស វា សព្ពញ្ញុគុណាលង្ការស្ស វា អធិគតត្តា អញ្ញេសំ ទេវានំ អតិសយេន ទេវោតិ ទេវទេវោ.

អបរិមាណាសុ លោកធាតូសុ អបរិមាណានំ សក្កានំ, មហាព្រហ្មានញ្ច គុណាភិភវនតោ អធិកោ អតិសយោ អតិរេកតរោ វា សក្កោ ព្រហ្មា ចាតិ សក្កានំ អតិសក្កោ ព្រហ្មានំ អតិព្រហ្មា. ញាណប្បហានទេសនាវិសេសេសុ សទេវកេ លោកេ កេនចិ អវិក្ខម្ភនីយដ្ឋានតាយ កុតោចិបិ ឧត្រស្តាភាវតោ ចតូហិ វេសារជ្ជេហិ វិសារទោតិ ចតុវេសារជ្ជវិសារទោ. យំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស តេ បដិជានតោ ឥមេ ធម្មា អនភិសម្ពុទ្ធាតិ តត្រ វត មំ សមណោ វា…បេ… វេសារជ្ជប្បត្តោ វិហរាមី’’តិ (ម. និ. ១.១៥០; អ. និ. ៤.៨). ឋានាឋានញាណាទីហិ ទសហិ ញាណពលេហិ សមន្នាគតត្តា ទសពលធរោ. យំ សន្ធាយ វុត្តំ ‘‘ឥធ តថាគតោ ឋានញ្ច ឋានតោ, អដ្ឋានញ្ច អដ្ឋានតោ យថាភូតំ បជានាតី’’តិអាទិ (អ. និ. ១០.២១; វិភ. ៨០៩). យំ កិញ្ចិ ញេយ្យំ នាម, តត្ថ សព្ពត្ថេវ អនាវដញាណតាយ អនាវរណញាណោ. តញ្ច សព្ពំ សមន្តតោ សព្ពាការតោ ហត្ថតលេ អាមលកំ វិយ បច្ចក្ខតោ ទស្សនសមត្ថេន ញាណចក្ខុនា សមន្នាគតត្តា សមន្តចក្ខុ, សព្ពញ្ញូតិ អត្ថោ. ឥមេហិ បន ទ្វីហិ បទេហិ បច្ឆិមានិ ទ្វេ អសាធារណញាណានិ គហិតានិ. ភាគ្យវន្តតាទីហិ ការណេហិ ភគវា. យំ បនេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ បរតោ ពុទ្ធានុស្សតិនិទ្ទេសេ (វិសុទ្ធិ. ១.១២៣ អាទយោ) វិត្ថារតោ អាគមិស្សតិ.

ឯត្ថ ច ‘‘សព្ពធម្មេសុ អប្បដិហតញាណចារោ’’តិ ឥមិនា តិយទ្ធារុឡ្ហានំ បុច្ឆានំ ភគវតោ ព្យាករណសមត្ថតាយ ទស្សិតាយ កិំ ទេវតានម្បិ បុច្ឆំ ព្យាកាតុំ សមត្ថោ ភគវាតិ អាសង្កាយ តន្និវត្តនត្ថំ ‘‘ទេវទេវោ’’តិ វុត្តំ. ទេវានំ អតិទេវោ សក្កោ ទេវានមិន្ទោ ទេវតានំ បញ្ហំ វិស្សជ្ជេតិ, ‘‘តតោ ឥមស្ស កោ វិសេសោ’’តិ ចិន្តេន្តានំ តន្និវត្តនត្ថំ ‘‘សក្កានំ អតិសក្កោ’’តិ វុត្តំ. សក្កេនបិ បុច្ឆិតមត្ថំ សនង្កុមារាទយោ ព្រហ្មានោ វិស្សជ្ជេន្តិ, ‘‘តតោ ឥមស្ស កោ អតិសយោ’’តិ ចិន្តេន្តានំ តន្និវត្តនត្ថំ ‘‘ព្រហ្មានំ អតិព្រហ្មា’’តិ វុត្តំ. អយំ ចស្ស វិសេសោ ចតុវេសារជ្ជទសពលញាណេហិ បាកដោ ជាតោតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘ចតុ…បេ… ធរោ’’តិ វុត្តំ. ឥមានិ ច ញាណានិ ឥមស្ស ញាណទ្វយស្ស អធិគមេន សហេវ សិទ្ធានីតិ ទស្សនត្ថំ ‘‘អនាវរណញាណោ សមន្តចក្ខូ’’តិ វុត្តំ. តយិទំ ញាណទ្វយំ បុញ្ញញាណសម្ភារូបចយសិទ្ធាយ ភគ្គទោសតាយ សិទ្ធន្តិ ទស្សេន្តោ ‘‘ភគវា’’តិ អវោចាតិ. ឯវមេតេសំ បទានំ គហណេ បយោជនំ, អនុបុព្ពិ ច វេទិតព្ពា. យំ បនេតំ បច្ឆិមំ អនាវរណញាណំ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណន្តិ ញាណទ្វយំ, តំ អត្ថតោ អភិន្នំ. ឯកមេវ ហិ តំ ញាណំ វិសយបវត្តិមុខេន អញ្ញេហិ អសាធារណភាវទស្សនត្ថំ ទ្វិធា កត្វា វុត្តំ. អនវសេសសង្ខតាសង្ខតសម្មុតិធម្មារម្មណតាយ សព្ពញ្ញុតញ្ញាណំ, តត្ថាវរណាភាវតោ និស្សង្គចារមុបាទាយ ‘‘អនាវរណញាណ’’ន្តិបិ វុត្តំ. យំ បនេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ បរតោ ពុទ្ធានុស្សតិនិទ្ទេសេ (វិសុទ្ធិ. ១.១២៣ អាទយោ) វក្ខាម.

២. មហន្តេ សីលក្ខន្ធាទិកេ ឯសី គវេសីតិ មហេសិ, ភគវា. តេន មហេសិនា. វណ្ណយន្តោតិ វិវរន្តោ វិត្ថារេន្តោ. យថាភូតន្តិ អវិបរីតំ. សីលាទិភេទនន្តិ សីលសមាធិបញ្ញាទិវិភាគំ. សុទុល្លភន្តិ អដ្ឋក្ខណវជ្ជិតេន នវមេន ខណេន លទ្ធព្ពត្តា សុដ្ឋុ ទុល្លភំ. សីលាទិសង្គហន្តិ សីលាទិក្ខន្ធត្តយសង្គហំ. អរិយមគ្គោ ហិ តីហិ ខន្ធេហិ សង្គហិតោ សប្បទេសត្តា នគរំ វិយ រជ្ជេន, ន តយោ ខន្ធា អរិយមគ្គេន និប្បទេសត្តា. វុត្តញ្ហេតំ ‘‘ន ខោ, អាវុសោ វិសាខ, អរិយេន អដ្ឋង្គិកេន មគ្គេន តយោ ខន្ធា សង្គហិតា; តីហិ ច ខោ, អាវុសោ វិសាខ, ខន្ធេហិ អរិយោ អដ្ឋង្គិកោ មគ្គោ សង្គហិតោ’’តិ (ម. និ. ១.៤៦២). កិលេសចោរេហិ អបរិបន្ថនីយតាយ ខេមំ. អន្តទ្វយបរិវជ្ជនតោ, មាយាទិកាយវង្កាទិប្បហានតោ ច ឧជុំ. សព្ពេសំ សំកិលេសធម្មានំ មារណវសេន គមនតោ បវត្តនតោ, និព្ពានស្ស មគ្គនតោ, និព្ពានត្ថិកេហិ មគ្គិតព្ពតោ ច មគ្គំ. វិសុទ្ធិយាតិ និព្ពានាយ, វិសុទ្ធិភាវាយ វា, អរហត្តាយាតិ អត្ថោ.

យថាភូតំ អជានន្តាតិ ឯវំ សីលវិសុទ្ធិអាទិវិសុទ្ធិបរម្បរាយ អធិគន្តព្ពោ ឯវរូបោ ឯវំកិច្ចកោ ឯវមត្ថោតិ យាថាវតោ អនវពុជ្ឈន្តា. សកលសំកិលេសតោ, សំសារតោ ច សុទ្ធិំ វិមុត្តិំ កាមេន្តិ បត្ថេន្តីតិ សុទ្ធិកាមា. អបិ-សទ្ទោ សម្ភាវនេ. តេន ន កេវលំ សីលមត្តេន បរិតុដ្ឋា, អថ ខោ វិសុទ្ធិកាមាបិ សមានាតិ ទស្សេតិ. ឥធាតិ ឥមស្មិំ សាសនេ. ភាវនាយ យុត្តបយុត្តតាយ យោគិនោ វាយមន្តាបិ វិសុទ្ធិំ ឧទ្ទិស្ស បយោគំ បរក្កមំ ករោន្តាបិ ឧបាយស្ស អនធិគតត្តា វិសុទ្ធិំ នាធិគច្ឆន្តីតិ យោជនា. តេសន្តិ យោគីនំ. កាមញ្ចាយំ វិសុទ្ធិមគ្គោ សមន្តភទ្ទកត្តា សវនធារណបរិចយាទិបសុតានំ សព្ពេសម្បិ បាមោជ្ជករោ, យោគីនំ បន សាតិសយំ បមោទហេតូតិ អាហ ‘‘តេសំ បាមោជ្ជករណ’’ន្តិ. ពាហិរកនិកាយន្តរលទ្ធីហិ អសម្មិស្សតាយ សុដ្ឋុ វិសុទ្ធវិនិច្ឆយត្តា សុវិសុទ្ធវិនិច្ឆយំ. មហាវិហារវាសីនន្តិ អត្តនោ អបស្សយភូតំ និកាយំ ទស្សេតិ. ទេសនានយនិស្សិតន្តិ ធម្មសំវណ្ណនានយសន្និស្សិតំ. ឯត្ថ ច ‘‘តេសំ បាមោជ្ជករណ’’ន្តិអាទិនា សព្ពសំកិលេសមលវិសុទ្ធតាយ វិសុទ្ធិំ និព្ពានំ បត្ថេន្តានំ យោគីនំ ឯកំសេន តទាវហត្តា បាមោជ្ជករោ ញាណុត្តរេហិ សម្មាបដិបន្នេហិ អធិដ្ឋិតត្តា សុដ្ឋុ សម្មា វិសុទ្ធវិនិច្ឆយោ មហាវិហារវាសីនំ កថាមគ្គោតិ ទស្សេតិ. សក្កច្ចំ មេ ភាសតោ សក្កច្ចំ និសាមយថាតិ យោជេតព្ពំ.

ឯត្ថ ច ‘‘ឥមិស្សា ទានិ គាថាយា’’តិ ឥមិនា វិសុទ្ធិមគ្គភាសនស្ស និស្សយំ, ‘‘កថិតាយ មហេសិនា’’តិ ឥមិនា តស្ស បមាណភាវំ, ‘‘យថាភូតំ អត្ថំ សីលាទិភេទន’’ន្តិ ឥមិនា អវិបរីតបិណ្ឌត្ថំ, ‘‘សុទុល្លភំ…បេ… យោគិនោ’’តិ ឥមិនា និមិត្តំ, ‘‘តេសំ បាមោជ្ជករណ’’ន្តិ ឥមិនា បយោជនំ, ‘‘វណ្ណយន្តោ អត្ថំ, សុវិសុទ្ធវិនិច្ឆយំ មហាវិហារវាសីនំ ទេសនានយនិស្សិតំ, សក្កច្ច’’ន្តិ ច ឥមិនា ករណប្បការំ ទស្សេត្វា ‘‘វិសុទ្ធិកាមា សព្ពេបិ, និសាមយថ សាធវោ’’តិ ឥមិនា តត្ថ សក្កច្ចសវនេ សាធុជនេ និយោជេតិ. សាធុកំ សវនបដិពទ្ធា ហិ សាសនសម្បត្តិ.

៣. វចនត្ថវិភាវនេន បវេទិតវិសុទ្ធិមគ្គសាមញ្ញត្ថស្ស វិសុទ្ធិមគ្គកថា វុច្ចមានា អភិរុចិំ ឧប្បាទេតីតិ បទត្ថតោ វិសុទ្ធិមគ្គំ វិភាវេតុំ ‘‘តត្ថ វិសុទ្ធី’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ តត្ថាតិ យទិទំ ‘‘វិសុទ្ធិមគ្គំ ភាសិស្ស’’ន្តិ ឯត្ថ វិសុទ្ធិមគ្គបទំ វុត្តំ, តត្ថ. សព្ពមលវិរហិតន្តិ សព្ពេហិ រាគាទិមលេហិ, សព្ពេហិ សំកិលេសមលេហិ ច វិរហិតំ វិវិត្តំ. តតោ ឯវ អច្ចន្តបរិសុទ្ធំ, សព្ពទា សព្ពថា ច វិសុទ្ធន្តិ អត្ថោ. យថាវុត្តំ វិសុទ្ធិំ មគ្គតិ គវេសតិ អធិគច្ឆតិ ឯតេនាតិ វិសុទ្ធិមគ្គោ. តេនាហ ‘‘មគ្គោតិ អធិគមូបាយោ វុច្ចតី’’តិ. វិសុទ្ធិមគ្គោតិ ច និប្បរិយាយេន លោកុត្តរមគ្គោ វេទិតព្ពោ, តទុបាយត្តា បន បុព្ពភាគមគ្គោ, តន្និស្សយោ កថាបពន្ធោ ច តថា វុច្ចតិ.

ស្វាយំ វិសុទ្ធិមគ្គោ សត្ថារា ទេសនាវិលាសតោ, វេនេយ្យជ្ឈាសយតោ ច នានានយេហិ ទេសិតោ, តេសុ អយមេកោ នយោ គហិតោតិ ទស្សេតុំ ‘‘សោ បនាយ’’ន្តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ កត្ថចីតិ កិស្មិញ្ចិ សុត្តេ. វិបស្សនាមត្តវសេនេវាតិ អវធារណេន សមថំ និវត្តេតិ. សោ ហិ តស្សា បដិយោគី, ន សីលាទិ. មត្ត-សទ្ទេន ច វិសេសនិវត្តិអត្ថេន សវិសេសំ សមាធិំ និវត្តេតិ. សោ ឧបចារប្បនាភេទោ វិបស្សនាយានិកស្ស ទេសនាតិ កត្វា ន សមាធិមត្តំ. ន ហិ ខណិកសមាធិំ វិនា វិបស្សនា សម្ភវតិ. វិបស្សនាតិ ច តិវិធាបិ អនុបស្សនា វេទិតព្ពា, ន អនិច្ចានុបស្សនាវ. ន ហិ អនិច្ចទស្សនមត្តេន សច្ចាភិសមយោ សម្ភវតិ. យំ បន គាថាយំ អនិច្ចលក្ខណស្សេវ គហណំ កតំ, តំ យស្ស តទេវ សុដ្ឋុតរំ បាកដំ ហុត្វា ឧបដ្ឋាតិ, តាទិសស្ស វសេន. សោបិ ហិ ឥតរំ លក្ខណទ្វយំ វិភូតតរំ កត្វា សម្មសិត្វា វិសេសំ អធិគច្ឆតិ, ន អនិច្ចលក្ខណមេវ.

សព្ពេ សង្ខារាតិ សព្ពេ តេភូមកសង្ខារា, តេ ហិ សម្មសនីយា. អនិច្ចាតិ ន និច្ចា អទ្ធុវា ឥត្តរា ខណភង្គុរាតិ. បញ្ញាយាតិ វិបស្សនាបញ្ញាយ. បស្សតិ សម្មសតិ. អថ បច្ឆា ឧទយព្ពយញាណាទីនំ ឧប្បត្តិយា ឧត្តរកាលំ. និព្ពិន្ទតិ ទុក្ខេតិ តស្មិំយេវ អនិច្ចាការតោ ទិដ្ឋេ ‘‘សព្ពេ សង្ខារា’’តិ វុត្តេ តេភូមកេ ខន្ធបញ្ចកសង្ខាតេ ទុក្ខេ និព្ពិន្ទតិ និព្ពិទាញាណំ បដិលភតិ. ឯស មគ្គោ វិសុទ្ធិយាតិ ឯស និព្ពិទានុបស្សនាសង្ខាតោ វិរាគាទីនំ ការណភូតោ និព្ពានស្ស អធិគមូបាយោ.

ឈានបញ្ញាវសេនាតិ សមថវិបស្សនាវសេន. ឈានន្តិ ចេត្ថ វិបស្សនាយ បាទកភូតំ ឈានំ អធិប្បេតំ. យម្ហីតិ យស្មិំ បុគ្គលេ. ឈានញ្ច បញ្ញា ចាតិ ឯត្ថាយមត្ថោ – យោ បុគ្គលោ ឈានំ បាទកំ កត្វា វិបស្សនំ បដ្ឋបេត្វា តំ ឧស្សុក្កាបេតិ. ស វេ និព្ពានសន្តិកេតិ សោ ព្យត្តំ និព្ពានស្ស សមីបេ ឯកន្តតោ និព្ពានំ អធិគច្ឆតីតិ.

កម្មន្តិ មគ្គចេតនា. សា ហិ អបចយគាមិតាយ សត្តានំ សុទ្ធិំ អាវហតិ. វិជ្ជាតិ សម្មាទិដ្ឋិ. សីលន្តិ សម្មាវាចាកម្មន្តា. ជីវិតមុត្តមន្តិ សម្មាអាជីវោ. ធម្មោតិ អវសេសា ចត្តារោ អរិយមគ្គធម្មា. អថ វា កម្មន្តិ សម្មាកម្មន្តស្ស គហណំ. ‘‘យា ចាវុសោ វិសាខ, សម្មាទិដ្ឋិ, យោ ច សម្មាសង្កប្បោ, ឥមេ ធម្មា បញ្ញាក្ខន្ធេ សង្គហិតា’’តិ (ម. និ. ១.៤៦២) វចនតោ. វិជ្ជាតិ សម្មាទិដ្ឋិសម្មាសង្កប្បានំ គហណំ. ធម្មោតិ សមាធិ ‘‘ឯវំធម្មា តេ ភគវន្តោ អហេសុ’’ន្តិអាទីសុ (សំ. និ. ៥.៣៧៨) វិយ. តគ្គហណេនេវ ‘‘យោ ចាវុសោ វិសាខ, សម្មាវាយាមោ, យា ច សម្មាសតិ, យោ ច សម្មាសមាធិ, ឥមេ ធម្មា សមាធិក្ខន្ធេ សង្គហិតា’’តិ វចនតោ សម្មាវាយាមសតីនម្បិ គហណំ ទដ្ឋព្ពំ. សីលន្តិ សម្មាវាចាជីវានំ. ជីវិតមុត្តមន្តិ ឯវរូបស្ស អរិយបុគ្គលស្ស ជីវិតំ ឧត្តមំ ជីវិតន្តិ ឯវមេត្ថ អដ្ឋង្គិកោ អរិយមគ្គោ វុត្តោតិ វេទិតព្ពោ.

សីលាទិវសេនាតិ សីលសមាធិបញ្ញាវីរិយវសេន. សព្ពទាតិ សមាទានតោ បភុតិ សព្ពកាលំ. សីលសម្បន្នោតិ ចតុបារិសុទ្ធិសីលសម្បទាយ សម្បន្នោ សមន្នាគតោ. បញ្ញវាតិ លោកិយលោកុត្តរាយ បញ្ញាយ សមន្នាគតោ. សុសមាហិតោតិ តំសម្បយុត្តេន សមាធិនា សុដ្ឋុ សមាហិតោ. អារទ្ធវីរិយោតិ អកុសលានំ ធម្មានំ បហានាយ, កុសលានំ ធម្មានំ ឧបសម្បទាយ បគ្គហិតវីរិយោ. បហិតត្តោតិ និព្ពានំ បតិបេសិតត្តតាយ កាយេ ច ជីវិតេ ច និរបេក្ខចិត្តោ. ឱឃន្តិ កាមោឃាទិចតុព្ពិធម្បិ ឱឃំ, សំសារមហោឃមេវ វា.

ឯកាយនោតិ ឯកមគ្គោ. មគ្គបរិយាយោ ហិ ឥធ អយន-សទ្ទោ, តស្មា ឯកបថភូតោ អយំ, ភិក្ខវេ, មគ្គោ, ន ទ្វេធាបថភូតោតិ អត្ថោ. ឯកំ វា និព្ពានំ អយតិ គច្ឆតីតិ ឯកាយនោ, ឯកេន វា គណសង្គណិកំ បហាយ វិវេកដ្ឋេន អយិតព្ពោ បដិបជ្ជិតព្ពោតិ ឯកាយនោ, អយន្តិ តេនាតិ វា អយនោ, ឯកស្ស សេដ្ឋស្ស ភគវតោ អយនោតិ ឯកាយនោ, តេន ឧប្បាទិតត្តា, ឯកស្មិំ វា ឥមស្មិំយេវ ធម្មវិនយេ អយនោតិ ឯកាយនោ. សត្តានំ វិសុទ្ធិយាតិ រាគាទិមលេហិ, អភិជ្ឈាវិសមលោភាទិឧបក្កិលេសេហិ ច សត្តានំ វិសុទ្ធត្ថាយ វិសុជ្ឈនត្ថាយ. យទិទន្តិ និបាតោ, យេ ឥមេតិ អត្ថោ. បុព្ពេ សរណលក្ខណេន មគ្គដ្ឋេន ច មគ្គោតិ វុត្តស្សេវ កាយាទិវិសយភេទេន ចតុព្ពិធត្តា ‘‘ចត្តារោ សតិបដ្ឋានា’’តិ វុត្តំ. សម្មប្បធានាទីសូតិ ឯត្ថ អាទិ-សទ្ទេន អប្បមាទាភិរតិអាទីនំ សង្គហោ វេទិតព្ពោ. អប្បមាទាភិរតិអាទិវសេនាបិ ហិ កត្ថចិ វិសុទ្ធិមគ្គោ ទេសិតោ. យថាហ –

‘‘អប្បមាទរតោ ភិក្ខុ, បមាទេ ភយទស្សិ វា;

អភព្ពោ បរិហានាយ, និព្ពានស្សេវ សន្តិកេ’’តិ. (ធ. ប. ៣២);

៤. តត្រាតិ តស្សំ គាថាយំ. ឧបរិ វុច្ចមានា គាថាយ វិត្ថារសំវណ្ណនា និទ្ទេសបដិនិទ្ទេសដ្ឋានិយា, តតោ សំខិត្តតរា អត្ថវណ្ណនា ឧទ្ទេសដ្ឋានិយាតិ អាហ ‘‘អយំ សង្ខេបវណ្ណនា’’តិ. យថាឧទ្ទិដ្ឋស្ស ហិ អត្ថស្ស និទ្ទេសបដិនិទ្ទេសា សុករា, សុពោធា ច ហោន្តីតិ. សីលេ បតិដ្ឋាយាតិ ឯត្ថ សីលេតិ កុសលសីលេ. យទិបិ ‘‘កតមេ ច, ថបតិ, អកុសលា សីលា’’តិអាទីសុ អកុសលា ធម្មាបិ សីលន្តិ អាគតា. វុច្ចមានាយ បន ចិត្តបញ្ញាភាវនាយ អធិដ្ឋានាយោគ្យតាយ កិរិយសីលានម្បិ អសម្ភវោ, កុតោ ឥតរេសន្តិ កុសលសីលមេវេត្ថ អធិប្បេតំ. សីលំ បរិបូរយមានោតិអាទីសុ បរិបូរយមានោតិ បរិបាលេន្តោ, បរិវឌ្ឍេន្តោ វា, សព្ពភាគេហិ សំវរន្តោ, អវីតិក្កមន្តោ ចាតិ អត្ថោ. តថាភូតោ ហិ តំ អវិជហន្តោ តត្ថ បតិដ្ឋិតោ នាម ហោតិ. ‘‘សីលេ’’តិ ហិ ឥទំ អាធារេ ភុម្មំ. បតិដ្ឋាយាតិ ទុវិធា បតិដ្ឋា និស្សយូបនិស្សយភេទតោ. តត្ថ ឧបនិស្សយបតិដ្ឋា លោកិយា, ឥតរា លោកុត្តរា អភិន្ទិត្វា គហណេ. ភិន្ទិត្វា បន គហណេ យថា លោកិយចិត្តុប្បាទេសុ សហជាតានំ, បុរិមបច្ឆិមានញ្ច វសេន និស្សយូបនិស្សយបតិដ្ឋា សម្ភវតិ, ឯវំ លោកុត្តរេសុ ហេដ្ឋិមមគ្គផលសីលវសេន ឧបនិស្សយបតិដ្ឋាបិ សម្ភវតិ. ‘‘បតិដ្ឋាយា’’តិ ច បទស្ស យទា ឧបនិស្សយបតិដ្ឋា អធិប្បេតា, តទា ‘‘សទ្ធំ ឧបនិស្សាយា’’តិអាទីសុ (បដ្ឋា. ១.១.៤២៣) វិយ បុរិមកាលកិរិយាវសេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. តេនាហ ‘‘បុព្ពេវ ខោ បនស្ស កាយកម្មំ វចីកម្មំ អាជីវោ សុបរិសុទ្ធោ ហោតី’’តិ (ម. និ. ៣.៤៣១). យទា បន និស្សយបតិដ្ឋា អធិប្បេតា, តទា ‘‘ចក្ខុញ្ច បដិច្ចា’’តិអាទីសុ (ម. និ. ១.២០៤; ៣.៤២១; សំ. និ. ៤.៦០) វិយ សមានកាលកិរិយាវសេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. សម្មាវាចាទយោ ហិ អត្តនា សម្បយុត្តានំ សម្មាទិដ្ឋិអាទីនំ សហជាតវសេនេវ និស្សយបច្ចយា ហោន្តីតិ.

