នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស.

វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា

វិសុទ្ធិមគ្គោ នាមាយំ គន្ថោ បិដកត្តយសារភូតោ សកលលោកេ បដិបត្តិទីបកគន្ថានំ អគ្គោ ហោតិ សេដ្ឋោ បមុខោ បាមោក្ខោ ឧត្តមោ បវរោ ចាតិ វិញ្ញូហិ បសត្ថោ. តត្ថ ហិ សង្គីតិត្តយារូឡ្ហស្ស តេបិដកពុទ្ធវចនស្ស អត្ថំ សំខិបិត្វា សិក្ខត្តយសង្គហិតំ ព្រហ្មចរិយំ បរិបុណ្ណំ បកាសិតំ សុវិសទញ្ច. ឯវំ បសត្ថស្សេតស្ស វិសុទ្ធិមគ្គស្ស និទានកថាយបិ ភវិតព្ពមេវ. តស្មាទានិ តម្បកាសនត្ថមិទំ បញ្ហកម្មំ វុច្ចតិ –

‘‘សោ បនេស វិសុទ្ធិមគ្គោ កេន កតោ, កទា កតោ, កត្ថ កតោ, កស្មា កតោ, កិមត្ថំ កតោ, កិំ និស្សាយ កតោ, កេន បការេន កតោ, កិស្ស សកលលោកេ បត្ថដោ’’តិ.

តត្ថ កេន កតោតិ អាចរិយពុទ្ធឃោសត្ថេរវរេន តេបិដកសង្គហដ្ឋកថាការេន កតោ.

កទា កតោតិ អម្ហាកំ ភគវតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស សកលលោកនាថស្ស បរិនិព្ពុតិកាលតោ បច្ឆា ទសមេ វស្សសតកេ (៩៧៣ -ពុទ្ធវស្សេ) កតោ.

កត្ថ កតោតិ សីហឡទីបេ អនុរាធបុរេ មហាវិហារេ កតោ.

កស្មា កតោតិ វិសុទ្ធិកាមានំ សាធុជនានំ តទធិគមុបាយំ សម្មាបដិបត្តិនយំ ញាបេតុកាមតាសង្ខាតេន អត្តនោ អជ្ឈាសយេន សញ្ចោទិតត្តា, សង្ឃបាលត្ថេរេន ច អជ្ឈេសិតត្តា កតោ.

ឯត្ថ បន ឋត្វា អាចរិយពុទ្ធឃោសត្ថេរស្ស ឧប្បត្តិ កថេតព្ពា, សា ច មហាវំសេ (ចូឡវំសោតិបិ វោហរិតេ ទុតិយភាគេ) សត្តតិំសមបរិច្ឆេទេ បន្នរសាធិកទ្វិសតគាថាតោ (៣៧, ២១៥) បដ្ឋាយ ពាត្តិំសាយ គាថាហិ បកាសិតាយេវ. កថំ? –

មហាវំស-ពុទ្ធឃោសកថា

២១៥. ពោធិមណ្ឌសមីបម្ហិ, ជាតោ ព្រាហ្មណមាណវោ;

វិជ្ជា-សិប្ប-កលា-វេទី, តីសុ វេទេសុ បារគូ.

២១៦. សម្មា វិញ្ញាតសមយោ, សព្ពវាទវិសារទោ;

វាទត្ថី ជម្ពុទីបម្ហិ, អាហិណ្ឌន្តោ បវាទិកោ.

២១៧. វិហារមេក’មាគម្ម, រត្តិំ បាតញ្ជលីមតំ;

បរិវត្តេតិ សម្បុណ្ណ-បទំ សុបរិមណ្ឌលំ.

២១៨. តត្ថេកោ រេវតោ នាម, មហាថេរោ វិជានិយ;

‘‘មហាបញ្ញោ អយំ សត្តោ, ទមេតុំ វដ្ដតី’’តិ, សោ.

២១៩. ‘‘កោ នុ គទ្រភរាវេន, វិរវន្តោ’’តិ អព្រវិ;

‘‘គទ្រភានំ រវេ អត្ថំ, កិំ ជានាសី’’តិ អាហ តំ.