នរតិ នេតីតិ នរោ, បុរិសោ. យថា ហិ បឋមបកតិភូតោ សត្តោ, ឥតរាយ បកតិយា សេដ្ឋដ្ឋេន បុរិ ឧច្ចេ ឋានេ សេតិ បវត្តតីតិ ‘‘បុរិសោ’’តិ វុច្ចតិ, ឯវំ នយនដ្ឋេន ‘‘នរោ’’តិ វុច្ចតិ. បុត្តភាតុភូតោបិ ហិ បុគ្គលោ មាតុជេដ្ឋភគិនីនំ នេតុដ្ឋានេ តិដ្ឋតិ, បគេវ ឥតរោ ឥតរាសំ. នរេន យោគតោ, នរស្ស អយន្តិ វា នារី, ឥត្ថី. សាបិ ចេត្ថ កាមំ តណ្ហាជដាវិជដនសមត្ថតា អត្ថិ, បធានមេវ បន សត្តំ ទស្សេន្តោ ‘‘នរោ’’តិ អាហ យថា ‘‘សត្ថា ទេវមនុស្សាន’’ន្តិ (ទី. និ. ១.១៥៧, ២៥៥). អដ្ឋកថាយំ បន អវិភាគេន បុគ្គលបរិយាយោ អយន្តិ ទស្សេតុំ ‘‘នរោតិ សត្តោ’’តិ វុត្តំ. សបញ្ញោតិ វិបាកភូតាយ សហ បញ្ញាយ បវត្តតីតិ សបញ្ញោ. តាយ ហិ អាទិតោ បដ្ឋាយ សន្តានវសេន ពហុលំ បវត្តមានាយ អយំ សត្តោ សវិសេសំ ‘‘សបញ្ញោ’’តិ វត្តព្ពតំ អរហតិ. វិបាកបញ្ញាបិ ហិ សន្តានវិសេសនេន ភាវនាបញ្ញុប្បត្តិយា ឧបនិស្សយោ ហោតិ អហេតុកទ្វិហេតុកានំ តទភាវតោ. សម្បជញ្ញសង្ខាតាយ ច តំតំកិច្ចការិកាយ បញ្ញាយ វសេន ‘‘សបញ្ញោ’’តិ វត្តុំ វដ្ដតិ. អដ្ឋកថាយំ បន និបក-សទ្ទេន បារិហារិកបញ្ញា គយ្ហតីតិ វិបាកបញ្ញាវសេនេវេត្ថ អត្ថោ វុត្តោ. កម្មជតិហេតុកបដិសន្ធិបញ្ញាយាតិ កម្មជាយ តិហេតុកបដិសន្ធិយំ បញ្ញាយាតិ ឯវំ តិហេតុក-សទ្ទោ បដិសន្ធិ-សទ្ទេន សម្ពន្ធិតព្ពោ, ន បញ្ញា-សទ្ទេន. ន ហិ បញ្ញា តិហេតុកា អត្ថិ. បដិសន្ធិតោ បភុតិ បវត្តមានា បញ្ញា ‘‘បដិសន្ធិយំ បញ្ញា’’តិ វុត្តា តំមូលកត្តា, ន បដិសន្ធិក្ខណេ បវត្តា ឯវ.

ចិន្តេតិ អារម្មណំ ឧបនិជ្ឈាយតីតិ ចិត្តំ, សមាធិ. សោ ហិ សាតិសយំ ឧបនិជ្ឈានកិច្ចោ. ន ហិ វិតក្កាទយោ វិនា សមាធិនា តមត្ថំ សាធេន្តិ, សមាធិ បន តេហិ វិនាបិ សាធេតីតិ. បគុណពលវភាវាបាទនេន បច្ចយេហិ ចិតំ, តថា សន្តានំ ចិនោតីតិបិ ចិត្តំ, សមាធិ. បឋមជ្ឈានាទិវសេន ចិត្តវិចិត្តតាយ, ឥទ្ធិវិធាទិចិត្តករណេន ច សមាធិ ចិត្តន្តិ វិនាបិ បរោបទេសេនស្ស ចិត្តបរិយាយោ លព្ភតេវ. អដ្ឋកថាយំ បន ចិត្ត-សទ្ទោ វិញ្ញាណេ និរុឡ្ហោតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘ចិត្តសីសេន ហេត្ថ សមាធិ និទ្ទិដ្ឋោ’’តិ. យថាសភាវំ បការេហិ ជានាតីតិ បញ្ញា. សា យទិបិ កុសលាទិភេទតោ ពហុវិធា. ‘‘ភាវយ’’ន្តិ បន វចនតោ ភាវេតព្ពា ឥធាធិប្បេតាតិ តំ ទស្សេតុំ ‘‘វិបស្សន’’ន្តិ វុត្តំ. ‘‘ភាវយ’’ន្តិ ច ឥទំ បច្ចេកំ យោជេតព្ពំ ‘‘ចិត្តញ្ច ភាវយំ, បញ្ញញ្ច ភាវយ’’ន្តិ. តយិទំ ទ្វយំ កិំ លោកិយំ, ឧទាហុ លោកុត្តរន្តិ? លោកុត្តរន្តិ ទដ្ឋព្ពំ ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេសតោ. តំ ហិ ភាវយមានោ អរិយមគ្គក្ខណេ តណ្ហាជដំ សមុច្ឆេទវសេន វិជដេតីតិ វុច្ចតិ, ន លោកិយំ. នានន្តរិយភាវេន បនេត្ថ លោកិយាបិ គហិតាវ ហោន្តិ លោកិយសមថវិបស្សនាយ វិនា តទភាវតោ. សមថយានិកស្ស ហិ ឧបចារប្បនាប្បភេទំ សមាធិំ ឥតរស្ស ខណិកសមាធិំ, ឧភយេសម្បិ វិមោក្ខមុខត្តយំ វិនា ន កទាចិបិ លោកុត្តរាធិគមោ សម្ភវតិ. តេនាហ ‘‘សមាធិញ្ចេវ វិបស្សនញ្ច ភាវយមានោ’’តិ. តត្ថ យទា លោកិយា សមថវិបស្សនា អធិប្បេតា, តទា ‘‘ភាវយ’’ន្តិ ឥទំ ភាវនាកិរិយាយ ហេតុភាវកថនំ, ភាវនាហេតូតិ អត្ថោ. តំភាវនាហេតុកា ហិ វិជដនកិរិយាតិ. យទា បន លោកុត្តរា អធិប្បេតា, តទា កេវលំ វត្តមានភាវនិទ្ទេសោ. តទុភយភាវនាសមកាលមេវ ហិ តណ្ហាជដាវិជដនំ.

‘‘អាតាបី និបកោ’’តិ ឥទំ យថាវុត្តភាវនាយ ឧបការកធម្មកិត្តនំ. កម្មដ្ឋានំ អនុយុញ្ជន្តស្ស ហិ វីរិយំ សតិ សម្បជញ្ញន្តិ ឥមេ តយោ ធម្មា ពហូបការា. វីរិយូបត្ថទ្ធញ្ហិ កម្មដ្ឋានំ សតិសម្បជញ្ញានុបាលិតំ ន បរិបតតិ, ឧបរិ ច វិសេសំ អាវហតិ. បតិដ្ឋាសិទ្ធិយា ចេត្ថ សទ្ធាសិទ្ធិ, សទ្ធូបនិស្សយត្តា សីលស្ស, វីរិយាទិសិទ្ធិយា ច. ន ហិ សទ្ធេយ្យវត្ថុំ អសទ្ទហន្តស្ស យថាវុត្តវីរិយាទយោ សម្ភវន្តិ, តថា សមាធិបិ. យថា ហិ ហេតុភាវតោ វីរិយាទីហិ សទ្ធាសិទ្ធិ, ឯវំ ផលភាវតោ តេហិ សមាធិសិទ្ធិ. វីរិយាទីសុ ហិ សម្បជ្ជមានេសុ សមាធិ សម្បន្នោវ ហោតិ អសមាហិតស្ស តទភាវតោ. កថំ បនេត្ថ សតិសិទ្ធិ? និបកគ្គហណតោ. តិក្ខវិសទភាវប្បត្តា ហិ សតិ ‘‘នេបក្ក’’ន្តិ វុច្ចតិ. យថាហ ‘‘បរមេន សតិនេបក្កេន សមន្នាគតោ’’តិ. អដ្ឋកថាយំ បន ‘‘នេបក្កំ បញ្ញា’’តិ អយមត្ថោ ទស្សិតោ. តគ្គហណេនេវ សតិបិ គហិតាវ ហោតិ. ន ហិ សតិវិរហិតា បញ្ញា អត្ថីតិ. អបរេ បន ‘‘សបញ្ញោ’’តិ ឥមិនាវ បារិហារិកបញ្ញាបិ គយ្ហតីតិ ‘‘និបកោ’’តិ បទស្ស ‘‘សតោ’’តិ អត្ថំ វទន្តិ. យទិបិ កិលេសានំ បហានំ អាតាបនំ, តំ សម្មាទិដ្ឋិអាទីនម្បិ អត្ថេវ. អាតប្បសទ្ទោ វិយ បន អាតាបសទ្ទោ វីរិយេយេវ និរុឡ្ហោតិ អាហ ‘‘អាតាបីតិ វីរិយវា’’តិ. អថ វា បដិបក្ខប្បហានេ សម្បយុត្តធម្មានំ អព្ភុស្សហនវសេន បវត្តមានស្ស វីរិយស្ស សាតិសយំ តទាតាបនន្តិ វីរិយមេវ តថា វុច្ចតិ, ន អញ្ញេ ធម្មា. អាតាបីតិ ចាយមីការោ បសំសាយ, អតិសយស្ស វា ទីបកោ. វីរិយវាតិ វា-សទ្ទោបិ តទត្ថោ ឯវ ទដ្ឋព្ពោ. តេន សម្មប្បធានសមង្គិតា វុត្តា ហោតិ. តេនាហ ‘‘កិលេសានំ អាតាបនបរិតាបនដ្ឋេនា’’តិ. អាតាបនគ្គហណេន ចេត្ថ អារម្ភ ធាតុមាហ អាទិតោ វីរិយារម្ភោតិ កត្វា, បរិតាបនគ្គហណេន និក្កមបរក្កមធាតុយោ សព្ពសោ បដិបក្ខតោ និក្ខន្តតំ, ឧបរូបរិ វិសេសប្បត្តិញ្ច ឧបាទាយ. និបយតិ វិសោសេតិ បដិបក្ខំ, តតោ វា អត្តានំ និបាតិ រក្ខតីតិ និបកោ, សម្បជានោ. កម្មដ្ឋានស្ស បរិហរណេ និយុត្តាតិ បារិហារិកា.

អភិក្កមាទីនិ សព្ពកិច្ចានិ សាត្ថកសម្បជញ្ញាទិវសេន បរិច្ឆិជ្ជ នេតីតិ សព្ពកិច្ចបរិណាយិកា. កម្មដ្ឋានស្ស វា ឧគ្គហោ បរិបុច្ឆា ភាវនារម្ភោ មនសិការវិធិ, តត្ថ ច សក្កច្ចការិតា សាតច្ចការិតា សប្បាយការិតា និមិត្តកុសលតា បហិតត្តតា អន្តរាអសង្កោចោ ឥន្ទ្រិយសមត្តបដិបាទនា វីរិយសមតាបាទនំ វីរិយសមតាយោជនន្តិ ឯវមាទីនំ សព្ពេសំ កិច្ចានំ បរិណាយិកា សព្ពកិច្ចបរិណាយិកា. ភយំ ឥក្ខតីតិ ភិក្ខូតិ សាធារណតោ ភិក្ខុលក្ខណកថនេន បដិបត្តិយាវ ភិក្ខុភាវោ, ន ភិក្ខកភិន្នបដធរាទិភាវេនាតិ ទស្សេតិ. ឯវំ ហិ កតកិច្ចានំ សាមណេរាទីនំ, បដិបន្នានញ្ច អបព្ពជិតានម្បិ សង្គហោ កតោ ហោតិ. ឥធ បន បដិបជ្ជនកវសេន អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ភិន្ទតិ បាបកេ អកុសលេ ធម្មេតិ វា ភិក្ខុ. សោ ឥមំ វិជដយេតិ យោ នរោ សប្បញ្ញោ សីលេ បតិដ្ឋាយ អាតាបី និបកោ ចិត្តំ បញ្ញញ្ច ភាវយន្តិ វុត្តោ, សោ ភិក្ខុ ឥមំ តណ្ហាជដំ វិជដយេតិ សម្ពន្ធោ. ឥទានិ តម្បិ វិជដនំ វេឡុគុម្ពវិជដនេន ឧបមេត្វា ទស្សេតុំ គាថាយ យថាវុត្តេ សីលាទិធម្មេ ‘‘ឥមិនា ច សីលេនា’’តិអាទិនា បច្ចាមសតិ. តត្ថ យស្មា យោគាវចរសន្តានគតា នានាក្ខណិកា មិស្សកា សីលាទិធម្មា គាថាយ គហិតា, តស្មា តេ ឯកច្ចំ គណ្ហន្តោ ‘‘ឆហិ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ’’តិ អាហ. ន ហិ តេ ឆ ធម្មា ឯកស្មិំ សន្តានេ ឯកស្មិំ ខណេ លព្ភន្តិ. យស្មា ច បុគ្គលាធិដ្ឋានេន គាថា ភាសិតា, តស្មា បុគ្គលាធិដ្ឋានមេវ ឧបមំ ទស្សេន្តោ ‘‘សេយ្យថាបិ នាម បុរិសោ’’តិអាទិមាហ. តត្ថ សុនិសិតន្តិ សុដ្ឋុ និសិតំ, អតិវិយ តិខិណន្តិ អត្ថោ. សត្ថស្ស និសានសិលាយំ និសិតតរភាវករណំ, ពាហុពលេន ចស្ស ឧក្ខិបនន្តិ ឧភយម្បេតំ អត្ថាបន្នំ កត្វា ឧបមា វុត្តាតិ តទុភយំ ឧបមេយ្យេ ទស្សេន្តោ ‘‘សមាធិសិលាយំ សុនិសិតំ…បេ… បញ្ញាហត្ថេន ឧក្ខិបិត្វា’’តិ អាហ. សមាធិគុណេន ហិ បញ្ញាយ តិក្ខភាវោ. តេនាហ ភគវា ‘‘សមាហិតោ យថាភូតំ បជានាតី’’តិ (សំ. និ. ៣.៥; ៤.៩៩; ៥.១០៧១; នេត្តិ. ៤០; មិ. ប. ២.១.១៤). វីរិយញ្ចស្សា ឧបត្ថម្ភកំ បគ្គណ្ហនតោ. វិជដេយ្យាតិ វិជដេតុំ សក្កុណេយ្យ. វុដ្ឋានគាមិនិវិបស្សនាយ ហិ វត្តមានាយ យោគាវចរោ តណ្ហាជដំ វិជដេតុំ សមត្ថោ នាម. វិជដនំ ចេត្ថ សមុច្ឆេទវសេន បហានន្តិ អាហ ‘‘សញ្ឆិន្ទេយ្យ សម្បទាលេយ្យា’’តិ. ទក្ខិណំ អរហតីតិ ទក្ខិណេយ្យោ, អគ្គោ ច សោ ទក្ខិណេយ្យោ ចាតិ អគ្គទក្ខិណេយ្យោ, អគ្គា វា ទក្ខិណា អគ្គទក្ខិណា, តំ អរហតីតិ អគ្គទក្ខិណេយ្យោ.

៥. តត្រាតិ តស្សំ គាថាយំ. អយន្តិ ‘‘នរោ’’តិ ច ‘‘ភិក្ខូ’’តិ ច វុត្តោ យោគាវចរោ. បុន តត្រាតិ តស្សំ បញ្ញាយំ. អស្សាតិ ភិក្ខុនោ. កត្តរិ ចេតំ សាមិវចនំ, អនេនាតិ អត្ថោ. ករណីយំ នត្ថិ វិសេសាធានស្ស តិហេតុកបដិសន្ធិបញ្ញាយ អភាវតោ. តេនាហ ‘‘បុរិមកម្មានុភាវេនេវ ហិស្ស សា សិទ្ធា’’តិ. តេនាតិ យោគិនា. ភាវនាយំ សតតបវត្តិតវីរិយតាយ សាតច្ចការិនា. បញ្ញាវសេនាតិ យថាវុត្តនេបក្កសង្ខាតបញ្ញាវសេន. យំ កិញ្ចិ កត្តព្ពំ, តស្ស សព្ពស្ស សម្បជានវសេនេវ ករណសីលោ, តត្ថ វា សម្បជានការោ ឯតស្ស អត្ថិ, សម្បជានស្ស វា អសម្មោហស្ស ការកោ ឧប្បាទកោតិ សម្បជានការី, តេន សម្បជានការិនា. អត្រាតិ អស្សំ គាថាយំ. សីលាទិសម្បាទនេ វីរិយស្ស តេសំ អង្គភាវតោ តំ វិសុំ អគ្គហេត្វា ‘‘សីលសមាធិបញ្ញាមុខេនា’’តិ វុត្តំ.

‘‘វិសុទ្ធិមគ្គំ ទស្សេតី’’តិ អវិភាគតោ ទេសនាយ បិណ្ឌត្ថំ វត្វា បុន តំ វិភាគតោ ទស្សេតុំ ‘‘ឯត្តាវតា’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ឯត្តាវតាតិ ឯត្តកាយ ទេសនាយ. សិក្ខាតិ សិក្ខិតព្ពដ្ឋេន សិក្ខា. សិក្ខនំ ចេត្ថ អាសេវនំ ទដ្ឋព្ពំ. សីលាទិធម្មេហិ សំវរណាទិវសេន អាសេវន្តោ តេ សិក្ខតីតិ វុច្ចតិ. សាសនន្តិ បដិបត្តិសាសនំ. ឧបនិស្សយោ ពលវការណំ. វជ្ជនំ អនុបគមនំ. សេវនា ភាវនា. បដិបក្ខោតិ បហាយកបដិបក្ខោ. យទិបិ គាថាយំ ‘‘សីលេ’’តិ សាមញ្ញតោ វុត្តំ, ន ‘‘អធិសីលេ’’តិ. តំ បន តណ្ហាជដាវិជដនស្ស បតិដ្ឋាភូតំ អធិប្បេតន្តិ អាហ ‘‘សីលេន អធិសីលសិក្ខា បកាសិតា’’តិ. ភវគាមិ ហិ សីលំ សីលមេវ, វិភវគាមិ សីលំ អធិសីលសិក្ខា. សាមញ្ញជោតនា ហិ វិសេសេ អវតិដ្ឋតីតិ. ឯស នយោ សេសសិក្ខាសុបិ.

សីលេនាតិ អធិសីលសិក្ខាភូតេន សីលេន. តំ ហិ អនញ្ញសាធារណតាយ សាសនស្ស អាទិកល្យាណតំ បកាសេតិ, ន យមនិយមាទិមត្តំ. តេន វុត្តំ ‘‘សីលញ្ច សុវិសុទ្ធំ, សព្ពបាបស្ស អករណ’’ន្តិ ច. កុសលានន្តិ មគ្គកុសលានំ. កុសលានន្តិ វា អនវជ្ជានំ. តេន អរិយផលធម្មានម្បិ សង្គហោ សិទ្ធោ ហោតិ. សព្ពបាបស្ស អករណន្តិ សព្ពស្សាបិ សាវជ្ជស្ស អកិរិយា អនជ្ឈាបជ្ជនំ. ឯតេន ចារិត្តវារិត្តភេទស្ស សព្ពស្ស សីលស្ស គហណំ កតំ ហោតិ. កត្តព្ពាករណម្បិ ហិ សាវជ្ជមេវាតិ. អាទិវចនតោតិ គាថាយំ វុត្តសមាធិបញ្ញានំ អាទិម្ហិ វចនតោ. អាទិភាវោ ចស្ស តម្មូលកត្តា ឧត្តរិមនុស្សធម្មានំ. អាទីនំ វា វចនំ អាទិវចនំ. អាទិសទ្ទេន ចេត្ថ ‘‘សីលំ សមាធិ បញ្ញា ច, វិមុត្តិ ច អនុត្តរា’’តិ (ទី. និ. ២.១៨៦) ឯវមាទីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. សីលស្ស វិសុទ្ធត្តា វិប្បដិសារាទិហេតូនំ ទូរីករណតោ អវិប្បដិសារាទិគុណាវហំ. ‘‘អវិប្បដិសារាទិគុណាវហត្តា’’តិ ឯតេន ន កេវលំ សីលស្ស កល្យាណតាវ វិភាវិតា, អថ ខោ អាទិភាវោបីតិ ទដ្ឋព្ពំ. តថា ហិស្ស សុត្តេ (បរិ. ៣៦៦) អវិប្បដិសារាទីនំ វិមុត្តិញាណបរិយោសានានំ បរម្បរបច្ចយតា វុត្តា. សមាធិនាតិ អធិចិត្តសិក្ខាភូតេន សមាធិនា. សកលំ សាសនំ សង្គហេត្វា បវត្តាយ គាថាយ អាទិបទេន អាទិម្ហិ បដិបជ្ជិតព្ពស្ស សីលស្ស, តតិយបទេន បរិយោសានេ បដិបជ្ជិតព្ពាយ បញ្ញាយ គហិតត្តា មជ្ឈេ បដិបជ្ជិតព្ពោ សមាធិ បារិសេសតោ ទុតិយបទេន គយ្ហតីតិ ‘‘កុសលស្ស ឧបសម្បទាតិអាទិវចនតោ ហិ សមាធិ សាសនស្ស មជ្ឈេ’’តិ វុត្តំ, ន កុសលសទ្ទស្ស សមាធិបរិយាយត្តា. បុព្ពូបនិស្សយវតោ ហិ សមាហិតតាទិអដ្ឋង្គសមន្នាគមេន អភិនីហារក្ខមតា សមាធិស្ស ឥទ្ធិវិធាទិគុណាវហត្តំ, អគ្គមគ្គបញ្ញាយ អធិគតាយ យទត្ថំ បព្ពជតិ, តំ បរិយោសិតន្តិ បញ្ញា សាសនស្ស បរិយោសានំ. តេនាហ ភគវា ‘‘សិក្ខានិសំសមិទំ, ភិក្ខវេ, ព្រហ្មចរិយំ វុស្សតិ សទ្ធាធិបតេយ្យំ បញ្ញុត្តរំ វិមុត្តិសារ’’ន្តិ (អ. និ. ៤.២៤៥). សកំ ចិត្តំ សចិត្តំ, សចិត្តស្ស សព្ពសោ កិលេសានំ សមុច្ឆិន្ទនេន វិសោធនំ សចិត្តបរិយោទាបនំ. ឯវំ បន បញ្ញាកិច្ចេ មត្ថកប្បត្តេ ឧត្តរិ ករណីយាភាវតោ សាសនស្ស បញ្ញុត្តរតា វេទិតព្ពា. តាទិភាវាវហនតោតិ យាទិសោ ឥដ្ឋេសុ, លាភាទីសុ ច អនុនយាភាវតោ, តាទិសោ អនិដ្ឋេសុ, អលាភាទីសុ ច បដិឃាភាវតោ. តតោ ឯវ វា យាទិសោ អនាបាថគតេសុ ឥដ្ឋានិដ្ឋេសុ, តាទិសោ អាបាថគតេសុបីតិ តាទី. តស្ស ភាវោ តាទិភាវោ, តស្ស អាវហនតោ. វាតេនាតិ វាតហេតុ. ន សមីរតីតិ ន ចលតិ. ន សមិញ្ជន្តីតិ ន ផន្ទន្តិ, កុតោ ចលនន្តិ អធិប្បាយោ.

តថាតិ យថា សីលាទយោ អធិសីលសិក្ខាទីនំ បកាសកា, តថា តេវិជ្ជតាទីនំ ឧបនិស្សយស្សាតិ តេសំ បកាសនាការូបសំហារត្ថោ តថា-សទ្ទោ. យស្មា សីលំ វិសុជ្ឈមានំ សតិសម្បជញ្ញពលេន, កម្មស្សកតញាណពលេន ច សំកិលេសមលតោ វិសុជ្ឈតិ បារិបូរិញ្ច គច្ឆតិ, តស្មា សីលសម្បទា សិជ្ឈមានា ឧបនិស្សយសម្បត្តិភាវេន សតិពលំ, ញាណពលញ្ច បច្ចុបដ្ឋបេតីតិ តស្សា វិជ្ជត្តយូបនិស្សយតា វេទិតព្ពា សភាគហេតុសម្បាទនតោ. សតិនេបក្កេន ហិ បុព្ពេនិវាសវិជ្ជាសិទ្ធិ, សម្បជញ្ញេន សព្ពកិច្ចេសុ សុទិដ្ឋការិតាបរិចយេន ចុតូបបាតញាណានុពន្ធាយ ទុតិយវិជ្ជាសិទ្ធិ, វីតិក្កមាភាវេន សំកិលេសប្បហានសព្ភាវតោ វិវដ្ដូបនិស្សយតាវសេន អជ្ឈាសយសុទ្ធិយា តតិយវិជ្ជាសិទ្ធិ. បុរេតរំ សិទ្ធានំ សមាធិបញ្ញានំ បារិបូរិំ វិនា សីលស្ស អាសវក្ខយញាណូបនិស្សយតា សុក្ខវិបស្សកខីណាសវេហិ ទីបេតព្ពា. សមាធិបញ្ញា វិយ អភិញ្ញាបដិសម្ភិទានំ សីលំ ន សភាគហេតូតិ កត្វា វុត្តំ ‘‘ន តតោ បរ’’ន្តិ. ‘‘សមាហិតោ យថាភូតំ បជានាតី’’តិ (សំ. និ. ៣.៥; ៤.៩៩; នេត្តិ. ៤០; មិ. ប. ២.១.១៤) វចនតោ សមាធិសម្បទា ឆឡភិញ្ញតាយ ឧបនិស្សយោ. បញ្ញា វិយ បដិសម្ភិទានំ សមាធិ ន សភាគហេតូតិ វុត្តំ ‘‘ន តតោ បរ’’ន្តិ. ‘‘យោគា វេ ជាយតេ ភូរី’’តិ (ធ. ប. ២៨២) វចនតោ បុព្ពយោគេន, គរុវាសទេសភាសាកឱសល្លឧគ្គហបរិបុច្ឆាទីហិ ច បរិភាវិតា បញ្ញាសម្បត្តិ បដិសម្ភិទាបភេទស្ស ឧបនិស្សយោ បច្ចេកពោធិសម្មាសម្ពោធិយោបិ បញ្ញាសម្បត្តិសន្និស្សយាតិ បញ្ញាយ អនធិគន្តព្ពស្ស វិសេសស្ស អភាវតោ, តស្សា ច បដិសម្ភិទាបភេទស្ស ឯកន្តិកការណតោ ហេដ្ឋា វិយ ‘‘ន តតោ បរ’’ន្តិ អវត្វា ‘‘ន អញ្ញេន ការណេនា’’តិ វុត្តំ.

ឯត្ថ ច ‘‘សីលសម្បត្តិញ្ហិ និស្សាយា’’តិ វុត្តត្តា យស្ស សមាធិវិជម្ភនភូតា អនវសេសា ឆ អភិញ្ញា ន ឥជ្ឈន្តិ, តស្ស ឧក្កដ្ឋបរិច្ឆេទវសេន ន សមាធិសម្បទា អត្ថីតិ. សតិបិ វិជ្ជានំ អភិញ្ញេកទេសភាវេ សីលសម្បត្តិសមុទាគតា ឯវ តិស្សោ វិជ្ជា គហិតា. យថា ហិ បញ្ញាសម្បត្តិសមុទាគតា ចតស្សោ បដិសម្ភិទា ឧបនិស្សយសម្បន្នស្ស មគ្គេនេវ ឥជ្ឈន្តិ, មគ្គក្ខណេ ឯវ តាសំ បដិលភិតព្ពតោ, ឯវំ សីលសម្បត្តិសមុទាគតា តិស្សោ វិជ្ជា សមាធិសម្បត្តិសមុទាគតា ច ឆ អភិញ្ញា ឧបនិស្សយសម្បន្នស្ស មគ្គេនេវ ឥជ្ឈន្តីតិ មគ្គាធិគមេនេវ តាសំ អធិគមោ វេទិតព្ពោ. បច្ចេកពុទ្ធានំ, សម្មាសម្ពុទ្ធានញ្ច បច្ចេកពោធិសម្មាសម្ពោធិសមធិគមសទិសា ហិ ឥមេសំ អរិយានំ ឥមេ វិសេសាធិគមាតិ. វិនយសុត្តាភិធម្មេសុ សម្មាបដិបត្តិយា តេវិជ្ជតាទីនំ ឧបនិស្សយតាបិ យថាវុត្តវិធិនា វេទិតព្ពា.

សម្បន្នសីលស្ស កាមសេវនាភាវតោ សីលេន បឋមន្តវិវជ្ជនំ វុត្តំ. យេភុយ្យេន ហិ សត្តា កាមហេតុ បាណាតិបាតាទិវសេនាបិ អសុទ្ធបយោគា ហោន្តិ. ឈានសុខលាភិនោ កាយកិលមថស្ស សម្ភវោ ឯវ នត្ថីតិ សមាធិនា ទុតិយន្តវិវជ្ជនំ វុត្តំ ឈានសមុដ្ឋានបណីតរូបផុដកាយត្តា. បញ្ញាយាតិ មគ្គបញ្ញាយ. ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេសេន ហិ ឯកំសតោ អរិយមគ្គោវ មជ្ឈិមា បដិបត្តិ នាម. ឯវំ សន្តេបិ លោកិយបញ្ញាវសេនបិ អន្តទ្វយវិវជ្ជនំ វិភាវេតព្ពំ.

សីលំ តំសមង្គិនោ កាមសុគតីសុយេវ និព្ពត្តាបនតោ ចតូហិ អបាយេហិ វិមុត្តិយា ការណន្តិ អាហ ‘‘សីលេន អបាយសមតិក្កមនុបាយោ បកាសិតោ ហោតី’’តិ. ន ហិ បាណាតិបាតាទិបដិវិរតិ ទុគ្គតិបរិកិលេសំ អាវហតិ. សមាធិ តំសមង្គិនោ មហគ្គតភូមិយំយេវ និព្ពត្តាបនេន សកលកាមភវតោ វិមោចេតីតិ វុត្តំ ‘‘សមាធិនា កាមធាតុសមតិក្កមនុបាយោ បកាសិតោ ហោតី’’តិ. ន ហិ កាមាវចរកម្មស្ស អនុពលប្បទាយីនំ កាមច្ឆន្ទាទីនំ វិក្ខម្ភកំ ឈានំ កាមធាតុបរិកិលេសាវហំ ហោតិ. ន ចេត្ថ ឧបចារជ្ឈានំ និទស្សេតព្ពំ, អប្បនាសមាធិស្ស អធិប្បេតត្តា. នាបិ ‘‘សីលេនេវ អតិក្កមិតព្ពស្ស អបាយភវស្ស សមាធិនា អតិក្កមិតព្ពតា’’តិ វចនោកាសោ. សុគតិភវម្បិ អតិក្កមន្តស្ស ទុគ្គតិសមតិក្កមនេ កា កថាតិ. សព្ពភវសមតិក្កមនុបាយោតិ កាមភវាទីនំ នវន្នម្បិ ភវានំ សមតិក្កមនុបាយោ សីលសមាធីហិ អតិក្កន្តាបិ ភវា អនតិក្កន្តា ឯវ, ការណស្ស អបហីនត្តា. បញ្ញាយ បនស្ស សុប្បហីនត្តា តេ សមតិក្កន្តា ឯវ.

តទង្គប្បហានវសេនាតិ ទីបាលោកេនេវ តមស្ស បុញ្ញកិរិយវត្ថុគតេន តេន តេន កុសលង្គេន តស្ស តស្ស អកុសលង្គស្ស បហានវសេន. សមាធិនា វិក្ខម្ភនប្បហានវសេនាតិ ឧបចារប្បនាភេទេន សមាធិនា បវត្តិនិវារណេន ឃដប្បហារេនេវ ជលតលេ សេវាលស្ស តេសំ តេសំ នីវរណាទិធម្មានំ បហានវសេន. បញ្ញាយាតិ អរិយមគ្គបញ្ញាយ. សមុច្ឆេទប្បហានវសេនាតិ ចតុន្នំ អរិយមគ្គានំ ភាវិតត្តា តំតំមគ្គវតោ អត្តនោ សន្តានេ ‘‘ទិដ្ឋិគតានំ បហានាយា’’តិអាទិនា (ធ. ស. ២៧៧) វុត្តស្ស សមុទយបក្ខិយស្ស កិលេសគណស្ស អច្ចន្តំ អប្បវត្តិសង្ខាតសមុច្ឆិន្ទនប្បហានវសេន.

កិលេសានំ វីតិក្កមបដិបក្ខោតិ សំកិលេសធម្មានំ, កម្មកិលេសានំ វា យោ កាយវចីទ្វារេសុ វីតិក្កមោ អជ្ឈាចារោ, តស្ស បដិបក្ខោ សីលេន បកាសិតោ ហោតិ, អវីតិក្កមសភាវត្តា សីលស្ស. ឱកាសាទានវសេន កិលេសានំ ចិត្តេ កុសលប្បវត្តិំ បរិយាទិយិត្វា ឧដ្ឋានំ បរិយុដ្ឋានំ. តំ សមាធិ វិក្ខម្ភេតីតិ អាហ ‘‘សមាធិនា បរិយុដ្ឋានបដិបក្ខោ បកាសិតោ ហោតី’’តិ, សមាធិស្ស បរិយុដ្ឋានប្បហាយកត្តា. អប្បហីនភាវេន សន្តានេ អនុ អនុ សយនតោ ការណលាភេ ឧប្បត្តិរហា អនុសយា, តេ បន អនុរូបំ ការណំ លទ្ធា ឧប្បជ្ជនារហា ថាមគតា កាមរាគាទយោ សត្ត កិលេសា វេទិតព្ពា. តេ អរិយមគ្គបញ្ញាយ សព្ពសោ បហីយន្តីតិ អាហ ‘‘បញ្ញាយ អនុសយបដិបក្ខោ បកាសិតោ ហោតី’’តិ.

កាយទុច្ចរិតាទិ ទុដ្ឋុ ចរិតំ, កិលេសេហិ វា ទូសិតំ ចរិតន្តិ ទុច្ចរិតំ, តមេវ យត្ថ ឧប្បន្នំ, តំ សន្តានំ សំកិលេសេតិ វិពាធតិ, ឧបតាបេតិ ចាតិ សំកិលេសោ, តស្ស វិសោធនំ សីលេន តទង្គវសេន បហានំ វីតិក្កមបដិបក្ខត្តា សីលស្ស. តណ្ហាសំកិលេសស្ស វិសោធនំ វិក្ខម្ភនវសេន បហានំ បរិយុដ្ឋានបដិបក្ខត្តា សមាធិស្ស, តណ្ហាយ ចស្ស ឧជុវិបច្ចនិកភាវតោ. ទិដ្ឋិសំកិលេសស្ស វិសោធនំ សមុច្ឆេទវសេន បហានំ អនុសយបដិបក្ខត្តា បញ្ញាយ, ទិដ្ឋិគតានញ្ច អយាថាវគាហីនំ យាថាវគាហិនិយា បញ្ញាយ ឧជុវិបច្ចនិកភាវតោ.

ការណន្តិ ឧបនិស្សយបច្ចយោ. សីលេសុ បរិបូរការីតិ មគ្គព្រហ្មចរិយស្ស អាទិភូតត្តា អាទិព្រហ្មចរិយកានំ បារាជិកសង្ឃាទិសេសសង្ខាតានំ មហាសីលសិក្ខាបទានំ អវីតិក្កមនតោ ខុទ្ទានុខុទ្ទកានំ អាបជ្ជនេ សហសាវ តេហិ វុដ្ឋានេន សីលេសុ យំ កត្តព្ពំ, តំ បរិបូរំ សមត្ថំ ករោតីតិ សីលេសុ បរិបូរការី. តថា សកទាគាមីតិ ‘‘សីលេសុ បរិបូរការី’’តិ ឯតំ ឧបសំហរតិ តថា-សទ្ទេន. ឯតេ ហិ ទ្វេ អរិយា សមាធិបារិបន្ថិកានំ កាមរាគព្យាបាទានំ បញ្ញាបារិបន្ថិកស្ស សច្ចបដិច្ឆាទកមោហស្ស សព្ពសោ អសមូហតត្តា សមាធិំ, បញ្ញញ្ច ភាវេន្តាបិ សមាធិបញ្ញាសុ យំ កត្តព្ពំ, តំ មត្តសោ បមាណេន បទេសមត្តមេវ ករោន្តីតិ សមាធិស្មិំ, បញ្ញាយ ច មត្តសោ ការិនោ ‘‘សីលេសុ បរិបូរការិនោ’’ឥច្ចេវ វុច្ចន្តិ. អនាគាមី បន កាមរាគព្យាបាទានំ សមុច្ឆិន្នត្តា សមាធិស្មិំ បរិបូរការី. អរហា សព្ពសោ សម្មោហស្ស សុសមូហតត្តា បញ្ញាយ បរិបូរការី.

វុត្តំ ហេតំ ភគវតា (អ. និ. ៣.៨៧) –

‘‘ឥធ, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សីលេសុ បរិបូរការី ហោតិ, សមាធិស្មិំ មត្តសោ ការី, បញ្ញាយ មត្តសោ ការី. សោ យានិ តានិ ខុទ្ទានុខុទ្ទកានិ សិក្ខាបទានិ, តានិ អាបជ្ជតិបិ វុដ្ឋាតិបិ. តំ កិស្ស ហេតុ? ន ហិ មេត្ថ, ភិក្ខវេ, អភព្ពតា វុត្តា. យានិ ច ខោ តានិ សិក្ខាបទានិ អាទិព្រហ្មចរិយកានិ ព្រហ្មចរិយសារុប្បានិ, តត្ថ ធុវសីលោ ច ហោតិ ឋិតសីលោ ច, សមាទាយ សិក្ខតិ សិក្ខាបទេសុ. សោ តិណ្ណំ សំយោជនានំ បរិក្ខយា សោតាបន្នោ ហោតិ អវិនិបាតធម្មោ និយតោ សម្ពោធិបរាយណោ. ឥធ បន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សីលេសុ…បេ… សោ តិណ្ណំ សំយោជនានំ បរិក្ខយា រាគទោសមោហានំ តនុត្តា សកទាគាមី ហោតិ. សកិទេវ ឥមំ លោកំ អាគន្ត្វា ទុក្ខស្សន្តំ ករោតិ. ឥធ បន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សីលេសុ បរិបូរការី ហោតិ, សមាធិស្មិំ បរិបូរការី, បញ្ញាយ មត្តសោ ការី. សោ យានិ តានិ…បេ… សិក្ខតិ សិក្ខាបទេសុ. សោ បញ្ចន្នំ ឱរម្ភាគិយានំ…បេ… អនាវត្តិធម្មោ តស្មា លោកា. ឥធ បន, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុ សីលេសុ បរិបូរការី ហោតិ, សមាធិស្មិំ បរិបូរការី, បញ្ញាយ បរិបូរការី. សោ យានិ តានិ ខុទ្ទានុខុទ្ទកានិ…បេ… សិក្ខតិ សិក្ខាបទេសុ. សោ អាសវានំ ខយា…បេ… ឧបសម្បជ្ជ វិហរតី’’តិ.

‘‘កថ’’ន្តិ បុច្ឆិត្វា សិក្ខាទិកេ វិភជិត្វា វុត្តមេវត្ថំ និគមេតុំ ‘‘ឯវ’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អញ្ញេ ចាតិ តយោ វិវេកា, តីណិ កុសលមូលានិ, តីណិ វិមោក្ខមុខានិ, តីណិ ឥន្ទ្រិយានីតិ ឯវមាទយោ, សិក្ខត្តិកាទីហិ អញ្ញេ ច គុណត្តិកា. ឯវរូបាតិ យាទិសកា សិក្ខត្តិកាទយោ ឥធ សីលាទីហិ បកាសិតា ហោន្តិ, ឯទិសា.

ឯត្ថ ហិ វិវដ្ដសន្និស្សិតស្ស សីលស្ស ឥធាធិប្បេតត្តា សីលេន កាយវិវេកោ បកាសិតោ ហោតិ, សមាធិនា ចិត្តវិវេកោ, បញ្ញាយ ឧបធិវិវេកោ. តថា សីលេន អទោសោ កុសលមូលំ បកាសិតំ ហោតិ, តិតិក្ខប្បធានតាយ, អបរូបឃាតសភាវតាយ ច សីលស្ស. សមាធិនា អលោភោ កុសលមូលំ, លោភបដិបក្ខតោ, អលោភបធានតាយ ច សមាធិស្ស. បញ្ញាយ បន អមោហោយេវ. សីលេន ច អនិមិត្តវិមោក្ខមុខំ បកាសិតំ ហោតិ. អទោសប្បធានំ ហិ សីលសម្បទំ និស្សាយ ទោសេ អាទីនវទស្សិនោ អនិច្ចានុបស្សនា សុខេនេវ ឥជ្ឈតិ, អនិច្ចានុបស្សនា ច អនិមិត្តវិមោក្ខមុខំ. សមាធិនា អប្បណិហិតវិមោក្ខមុខំ. បញ្ញាយ សុញ្ញតវិមោក្ខមុខំ. អលោភប្បធានំ ហិ កាមនិស្សរណំ សមាធិសម្បទំ និស្សាយ កាមេសុ អាទីនវទស្សិនោ ទុក្ខានុបស្សនា សុខេនេវ ឥជ្ឈតិ, ទុក្ខានុបស្សនា ច អប្បណិហិតវិមោក្ខមុខំ. បញ្ញាសម្បទំ និស្សាយ អនត្តានុបស្សនា សុខេនេវ ឥជ្ឈតិ, អនត្តានុបស្សនា ច សុញ្ញតវិមោក្ខមុខំ. តថា សីលេន អនញ្ញាតញ្ញស្សាមីតិន្ទ្រិយំ បកាសិតំ ហោតិ. តំ ហិ សីលេសុ បរិបូរការិនោ អដ្ឋមកស្ស ឥន្ទ្រិយំ. សមាធិនា អញ្ញិន្ទ្រិយំ. តំ ហិ ឧក្កំសគតំ សមាធិស្មិំ បរិបូរការិនោ អនាគាមិនោ, អគ្គមគ្គដ្ឋស្ស ច ឥន្ទ្រិយំ. បញ្ញាយ អញ្ញាតាវិន្ទ្រិយំ បកាសិតំ ហោតិ. តទុប្បត្តិយា ហិ អរហា បញ្ញាយ បរិបូរការីតិ. ឥមិនា នយេន អញ្ញេ ច ឯវរូបា គុណត្តិកា សីលាទីហិ បកាសេតព្ពា.

១. សីលនិទ្ទេសវណ្ណនា

សីលសរូបាទិកថាវណ្ណនា

៦. ឯវន្តិ វុត្តប្បការេន. អនេកគុណសង្គាហកេនាតិ អធិសីលសិក្ខាទីនំ, អញ្ញេសញ្ច អនេកេសំ គុណានំ សង្គាហកេន. សីលសមាធិបញ្ញាមុខេនាតិ ‘‘សព្ពេ សង្ខារា អនិច្ចា’’តិអាទីសុ (ធ. ប. ២៧៧; ថេរគា. ៦៧៦; នេត្តិ. ៥) វិយ វិបស្សនាមត្តាទិមុខេន សង្ខេបតោ អទេសេត្វា សីលសមាធិបញ្ញាមុខេន ទេសិតោបិ, សត្តតិំសាយបិ វា ពោធិបក្ខិយធម្មានំ វិសុទ្ធិមគ្គន្តោគធត្តា តត្ថ សីលសមាធិបញ្ញា មុខំ បមុខំ កត្វា ទេសិតោបិ. ឯតេន សីលសមាធិបញ្ញាសុ អវសេសពោធិបក្ខិយធម្មានំ សភាវតោ, ឧបការតោ ច អន្តោគធភាវោ ទីបិតោតិ វេទិតព្ពំ. អតិសង្ខេបទេសិតោយេវ ហោតិ សភាវវិភាគាទិតោ អវិភាវិតត្តា. នាលន្តិ ន បរិយត្តំ ន សមត្ថំ. សព្ពេសន្តិ នាតិសង្ខេបនាតិវិត្ថាររុចីនម្បិ, វិបញ្ចិតញ្ញុនេយ្យានម្បិ វា. សង្ខេបទេសនា ហិ សំខិត្តរុចីនំ, ឧគ្ឃដិតញ្ញូនំយេវ ច ឧបការាយ ហោតិ, ន បនិតរេសំ. អស្ស វិសុទ្ធិមគ្គស្ស. បុច្ឆនដ្ឋេន បញ្ហា, កិរិយា ករណំ កម្មំ, បញ្ហាវ កម្មំ បញ្ហាកម្មំ, បុច្ឆនបយោគោ.

កិំ សីលន្តិ សរូបបុច្ឆា. កេនដ្ឋេន សីលន្តិ កេន អត្ថេន សីលន្តិ វុច្ចតិ, ‘‘សីល’’ន្តិ បទំ កំ អភិធេយ្យំ និស្សាយ បវត្តន្តិ អត្ថោ. តយិទំ សីលំ សភាវតោ, កិច្ចតោ, ឧបដ្ឋានាការតោ, អាសន្នការណតោ ច កថំ ជានិតព្ពន្តិ អាហ ‘‘កានស្ស លក្ខណរសបច្ចុបដ្ឋានបទដ្ឋានានី’’តិ. បដិបត្តិ នាម ទិដ្ឋានិសំសេ ឯវ ហោតីតិ អាហ ‘‘កិមានិសំស’’ន្តិ. កតិវិធន្តិ បភេទបុច្ឆា. វិភាគវន្តានំ ហិ សភាវវិភាវនំ វិភាគទស្សនមុខេនេវ ហោតីតិ. វោទានំ វិសុទ្ធិ. សា ច សំកិលេសមលវិមុត្តិ. តំ ឥច្ឆន្តេន យស្មា ឧបាយកោសល្លត្ថិនា អនុបាយកោសល្លំ វិយ សំកិលេសោ ជានិតព្ពោតិ អាហ ‘‘កោ ចស្ស សំកិលេសោ’’តិ.

តត្រាតិ តស្មិំ, តស្ស វា បញ្ហាកម្មស្ស. វិស្សជ្ជនន្តិ វិវរណំ. បុច្ឆិតោ ហិ អត្ថោ អវិភាវិតត្តា និគូឡ្ហោ មុដ្ឋិយំ កតោ វិយ តិដ្ឋតិ. តស្ស វិវរណំ វិស្សជ្ជនំ វិភូតភាវការណតោ. បាណាតិបាតាទីហីតិ ឯត្ថ បាណោតិ វោហារតោ សត្តោ, បរមត្ថតោ ជីវិតិន្ទ្រិយំ. តស្ស សរសេនេវ បតនសភាវស្ស អន្តរេ ឯវ អតិវ បាតនំ អតិបាតោ, សណិកំ បតិតុំ អទត្វា សីឃំ បាតនន្តិ អត្ថោ, អតិក្កម្ម វា សត្ថាទីហិ អភិភវិត្វា បាតនំ អតិបាតោ, បាណឃាតោ. អាទិសទ្ទេន អទិន្នាទានាទិំ សង្គណ្ហាតិ. តេហិ បាណាតិបាតាទីហិ ទុស្សីល្យកម្មេហិ. វិរមន្តស្សាតិ សមាទានវិរតិវសេន, សម្បត្តវិរតិវសេន ច ឱរមន្តស្ស. វត្តបដិបត្តិន្តិ ឧបជ្ឈាយវត្តាទិវត្តករណំ. ចេតនាទយោ ធម្មាតិ សង្ខេបតោ វុត្តមត្ថំ បាឡិវសេន វិភជិត្វា ទស្សេតុំ ‘‘វុត្តញ្ហេត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ចេតយតីតិ ចេតនា, អត្តនា សម្បយុត្តធម្មេហិ សទ្ធិំ អារម្មណេ អភិសន្ទហតីតិ អត្ថោ. ចេតនាយ អនុកូលវសេនេវ ហិ តំសម្បយុត្តា ធម្មា អារម្មណេ បវត្តន្តិ. ចេតនា កាមំ កុសលត្តិកសាធារណា, ឥធ បន សីលចេតនា អធិប្បេតាតិ កត្វា ‘‘កុសលា’’តិ វេទិតព្ពា. ចេតសិ និយុត្តំ ចេតសិកំ, ចិត្តសម្បយុត្តន្តិ អត្ថោ. ចេតនាយ សតិបិ ចេតសិកត្តេ ‘‘ចេតនា សីល’’ន្តិ វិសុំ គហិតត្តា តទញ្ញមេវ វិរតិអនភិជ្ឈាទិកំ ចេតសិកំ សីលំ ទដ្ឋព្ពំ គោពលីពទ្ទញាយេន. សំវរណំ សំវរោ. យថា អកុសលា ធម្មា ចិត្តេ ន ឱតរន្តិ, តថា បិទហនំ. អវីតិក្កមោ វីតិក្កមស្ស បដិបក្ខភូតា អវីតិក្កមវសេន បវត្តចិត្តចេតសិកា. តត្ថ ចេតនា សីលំ នាមាតិអាទិ យថាវុត្តស្ស សុត្តបទស្ស វិវរណំ. វិរមន្តស្ស ចេតនាតិ វិរតិសម្បយុត្តំ បធានភូតំ ចេតនមាហ. បូរេន្តស្ស ចេតនាតិ វត្តបដិបត្តិអាយូហិនី. វិរមន្តស្ស វិរតីតិ វិរតិយា បធានភាវំ គហេត្វា វុត្តំ.