២២០. ‘‘អហំ ជានេ’’តិ វុត្តោ សោ, ឱតារេសិ សកំ មតំ;

បុដ្ឋំ បុដ្ឋំ វិយាកាសិ, វិរទ្ធម្បិ ច ទស្សយិ.

២២១. ‘‘តេន ហិ ត្វំ សកំ វាទ-មោតារេហី’’តិ ចោទិតោ;

បាឡិ’មាហា’ភិធម្មស្ស, អត្ថ’មស្ស ន សោ’ធិគា.

២២២. អាហ‘‘កស្សេ’ស មន្តោ’’តិ,‘‘ពុទ្ធមន្តោ’’តិ សោ’ព្រវិ;

‘‘ទេហិ មេតំ’’តិ វុត្តេ ហិ, ‘‘គណ្ហ បព្ពជ្ជ តំ’’ឥតិ.

២២៣. មន្តត្ថី បព្ពជិត្វា សោ, ឧគ្គណ្ហិ បិដកត្តយំ;

ឯកាយនោ អយំ មគ្គោ, ឥតិ បច្ឆា ត’មគ្គហិ.

២២៤. ពុទ្ធស្ស វិយ គម្ភីរ-ឃោសត្តា នំ វិយាករុំ;

ពុទ្ធឃោសោតិ ឃោសោ ហិ, ពុទ្ធោ វិយ មហីតលេ.

២២៥. តត្ថ ញាណោទយំ [ញាណោទយំ នាមបករណំ ឥទានិ កុហិញ្ចិបិ ន ទិស្សតិ;] នាម, កត្វា បករណំ តទា;

ធម្មសង្គណិយាកាសិ, កច្ឆំ សោ អដ្ឋសាលិនិំ [ឥទានិ ទិស្សមានា បន អដ្ឋសាលិនី សីហឡទីបិកាយេវ; ន ជម្ពុទីបិកា; បរតោ (៥៤-៥៥ បិដ្ឋេសុ) ឯស អាវិភវិស្សតិ].

២២៦. បរិត្តដ្ឋកថញ្ចេវ [បរិត្តដ្ឋកថន្តិ បិដកត្តយស្ស សង្ខេបតោ អត្ថវណ្ណនាភូតា ខុទ្ទកដ្ឋកថាតិ អធិប្បេតា ភវេសុ], កាតុំ អារភិ ពុទ្ធិមា;

តំ ទិស្វា រេវតោ ថេរោ, ឥទំ វចនមព្រវិ.

២២៧. ‘‘បាឡិមត្តំ ឥធានីតំ, នត្ថិ អដ្ឋកថា ឥធ [ឯត្ថ សគីភិត្តយារូឡ្ហា មោគ្គលិបុត្តតិស្សត្ថេរស្ស សន្តិកា ឧគ្គហិតា សិស្សានុសិស្សបរម្បរាតតា មូលដ្ឋកថា កស្មា ជម្ពុទីបេ សព្ពសោ អន្តរហិតាតិ វិមំសិតព្ពំ];

តថាចរិយវាទា ច, ភិន្នរូបា ន វិជ្ជរេ.

២២៨. សីហឡដ្ឋកថា សុទ្ធា, មហិន្ទេន មតីមតា;

សង្គីតិត្តយមារូឡ្ហំ, សម្មាសម្ពុទ្ធទេសិតំ.

២២៩. សារិបុត្តាទិគីតញ្ច, កថាមគ្គំ សមេក្ខិយ;

កតា សីហឡភាសាយ, សីហឡេសុ បវត្តតិ.

២៣០. តំ តត្ថ គន្ត្វា សុត្វា ត្វំ, មាគធានំ និរុត្តិយា;

បរិវត្តេហិ, សា ហោតិ, សព្ពលោកហិតាវហា’’.

២៣១. ឯវំ វុត្តេ បសន្នោ សោ, និក្ខមិត្វា តតោ ឥមំ;

ទីបំ អាគា ឥមស្សេវ [ឥទស្សេវាតិ ឥមស្សេវ មហានាមរញ្ញោ កាលេ ៩៥៣-៩៧៥ ពុទ្ធវស្សេ; អយញ្ច វស្សបរិច្ឆេទោ សីហឡរាជវំសំ និស្សាយ ទស្សិតោ; យុរោបិយវិចក្ខណានំ បន មតេន ៩៤១-៩៦៤ ពុទ្ធវស្សេ ឥតិ វេទិតព្ពោ; ឯវមុបរិបិ;], រញ្ញោ កាលេ មហាមតិ.