ឯត្ថ ហិ យទា ‘‘តិវិធា, ភិក្ខវេ, កាយសញ្ចេតនា កុសលំ កាយកម្ម’’ន្តិអាទិ (កថា. ៥៣៩) វចនតោ បាណាតិបាតាទីនំ បដិបក្ខភូតា តព្ពិរតិវិសិដ្ឋា ចេតនា តថាបវត្តា បធានភាវេន បាណាតិបាតាទិបដិវិរតិសាធិកា ហោតិ, តទា តំសម្បយុត្តា វិរតិអនភិជ្ឈាទយោ ច ចេតនាបក្ខិកា វា, អព្ពោហារិកា វាតិ ឥមមត្ថំ សន្ធាយ ចេតនាសីលំ វុត្តំ. យទា បន បាណាតិបាតាទីហិ សង្កោចំ អាបជ្ជន្តស្ស តតោ វិរមណាការេន បវត្តមានា ចេតនាវិសិដ្ឋា វិរតិ, អនភិជ្ឈាទយោ ច តត្ថ តត្ថ បធានភាវេន កិច្ចសាធិកា ហោន្តិ, តទា តំសម្បយុត្តា ចេតនា វិរតិអាទិបក្ខិកា វា ហោតិ, អព្ពោហារិកា វាតិ ឥមមត្ថំ សន្ធាយ ចេតសិកសីលំ វុត្តំ.

ឥទានិ សុត្តេ អាគតនយេន កុសលកម្មបថវសេន ចេតនាចេតសិកសីលានិ វិភជិត្វា ទស្សេតុំ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ វុត្តំ. បជហន្តស្សាតិ សមាទានវសេន ‘‘ឥតោ បដ្ឋាយ ន ករិស្សាមី’’តិ សម្បត្តវត្ថុកានិបិ អនជ្ឈាចរណេន បជហន្តស្ស. សត្ត កម្មបថចេតនាតិ បាណាតិបាតាទិបហានសាធិកា បដិបាដិយា សត្ត កុសលកម្មបថចេតនា. អភិជ្ឈាទិវសេន យំ បរទារគមនាទិ ករីយតិ, តស្ស បហាយកា អនភិជ្ឈាទយោ សីលន្តិ អាហ ‘‘ចេតសិកំ សីលំ នាម អនភិជ្ឈា…បេ… សម្មាទិដ្ឋិធម្មា’’តិ. យថា ហិ អភិជ្ឈាព្យាបាទវសេន មិច្ឆាចារបាណាតិបាតាទយោ ករីយន្តិ, ឯវំ មិច្ឆាទិដ្ឋិវសេនាបិ តេ បុត្តមុខទស្សនាទិអត្ថំ ករីយន្តិ. តេសញ្ច បជហនកា អនភិជ្ឈាទយោតិ. បាតិមោក្ខសំវរោ ចារិត្តវារិត្តវិភាគំ វិនយបរិយាបន្នំ សិក្ខាបទសីលំ. សតិសំវរោ មនច្ឆដ្ឋានំ ឥន្ទ្រិយានំ អារក្ខា, សា ច តថាបវត្តា សតិយេវ. ញាណសំវរោ បញ្ញា. ខន្តិសំវរោ អធិវាសនា, សា ច តថាបវត្តា អទោសបធានា ខន្ធា, អទោសោ ឯវ វា. វីរិយសំវរោ កាមវិតក្កាទីនំ វិនោទនវសេន បវត្តំ វីរិយំ. បាតិមោក្ខសំវរសតិសំវរាទីសុ យំ វត្តព្ពំ, តំ បរតោ អាវិ ភវិស្សតិ.

សោតានីតិ តណ្ហាទិដ្ឋិអវិជ្ជាទុច្ចរិតអវសិដ្ឋកិលេសសោតានិ. ‘‘សោតានំ សំវរំ ព្រូមី’’តិ វត្វា ‘‘បញ្ញាយេតេ បិធិយ្យរេ’’តិ វចនេន សោតានំ សំវរោ បិទហនំ សមុច្ឆេទនំ ញាណន្តិ វិញ្ញាយតិ.

ឥទមត្ថិកតំ មនសិ កត្វា យេន ញាណេន យោនិសោ បច្ចវេក្ខិត្វា បច្ចយា បដិសេវីយន្តិ. តំ បច្ចយបដិសេវនម្បិ ញាណសភាវត្តា ឯត្ថេវ ញាណសំវរេ ឯវ សមោធានំ សង្គហំ គច្ឆតិ. ខមតិ អធិវាសេតីតិ ខមោ. ឧប្បន្នន្តិ តស្មិំ តស្មិំ អារម្មណេ ជាតំ និព្ពត្តំ. កាមវិតក្កន្តិ កាមូបសំហិតំ វិតក្កំ. នាធិវាសេតីតិ ចិត្តំ អារោបេត្វា អព្ភន្តរេ ន វាសេតិ. អាជីវបារិសុទ្ធិបីតិ ពុទ្ធបដិកុដ្ឋំ មិច្ឆាជីវំ បហាយ អនវជ្ជេន បច្ចយបរិយេសនេន សិជ្ឈនកំ អាជីវបារិសុទ្ធិសីលម្បិ ឯត្ថេវ វីរិយសំវរេ ឯវ សមោធានំ គច្ឆតិ វីរិយសាធនត្តា. ឯត្ថ ច យថា ញាណំ តណ្ហាទិសោតានំ បវត្តិនិវារណតោ បិទហនដ្ឋេន សំវរណតោ សំវរោ ច, បរតោ បវត្តនកគុណានំ អាធារាទិភាវតោ សីលនដ្ឋេន សីលំ, ឯវំ ខន្តិ អនធិវាសនេន ឧប្បជ្ជនកកិលេសានំ អធិវាសនេន សំវរណតោ សំវរោ ច, ខមនហេតុ ឧប្បជ្ជនកគុណានំ អាធារាទិភាវតោ សីលនដ្ឋេន សីលំ, វីរិយំ វិនោទេតព្ពានំ បាបធម្មានំ វិនោទនេន សំវរណតោ សំវរោ ច, វិនោទនហេតុ ឧប្បជ្ជនកគុណានំ អាធារាទិភាវតោ សីលនដ្ឋេន សីលន្តិ វេទិតព្ពំ. យថា បន បាតិមោក្ខសីលាទិ តស្ស តស្ស បាបធម្មស្ស បវត្តិតុំ អប្បទានវសេន សំវរណំ បិទហនំ, តំ ឧបាទាយ សំវរោ, ឯវំ អសមាទិន្នសីលស្ស អាគតវត្ថុតោ វិរមណម្បីតិ អាហ ‘‘យា ច បាបភីរុកានំ…បេ… សំវរសីលន្តិ វេទិតព្ព’’ន្តិ. ន វីតិក្កមតិ ឯតេនាតិ អវីតិក្កមោ. តថាបវត្តោ កុសលចិត្តុប្បាទោ.

៧. អវសេសេសុ បន បញ្ហេសុ. សមាធានំ សណ្ឋបនំ. ទុស្សីល្យវសេន ហិ បវត្តា កាយកម្មាទយោ សម្បតិ, អាយតិញ្ច អហិតទុក្ខាវហា, ន សម្មា ឋបិតាតិ អសណ្ឋបិតា វិប្បកិណ្ណា វិសដា ច នាម ហោន្តិ, សុសីល្យវសេន បន បវត្តា តព្ពិបរិយាយតោ សណ្ឋបិតា អវិប្បកិណ្ណា អវិសដា ច នាម ហោន្តិ យថា តំ ឱក្ខិត្តចក្ខុតា អពាហុប្បចាលនាទិ. តេនាហ ‘‘កាយកម្មាទីនំ សុសីល្យវសេន អវិប្បកិណ្ណតាតិ អត្ថោ’’តិ. ឯតេន សមាធិកិច្ចតោ សីលនំ វិសេសេតិ. តស្ស ហិ សមាធានំ សម្បយុត្តធម្មានំ អវិក្ខេបហេតុតា. ឥទំ កាយកម្មាទីនំ សណ្ឋបនំ សំយមនំ. ឧបធារណំ អធិដ្ឋានំ មូលភាវោ. តថា ហិស្ស អាទិចរណាទិភាវោ វុត្តោ. តេន បថវីធាតុកិច្ចតោ សីលនំ វិសេសិតំ ហោតិ. សា ហិ សហជាតរូបធម្មានំ សន្ធារណវសេន បវត្តតិ. ឥទំ បន អនវជ្ជធម្មានំ មូលាធិដ្ឋានភាវេន. តេនាហ ‘‘កុសលានំ ធម្មាន’’ន្តិអាទិ. តត្ថ កុសលធម្មា នាម សបុព្ពភាគា មហគ្គតានុត្តរា ធម្មា. អញ្ញេ បន អាចរិយា. សិរដ្ឋោតិ យថា សិរសិ ឆិន្នេ សព្ពោ អត្តភាវោ វិនស្សតិ, ឯវំ សីលេ ភិន្នេ សព្ពំ គុណសរីរំ វិនស្សតិ. តស្មា តស្ស ឧត្តមង្គដ្ឋោ សីលដ្ឋោ. ‘‘សិរោ សីស’’ន្តិ វា វត្តព្ពេ និរុត្តិនយេន ‘‘សីល’’ន្តិ វុត្តន្តិ អធិប្បាយោ. សីតលដ្ឋោ បរិឡាហវូបសមនដ្ឋោ. តេន ត-ការស្ស លោបំ កត្វា និរុត្តិនយេនេវ ‘‘សីល’’ន្តិ វុត្តន្តិ ទស្សេតិ. តថា ហិទំ បយោគសម្បាទិតំ សព្ពកិលេសបរិឡាហវូបសមករំ ហោតិ. ឯវមាទិនាតិ អាទិ-សទ្ទេន សយន្តិ អកុសលា ឯតស្មិំ សតិ អបវិដ្ឋា ហោន្តីតិ សីលំ, សុបន្តិ វា តេន វិហតុស្សាហានិ សព្ពទុច្ចរិតានីតិ សីលំ, សព្ពេសំ វា កុសលធម្មានំ បវេសារហសាលាតិ សីលន្តិ ឯវមាទីនំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ.

៨. ‘‘សីលនដ្ឋេន សីល’’ន្តិ បុព្ពេ សទ្ទត្ថុទ្ធារេន បកាសិតោបិ ភាវត្ថោ ឯវាតិ អាហ ‘‘សីលនំ លក្ខណំ តស្សា’’តិ. ន ហិ តស្ស ចេតនាទិភេទភិន្នស្ស អនវសេសតោ សង្គាហកោ តតោ អញ្ញោ អត្ថោ អត្ថិ, យោ លក្ខណភាវេន វុច្ចេយ្យ. ននុ ច អនេកភេទសង្គាហកំ សាមញ្ញលក្ខណំ នាម សិយា, ន វិសេសលក្ខណន្តិ អនុយោគំ មនសិ កត្វា អាហ ‘‘សនិទស្សនត្តំ រូបស្ស, យថា ភិន្នស្សនេកធា’’តិ.

យថា ហិ នីលាទិវសេន អនេកភេទភិន្នស្សាបិ រូបាយតនស្ស សនិទស្សនត្តំ វិសេសលក្ខណំ តទញ្ញធម្មាសាធារណតោ. ន អនិច្ចតាទិ វិយ, រុប្បនំ វិយ វា សាមញ្ញលក្ខណំ, ឯវមិធាបិ ទដ្ឋព្ពំ. កិំ បនេតំ សនិទស្សនត្តំ នាម? ទដ្ឋព្ពតា ចក្ខុវិញ្ញាណស្ស គោចរភាវោ. តស្ស បន រូបាយតនតោ អនញ្ញត្តេបិ អញ្ញេហិ ធម្មេហិ រូបាយតនំ វិសេសេតុំ អញ្ញំ វិយ កត្វា សហ និទស្សនេន សនិទស្សនន្តិ វុច្ចតិ. ធម្មសភាវសាមញ្ញេន ហិ ឯកីភូតេសុ ធម្មេសុ យោ នានត្តករោ សភាវោ, សោ អញ្ញំ វិយ កត្វា ឧបចរិតុំ យុត្តោ. ឯវំ ហិ អត្ថវិសេសាវពោធោ ហោតីតិ. អថ វា ‘‘សហ និទស្សនេនា’’តិ ឯត្ថ តព្ភាវត្ថោ សហ-សទ្ទោ យថា នន្ទិរាគសហគតាតិ (សំ. និ. ៥.១០៨១; មហាវ. ១៤; បដិ. ម. ២.៣០).

ទុស្សីល្យវិទ្ធំសនរសន្តិ កាយិកអសំវរាទិភេទស្ស ទុស្សីល្យស្ស វិធមនកិច្ចំ. អនវជ្ជរសន្តិ អគារយ្ហសម្បត្តិកំ អគរហិតព្ពភាវេន សម្បជ្ជនកំ, អវជ្ជបដិបក្ខភាវេន វា សម្បជ្ជនកំ. លក្ខណាទីសូតិ លក្ខណរសាទីសុ វុច្ចមានេសុ កិច្ចមេវ, សម្បត្តិ វា រសោតិ វុច្ចតិ, ន រសាយតនរសាទីតិ អធិប្បាយោ. កេចិ បន ‘‘កិច្ចមេវា’’តិ អវធារណំ តស្ស ឥតររសតោ ពលវភាវទស្សនត្ថន្តិ វទន្តិ, តំ តេសំ មតិមត្តំ, កិច្ចមេវ, សម្បត្តិ ឯវ វា រសោតិ ឥមស្ស អត្ថស្ស អធិប្បេតត្តា.

សោចេយ្យបច្ចុបដ្ឋានន្តិ កាយាទីហិ សុចិភាវេន បច្ចុបដ្ឋាតិ. គហណភាវន្តិ គហេតព្ពភាវំ. តេន ឧបដ្ឋានាការដ្ឋេន បច្ចុបដ្ឋានំ វុត្តំ, ផលដ្ឋេន បន អវិប្បដិសារបច្ចុបដ្ឋានំ, សមាធិបច្ចុបដ្ឋានំ វា. សីលំ ហិ សម្បតិយេវ អវិប្បដិសារំ បច្ចុបដ្ឋាបេតិ, បរម្បរាយ សមាធិំ. ឥមស្ស បន អានិសំសផលស្ស អានិសំសកថាយំ វក្ខមានត្តា ឥធ អគ្គហណំ ទដ្ឋព្ពំ. កេចិ បន ផលស្ស អនិច្ឆិតត្តា ឥធ អគ្គហណន្តិ វទន្តិ, តទយុត្តំ ផលស្ស អនេកវិធត្តា, លោកិយាទិសីលស្សាបិ វិភជិយមានត្តា. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘និស្សិតានិស្សិតវសេនា’’តិអាទិ (វិសុទ្ធិ. ១.១០). យថា បថវីធាតុយា កម្មាទិ ទូរការណំ, សេសភូតត្តយំ អាសន្នការណំ, យថា ច វត្ថស្ស តន្តវាយតុរិវេមសលាកាទិ ទូរការណំ, តន្តវោ អាសន្នការណំ, ឯវំ សីលស្ស សទ្ធម្មស្សវនាទិ ទូរការណំ, ហិរិឱត្តប្បមស្ស អាសន្នការណន្តិ ទស្សេន្តោ អាហ ‘‘ហិរោត្តប្បញ្ច បនា’’តិអាទិ. ហិរោត្តប្បេ ហីតិអាទិ តស្ស អាសន្នការណភាវសាធនំ. តត្ថ ឧប្បជ្ជតិ សមាទានវសេន, តិដ្ឋតិ អវីតិក្កមវសេនាតិ វេទិតព្ពំ.

សីលានិសំសកថាវណ្ណនា

៩. អវិប្បដិសារាទីតិ ឯត្ថ វិប្បដិសារបដិបក្ខោ កុសលចិត្តុប្បាទោ អវិប្បដិសារោ. សោ បន វិសេសតោ ‘‘លាភា វត មេ, សុលទ្ធំ វត មេ, យស្ស មេ សុបរិសុទ្ធំ សីល’’ន្តិ អត្តនោ សីលស្ស បច្ចវេក្ខណវសេន បវត្តោតិ វេទិតព្ពោ. អាទិ-សទ្ទេន បាមោជ្ជភោគសម្បត្តិកិត្តិសទ្ទាទិំ សង្គណ្ហាតិ. អវិប្បដិសារត្ថានីតិ អវិប្បដិសារប្បយោជនានិ. កុសលានីតិ អនវជ្ជានិ. អវិប្បដិសារានិសំសានីតិ អវិប្បដិសារុទ្ទយានិ. ឯតេន អវិប្បដិសារោ នាម សីលស្ស ឧទ្ទយមត្តំ, សំវឌ្ឍិតស្ស រុក្ខស្ស ឆាយាបុប្ផសទិសំ. អញ្ញោ ឯវ បនានេន និប្ផាទេតព្ពោ សមាធិអាទិគុណោតិ ទស្សេតិ.

សីលវតោ សីលសម្បទាយាតិ បរិសុទ្ធំ បរិបុណ្ណំ កត្វា សីលស្ស សម្បាទនេន សីលវតោ, តាយ ឯវ សីលសម្បទាយ. អប្បមាទាធិករណន្តិ អប្បមាទការណា. ភោគក្ខន្ធន្តិ ភោគរាសិំ. កល្យាណោ កិត្តិសទ្ទោ អព្ភុគ្គច្ឆតីតិ ‘‘ឥតិបិ សីលវា, ឥតិបិ កល្យាណធម្មោ’’តិ សុន្ទរោ ថុតិឃោសោ ឧដ្ឋហតិ, លោកំ បត្ថរតិ. វិសារទោតិ អត្តនិ កិញ្ចិ គរហិតព្ពំ ឧបវទិតព្ពំ អបស្សន្តោ វិគតសារជ្ជោ និព្ភយោ. អមង្កុភូតោតិ អវិលក្ខោ. អសម្មូឡ្ហោតិ ‘‘អកតំ វត មេ កល្យាណ’’ន្តិអាទិនា (ម. និ. ៣.២៤៨) វិប្បដិសារាភាវតោ, កុសលកម្មាទីនំយេវ ច តទា ឧបដ្ឋានតោ អមូឡ្ហោ បសន្នមានសោ ឯវ កាលំករោតិ. កាយស្ស ភេទាតិ ឧបាទិន្នក្ខន្ធបរិច្ចាគា, ជីវិតិន្ទ្រិយស្ស ឧបច្ឆេទា. បរំ មរណាតិ ចុតិតោ ឧទ្ធំ. សុគតិន្តិ សុន្ទរំ គតិំ. តេន មនុស្សគតិបិ សង្គយ្ហតិ. សគ្គន្តិ ទេវគតិំ. សា ហិ រូបាទីហិ វិសយេហិ សុដ្ឋុ អគ្គោតិ សគ្គោ, លោកិយតិ ឯត្ថ ឧឡារំ បុញ្ញផលន្តិ លោកោតិ ច វុច្ចតិ.

អាកង្ខេយ្យ ចេតិ យទិ ឥច្ឆេយ្យ. បិយោ ច អស្សន្តិ បិយាយិតព្ពោ បិយចក្ខូហិ បស្សិតព្ពោ បេមនិយោ ភវេយ្យន្តិ អត្ថោ. មនាបោតិ សព្រហ្មចារីនំ មនវឌ្ឍនកោ, តេសំ វា មនេន បត្តព្ពោ, មេត្តចិត្តេន ផរិតព្ពោតិ វុត្តំ ហោតិ. គរូតិ គរុដ្ឋានិយោ បាសាណឆត្តសទិសោ. ភាវនីយោតិ ‘‘អទ្ធា អយមាយស្មា ជានំ ជានាតិ, បស្សំ បស្សតី’’តិ សម្ភាវនីយោ. សីលេស្វេវស្ស បរិបូរការីតិ ចតុបារិសុទ្ធិសីលេសុ ឯវ បរិបូរការី អស្ស, អនូនការី បរិបូរណាការេន សមន្នាគតោ ភវេយ្យ. ‘‘អាទិនា នយេនា’’តិ ឯតេន ‘‘អជ្ឈត្តំ ចេតោសមថមនុយុត្តោ អនិរាកតជ្ឈានោ វិបស្សនាយ សមន្នាគតោ ព្រូហេតា សុញ្ញាគារាន’’ន្តិ (ម. និ. ១.៦៥) ឯវមាទិកេ សីលថោមនសុត្តាគតេ សត្តរស សីលានិសំសេ សង្គណ្ហាតិ.

ឥទានិ ន កេវលមិមេ ឯវ អវិប្បដិសារាទយោ, អថ ខោ អញ្ញេបិ ពហូ សីលានិសំសា វិជ្ជន្តីតិ តេ ទស្សេតុំ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ សាសនេតិ ឥមស្មិំ សកលលោកិយលោកុត្តរគុណាវហេ សត្ថុសាសនេ. អាចារកុលបុត្តានំ យំ សីលំ វិនា បតិដ្ឋា អវដ្ឋានំ នត្ថិ, តស្ស ឯវំ មហានុភាវស្ស សីលស្ស អានិសំសានំ បរិច្ឆេទំ បរិមាណំ កោ វទេ កោ វត្តុំ សក្កុណេយ្យាតិ អត្ថោ. ឯតេន សព្ពេសំយេវ លោកិយលោកុត្តរានំ គុណានំ សីលមេវ មូលភូតន្តិ ទស្សេត្វា តតោ បរម្បិ មលវិសោធនេន, បរិឡាហវូបសមនេន, សុចិគន្ធវាយនេន, សគ្គនិព្ពានាធិគមូបាយភាវេន, សោភាលង្ការសាធនតាយ ភយវិធមនេន, កិត្តិបាមោជ្ជជនេន ច សីលសទិសំ អញ្ញំ សត្តានំ ហិតសុខាវហំ នត្ថីតិ ទស្សេន្តោ ‘‘ន គង្គា’’តិអាទិកា គាថា អភាសិ.

តត្ថ សរភូតិ ឯកា នទី, ‘‘យំ លោកេ សរភូ’’តិ វទន្តិ. និន្នគា វាចិរវតីតិ ‘‘អចិរវតី’’តិ ឯវំនាមិកា នទី, វាតិ សព្ពត្ថ វា-សទ្ទោ អនិយមត្ថោ. តេន អវុត្តា គោធាវរីចន្ទភាគាទិកា សង្គណ្ហាតិ. បាណនដ្ឋេន បាណីនំ សត្តានំ យំ មលំ សីលជលំ វិសោធយតិ, តំ មលំ វិសោធេតុំ ន សក្កុណន្តិ គង្គាទយោ នទិយោតិ បឋមគាថាយ ន-ការំ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ. ហារាតិ មុត្តាហារា. មណយោតិ វេឡុរិយាទិមណយោ. អរិយន្តិ វិសុទ្ធំ. សីលសមុដ្ឋានោ កិត្តិសទ្ទោ គន្ធោ មនោហរភាវតោ, ទិសាសុ អភិព្យាបនតោ ច ‘‘សីលគន្ធោ’’តិ វុត្តោ. សោ ហិ បដិវាតេបិ បវត្តតិ. តេនាហ ភគវា ‘‘សតញ្ច គន្ធោ បដិវាតមេតី’’តិ (ធ. ប. ៥៤; អ. និ. ៣.៨០; មិ. ប. ៥.៤.១). ទោសានំ ពលំ នាម វត្ថុជ្ឈាចារោ, តំ តេសំ កាតុំ អទេន្តំ សីលំ ទោសានំ ពលំ ឃាតេតីតិ វេទិតព្ពំ.

សីលប្បភេទកថាវណ្ណនា

១០. ‘‘កតិវិធ’’ន្តិ ឯត្ថ វិធ-សទ្ទោ កោដ្ឋាសបរិយាយោ ‘‘ឯកវិធេន រូបសង្គហោ’’តិអាទីសុ វិយ, បការត្ថោ វា, កតិប្បការំ កិត្តកា សីលស្ស បការភេទាតិ អត្ថោ. សីលនលក្ខណេនាតិ សីលនសង្ខាតេន សភាវេន.

ចរន្តិ តេន សីលេសុ បរិបូរការិតំ ឧបគច្ឆន្តីតិ ចរិត្តំ, ចរិត្តមេវ ចារិត្តំ. វារិតតោ តេន អត្តានំ តាយន្តិ រក្ខន្តីតិ វារិត្តំ. អធិកោ សមាចារោ អភិសមាចារោ, តត្ថ និយុត្តំ, សោ វា បយោជនំ ឯតស្សាតិ អាភិសមាចារិកំ. អាទិ ព្រហ្មចរិយស្សាតិ អាទិព្រហ្មចរិយំ, តទេវ អាទិព្រហ្មចរិយកំ. វិរមតិ ឯតាយ, សយំ វា វិរមតិ, វិរមណំ វា វិរតិ, ន វិរតីតិ អវិរតិ. និស្សយតីតិ និស្សិតំ, ន និស្សិតន្តិ អនិស្សិតំ. បរិយន្តោ ឯតស្ស អត្ថីតិ បរិយន្តំ, កាលេន បរិយន្តំ កាលបរិយន្តំ, យថាបរិច្ឆិន្នោ វា កាលោ បរិយន្តោ ឯតស្សាតិ កាលបរិយន្តំ. យាវ បាណនំ ជីវនំ កោដិ ឯតស្សាតិ អាបាណកោដិកំ. អត្តនោ បច្ចយេហិ លោកេ និយុត្តំ, តត្ថ វា វិទិតន្តិ លោកិយំ. លោកំ ឧត្តរតីតិ លោកុត្តរំ.

បច្ចយតោ, ផលតោ ច មជ្ឈិមបណីតេហិ និហីនំ, តេសំ វា គុណេហិ បរិហីនន្តិ ហីនំ. អត្តនោ បច្ចយេហិ បធានភាវំ នីតន្តិ បណីតំ. ឧភិន្នមេវ វេមជ្ឈេ ភវំ មជ្ឈិមំ. អត្តាធិបតិតោ អាគតំ អត្តាធិបតេយ្យំ. សេសបទទ្វយេបិ ឯសេវ នយោ. តណ្ហាយ, ទិដ្ឋិយា វា បរាមដ្ឋំ បធំសិតន្តិ បរាមដ្ឋំ. តប្បដិក្ខេបតោ អបរាមដ្ឋំ. បដិប្បស្សទ្ធកិលេសំ បដិប្បស្សទ្ធំ. សិក្ខាសុ ជាតំ, សេក្ខស្ស ឥទន្តិ វា សេក្ខំ. បរិនិដ្ឋិតសិក្ខាកិច្ចតាយ អសេក្ខធម្មបរិយាបន្នំ អសេក្ខំ. តទុភយបដិក្ខេបេន នេវសេក្ខនាសេក្ខំ. ហានំ ភជតិ, ហានភាគោ វា ឯតស្ស អត្ថីតិ ហានភាគិយំ. សេសេសុបិ ឯសេវ នយោ. អប្បបរិមាណត្តា បរិយន្តវន្តំ, បារិសុទ្ធិវន្តញ្ច សីលំ បរិយន្តបារិសុទ្ធិសីលំ. អនប្បបរិមាណត្តា អបរិយន្តំ, បារិសុទ្ធិវន្តញ្ច សីលំ អបរិយន្តបារិសុទ្ធិសីលំ. សព្ពសោ បុណ្ណំ, បារិសុទ្ធិវន្តញ្ច សីលំ បរិបុណ្ណបារិសុទ្ធិសីលំ.

១១. វុត្តនយេនាតិ ‘‘សីលនដ្ឋេន សីល’’ន្តិអាទិនា (វិសុទ្ធិ. ១.៧) ហេដ្ឋា វុត្តេន នយេន. ឥទំ កត្តព្ពន្តិ បញ្ញត្តសិក្ខាបទបូរណន្តិ ឥទំ អាភិសមាចារិកំ កត្តព្ពំ បដិបជ្ជិតព្ពន្តិ ឯវំ បញ្ញត្តស្ស សិក្ខាបទសីលស្ស បូរណំ. សិក្ខាបទសីលំ ហិ បូរេន្តោ សិក្ខាបទម្បិ បូរេតិ បាលេតិ នាម. សិក្ខា ឯវ វា សិក្ខិតព្ពតោ, បដិបជ្ជិតព្ពតោ ច សិក្ខាបទំ. តស្ស បូរណន្តិបិ យោជេតព្ពំ. ឥទំ ន កត្តព្ពន្តិ បដិក្ខិត្តស្ស អករណន្តិ ឥទំ ទុច្ចរិតំ ន កត្តព្ពន្តិ ភគវតា បដិក្ខិត្តស្ស អករណំ វិរមណំ. ចរន្តិ តស្មិន្តិ តស្មិំ សីលេ តំសមង្គិនោ ចរន្តីតិ សីលស្ស អធិករណតំ វិភាវេន្តោ តេសំ បវត្តិដ្ឋានភាវំ ទស្សេតិ. តេនាហ ‘‘សីលេសុ បរិបូរការិតាយ បវត្តន្តី’’តិ. វារិតន្តិ ឥទំ ន កត្តព្ពន្តិ បដិក្ខិត្តំ អកប្បិយំ. តាយន្តីតិ អករណេនេវ តាយន្តិ. តេនាតិ វារិត្តសីលមាហ. វារេតិ វា សត្ថា ឯត្ថ, ឯតេន វាតិ វារិតំ, សិក្ខាបទំ. តំ អវិកោបេន្តោ តាយន្តិ តេនាតិ វារិត្តំ. សទ្ធាវីរិយសាធនន្តិ សទ្ធាយ, ឧដ្ឋានវីរិយេន ច សាធេតព្ពំ. ន ហិ អសទ្ធោ, កុសីតោ ច វត្តបដិបត្តិំ បរិបូរេតិ, សទ្ធោ ឯវ សត្ថារា បដិក្ខិត្តេ អណុមត្តេបិ វជ្ជេ ភយទស្សាវី សមាទាយ សិក្ខតិ សិក្ខាបទេសូតិ អាហ ‘‘សទ្ធាសាធនំ វារិត្ត’’ន្តិ.

អធិសីលសិក្ខាបរិយាបន្នត្តា អភិវិសិដ្ឋោ សមាចារោតិ អភិសមាចារោតិ អាហ ‘‘ឧត្តមសមាចារោ’’តិ. អភិសមាចារោវ អាភិសមាចារិកំ, យថា វេនយិកោតិ (អ. និ. ៨.១១; បារា. ៨) អធិប្បាយោ. អភិសមាចារោ ឧក្កដ្ឋនិទ្ទេសតោ មគ្គសីលំ, ផលសីលញ្ច, តំ អារព្ភ ឧទ្ទិស្ស តទត្ថំ តប្បយោជនំ បញ្ញត្តំ អាភិសមាចារិកំ. សុបរិសុទ្ធានិ តីណិ កាយកម្មានិ, ចត្តារិ វចីកម្មានិ, សុបរិសុទ្ធោ អាជីវោតិ ឥទំ អាជីវដ្ឋមកំ. តត្ថ កាមំ អាជីវហេតុកតោ សត្តវិធទុច្ចរិតតោ វិរតិ សម្មាអាជីវោតិ សោបិ សត្តវិធោ ហោតិ, សម្មាជីវតាសាមញ្ញេន បន តំ ឯកំ កត្វា វុត្តំ. អថ វា តិវិធកុហនវត្ថុសន្និស្សយតោ មិច្ឆាជីវតោ វិរតិំ ឯកជ្ឈំ កត្វា វុត្តោ ‘‘អាជីវោ សុបរិសុទ្ធោ’’តិ. សេដ្ឋចរិយភាវតោ មគ្គោ ឯវ ព្រហ្មចរិយន្តិ មគ្គព្រហ្មចរិយំ, តស្ស. អាទិភាវភូតន្តិ អាទិម្ហិ ភាវេតព្ពតំ និប្ផាទេតព្ពតំ ភូតំ បត្តំ អាទិភាវភូតំ. កិញ្ចាបិ ទេសនានុក្កមេន សម្មាទិដ្ឋិ អាទិ, បដិបត្តិក្កមេន បន អាជីវដ្ឋមកសីលំ អាទីតិ. តស្ស សម្បត្តិយាតិ អាភិសមាចារិកស្ស សម្បជ្ជនេន បរិបូរណេន អាទិព្រហ្មចរិយកំ សម្បជ្ជតិ. យោ ហិ លហុកានិបិ អប្បសាវជ្ជានិ បរិវជ្ជេតិ, សោ គរុកានិ មហាសាវជ្ជានិ ពហ្វាទីនវានិ បរិវជ្ជេស្សតីតិ វត្តព្ពមេវ នត្ថីតិ. សុត្តំ បន ឯតមត្ថំ ព្យតិរេកវសេន វិភាវេតិ. តត្ថ ធម្មន្តិ សីលំ. តំ ហិ ឧបរិគុណវិសេសានំ ធារណដ្ឋេន ធម្មោតិ វុច្ចតិ.

វិរតិសីលស្ស ឥតរសីលេន សតិបិ សម្បយោគាទិកេ អសម្មិស្សកតាទស្សនត្ថំ ‘‘វេរមណិមត្ត’’ន្តិ វុត្តំ.

‘‘និស្សិតានិស្សិតវសេនា’’តិ ឯត្ថ លព្ភមាននិស្សយំ តាវ ទស្សេតុំ ‘‘និស្សយោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ តណ្ហាចរិតេន និស្សយិតព្ពតោ តណ្ហាវ តណ្ហានិស្សយោ. តថា ទិដ្ឋិនិស្សយោ. ទិដ្ឋិចរិតោ ហិ អសតិបិ ទិដ្ឋិយា តណ្ហាវិរហេ ទិដ្ឋិនិស្សិតោវ បវត្តតិ. ទេវោតិ ចតុមហារាជសក្កសុយាមាទិបាកដទេវមាហ. ទេវញ្ញតរោតិ អបាកដំ. តណ្ហំ ឯវ និស្សិតន្តិ តណ្ហានិស្សិតំ. តណ្ហាយ និស្សិតន្តិ ច កេចិ វទន្តិ. តេសំ ‘‘ទ្វេ និស្សយា’’តិអាទិនា វិរុជ្ឈតិ. សុទ្ធិទិដ្ឋិយាតិ ‘‘ឥតិ សំសារសុទ្ធិ ភវិស្សតី’’តិ ឯវំ បវត្តទិដ្ឋិយា, លោកុត្តរំ សីលន្តិ អធិប្បាយោ. តស្សេវាតិ លោកុត្តរស្សេវ សម្ភារភូតំ ការណភូតំ, វិវដ្ដូបនិស្សយន្តិ អត្ថោ.

កាលបរិច្ឆេទំ កត្វាតិ ‘‘ឥមញ្ច រត្តិំ, ឥមញ្ច ទិវ’’ន្តិអាទិនា (អ. និ. ៨.៤១) វិយ កាលវសេន បរិច្ឆេទំ កត្វា. កាលបរិច្ឆេទំ អកត្វា សមាទិន្នម្បិ អន្តរាវិច្ឆិន្នំ សម្បត្តវិរតិវសេន យាវជីវំ បវត្តិតម្បិ អាបាណកោដិកំ ន ហោតីតិ ទស្សេតុំ ‘‘យាវជីវំ សមាទិយិត្វា តថេវ បវត្តិត’’ន្តិ វុត្តំ.

លាភយសញាតិអង្គជីវិតវសេនាតិ លាភយសានំ អនុប្បន្នានំ ឧប្បាទនវសេន, ឧប្បន្នានំ រក្ខណវសេន ចេវ វឌ្ឍនវសេន ច ញាតិអង្គជីវិតានំ អវិនាសនវសេន. កិំ សោ វីតិក្កមិស្សតីតិ យោ វីតិក្កមាយ ចិត្តម្បិ ន ឧប្បាទេតិ, សោ កាយវាចាហិ វីតិក្កមិស្សតីតិ កិំ ឥទំ, នត្ថេតន្តិ អត្ថោ. បដិក្ខេបេ ហិ អយំ កិំ-សទ្ទោ.

អារម្មណភាវេន វណោ វិយ អាសវេ កាមាសវាទិកេ បគ្ឃរតីតិ សម្បយោគភាវាភាវេបិ សហាសវេហីតិ សាសវំ. តេភូមកធម្មជាតន្តិ សីលំ តប្បរិយាបន្នន្តិ អាហ ‘‘សាសវំ សីលំ លោកិយ’’ន្តិ. ភវវិសេសា សម្បត្តិភវា. វិនយោតិ វិនយបរិយត្តិ, តត្ថ វា អាគតសិក្ខាបទានិ. បាមោជ្ជំ តរុណបីតិ. យថាភូតញាណទស្សនំ សបច្ចយនាមរូបទស្សនំ, តទធិដ្ឋានា វា តរុណវិបស្សនា. និព្ពិទាតិ និព្ពិទាញាណំ. តេន ពលវវិបស្សនមាហ. វិរាគោ មគ្គោ. វិមុត្តិ អរហត្តផលំ. វិមុត្តិញាណទស្សនំ បច្ចវេក្ខណា. កថាតិ វិនយកថា. មន្តនាតិ វិនយវិចារណា. ឧបនិសាតិ យថាវុត្តការណបរម្បរាសង្ខាតោ ឧបនិស្សយោ. លោកុត្តរំ មគ្គផលចិត្តសម្បយុត្តំ អាជីវដ្ឋមកសីលំ. តត្ថ មគ្គសីលំ ភវនិស្សរណាវហំ ហោតិ, បច្ចវេក្ខណញាណស្ស ច ភូមិ, ផលសីលំ បន បច្ចវេក្ខណាញាណស្សេវ ភូមិ.

១២. ហីនាធិមុត្តិវសេន ឆន្ទាទីនម្បិ ហីនតា. បណីតាធិមុត្តិវសេន បណីតតា. តទុភយវេមជ្ឈតាវសេន មជ្ឈិមតា. យថេវ ហិ កម្មំ អាយូហនវសេន ហីនាទិភេទភិន្នំ ហោតិ, ឯវំ ឆន្ទាទយោបិ បវត្តិអាការវសេន. សោ ច នេសំ បវត្តិអាការោ អធិមុត្តិភេទេនាតិ ទដ្ឋព្ពំ. យសកាមតាយាតិ កិត្តិសិលោកាភិរតិយា, បរិវារិច្ឆាយ វា. ‘‘កថំ នាម មាទិសោ ឦទិសំ ករេយ្យា’’តិ បាបជិគុច្ឆាយ អរិយភាវំ និស្សាយ. អនុបក្កិលិដ្ឋន្តិ អត្តុក្កំសនបរវម្ភនាហិ, អញ្ញេហិ ច ឧបក្កិលេសេហិ អនុបក្កិលិដ្ឋំ. ភវភោគត្ថាយាតិ ភវសម្បត្តិអត្ថញ្ចេវ ភោគសម្បត្តិអត្ថញ្ច. អត្តនោ វិមោក្ខត្ថាយ បវត្តិតន្តិ សាវកបច្ចេកពោធិសត្តសីលមាហ. សព្ពសត្តានំ វិមោក្ខត្ថាយាតិ សព្ពសត្តានំ សំសារពន្ធនតោ វិមោចនត្ថាយ. បារមិតាសីលំ មហាពោធិសត្តសីលំ. យា ករុណូបាយកោសល្លបរិគ្គហិតា មហាពោធិំ អារព្ភ បវត្តា បរមុក្កំសគតសោចេយ្យសល្លេខា ទេសកាលសត្តាទិវិកប្បរហិតា សីលបារមិតា.

អននុរូបន្តិ អសារុប្បំ. អត្តា ឯវ គរុ អធិបតិ ឯតស្សាតិ អត្តគរុ, លជ្ជាធិកោ. អត្តាធិបតិតោ អាគតំ អត្តាធិបតេយ្យំ. លោកោ អធិបតិ គរុ ឯតស្សាតិ លោកាធិបតិ, ឱត្តប្បាធិកោ. ធម្មោ នាមាយំ មហានុភាវោ ឯកន្តនិយ្យានិកោ, សោ ច បដិបត្តិយាវ បូជេតព្ពោ. តស្មា ‘‘នំ សីលសម្បទាយ បូជេស្សាមី’’តិ ឯវំ ធម្មមហត្តំ បូជេតុកាមេន.

បរាមដ្ឋត្តាតិ បរាភវវសេន អាមដ្ឋត្តា. តណ្ហាទិដ្ឋិយោ ហិ ‘‘ឥមិនាហំ សីលេន ទេវោ វា ភវិស្សាមិ ទេវញ្ញតរោ វា, ឥមិនា មេ សីលេន សំសារសុទ្ធិ ភវិស្សតី’’តិ បវត្តស្ស សីលំ បរាមសន្តិយោ តំ បរាភវំ បាបេន្តិ មគ្គស្ស អនុបនិស្សយភាវករណតោ. បុថុជ្ជនកល្យាណកស្សាតិ បុថុជ្ជនេសុ កល្យាណកស្ស. សោ ហិ បុថុជ្ជនោវ ហុត្វា កល្យាណេហិ សីលាទីហិ សមន្នាគតោ. បរាមសនកិលេសានំ វិក្ខម្ភនតោ, សមុច្ឆិន្ទនតោ ច តេហិ ន បរាមដ្ឋន្តិ អបរាមដ្ឋំ. តស្ស តស្ស កិលេសទរថស្ស បដិប្បស្សម្ភនតោ វូបសមនតោ បដិប្បស្សទ្ធំ.

កតបដិកម្មន្តិ វុដ្ឋានទេសនាហិ យថាធម្មំ កតបដិការំ. ឯវំ ហិ តំ សីលំ បដិបាកតិកមេវ ហោតិ. តេនាហ ‘‘តំ វិសុទ្ធ’’ន្តិ. ‘‘កតបដិកម្ម’’ន្តិ ឥមិនា ច ‘‘ន បុនេវំ ករិស្ស’’ន្តិ អធិដ្ឋានម្បិ សង្គហិតន្តិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘អច្ឆមំសំ នុ ខោ, សូករមំសំ នុ ខោ’’តិអាទិនា វត្ថុម្ហិ វា, ‘‘បាចិត្តិយំ នុ ខោ, ទុក្កដំ នុ ខោ’’តិអាទិនា អាបត្តិយា វា, ‘‘មយា តំ វត្ថុ វីតិក្កន្តំ នុ ខោ, ន នុ ខោ វីតិក្កន្ត’’ន្តិអាទិនា អជ្ឈាចារេ វា វេមតិកស្ស សំសយាបន្នស្ស. វិសោធេតព្ពំ យថាធម្មំ បដិកម្មេន. វិមតិ ឯវ វេមតិកំ, តស្មិំ វេមតិកេ សតិ, វិមតិយា ឧប្បន្នាយាតិ អត្ថោ. វិមតិ បដិវិនេតព្ពាតិ សយំ វា តំ វត្ថុំ វិចារេត្វា, វិនយធរេ វា បុច្ឆិត្វា កង្ខា វិនោទេតព្ពា. និក្កង្ខេន បន កប្បិយំ ចេ កាតព្ពំ, អកប្បិយំ ចេ ឆឌ្ឌេតព្ពំ. តេនាហ ‘‘ឥច្ចស្ស ផាសុ ភវិស្សតី’’តិ.

‘‘ចតូហិ អរិយមគ្គេហី’’តិអាទិនា មគ្គផលបរិយាបន្នំ សីលំ មគ្គផលសម្បយុត្តំ វុត្តំ. សមុទាយេសុ បវត្តវោហារា អវយវេសុបិ បវត្តន្តីតិ. សេសន្តិ សព្ពំ លោកិយសីលំ.

បកតិបីតិ សភាវោបិ. សុខសីលោ សខិលោ សុខសំវាសោ. តេន បរិយាយេនាតិ បកតិអត្ថវាចកត្ថេន. ឯកច្ចំ អព្យាកតំ សីលំ ឥធាធិប្បេតសីលេន ឯកសង្គហន្តិ អកុសលស្សេវាយុជ្ជមានតំ ទស្សេតុំ ‘‘តត្ថ អកុសល’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តថា ហិ សេក្ខត្តិកំ ឥធ គហិតំ, ឥធ ន ឧបនីតំ កុសលត្តិកន្តិ អធិប្បាយោ. វុត្តនយេនេវាតិ វុត្តេនេវ នយេន កុសលត្តិកំ អគ្គហេត្វា ហីនត្តិកាទីនំ បញ្ចន្នំ តិកានំ វសេន អស្ស សីលស្ស តិវិធតា វេទិតព្ពា.

១៣. យោធាតិ យោ ឥធ. វត្ថុវីតិក្កមេតិ អាបត្តិយា វត្ថុនោ វីតិក្កមនេ អជ្ឈាចារេ. កាមសង្កប្បាទយោ នវ មហាវិតក្កា មិច្ឆាសង្កប្បា. ឯវរូបស្សាតិ ឯទិសស្ស. តស្ស ហិ សីលវន្តេ អនុបសង្កមិត្វា ទុស្សីលេ សេវន្តស្ស តតោ ឯវ តេសំ ទិដ្ឋានុគតិំ អាបជ្ជនេន បណ្ណត្តិវីតិក្កមេ អទោសទស្សាវិនោ មិច្ឆាសង្កប្បពហុលតាយ មនច្ឆដ្ឋានិ ឥន្ទ្រិយានិ អរក្ខតោ សីលំ ឯកំសេនេវ ហានភាគិយំ ហោតិ, ន ឋិតិភាគិយំ, កុតោ វិសេសាទិភាគិយតា. សីលសម្បត្តិយាតិ សីលបារិបូរិយា ចតុបារិសុទ្ធិសីលេន. អឃដន្តស្ស ឧត្តរីតិ ឧត្តរិ វិសេសាធិគមាយ អវាយមន្តស្ស. ឋិតិភាគិយំ សីលំ ភវតិ អសមាធិសំវត្តនិយត្តា. សម្បាទិតេ ហិ សមាធិស្មិំ សីលស្ស សមាធិសំវត្តនិយតា និច្ឆិយតិ. សមាធត្ថាយាតិ សមថវសេន សមាធានត្ថាយ. និព្ពិទន្តិ វិបស្សនំ. ពលវវិបស្សនាទស្សនត្ថំ និព្ពិទាគហណំ តាវតាបិ សីលស្ស និព្ពេធភាគិយភាវសិទ្ធិតោ.

យានិ ច សិក្ខាបទានិ នេសំ រក្ខិតព្ពានីតិ សម្ពន្ធោ, តានិ បន អសាធារណបញ្ញត្តិតោ អញ្ញានិ. នេសន្តិ ‘‘រក្ខិតព្ពានី’’តិ បទំ អបេក្ខិត្វា កត្តរិ សាមិវចនំ, តេហិ ភិក្ខូហីតិ អត្ថោ. សតិ វា ឧស្សាហេតិ ឧស្សក្កិត្វា សីលានិ រក្ខិតុំ ឧស្សាហេ សតិ. ទសាតិ សាមណេរេហិ រក្ខិតព្ពសីលមាហ ឃដិការាទីនំ វិយ. អដ្ឋាតិ នច្ចាទិមាលាទិវេរមណិំ ឯកំ កត្វា សព្ពបច្ឆិមវជ្ជានិ អដ្ឋ.

អវីតិក្កមោតិ បញ្ចន្នំ សីលានំ អវីតិក្កមោ. បកតិសីលន្តិ សភាវសីលំ. តត្រូបបត្តិនិយតំ ហិ សីលំ ឧត្តរកុរុកានំ. មរិយាទាចារិត្តន្តិ តស្ស តស្ស សាវជ្ជស្ស អករណេ មរិយាទភូតំ, តត្ថ តត្ថ កុលាទីសុ បុព្ពបុរិសេហិ ឋបិតំ ចារិត្តំ. កុលទេសបាសណ្ឌធម្មោ ហិ ‘‘អាចារសីល’’ន្តិ អធិប្បេតំ. តត្ថ កុលធម្មោ តាវ ព្រាហ្មណាទីនំ អមជ្ជបានាទិ, ទេសធម្មោ ឯកច្ចជនបទវាសីនំ អហិំសនាទិ, បាសណ្ឌធម្មោ តិត្ថិយានំ យមនិយមាទិ. តិត្ថិយមតំ ហិ ទិដ្ឋិបាសេន, តណ្ហាបាសេន ច ឌេតិ បវត្តតិ, បាសំ វា ពាធំ អរិយវិនយស្ស ឌេតីតិ ‘‘បាសណ្ឌ’’ន្តិ វុច្ចតិ. ‘‘បកតិយា សីលវតី ហោតី’’តិ (ទី. និ. ២.២០) វចនតោ ពោធិសត្តមាតុ បញ្ចសិក្ខាបទសីលំ បរិបុណ្ណមេវ. ឥទំ បន ឧក្កំសគតំ ពោធិសត្តបិតរិបិ ចិត្តុប្បាទមត្តេនបិ អសំកិលិដ្ឋំ ‘‘ធម្មតាសីល’’ន្តិ វុត្តំ. កាមគុណូបសំហិតន្តិ កាមកោដ្ឋាសេសុ អស្សាទូបសំហិតំ កាមស្សាទគធិតំ. ធម្មតាសីលន្តិ ធម្មតាយ ការណនិយាមេន អាគតំ សីលំ. សីលបារមិំ ហិ បរមុក្កំសំ បាបេត្វា កុច្ឆិគតស្ស មហាពោធិសត្តស្ស សីលតេជេន គុណានុភាវេន ពោធិសត្តមាតុ សរសេនេវ បរមសល្លេខប្បត្តំ សីលំ ហោតិ. មហាកស្សបាទីនន្តិ អាទិ-សទ្ទេន ភទ្ទាទិកេ សង្គណ្ហាតិ. តេ កិរ សុចិរំ កាលំ សុបរិសុទ្ធសីលា ឯវ ហុត្វា អាគតា. តេនាហ ‘‘សុទ្ធសត្តាន’’ន្តិ. តាសុ តាសុ ជាតីសូតិ សីលវរាជមហិំសរាជាទិជាតីសុ. បុព្ពេ បុរិមជាតិយំ សិទ្ធោ ហេតុ ឯតស្សាតិ បុព្ពហេតុកសីលំ. ឥទំ បន បកតិសីលាទិសមាទានេន វិនា អវីតិក្កមលក្ខណំ សម្បត្តវិរតិសង្គហំ ទដ្ឋព្ពំ.

យំ ភគវតា ឯវំ វុត្តំ សីលន្តិ សម្ពន្ធោ. ឥធាតិ វក្ខមានសីលបរិបូរកស្ស បុគ្គលស្ស សន្និស្សយភូតសាសនបរិទីបនំ, អញ្ញសាសនស្ស ច តថាភាវបដិសេធនំ. វុត្តំ ហេតំ ‘‘ឥធេវ, ភិក្ខវេ, សមណោ…បេ… សុញ្ញា បរប្បវាទា សមណេភិ អញ្ញេហី’’តិ (ទី. និ. ២.២១៤; ម. និ. ១.១៣៩; អ. និ. ៤.២៤១). ភិក្ខូតិ តស្ស សីលស្ស បរិបូរកបុគ្គលបរិទីបនំ. បាតិមោក្ខសំវរសំវុតោតិ ឥទមស្ស បាតិមោក្ខសីលេ បតិដ្ឋិតភាវបរិទីបនំ. វិហរតីតិ ឥទមស្ស តទនុរូបវិហារសមង្គិភាវបរិទីបនំ. អាចារគោចរសម្បន្នោតិ ឥទំ បាតិមោក្ខសំវរស្ស, ឧបរិអធិគន្តព្ពគុណានញ្ច ឧបការកធម្មបរិទីបនំ. អណុមត្តេសុ វជ្ជេសុ ភយទស្សាវីតិ ឥទំ បាតិមោក្ខតោ អចវនភាវបរិទីបនំ. សមាទាយាតិ សិក្ខាបទានំ អនវសេសតោ អាទានបរិទីបនំ. សិក្ខតីតិ សិក្ខាយ សមង្គិភាវបរិទីបនំ. សិក្ខាបទេសូតិ សិក្ខិតព្ពធម្មបរិទីបនំ. យំ បនេត្ថ វត្តព្ពំ, តំ បរតោ អាវិ ភវិស្សតិ.

សោតិ បាតិមោក្ខសំវរសីលេ បតិដ្ឋិតភិក្ខុ. តេន យាទិសស្ស ឥន្ទ្រិយសំវរសីលំ ឥច្ឆិតព្ពំ, តំ ទស្សេតិ. ចក្ខុនាតិ យតោ សោ សំវរោ, តំ ទស្សេតិ. រូបន្តិ យត្ថ សោ សំវរោ, តំ ទស្សេតិ. ទិស្វា ន និមិត្តគ្គាហី ហោតិ នានុព្យញ្ជនគ្គាហីតិ សំវរស្ស ឧបាយំ ទស្សេតិ. យត្វាធិករណ…បេ… អន្វាស្សវេយ្យុន្តិ សំវរស្ស បដិបក្ខំ តត្ថ អាទីនវំ ទស្សេតិ. សំវរាយ បដិបជ្ជតីតិ បគេវ សតិយា ឧបដ្ឋបេតព្ពតំ ទស្សេតិ. រក្ខតិ ចក្ខុន្ទ្រិយន្តិ សតិយា ឧបដ្ឋាបនមេវ ចក្ខុន្ទ្រិយស្ស អារក្ខាតិ ទស្សេតិ. ចក្ខុន្ទ្រិយេ សំវរំ អាបជ្ជតីតិ តថាភូតា សតិយេវេត្ថ សំវរោតិ ទស្សេតិ. វីតិក្កមស្ស វសេនាតិ សម្ពន្ធោ. ឆន្នំ សិក្ខាបទានន្តិ ‘‘អាជីវហេតុ អាជីវការណា អសន្តំ អភូតំ ឧត្តរិមនុស្សធម្មំ ឧល្លបតី’’តិអាទិនា អាគតានំ ឆន្នំ បារាជិកាទិបដិសំយុត្តានំ សិក្ខាបទានំ. សាមន្តជប្បនាទិនា តិវិធេន កុហនវត្ថុនា វិម្ហាបនំ កុហនា. អត្តានំ, ទាយកំ វា ឧក្ខិបិត្វា យថា សោ កិញ្ចិ ទទាតិ, ឯវំ កថនំ លបនា. និមិត្តំ វុច្ចតិ បច្ចយទានសញ្ញុប្បាទកំ កាយវចីកម្មំ, តេន និមិត្តេន ចរតិ, និមិត្តំ វា ករោតីតិ នេមិត្តិកោ, តស្ស ភាវោ នេមិត្តិកតា. គន្ធាទយោ វិយ លាភាយ បរេសំ អក្កោសនាទិនា និបិសតីតិ និប្បេសោ, និប្បេសោវ និប្បេសិកោ, តស្ស ភាវោ និប្បេសិកតា. មហិច្ឆតាយ អត្តនា លទ្ធលាភេន បរតោ លាភបរិយេសនា លាភេន លាភំ និជិគីសនតា. ឯវមាទីនន្តិ អាទិ-សទ្ទេន អនុប្បិយភាណិតាចាដុកម្យតាទិំ សង្គណ្ហាតិ. បដិសង្ខានេន បច្ចវេក្ខណាយ បរិសុទ្ធោ អសំកិលិដ្ឋោ បដិសង្ខានបរិសុទ្ធោ. ចត្តារោ បច្ចយា បរិភុញ្ជីយន្តិ ឯតេនាតិ ចតុបច្ចយបរិភោគោ, តថាបវត្តា អនវជ្ជចេតនា.

បាតិមោក្ខសំវរសីលវណ្ណនា

១៤. តត្រាតិ តេសុ បាតិមោក្ខសំវរាទីសុ. អាទិតោ បដ្ឋាយាតិ ‘‘ឥធ ភិក្ខូ’’តិអាទិនា (វិភ. ៥០៨; ទី. និ. ១.១៩៤) អាគតទេសនាយ អាទិតោ បភុតិ. វិនិច្ឆយកថាតិ តត្ថ សំសយវិធមនេន វិនិច្ឆយាវហា កថា. បឋមស្ស អត្ថស្ស សព្ពសាធារណត្តា អសាធារណំ បព្ពជិតាវេណិកំ បរិយាយំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឆិន្នភិន្នបដធរាទិតាយ វា’’តិ អាហ. ឯវំ ហិស្ស បរិបុណ្ណបាតិមោក្ខសំវរយោគ្យតា ទស្សិតា ហោតិ. ភិន្នបដធរាទិភាវោ ច នាម ទលិទ្ទស្សាបិ និគ្គហិតស្ស ហោតីតិ តតោ វិសេសេតុំ ‘‘សទ្ធាបព្ពជិតោ’’តិ វត្វា បដិបត្តិយា យោគ្យភាវទស្សនត្ថំ ‘‘កុលបុត្តោ’’តិ វុត្តំ. អាចារកុលបុត្តោ វា ហិ បដិបជ្ជិតុំ សក្កោតិ ជាតិកុលបុត្តោ វា. សិក្ខាបទសីលន្តិ ចារិត្តវារិត្តប្បភេទំ សិក្ខាបទវសេន បញ្ញត្តំ សីលំ. យោតិ អនិយមនិទ្ទេសោ យោ កោចិ បុគ្គលោ. នន្តិ វិនយបរិយាបន្នំ សីលំ. តន្តិ បុគ្គលំ. មោក្ខេតិ សហការិការណភាវតោ. អបាយេ ភវានិ អាបាយិកានិ. អាទិ-សទ្ទេន តទញ្ញំ សព្ពសំសារទុក្ខំ សង្គណ្ហាតិ. សំវរណំ កាយវចីទ្វារានំ បិទហនំ. យេន តេ សំវុតា បិហិតា ហោន្តិ, សោ សំវរោ. យស្មា បន សោ សត្តន្នំ អាបត្តិក្ខន្ធានំ អវីតិក្កមោ វីតិក្កមបដិបក្ខោតិ កត្វា, តស្មា វុត្តំ ‘‘កាយិកវាចសិកស្ស អវីតិក្កមស្សេតំ នាម’’ន្តិ. បាតិមោក្ខសំវរេន សំវុតោតិ បាតិមោក្ខសំវរេន បិហិតកាយវចីទ្វារោ. តថាភូតោ ច យស្មា តំ ឧបេតោ តេន ច សមង្គី នាម ហោតិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ឧបគតោ សមន្នាគតោតិ អត្ថោ’’តិ.

អបរោ នយោ – កិលេសានំ ពលវភាវតោ, បាបកិរិយាយ សុករភាវតោ, បុញ្ញកិរិយាយ ច ទុក្ករភាវតោ ពហុក្ខត្តុំ អបាយេសុ បតនសីលោតិ បាតី, បុថុជ្ជនោ. អនិច្ចតាយ វា ភវាទីសុ កម្មវេគក្ខិត្តោ ឃដិយន្តំ វិយ អនវដ្ឋានេន បរិព្ភមនតោ គមនសីលោតិ បាតី, មរណវសេន វា តម្ហិ តម្ហិ សត្តនិកាយេ អត្តភាវស្ស បាតនសីលោតិ បាតី, សត្តសន្តានោ, ចិត្តមេវ វា. តំ បាតិនំ សំសារទុក្ខតោ មោក្ខេតីតិ បាតិមោក្ខំ. ចិត្តស្ស ហិ វិមោក្ខេន សត្តោ ‘‘វិមុត្តោ’’តិ វុច្ចតិ. វុត្តំ ហិ ‘‘ចិត្តវោទានា វិសុជ្ឈន្តី’’តិ, ‘‘អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តំ វិមុត្ត’’ន្តិ (មហាវ. ២៨) ច. អថ វា អវិជ្ជាទិនា ហេតុនា សំសារេ បតតិ គច្ឆតិ បវត្តតីតិ បាតី, ‘‘អវិជ្ជានីវរណានំ សត្តានំ តណ្ហាសំយោជនានំ សន្ធាវតំ សំសរត’’ន្តិ (សំ. និ. ២.១២៤) ហិ វុត្តំ. តស្ស បាតិនោ សត្តស្ស តណ្ហាទិសំកិលេសត្តយតោ មោក្ខោ ឯតេនាតិ បាតិមោក្ខំ. ‘‘កណ្ឋេកាឡោ’’តិអាទីនំ វិយស្ស សមាសសិទ្ធិ វេទិតព្ពា. អថ វា បាតេតិ វិនិបាតេតិ ទុក្ខេតិ បាតិ, ចិត្តំ. វុត្តំ ហិ ‘‘ចិត្តេន នីយតិ លោកោ, ចិត្តេន បរិកស្សតី’’តិ (សំ. និ. ១.៦២). តស្ស បាតិនោ មោក្ខោ ឯតេនាតិ បាតិមោក្ខំ, បតតិ វា ឯតេន អបាយទុក្ខេ, សំសារទុក្ខេ ចាតិ បាតី, តណ្ហាទិសំកិលេសោ. វុត្តំ ហិ ‘‘តណ្ហា ជនេតិ បុរិសំ (សំ. និ. ១.៥៥-៥៧), តណ្ហាទុតិយោ បុរិសោ’’តិ (ឥតិវុ. ១៥, ១០៥; អ. និ. ៤.៩; មហានិ. ១៩១; ចូឡនិ. បារាយនានុគីតិគាថានិទ្ទេស) ច អាទិ. តតោ បាតិតោ មោក្ខោតិ បាតិមោក្ខំ. អថ វា បតតិ ឯត្ថាតិ បាតីនិ, ឆ អជ្ឈត្តិកពាហិរានិ អាយតនានិ. វុត្តំ ហិ ‘‘ឆសុ លោកោ សមុប្បន្នោ, ឆសុ កុព្ពតិ សន្ថវ’’ន្តិ (សំ. និ. ១.៧០; សុ. និ. ១៧១). តតោ ឆអជ្ឈត្តិកពាហិរាយតនសង្ខាតតោ បាតិតោ មោក្ខោតិ បាតិមោក្ខំ. អថ វា បាតោ វិនិបាតោ អស្ស អត្ថីតិ បាតី, សំសារោ. តតោ មោក្ខោតិ បាតិមោក្ខំ, អថ វា សព្ពលោកាធិបតិភាវតោ ធម្មិស្សរោ ភគវា ‘‘បតី’’តិ វុច្ចតិ. មុច្ចតិ ឯតេនាតិ មោក្ខោ, បតិនោ មោក្ខោ តេន បញ្ញត្តត្តាតិ បតិមោក្ខោ, បតិមោក្ខោ ឯវ បាតិមោក្ខំ. សព្ពគុណានំ វា មូលភាវតោ ឧត្តមដ្ឋេន បតិ ច សោ យថាវុត្តេនត្ថេន មោក្ខោ ចាតិ បតិមោក្ខោ, បតិមោក្ខោ ឯវ បាតិមោក្ខំ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘បាតិមោក្ខន្តិ មុខមេតំ បមុខមេត’’ន្តិ (មហាវ. ១៣៥) វិត្ថារោ.

អថ វា ប-ឥតិ បការេ, អតី-តិ អច្ចន្តត្ថេ និបាតោ, តស្មា បការេហិ អច្ចន្តំ មោក្ខេតីតិ បាតិមោក្ខំ. ឥទំ ហិ សីលំ សយំ តទង្គវសេន, សមាធិសហិតំ បញ្ញាសហិតញ្ច វិក្ខម្ភនវសេន, សមុច្ឆេទវសេន ច អច្ចន្តំ មោក្ខេតិ មោចេតីតិ បាតិមោក្ខំ, បតិ បតិ មោក្ខោតិ វា បតិមោក្ខោ, តម្ហា តម្ហា វីតិក្កមទោសតោ បច្ចេកំ មោក្ខោតិ អត្ថោ, បតិមោក្ខោ ឯវ បាតិមោក្ខំ. មោក្ខោតិ វា និព្ពានំ, តស្ស មោក្ខស្ស បដិពិម្ពភូតោតិ បតិមោក្ខោ. សីលសំវរោ ហិ សូរិយស្ស អរុណុគ្គមនំ វិយ និព្ពានស្ស ឧទយភូតោ តប្បដិភាគោ វិយ យថារហំ កិលេសនិព្ពាបនតោ, បតិមោក្ខោយេវ បាតិមោក្ខំ. អថ វា មោក្ខំ បតិ វត្តតិ, មោក្ខាភិមុខន្តិ វា បតិមោក្ខំ, បតិមោក្ខមេវ បាតិមោក្ខន្តិ ឯវមេត្ថ បាតិមោក្ខ-សទ្ទស្ស អត្ថោ វេទិតព្ពោ. ឥរិយតីតិ អត្តភាវំ បវត្តេតិ. ‘‘វិហរតី’’តិ ឥមិនា បាតិមោក្ខសំវរសីលេ ឋិតស្ស ភិក្ខុនោ ឥរិយាបថវិហារោ ទស្សិតោ. បាឡិយន្តិ ឈានវិភង្គបាឡិយំ (វិភ. ៥០៨ អាទយោ).

តត្ថ កាមំ សមណចារំ, សមណគោចរញ្ច ទស្សេតុំ ‘‘អាចារគោចរសម្បន្នោ’’តិ វុត្តំ, យថា បន មគ្គំ អាចិក្ខន្តោ ‘‘វាមំ មុញ្ច, ទក្ខិណំ គណ្ហា’’តិ វជ្ជេតព្ពបុព្ពកំ គហេតព្ពំ វទេយ្យ, យថា វា សសីសន្ហានេន បហីនសេទមលជល្លិកស្ស មាលាគន្ធវិលេបនាទិវិភូសនសំវិធានំ យុត្តរូបំ, ឯវំ បហីនបាបធម្មស្ស កល្យាណធម្មសមាយោគោ យុត្តរូបោតិ ‘‘អត្ថិ អាចារោ, អត្ថិ អនាចារោ’’តិ ទ្វយំ ឧទ្ទិសិត្វា អនាចារំ តាវ វិភជិតុំ ‘‘តត្ថ កតមោ អនាចារោ’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ កាយិកោ វីតិក្កមោតិ តិវិធំ កាយទុច្ចរិតំ. វាចសិកោ វីតិក្កមោតិ ចតុព្ពិធំ វចីទុច្ចរិតំ. កាយិកវាចសិកោតិ តទុភយំ.

ឯវំ អាជីវដ្ឋមកសីលស្ស វីតិក្កមោ ទស្សិតោ. ឥទានិ មានសំ អនាចារំ ទស្សេតុំ ‘‘សព្ពម្បិ ទុស្សីល្យំ អនាចារោ’’តិ វត្វា តត្ថ ឯកច្ចិយំ ទស្សេន្តោ ‘‘ឥធេកច្ចោ វេឡុទានេន វា’’តិអាទិមាហ. តត្ថ វេឡុទានេនាតិ បច្ចយុប្បាទនត្ថេន វេឡុទានេន. បត្តទានាទីសុបិ ឯសេវ នយោ. វេឡូតិ មនុស្សានំ បយោជនាវហោ យោ កោចិ វេឡុទណ្ឌោ. បត្តំ គន្ធិកាទីនំ គន្ធបលិវេឋនាទិអត្ថំ វា, តាលនាឡិកេរាទិបត្តំ វា. បុប្ផំ យំ កិញ្ចិ មនុស្សានំ បយោជនាវហំ. តថា ផលំ. សិនានំ សិរីសចុណ្ណាទិន្ហានិយចុណ្ណំ. មត្តិកាបិ ឯត្ថេវ សង្គហំ គច្ឆតិ. ទន្តកដ្ឋំ យំ កិញ្ចិ មុខសោធនត្ថំ ទន្តបោនំ. ចាដុកម្យតា អត្តានំ ទាសំ វិយ នីចដ្ឋានេ ឋបេត្វា បរស្ស ខលិតវចនំ សណ្ឋបេត្វា បិយកាមតាយ បគ្គយ្ហវចនំ. មុគ្គសូប្យតាតិ មុគ្គសូបសមតា សច្ចាលិកេន ជីវិតកប្បនំ. យថា ហិ មុគ្គសូបេ បច្ចន្តេ ពហូ មុគ្គា បច្ចន្តិ, កតិបយា ន បច្ចន្តិ, ឯវំ សច្ចាលិកេន ជីវិតកប្បនេ ពហុ អលិកំ ហោតិ, អប្បកំ សច្ចន្តិ. បរិភដតីតិ បរិភដោ, បរេសំ ទារកេ បរិហរន្តោ. បរិភដស្ស កម្មំ បារិភដ្យំ, សា ឯវ បារិភដ្យតា, អលង្ករណាទិនា កុលទារកបរិហរណស្សេតំ នាមំ. តេសំ តេសំ គិហីនំ គាមន្តរទេសន្តរាទីសុ សាសនបដិសាសនហរណំ ជង្ឃបេសនិកំ. អញ្ញតរញ្ញតរេនាតិ ឯតេសំ វា វេឡុទានាទីនំ វេជ្ជកម្មភណ្ឌាគារិកកម្មបិណ្ឌបដិបិណ្ឌកម្មសង្ឃុប្បាទចេតិយុប្បាទបដ្ឋបនាទីនំ វា មិច្ឆាជីវេន ជីវិតកប្បនកកម្មានំ យេន កេនចិ. ពុទ្ធបដិកុដ្ឋេនាតិ ពុទ្ធេហិ គរហិតេន បដិសិទ្ធេន. មិច្ឆាជីវេនាតិ ន សម្មាអាជីវេន. អយំ វុច្ចតិ អនាចារោតិ អយំ សព្ពោបិ ‘‘អនាចារោ’’តិ កថីយតិ. អាចារនិទ្ទេសោ វុត្តបដិបក្ខនយេនេវ វេទិតព្ពោ.

គោចរនិទ្ទេសេបិ បឋមំ អគោចរស្ស វចនេ ការណំ ហេដ្ឋា វុត្តនយេនេវ វេទិតព្ពំ. គោចរោតិ បិណ្ឌបាតាទីនំ អត្ថាយ ឧបសង្កមិតុំ យុត្តដ្ឋានំ. អយុត្តដ្ឋានំ អគោចរោ. វេសិយា គោចរោ អស្សាតិ វេសិយាគោចរោ, មិត្តសន្ថវវសេន ឧបសង្កមិតព្ពដ្ឋានន្តិ អត្ថោ. វេសិយា នាម រូបូបជីវិនិយោ, តា មិត្តសន្ថវវសេន ន ឧបសង្កមិតព្ពា, សមណភាវស្ស អន្តរាយករត្តា, បរិសុទ្ធាសយស្សាបិ គរហហេតុតោ, តស្មា ទក្ខិណាទានវសេន សតិំ ឧបដ្ឋបេត្វាវ ឧបសង្កមិតព្ពា. វិធវា វុច្ចន្តិ មតបតិកា, បវុត្ថបតិកា វា. ថុល្លកុមារិកាតិ មហល្លិកា អនិវិដ្ឋកុមារិយោ, បណ្ឌកាតិ នបុំសកា. តេ ហិ ឧស្សន្នកិលេសា អវូបសន្តបរិឡាហា លោកាមិសសន្និស្សិតកថាពហុលា, តស្មា ន ឧបសង្កមិតព្ពា. ភិក្ខុនិយោ នាម ឧស្សន្នព្រហ្មចរិយា. តថា ភិក្ខូបិ. តេសំ អញ្ញមញ្ញំ វិសភាគវត្ថុភាវតោ សន្ថវវសេន ឧបសង្កមនេ កតិបាហេនេវ ព្រហ្មចរិយន្តរាយោ សិយា, តស្មា ន ឧបសង្កមិតព្ពា. គិលានបុច្ឆនាទិវសេន ឧបសង្កមនេ សតោការិនា ភវិតព្ពំ. បានាគារន្តិ សុរាបានឃរំ. តំ សោណ្ឌជនេហិ អវិវិត្តំ ហោតិ. តត្ថ តេហិ សោណ្ឌតាទិវសេន ន ឧបសង្កមិតព្ពំ ព្រហ្មចរិយន្តរាយករត្តា. សំសដ្ឋោ វិហរតិ រាជូហីតិអាទីសុ រាជានោ នាម យេ រជ្ជមនុសាសន្តិ. រាជមហាមត្តា រាជិស្សរិយសទិសាយ ឥស្សរិយមត្តាយ សមន្នាគតា. តិត្ថិយាតិ វិបរីតទស្សនា ពាហិរកបរិព្ពាជកា. តិត្ថិយសាវកាតិ តេសុ ទឡ្ហភត្តា បច្ចយទាយកា. អននុលោមិកេន សំសគ្គេនាតិ តិស្សន្នំ សិក្ខានំ អននុលោមិកេន បច្ចនីកភូតេន សំសគ្គេន សំសដ្ឋោ វិហរតិ, យេន ព្រហ្មចរិយន្តរាយំ វា សល្លេខបរិហានិំ វា បាបុណាតិ.

ឥទានិ អបរេនបិ បរិយាយេន អគោចរំ ទស្សេតុំ ‘‘យានិ វា បន តានី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ អស្សទ្ធានីតិ ពុទ្ធាទីសុ សទ្ធាវិរហិតានិ. តតោ ឯវ អប្បសន្នានិ, កម្មកម្មផលសទ្ធាយ វា អភាវេន អស្សទ្ធានិ. រតនត្តយប្បសាទាភាវេន អប្បសន្នានិ. អក្កោសកបរិភាសកានីតិ អក្កោសវត្ថូហិ អក្កោសកានិ ចេវ ភយទស្សនេន សន្តជ្ជនកានិ ច. អត្ថំ ន ឥច្ឆន្តិ អនត្ថមេវ ឥច្ឆន្តីតិ អនត្ថកាមានិ. ហិតំ ន ឥច្ឆន្តិ អហិតមេវ ឥច្ឆន្តីតិ អហិតកាមានិ. ផាសុ ន ឥច្ឆន្តិ អផាសុំយេវ ឥច្ឆន្តីតិ អផាសុកកាមានិ. យោគក្ខេមំ និព្ភយំ ន ឥច្ឆន្តិ, អយោគក្ខេមមេវ ឥច្ឆន្តីតិ អយោគក្ខេមកាមានិ. ភិក្ខូនន្តិ ឯត្ថ សាមណេរានម្បិ សង្គហោ. ភិក្ខុនីនន្តិ ឯត្ថ សិក្ខមានសាមណេរីនំ. សព្ពេសំ ហិ សាសនិកានំ អនត្ថកាមតាទីបនបទមិទំ វចនំ. តថារូបានិ កុលានីតិ តាទិសានិ ខត្តិយកុលាទីនិ. សេវតីតិ និស្សាយ ជីវតិ. ភជតីតិ ឧបសង្កមតិ. បយិរុបាសតីតិ បុនប្បុនំ ឧបគច្ឆតិ. អយំ វុច្ចតីតិ អយំ វេសិយាទិកោ, រាជាទិកោ, អស្សទ្ធកុលាទិកោ ច តំ តំ សេវន្តស្ស តិប្បការោបិ អយុត្តោ គោចរោតិ អគោចរោ. ឯត្ថ ហិ វេសិយាទិកោ បញ្ចកាមគុណនិស្សយតោ អគោចរោ. យថាហ ‘‘កោ ច, ភិក្ខវេ, ភិក្ខុនោ អគោចរោ បរវិសយោ? យទិទំ បញ្ច កាមគុណា’’តិ (សំ. និ. ៥.៣៧២). រាជាទិកោ សមណធម្មស្ស អនុបនិស្សយតោ, លាភសក្ការាសនិវិចក្កនិប្បោថនទិដ្ឋិវិបត្តិហេតុតោ ច. អស្សទ្ធកុលាទិកោ សទ្ធាហានិចិត្តសន្តាសាវហតោ អគោចរោ.

គោចរនិទ្ទេសេ ‘‘ន វេសិយាគោចរោ’’តិអាទីនិ វុត្តបដិបក្ខវសេន វេទិតព្ពានិ. ឱបានភូតានីតិ ឧទបានភូតានិ ភិក្ខុសង្ឃស្ស, ភិក្ខុនីសង្ឃស្ស ច ចតុមហាបថេ ខតបោក្ខរណី វិយ យថាសុខំ ឱគាហនក្ខមានិ. កាសាវបជ្ជោតានីតិ ភិក្ខូនំ, ភិក្ខុនីនញ្ច និវត្ថបារុតកាសាវានំយេវ បភាហិ ឯកោភាសានិ. ឥសិវាតបដិវាតានីតិ គេហំ បវិសន្តានំ, និក្ខមន្តានញ្ច ភិក្ខុភិក្ខុនីសង្ខាតានំ ឥសីនំ ចីវរវាតេន ចេវ សមិញ្ជនបសារណាទិជនិតសរីរវាតេន ច បដិវាតានិ បវាយិតានិ វិនិទ្ធុតកិព្ពិសានិ វា.

ឥទានិ និទ្ទេសេ អាគតនយេនាបិ អាចារគោចរេ ទស្សេតុំ ‘‘អបិចា’’តិអាទិ អារទ្ធំ. ឯត្ថាតិ ឯតស្មិំ បាតិមោក្ខសីលនិទ្ទេសេ. ឥមិនាបិ នយេនាតិ ឥទានិ វុច្ចមានវិធិនាបិ. សង្ឃគតោតិ សង្ឃសន្និបាតំ គតោ. អចិត្តីការកតោតិ អកតចិត្តីការោ, អកតគារវោតិ អត្ថោ. ឃដ្ដយន្តោតិ សរីរេន, ចីវរេន វា ឃំសន្តោ. បុរតោបិ តិដ្ឋតិ អចិត្តីការកតោតិ សម្ពន្ធិតព្ពំ. ឋិតកោបីតិ ឧបរិ តិដ្ឋន្តោ វិយ អាសន្នតរដ្ឋានេ ឋិតកោបិ ភណតិ. ពាហាវិក្ខេបកោតិ ពាហុំ វិក្ខិបន្តោ. អនុបាហនានន្តិ អនាទរេ សាមិវចនំ. សឧបាហនោតិ ឧបាហនារុឡ្ហោ. ថេរេ ភិក្ខូ អនុបខជ្ជាតិ ថេរានំ ភិក្ខូនំ ឋិតដ្ឋានំ អនុបវិសិត្វា តេសំ អាសន្នតរដ្ឋានំ ឧបគន្ត្វា. កដ្ឋំ បក្ខិបតិ អគ្គិកុណ្ឌេ. វោក្កម្មាតិ បស្សតោ អតិក្កមិត្វា. គូឡ្ហានិ សភាវតោ បដិច្ឆន្នានិ សាណិបាការាទិនា បដិច្ឆាទិតានិ. អនាបុច្ឆាតិ អនាបុច្ឆិត្វា. អស្សាតិ អនាចារស្ស.

អបិច ភិក្ខូតិអាទិ សព្ពស្សេវ ភិក្ខុនោ អាចារទស្សនវសេន បវត្តំ អដ្ឋកថាវចនំ, ន និទ្ទេសបាឡិ. សទ្ធាសីលសុតចាគាទិគុណហេតុកោ គរុភាវោ គរុករណំ វា គារវោ, សហ គារវេនាតិ សគារវោ. គរុដ្ឋានិយេសុ គារវសារជ្ជាទិវសេន បដិស្សាយនា បតិស្សា, សប្បតិស្សវបដិបត្តិ. សហ បតិស្សាយាតិ សប្បតិស្សោ. សវិសេសំ ហិរិមនតាយ, ឱត្តប្បិភាវេន ច ហិរោត្តប្បសម្បន្នោ. សេខិយធម្មបារិបូរិវសេន សុនិវត្ថោ សុបារុតោ. បាសាទិកេនាតិ បសាទាវហេន, ឥត្ថម្ភូតលក្ខណេ ចេតំ ករណវចនំ. ឯសេវ នយោ ឥតោ បរេសុបិ ឆសុ បទេសុ. អភិក្កន្តេនាតិ អភិក្កមេន. ឥរិយាបថសម្បន្នោតិ សម្បន្នឥរិយាបថោ. តេន សេសឥរិយាបថានម្បិ បាសាទិកតមាហ. ឥន្ទ្រិយេសុ គុត្តទ្វារោតិ ចក្ខុន្ទ្រិយាទីសុ ឆសុ ទ្វារេសុ សុសំវិហិតារក្ខោ. ភោជនេ មត្តញ្ញូតិ បរិភុញ្ជិតព្ពតោ ភោជនសញ្ញិតេ ចតុព្ពិធេបិ បច្ចយេ បរិយេសនបដិគ្គហណបរិភោគាទិវសេន សព្ពសោ បមាណញ្ញូ. ជាគរិយមនុយុត្តោតិ បុព្ពរត្តាបររត្តំ ភាវនាមនសិការសង្ខាតំ ជាគរិយំ សាតច្ចការិតាវសេន អនុ អនុ យុត្តោ តត្ថ យុត្តបយុត្តោ. សតិសម្បជញ្ញេន សមន្នាគតោតិអាទិ យថាវុត្តស្ស អាចារស្ស សម្ភារទស្សនំ. តត្ថ អប្បិច្ឆោតិ និឥច្ឆោ. សន្តុដ្ឋោតិ យថាលាភាទិវសេន សន្តោសេន តុដ្ឋោ. សក្កច្ចការីតិ អាទរការី. គរុចិត្តីការពហុលោតិ គរុដ្ឋានិយេសុ គរុករណពហុលោ. អយំ វុច្ចតិ អាចារោតិ អយំ សគារវតាទិ អត្ថកាមេហិ អាចរិតព្ពតោ អាចារោ.

សីលាទីនំ គុណានំ ឧបនិស្សយភូតោ ឧបនិស្សយគោចរោ. សតិសង្ខាតោ ចិត្តស្ស អារក្ខភូតោ ឯវ គោចរោ អារក្ខគោចរោ. កម្មដ្ឋានសង្ខាតោ ចិត្តស្ស ឧបនិពន្ធនដ្ឋានភូតោ គោចរោ ឧបនិពន្ធគោចរោ. អប្បិច្ឆតាទីហិ ទសហិ វិវដ្ដនិស្សិតាយ កថាយ វត្ថុភូតេហិ គុណេហិ សមន្នាគតោ ទសកថាវត្ថុគុណសមន្នាគតោ. តតោ ឯវ កល្យាណោ សុន្ទរោ មិត្តោតិ កល្យាណមិត្តោ. តស្ស លក្ខណំ បរតោ អាគមិស្សតិ. អស្សុតំ សុត្តគេយ្យាទិំ. សុណាតីតិ សុតមយំ ញាណំ ឧប្បាទេតិ. សុតំ បរិយោទាបេតីតិ តមេវ យថាសុតំ អវិសទតាយ អបរិយោទាតំ បុនប្បុនំ បរិបុច្ឆនាទិនា វិសោធេតិ និជ្ជដំ និគុម្ពំ ករោតិ. តត្ថ ច យេ កង្ខដ្ឋានិយា ធម្មា, តេសុ សំសយំ ឆិន្ទន្តោ កង្ខំ វិតរតិ. កម្មកម្មផលេសុ, រតនត្តយេ ច សម្មាទិដ្ឋិយា ឧជុករណេន ទិដ្ឋិំ ឧជុំ ករោតិ. តតោ ឯវ ច ទុវិធាយបិ សទ្ធាសម្បទាយ ចិត្តំ បសាទេតិ. អថ វា យថាសុតំ ធម្មំ បរិយោទបេត្វា តត្ថាគតេ រូបារូបធម្មេ បរិគ្គហេត្វា សបច្ចយំ នាមរូបំ បរិគ្គណ្ហន្តោ សត្តទិដ្ឋិវង្កវិធមនេន ទិដ្ឋិំ ឧជុំ ករោតិ. ធម្មានំ បច្ចយបច្ចយុប្បន្នតាមត្តទស្សនេន តីសុបិ អទ្ធាសុ កង្ខំ វិតរតិ. តតោ បរំ ច ឧទយព្ពយញាណាទិវសេន វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា អរិយភូមិំ ឱក្កមន្តោ អវេច្ចបសាទេន រតនត្តយេ ចិត្តំ បសាទេតិ. តថាភូតោវ តស្ស កល្យាណមិត្តស្ស អនុសិក្ខនេន សទ្ធាទីហិ គុណេហិ ន ហាយតិ, អញ្ញទត្ថុ វឌ្ឍតេវ. តេនាហ ‘‘យស្ស វា’’តិអាទិ.

អន្តរឃរន្តិ អន្តរេ អន្តរេ ឃរានិ ឯត្ថ, តំ ឯតស្សាតិ វា ‘‘អន្តរឃរ’’ន្តិ លទ្ធនាមំ គោចរគាមំ បវិដ្ឋោ. តត្ថ ឃរេ ឃរេ ភិក្ខាបរិយេសនាយ វីថិំ បដិបន្នោ. ឱក្ខិត្តចក្ខូតិ ហេដ្ឋាខិត្តចក្ខុ. កិត្តកេន បន ឱក្ខិត្តចក្ខុ ហោតីតិ អាហ ‘‘យុគមត្តទស្សាវី’’តិ. សុសំវុតោតិ សំយតោ. យថា បនេត្ថ សុសំវុតោ នាម ហោតិ, តំ ទស្សេតុំ ‘‘ន ហត្ថិំ ឱលោកេន្តោ’’តិអាទិ វុត្តំ.

យត្ថាតិ យេសុ សតិបដ្ឋានេសុ. ចិត្តំ ភាវនាចិត្តំ. ឧបនិពន្ធតីតិ ឧបនេត្វា និពន្ធតិ. វុត្តញ្ហេតំ –

‘‘យថា ថម្ភេ និពន្ធេយ្យ, វច្ឆំ ទមំ នរោ ឥធ;

ពន្ធេយ្យេវំ សកំ ចិត្តំ, សតិយារម្មណេ ទឡ្ហ’’ន្តិ. (វិសុទ្ធិ. ១.២១៧; ទី. និ. អដ្ឋ. ២.៣៧៤; ម. និ. អដ្ឋ. ១.១០៧; បារា. អដ្ឋ. ២.១៦៥; បដិ. ម. អដ្ឋ. ២.១.១៦៣);

សតិបដ្ឋានានំ ឧបនិពន្ធគោចរភាវំ ទស្សេតុំ ‘‘វុត្តញ្ហេត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ សកោ បេត្តិកោ វិសយោតិ អត្តនោ បិតុ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស សន្តកោ, តេន ទិដ្ឋោ ទស្សិតោ ច វិសយោ.

អណុប្បមាណេសូតិ បរមាណុប្បមាណេសុ. អសញ្ចិច្ចអាបន្នសេខិយអកុសលចិត្តុប្បាទាទិភេទេសូតិ អសញ្ចិច្ច អាបន្នសេខិយេសុ អកុសលចិត្តុប្បាទាទិភេទេសូតិ ឯវំ អសញ្ចិច្ចគ្គហណំ សេខិយវិសេសនំ ទដ្ឋព្ពំ. សេខិយគ្គហណេន ចេត្ថ វត្តក្ខន្ធកាទីសុ (ចូឡវ. ៣៥៦ អាទយោ) អាគតវត្តាទីនម្បិ គហណំ. តេបិ ហិ សិក្ខិតព្ពដ្ឋេន ‘‘សេខិយា’’តិ ឥច្ឆិតា. តថា ហិ មាតិកាយំ បារាជិកាទីនំ វិយ សេខិយានំ បរិច្ឆេទោ ន កតោ. ឯវញ្ច កត្វា ‘‘អសញ្ចិច្ច អាបន្នសេខិយា’’តិ អសញ្ចិច្ចគ្គហណំ សមត្ថិតំ ហោតិ. ន ហិ មាតិកាយំ អាគតេសុ បញ្ចសត្តតិយា សេខិយេសុ នោសញ្ញាវិមោក្ខោ នាម អត្ថិ, អសញ្ចិច្ចគ្គហណេនេវ ចេត្ថ អសតិអជាននានម្បិ សង្គហោ កតោ. កេចិ បនេត្ថ អសិញ្ចិច្ច អាបន្នគ្គហណេន អចិត្តកាបត្តិយោ គហិតាតិ វទន្តិ, តំ តេសំ មតិមត្តំ, គរុកាបត្តីសុបិ កាសញ្ចិ អចិត្តកភាវសព្ភាវតោ, អធិដ្ឋានាវិកម្មស្ស, ទេសនាវិកម្មស្សេវ វា សព្ពលហុកស្ស វជ្ជស្ស ឥធាធិប្បេតត្តា. តេនាហ ‘‘យានិ តានិ វជ្ជានិ អប្បមត្តកានិ ឱរមត្តកានិ លហុកានិ លហុសម្មតានី’’តិអាទិ. អាទិសទ្ទេន បាតិមោក្ខសំវរវិសុទ្ធត្ថំ អនតិក្កមនីយានំ អនាបត្តិគមនីយានំ សង្គហោ ទដ្ឋព្ពោ. ភយទស្សនសីលោតិ បរមាណុមត្តំ វជ្ជំ អដ្ឋសដ្ឋិយោជនសតសហស្សុព្ពេធសិនេរុបព្ពតសទិសំ កត្វា ទស្សនសភាវោ, សព្ពលហុកំ វា ទុព្ភាសិតមត្តំ បារាជិកសទិសំ កត្វា ទស្សនសភាវោ. យំ កិញ្ចីតិ មូលបញ្ញត្តិអនុបញ្ញត្តិសព្ពត្ថបញ្ញត្តិបទេសបញ្ញត្តិអាទិភេទំ យំ កិញ្ចិ សិក្ខិតព្ពំ បដិបជ្ជិតព្ពំ បូរេតព្ពំ សីលំ. សម្មា អាទាយាតិ សម្មទេវ សក្កច្ចំ, សព្ពសោ ច អាទិយិត្វា. អយំ បន អាចារគោចរសម្បទា កិំ បាតិមោក្ខសីលេ បរិយាបន្នា, ឧទាហុ អបរិយាបន្នាតិ? បរិយាបន្នា. យទិ ឯវំ កស្មា បុន វុត្តាតិ ចោទនំ សន្ធាយាហ ‘‘ឯត្ថ ចា’’តិអាទិ.

ឥន្ទ្រិយសំវរសីលវណ្ណនា

១៥. ឥន្ទ្រិយសំវរសីលំ បាតិមោក្ខសំវរសីលស្ស សម្ភារភូតំ, តស្មិំ សតិយេវ ឥច្ឆិតព្ពន្តិ វុត្តំ ‘‘សោតិ បាតិមោក្ខសំវរសីលេ ឋិតោ ភិក្ខូ’’តិ. សម្បាទិតេ ហិ ឯតស្មិំ បាតិមោក្ខសំវរសីលំ សុគុត្តំ សុរក្ខិតមេវ ហោតិ, សុសំវិហិតកណ្ដកវតិ វិយ សស្សន្តិ. ការណវសេនាតិ អសាធារណការណស្ស វសេន. អសាធារណការណវសេន ហិ ផលំ អបទិសីយតិ, យថា យវង្កុរោ ភេរិសទ្ទោតិ. និស្សយវោហារេន វា ឯតំ និស្សិតវចនំ, យថា មញ្ចា ឧក្កុដ្ឋិំ ករោន្តីតិ. រូបន្តិ រូបាយតនំ. ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វាតិ ឯត្ថ យទិ ចក្ខុ រូបំ បស្សេយ្យ, អញ្ញវិញ្ញាណសមង្គិនោបិ បស្សេយ្យុំ, ន ចេតំ អត្ថិ, កស្មា? អចេតនត្តា ចក្ខុស្ស. តេនាហ ‘‘ចក្ខុ រូបំ ន បស្សតិ អចិត្តកត្តា’’តិ. អថ វិញ្ញាណំ រូបំ បស្សេយ្យ, តិរោកុដ្ដាទិគតម្បិ នំ បស្សេយ្យ អប្បដិឃភាវតោ, ឥទម្បិ នត្ថិ សព្ពស្ស វិញ្ញាណស្ស ទស្សនាភាវតោ. តេនាហ ‘‘ចិត្តំ ន បស្សតិ អចក្ខុកត្តា’’តិ. តត្ថ យថា ចក្ខុសន្និស្សិតំ វិញ្ញាណំ បស្សតិ, ន យំ កិញ្ចិ. តញ្ច កេនចិ កុដ្ដាទិនា អន្តរិតេ ន ឧប្បជ្ជតិ, យត្ថ អាលោកស្ស វិពន្ធោ. យត្ថ បន ន វិពន្ធោ ផលិកគព្ភបដលាទិកេ, តត្ថ អន្តរិតេបិ ឧប្បជ្ជតេវ. ឯវំ វិញ្ញាណាធិដ្ឋិតំ ចក្ខុ បស្សតិ, ន យំ កិញ្ចីតិ វិញ្ញាណាធិដ្ឋិតំ ចក្ខុំ សន្ធាយេតំ វុត្តំ ‘‘ចក្ខុនា រូបំ ទិស្វា’’តិ.

ទ្វារារម្មណសង្ឃដ្ដេតិ ទ្វារស្ស អារម្មណេន សង្ឃដ្ដេ សតិ, ចក្ខុស្ស រូបារម្មណេ អាបាថគតេតិ អធិប្បាយោ. បសាទវត្ថុកេន ចិត្តេនាតិ ចក្ខុបសាទវត្ថុកេន តន្និស្សាយ បវត្តេន វិញ្ញាណេន, យំ ‘‘ចក្ខុវិញ្ញាណ’’ន្តិ វុច្ចតិ. បស្សតីតិ ឱលោកេតិ. ចក្ខុបសាទសន្និស្សយេ ហិ វិញ្ញាណេ អាលោកានុគ្គហិតំ រូបារម្មណំ សន្និស្សយគុណេន ឱភាសេន្តេ តំសមង្គិបុគ្គលោ ‘‘រូបំ បស្សតី’’តិ វុច្ចតិ. ឱភាសនញ្ចេត្ថ អារម្មណស្ស យថាសភាវតោ វិភាវនំ, យំ ‘‘បច្ចក្ខតោ គហណ’’ន្តិ វុច្ចតិ. ឧសុនា លក្ខស្ស វេធេ សិជ្ឈន្តេ តស្ស សម្ភារភូតេន ធនុនា វិជ្ឈតីតិ វចនំ វិយ វិញ្ញាណេន រូបទស្សនេ សិជ្ឈន្តេ ចក្ខុនា រូបំ បស្សតីតិ ឦទិសី សសម្ភារកថា នាមេសា ហោតិ. សសម្ភារា កថា សសម្ភារកថា, ទស្សនស្ស ការណសហិតាតិ អត្ថោ. សសម្ភារស្ស វា ទស្សនស្ស កថា សសម្ភារកថា. តស្មាតិ យស្មា កេវលេន ចក្ខុនា, កេវលេន វា វិញ្ញាណេន រូបទស្សនំ នត្ថិ, តស្មា.

ឥត្ថិបុរិសនិមិត្តំ វាតិ ឯត្ថ ឥត្ថិសន្តាននិស្សិតរូបមុខេន គយ្ហមានំ សណ្ឋានំ ថនមំសាវិសទតា និម្មស្សុមុខតា កេសពន្ធនវត្ថគ្គហណំ អវិសទដ្ឋានគមនាទិ ច សព្ពំ ‘‘ឥត្ថី’’តិ សញ្ជាននស្ស ការណភាវតោ ឥត្ថិនិមិត្តំ. វុត្តវិបរិយាយតោ បុរិសនិមិត្តំ វេទិតព្ពំ. សុភនិមិត្តាទិកំ វាតិ ឯត្ថ រាគុប្បត្តិហេតុភូតោ ឥដ្ឋាការោ សុភនិមិត្តំ. អាទិ-សទ្ទេន បដិឃនិមិត្តាទីនំ សង្គហោ. សោ បន ទោសុប្បត្តិអាទិហេតុភូតោ អនិដ្ឋាទិអាការោ វេទិតព្ពោ. កាមញ្ចេត្ថ បាឡិយំ អភិជ្ឈាទោមនស្សាវ សរូបតោ អាគតា, ឧបេក្ខានិមិត្តស្សាបិ បន សង្គហោ ឥច្ឆិតព្ពោ, អសមបេក្ខនេន ឧប្បជ្ជនកមោហស្សាបិ អសំវរភាវតោ. តថា ហិ វក្ខតិ ‘‘មុដ្ឋសច្ចំ វា អញ្ញាណំ វា’’តិ. ឧបេក្ខានិមិត្តន្តិ ចេត្ថ អញ្ញាណុបេក្ខាយ វត្ថុភូតំ អារម្មណំ, តញ្ចស្ស អសមបេក្ខនវសេន វេទិតព្ពំ. ឯវំ សង្ខេបតោ រាគទោសមោហានំ ការណំ ‘‘សុភនិមិត្តាទិក’’ន្តិ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘កិលេសវត្ថុភូតំ និមិត្ត’’ន្តិ. ទិដ្ឋមត្តេយេវ សណ្ឋាតីតិ ‘‘ទិដ្ឋេ ទិដ្ឋមត្តំ ភវិស្សតី’’តិ (ឧទា. ១០) សុត្តេ វុត្តនយេន វណ្ណាយតនេ ចក្ខុវិញ្ញាណេន, វីថិចិត្តេហិ ច គហិតមត្តេយេវ តិដ្ឋតិ, ន តតោ បរំ កិញ្ចិ សុភាទិអាការំ បរិកប្បេតិ. បាកដភាវករណតោតិ បរិព្យត្តភាវករណតោ វិភូតភាវករណតោ. វិសភាគវត្ថុនោ ហិ ហត្ថាទិអវយវេសុ សុភាទិតោ បរិកប្បេន្តស្ស អបរាបរំ តត្ថ ឧប្បជ្ជមានា កិលេសា បរិព្យត្តា ហោន្តីតិ តេ តេសំ អនុព្យញ្ជនា នាម. តេ បន យស្មា តថា តថា សន្និវិដ្ឋានំ ភូតុបាទាយរូបានំ សន្និវេសាការោ. ន ហិ តំ មុញ្ចិត្វា បរមត្ថតោ ហត្ថាទិ នាម កោចិ អត្ថិ. តស្មា វុត្តំ ‘‘ហត្ថបាទ…បេ… អាការំ ន គណ្ហាតី’’តិ. កិំ បន គណ្ហាតីតិ អាហ ‘‘យំ តត្ថ ភូតំ, តទេវ គណ្ហាតី’’តិ. យំ តស្មិំ សរីរេ វិជ្ជមានំ កេសលោមាទិ ភូតុបាទាយមត្តំ វា, តទេវ យាថាវតោ គណ្ហាតិ. តត្ថ អសុភាការគហណស្ស និទស្សនំ ទស្សេន្តោ ‘‘ចេតិយបព្ពតវាសី’’តិអាទិនា មហាតិស្សត្ថេរវត្ថុំ អាហរិ.

តត្ថ សុមណ្ឌិតបសាធិតាតិ សុដ្ឋុ មណ្ឌិតា បសាធិតា ច. អាភរណាទីហិ អាហារិមេហិ មណ្ឌនំ. សរីរស្ស ឧច្ឆាទនាទិវសេន បដិសង្ខរណំ បសាធនន្តិ វទន្តិ, អាភរណេហិ, បន វត្ថាលង្ការាទីហិ ច អលង្ករណំ បសាធនំ. ឩនដ្ឋានបូរណំ មណ្ឌនំ. វិបល្លត្ថចិត្តាតិ រាគវសេន វិបរីតចិត្តា. ឱលោកេន្តោតិ ថេរោ កម្មដ្ឋានមនសិការេនេវ គច្ឆន្តោ សទ្ទកណ្ដកត្តា បុព្ពភាគមនសិការស្ស ហសិតសទ្ទានុសារេន ‘‘កិមេត’’ន្តិ ឱលោកេន្តោ. អសុភសញ្ញន្តិ អដ្ឋិកសញ្ញំ. អដ្ឋិកកម្មដ្ឋានំ ហិ ថេរោ តទា បរិហរតិ. អរហត្តំ បាបុណីតិ ថេរោ កិរ តស្សា ហសន្តិយា ទន្តដ្ឋិទស្សនេនេវ បុព្ពភាគភាវនាយ សុភាវិតត្តា បដិភាគនិមិត្តំ, សាតិសយញ្ច ឧបចារជ្ឈានំ លភិត្វា យថាឋិតោវ តត្ថ បឋមជ្ឈានំ អធិគន្ត្វា តំ បាទកំ កត្វា វិបស្សនំ វឌ្ឍេត្វា មគ្គបរម្បរាយ អាសវក្ខយំ បាបុណិ. បុព្ពសញ្ញំ អនុស្សរីតិ បុព្ពកំ យថារទ្ធំ កាលេន កាលំ អនុយុញ្ជិយមានំ អដ្ឋិកកម្មដ្ឋានំ អនុស្សរិ សមន្នាហរិ. អនុមគ្គន្តិ អនុបថំ តស្សា បទានុបទំ. ថេរស្ស កិរ ភាវនាយ បគុណភាវតោ ទន្តដ្ឋិទស្សនេនេវ តស្សា សកលសរីរំ អដ្ឋិកសង្ឃាតភាវេន ឧបដ្ឋាសិ. ន តំ ‘‘ឥត្ថី’’តិ វា ‘‘បុរិសោ’’តិ វា សញ្ជានិ. តេនាហ ‘‘នាភិជានាមិ…បេ… មហាបថេ’’តិ.

‘‘យស្ស ចក្ខុន្ទ្រិយាសំវរស្ស ហេតូ’’តិ វត្វា បុន ‘‘តស្ស ចក្ខុន្ទ្រិយស្ស សតិកវាដេន បិទហនត្ថាយា’’តិ វុត្តំ, ន អសំវរស្សាតិ. យទិទំ យំ ចក្ខុន្ទ្រិយាសំវរស្ស ហេតុ អភិជ្ឈាទិអន្វាស្សវនំ ទស្សិតំ, តំ អសំវុតចក្ខុន្ទ្រិយស្សេវ ហេតុ បវត្តំ ទស្សិតន្តិ កត្វា វុត្តំ. ចក្ខុទ្វារិកស្ស ហិ អភិជ្ឈាទិអន្វាស្សវនស្ស តំទ្វារិកវិញ្ញាណស្ស វិយ ចក្ខុន្ទ្រិយំ បធានការណំ. ចក្ខុន្ទ្រិយស្ស អសំវុតត្តេ សតិ តេ អន្វាស្សវន្តីតិ អសំវរិយមានចក្ខុន្ទ្រិយហេតុកោ សោ អសំវរោ តថា វុត្តោតិ. យត្វាធិករណន្តិ ហិ យស្ស ចក្ខុន្ទ្រិយស្ស ការណាតិ អត្ថោ. កីទិសស្ស ច ការណាតិ? អសំវុតស្ស, កិញ្ច អសំវុតំ? យស្ស ចក្ខុន្ទ្រិយាសំវរស្ស ហេតុ អភិជ្ឈាទយោ អន្វាស្សវន្តិ, តស្ស សំវរាយាតិ អយមេត្ថ យោជនា.

ជវនក្ខណេ បន សចេ ទុស្សីល្យំ វាតិអាទិ បុន អវចនត្ថំ ឥធេវ សព្ពំ វុត្តន្តិ ឆសុ ទ្វារេសុ យថាសម្ភវំ វេទិតព្ពំ. ន ហិ បញ្ចទ្វារេ កាយវចីទុច្ចរិតសង្ខាតំ ទុស្សីល្យំ អត្ថិ, តស្មា ទុស្សីល្យាសំវរោ មនោទ្វារវសេន, សេសាសំវរោ ឆទ្វារវសេន យោជេតព្ពោ. មុដ្ឋសច្ចាទីនំ ហិ សតិបដិបក្ខាកុសលធម្មាទិភាវតោ សិយា បញ្ចទ្វារេ ឧប្បត្តិ, ន ត្វេវ កាយិកវាចសិកវីតិក្កមភូតស្ស ទុស្សីល្យស្ស តត្ថ ឧប្បត្តិ, បញ្ចទ្វារិកជវនានំ អវិញ្ញត្តិជនកត្តា. ទុស្សីល្យាទយោ ចេត្ថ បញ្ច អសំវរា សីលសំវរាទីនំ បញ្ចន្នំ សំវរានំ បដិបក្ខភាវេន វុត្តា. តស្មិំ សតីតិ តស្មិំ អសំវរេ សតិ.

យថា កិន្តិ យេន បការេន ជវនេ ឧប្បជ្ជមានោ អសំវរោ ‘‘ចក្ខុន្ទ្រិយេ អសំវរោ’’តិ វុច្ចតិ, តំ និទស្សនំ កិន្តិ អត្ថោ. យថាតិអាទិនា នគរទ្វារេ អសំវរេ សតិ តំសម្ពន្ធានំ ឃរាទីនំ អសំវុតតា វិយ ជវនេ អសំវរេ សតិ តំសម្ពន្ធានំ ទ្វារាទីនំ អសំវុតតាតិ ឯវំ អញ្ញាសំវរេ អញ្ញាសំវុតតា សាមញ្ញមេវ និទស្សេតិ, ន បុព្ពាបរសាមញ្ញំ, អន្តោពហិសាមញ្ញំ វា. សតិ វា ទ្វារភវង្គាទិកេ បុន ឧប្បជ្ជមានំ ជវនំ ពាហិរំ វិយ កត្វា នគរទ្វារសមានំ វុត្តំ, ឥតរញ្ច អន្តោនគរេ ឃរាទិសមានំ. បច្ចយភាវេន ហិ បុរិមនិប្ផន្នំ ជវនកាលេ អសន្តម្បិ ភវង្គាទិ ចក្ខាទិ វិយ ផលនិប្ផត្តិយា សន្តំយេវ នាម ហោតិ. ន ហិ ធរមានំយេវ ‘‘សន្ត’’ន្តិ វុច្ចតិ. ‘‘ពាហិរំ វិយ កត្វា’’តិ ច បរមត្ថតោ ជវនស្ស ពាហិរភាវេ, ឥតរស្ស ច អព្ភន្តរភាវេ អសតិបិ ‘‘បភស្សរមិទំ, ភិក្ខវេ, ចិត្តំ, តញ្ច ខោ អាគន្តុកេហិ ឧបក្កិលិដ្ឋ’’ន្តិអាទិ (អ. និ. ១.៤៩) វចនតោ អាគន្តុកភូតស្ស កទាចិ កទាចិ ឧប្បជ្ជមានស្ស ជវនស្ស ពាហិរភាវោ, តព្ពិធុរសភាវស្ស ឥតរស្ស អព្ភន្តរភាវោ ឯកេន បរិយាយេន ហោតីតិ កត្វា វុត្តំ. ជវនេ វា អសំវរេ ឧប្បន្នេ តតោ បរំ ទ្វារភវង្គាទីនំ អសំវរហេតុភាវាបត្តិតោ. អសំវរស្ស ហិ ឧប្បត្តិយា ទ្វារភវង្គាទីនំ តស្ស ហេតុភាវោ បញ្ញាយតីតិ. នគរទ្វារសទិសេន ជវនេន បវិសិត្វា ទុស្សីល្យាទិចោរានំ ទ្វារភវង្គាទីសុ មុសនំ កុសលភណ្ឌវិនាសនំ កថិតំ. យស្មិំ ហិ ទ្វារេ អសំវរោ ឧប្បជ្ជតិ, សោ តត្ថ ទ្វារាទីនំ សំវរូបនិស្សយភាវំ ឧបច្ឆិន្ទន្តោយេវ បវត្តតីតិ. ទ្វារភវង្គាទីនំ ជវនេន សហ សម្ពន្ធោ ឯកសន្តតិបរិយាបន្នតោ ទដ្ឋព្ពោ.

ឯត្ថ ច ចក្ខុទ្វារេ រូបារម្មណេ អាបាថគតេ និយមិតាទិវសេន កុសលាកុសលជវនេ សត្តក្ខត្តុំ ឧប្បជ្ជិត្វា ភវង្គំ ឱតិណ្ណេ តទនុរូបមេវ មនោទ្វារិកជវនេ តស្មិំយេវារម្មណេ សត្តក្ខត្តុំយេវ ឧប្បជ្ជិត្វា ភវង្គំ ឱតិណ្ណេ បុន តស្មិំយេវ ទ្វារេ តទេវារម្មណំ និស្សាយ ‘‘ឥត្ថី បុរិសោ’’តិអាទិនា វវត្ថបេន្តំ បសាទរជ្ជនាទិវសេន សត្តក្ខត្តុំ ជវនំ ជវតិ. ឯវំ បវត្តមានំ ជវនំ សន្ធាយ ‘‘ជវនេ ទុស្សីល្យាទីសុ ឧប្បន្នេសុ តស្មិំ អសំវរេ សតិ ទ្វារម្បិ អគុត្ត’’ន្តិអាទិ វុត្តំ.

តស្មិំ បន ជវនេ. សីលាទីសូតិ សីលសំវរសតិសំវរញាណសំវរខន្តិសំវរវីរិយសំវរេសុ ឧប្បន្នេសុ. យថា ហិ បគេវ សតិអារក្ខំ អនុបដ្ឋបេន្តស្ស ទុស្សីល្យាទីនំ ឧប្បត្តិ, ឯវំ បគេវ សតិអារក្ខំ ឧបដ្ឋបេន្តស្ស សីលាទីនំ ឧប្បត្តិ វេទិតព្ពា. សទ្ទាទីសុបិ យថារហំ និមិត្តានុព្យញ្ជនានិ វេទិតព្ពានិ. សោតវិញ្ញាណេន ហិ សទ្ទំ សុត្វា ‘‘ឥត្ថិសទ្ទោ’’តិ វា ‘‘បុរិសសទ្ទោ’’តិ វា ឥដ្ឋានិដ្ឋាទិកំ វា កិលេសវត្ថុភូតំ និមិត្តំ ន គណ្ហាតិ, សុតមត្តេ ឯវ សណ្ឋាតិ. យោ ច គីតសទ្ទាទិកស្ស កិលេសានំ អនុ អនុ ព្យញ្ជនតោ ‘‘អនុព្យញ្ជន’’ន្តិ លទ្ធវោហារោ មន្ទតារាទិវសេន វវត្ថិតោ ឆជ្ជាទិភេទភិន្នោ អាការោ, តម្បិ ន គណ្ហាតីតិ. ឯវំ គន្ធាទីសុបិ យថារហំ វត្តព្ពំ. មនោទ្វារេ បន សាវជ្ជនភវង្គំ មនោទ្វារំ តស្មិំ ទ្វារេ ធម្មារម្មណេ អាបាថគតេ តំ ជវនមនសាវ វិញ្ញាយ វិជានិត្វាតិអាទិនា យោជេតព្ពំ. កិលេសោ អនុពន្ធោ ឯតស្សាតិ កិលេសានុពន្ធោ, សោ ឯវ និមិត្តាទិគាហោ, តតោ បរិវជ្ជនលក្ខណំ កិលេសានុពន្ធនិមិត្តាទិគ្គាហបរិវជ្ជនលក្ខណំ. អាទិ-សទ្ទេន អនុព្យញ្ជនំ សង្គណ្ហាតិ.

អាជីវបារិសុទ្ធិសីលវណ្ណនា

១៦. វុត្តេតិ ឥធេវ ឧទ្ទេសវសេន បុព្ពេ វុត្តេ. តថា ហិ ‘‘អាជីវហេតុ បញ្ញត្តានំ ឆន្នំ សិក្ខាបទាន’’ន្តិ បទុទ្ធារំ កត្វា តានិ បាឡិវសេនេវ ទស្សេតុំ ‘‘យានិ តានី’’តិអាទិ អារទ្ធំ. តត្ថ យានិ តានិ ឯវំ បញ្ញត្តានិ ឆ សិក្ខាបទានីតិ សម្ពន្ធោ. អាជីវហេតូតិ ជីវិកនិមិត្តំ, ‘‘ឯវាហំ បច្ចយេហិ អកិលមន្តោ ជីវិស្សាមី’’តិ អធិប្បាយេន. អាជីវការណាតិ តស្សេវ វេវចនំ. បាបិច្ឆោតិ បាបិកាយ អសន្តគុណសម្ភាវនិច្ឆាយ សមន្នាគតោ. ឥច្ឆាបកតោតិ ឥច្ឆាយ អបកតោ ឧបទ្ទុតោ, អភិភូតោ វា. អសន្តន្តិ អវិជ្ជមានំ. អភូតន្តិ អនុប្បន្នំ. អនុប្បន្នត្តា ហិ តស្ស តំ អសន្តន្តិ បុរិមស្ស បច្ឆិមំ ការណវចនំ. ឧត្តរិមនុស្សធម្មន្តិ ឧត្តរិមនុស្សានំ ឧក្កដ្ឋបុរិសានំ ធម្មំ, មនុស្សធម្មតោ វា ឧត្តរិ ឧក្កដ្ឋំ. ឧល្លបតីតិ ឧគ្គតាយុកោ លបតិ. សីលំ ហិ ភិក្ខុនោ អាយុ, តំ តស្ស តថាលបនសមកាលមេវ វិគច្ឆតិ. តេនាហ ‘‘អាបត្តិ បារាជិកស្សា’’តិ បារាជិកសង្ខាតា អាបត្តិ អស្ស, បារាជិកសញ្ញិតស្ស វា វីតិក្កមស្ស អាបជ្ជនំ ឧល្លបនន្តិ អត្ថោ. សញ្ចរិត្តំ សមាបជ្ជតីតិ សញ្ចរណភាវំ អាបជ្ជតិ, ឥត្ថិយា វា បុរិសមតិំ, បុរិសស្ស វា ឥត្ថិមតិំ អារោចេតីតិ អធិប្បាយោ. ‘‘ឥមេសំ ឆន្នំ សិក្ខាបទានំ វីតិក្កមស្ស វសេនា’’តិ សម្ពន្ធោ ហេដ្ឋា ទស្សិតោ ឯវ.

កុហនាតិអាទីសូតិ ហេដ្ឋា ឧទ្ទិដ្ឋបាឡិយាវ បទុទ្ធារោ. អយំ បាឡីតិ អយំ វិភង្គេ (វិភ. ៨៦១) អាគតា និទ្ទេសបាឡិ.

១៧. ចីវរាទិបច្ចយា លព្ភន្តីតិ លាភា. តេ ឯវ សក្កច្ចំ អាទរវសេន ទិយ្យមានា សក្ការា. បត្ថដយសតា កិត្តិសទ្ទោ. តំ លាភញ្ច សក្ការញ្ច កិត្តិសទ្ទញ្ច. សន្និស្សិតស្សាតិ ឯត្ថ តណ្ហានិស្សយោ អធិប្បេតោតិ អាហ ‘‘បត្ថយន្តស្សា’’តិ. អសន្តគុណទីបនកាមស្សាតិ អសន្តេ អត្តនិ អវិជ្ជមានេ សទ្ធាទិគុណេ សម្ភាវេតុកាមស្ស. អសន្តគុណសម្ភាវនតាលក្ខណា, បដិគ្គហណេ ច អមត្តញ្ញុតាលក្ខណា ហិ បាបិច្ឆតា. ឥច្ឆាយ អបកតស្សាតិ បាបិកាយ ឥច្ឆាយ សម្មាអាជីវតោ អបេតោ កតោតិ អបកតោ. តថាភូតោ ច អាជីវូបទ្ទវេន ឧបទ្ទុតោតិ កត្វា អាហ ‘‘ឧបទ្ទុតស្សាតិ អត្ថោ’’តិ.

កុហនមេវ បច្ចយុប្បាទនស្ស វត្ថូតិ កុហនវត្ថុ. តិវិធម្បេតំ តត្ថ អាគតំ តស្ស និស្សយភូតាយ ឥមាយ បាឡិយា ទស្សេតុន្តិ ឯវមត្ថោ ទដ្ឋព្ពោ. តទត្ថិកស្សេវាតិ តេហិ ចីវរាទីហិ អត្ថិកស្សេវ. បដិក្ខិបនេនាតិ ចីវរាទីនំ បដិក្ខិបនហេតុ. អស្សាតិ ភវេយ្យ. បដិគ្គហណេន ចាតិ ច-សទ្ទេន បុព្ពេ វុត្តំ បដិក្ខិបនំ សមុច្ចិនោតិ.

ភិយ្យោកម្យតន្តិ ពហុកាមតំ. យន្តិ កិរិយាបរាមសនំ, តស្មា ‘‘ធារេយ្យា’’តិ ឯត្ថ យទេតំ សង្ឃាដិំ កត្វា ធារណំ, ឯតំ សមណស្ស សារុប្បន្តិ យោជនា. បាបណិកានីតិ អាបណតោ ឆឌ្ឌិតានិ. នន្តកានីតិ អន្តរហិតានិ ចោឡខណ្ឌានិ. ឧច្ចិនិត្វាតិ ឧញ្ឆនេន ចិនិត្វា សង្គហេត្វា. ឧញ្ឆាចរិយាយាតិ ឧញ្ឆាចរិយាយ លទ្ធេន. គិលានស្ស បច្ចយភូតា ភេសជ្ជសង្ខាតា ជីវិតបរិក្ខារា គិលានបច្ចយភេសជ្ជបរិក្ខារា. បូតិមុត្តន្តិ បុរាណស្ស, អបុរាណស្ស ច សព្ពស្ស គោមុត្តស្សេតំ នាមំ. បូតិមុត្តេនាតិ បូតិភាវេន មុត្តេន បរេហិ ឆឌ្ឌិតេន, បូតិភូតេន វា គោមុត្តេន. ធុតវាទោតិ បរេសម្បិ ធុតគុណវាទី. សម្មុខីភាវាតិ សម្មុខតោ វិជ្ជមានត្តា, លព្ភមានតាយាតិ អត្ថោ.

អត្តានំ ឧត្តរិមនុស្សធម្មាធិគមស្ស សាមន្តេ កត្វា ជប្បនំ សាមន្តជប្បនំ. មហេសក្ខោតិ មហានុភាវោ, ឧត្តរិមនុស្សធម្មាធិគមេនាតិ អធិប្បាយោ. ‘‘មិត្តោ’’តិ សាមញ្ញតោ វត្វា បុន តំ វិសេសេតិ ‘‘សន្ទិដ្ឋោ សម្ភត្តោ’’តិ. ទិដ្ឋមត្តោ ហិ មិត្តោ សន្ទិដ្ឋោ. ទឡ្ហភត្តិកោ សម្ភត្តោ. សហាយោតិ សហ អាយនកោ, សខាតិ អត្ថោ. សត្តបទិនោ ហិ ‘‘សខា’’តិ វុច្ចន្តិ. វិហារោ បាការបរិច្ឆិន្នោ សកលោ អាវាសោ. អឌ្ឍយោគោ ទីឃបាសាទោ, គរុឡសណ្ឋានបាសាទោតិបិ វទន្តិ. បាសាទោ ចតុរស្សបាសាទោ. ហម្មិយំ មុណ្ឌច្ឆទនបាសាទោ. កូដាគារំ ទ្វីហិ កណ្ណិកាហិ កត្តព្ពបាសាទោ. អដ្ដោ បដិរាជូនម្បិ បដិពាហនយោគ្យោ ចតុបញ្ចភូមកោ បដិស្សយវិសេសោ. មាឡោ ឯកកូដសង្គហិតោ អនេកកោណវន្តោ បដិស្សយវិសេសោ. ឧទ្ទណ្ឌោ អគព្ភិកា ឯកទ្វារា ទីឃសាលាតិ វទន្តិ. អបរេ បន ភណន្តិ – វិហារោ នាម ទីឃមុខបាសាទោ. អឌ្ឍយោគោ ឯកបស្សេន ឆទនកសេនាសនំ. តស្ស កិរ ឯកបស្សេ ភិត្តិ ឧច្ចតរា ហោតិ, ឥតរបស្សេ នីចា, តេន តំ ឯកបស្សឆទនកំ ហោតិ. បាសាទោ អាយតចតុរស្សបាសាទោ. ហម្មិយំ មុណ្ឌច្ឆទនំ ចន្ទិកង្គណយុត្តំ. គុហា កេវលា បព្ពតគុហា. លេណំ ទ្វារពទ្ធំ. កូដាគារំ យោ កោចិ កណ្ណិកាពទ្ធបាសាទោ. អដ្ដោ ពហលភិត្តិគេហំ. យស្ស គោបានសិយោ អគ្គហេត្វា ឥដ្ឋកាហិ ឯវ ឆទនំ ហោតិ. អដ្ដាលកាការេន ករីយតីតិបិ វទន្តិ. មាឡោ វដ្ដាការេន កតសេនាសនំ. ឧទ្ទណ្ឌោ ឯកោ បដិស្សយវិសេសោ. យោ ‘‘ភណ្ឌសាលា, ឧទោសិត’’ន្តិបិ វុច្ចតិ. ឧបដ្ឋានសាលា សន្និបតនដ្ឋានំ.

កុច្ឆិតរជភូតាយ បាបិច្ឆតាយ និរត្ថកំ កាយវចីវិប្ផន្ទនិគ្គណ្ហនំ កោរជំ, តំ ឯតស្ស អត្ថីតិ កោរជិកោ, កោហញ្ញេន សំយតកាយោ, អតិវិយ, អភិណ្ហំ វា កោរជិកោ កោរជិកកោរជិកោ. អតិបរិសង្កិតោតិ កេចិ. អតិវិយ កុហោ កុហកកុហកោ, សាតិសយវិម្ហាបកោតិ អត្ថោ. អតិវិយ លបោ លបនកោ លបកលបកោ. មុខសម្ភាវិកោតិ កោរជិកកោរជិកាទិភាវេន បវត្តវចនេហិ អត្តនោ មុខមត្តេន អញ្ញេហិ សម្ភាវិកោ. សោ ឯវរូបោ ឯវរូបតាយ ឯវ អត្តានំ បរំ វិយ កត្វា ‘‘អយំ សមណោ’’តិអាទីនិ កថេតិ. គម្ភីរន្តិអាទិ តស្សា កថាយ ឧត្តរិមនុស្សធម្មបដិពទ្ធតាយ វុត្តំ.

សម្ភាវនាធិប្បាយកតេនាតិ ‘‘កថំ នុ ខោ មំ ជនោ ‘អរិយោ’តិ វា ‘វិសេសលាភី’តិ វា សម្ភាវេយ្យា’’តិ ឥមិនា អធិប្បាយេន កតេន. គមនំ សណ្ឋបេតីតិ វិសេសលាភីនំ គមនំ វិយ អត្តនោ គមនំ សក្កច្ចំ ឋបេតិ, សតោ សម្បជានោវ គច្ឆន្តោ វិយ ហោតិ. បណិធាយាតិ ‘‘អរហាតិ មំ ជានន្តូ’’តិ ចិត្តំ សណ្ឋបេត្វា, បត្ថេត្វា វា. សមាហិតោ វិយាតិ ឈានសមាធិនា សមាហិតោ វិយ. អាបាថកជ្ឈាយីតិ មនុស្សានំ អាបាថដ្ឋានេ សមាធិសមាបន្នោ វិយ និសីទន្តោ អាបាថកេ ជនស្ស បាកដដ្ឋានេ ឈាយី. ឥរិយាបថសង្ខាតន្តិ ឥរិយាបថសណ្ឋបនសង្ខាតំ.

បច្ចយបដិសេវនសង្ខាតេនាតិ អយោនិសោ ឧប្បាទិតានំ បច្ចយានំ បដិសេវនន្តិ ឯវំ កថិតេន, តេន វា បច្ចយបដិសេវនេន សង្ខាតព្ពេន កថិតព្ពេន. អញ្ញំ វិយ កត្វា អត្តនោ សមីបេ ភណនំ សាមន្តជប្បិតំ. អា-ការស្ស រស្សត្តំ កត្វា ‘‘អដ្ឋបនា’’តិ វុត្តំ. កុហនំ កុហោ, តស្ស អយនា បវត្តិ កុហាយនា, កុហស្ស វា បុគ្គលស្ស អយនា គតិ កិរិយា កុហាយនា. កុហេតិ, កុហេន វា ឥតោតិ កុហិតោ, កុហកោ.