២៣២. មហាវិហារំ សម្បត្តោ, វិហារំ សព្ពសាធុនំ;

មហាបធានឃរំ គន្ត្វា, សង្ឃបាលស្ស សន្តិកា.

២៣៣. សីហឡដ្ឋកថំ សុត្វា, ថេរវាទញ្ច សព្ពសោ;

‘‘ធម្មស្សាមិស្ស ឯសោវ, អធិប្បាយោ’’តិ និច្ឆិយ.

២៣៤. តត្ថ សង្ឃំ សមានេត្វា, ‘‘កាតុំ អដ្ឋកថំ មម;

បោត្ថកេ ទេថ សព្ពេ’’តិ, អាហ, វីមំសិតុំ ស តំ.

២៣៥. សង្ឃោ គាថាទ្វយំ តស្សា’ទាសិ ‘‘សាមត្ថិយំ តវ;

ឯត្ថ ទស្សេហិ, តំ ទិស្វា, សព្ពេ ទេមាតិ បោត្ថកេ’’ [២៣៤-៥ គាថាសុ អយមត្ថយោជនា– ‘‘តត្ថ មហាវិហារេ សំឃំ មហានេត្វា សំឃ សន្និបាតំ ការេត្វា អាចរិយបុព្ពទ្ធឃោសោ ឯវមាហ ‘អដ្ឋកថំ កាតុំ សព្ពេ បាឡិ-អដ្ឋកថា-បោត្ថកេ មម ទេថា’តិ; សោ សំឃោ តំ វីមំសិតុំ សំយុត្តនិកាយតោ ‘អន្តោជដា’តិអាទិកំ ច ‘សីលេ បតិដ្ឋាយា’តិអាទិកំ ចាតិ គាថាទ្វយំ តស្ស អទាសិ ‘ឯត្ថ តវ សាមត្ថិយំ ញាណប្បភាវំ ទស្សេតិ; តំ ទិស្វា សព្ពេ បោត្ថកេ ទេមា’តិវត្វា’’តិ; ឥមិនា បន អយមត្ថា ទស្សិតោ ហោតិ ‘‘អាចរិយ ពុទ្ធឃោសោ វិសុទ្ធិមគ្គំ ករោន្តោ តទេវ គាថាទ្វយំ ឱលោកេត្វា, កិញ្ចិបិ អញ្ញំ បោត្ថកំ អនោលោកេត្វា អកាសី’’តិ; តស្ស បនត្ថស្ស យុត្តាយុត្តវិចារណា បរតោ (៣៩-៤៩-បិដ្ឋេសុ) អាគមិស្សតិ].

២៣៦. បិដកត្តយ’មេត្ថេវ, សទ្ធិំ អដ្ឋកថាយ សោ;

វិសុទ្ធិមគ្គំ នាមា’កា, សង្គហេត្វា សមាសតោ.

២៣៧. តតោ សង្ឃំ សមូហេត្វា, សម្ពុទ្ធមតកោវិទំ;

មហាពោធិសមីបម្ហិ, សោ តំ វាចេតុ មារភិ.

២៣៨. ទេវតា តស្ស នេបុញ្ញំ, បកាសេតុំ មហាជនេ;

ឆាទេសុំ បោត្ថកំ សោបិ, ទ្វត្តិក្ខត្តុម្បិ តំ អកា [២៣៨ គាថាយ អយមត្ថោ– ‘‘ទេវតា តស្ស ពុទ្ធឃោសស្ស នេបុញ្ញំ និបុណញ្ញាប្បសាវំ មហាជនស្ស បកាសេតុំ តេន លិខិតំ វិសុទ្ធិមគ្គបោត្ថកំ ឆាទេសុំ បដិច្ឆាទេត្វា អបស្សិយភាវំ បាបេត្វា ឋបេសុំ; សោបិ ពុទ្ធឃោសោ ទុតិយម្បិ តំ លិខិ, តម្បិ ទេវតា ឆទេសុំ; តតិយម្បិ លិខី’’តិ; តេន វុត្តំ ‘‘ទ្វត្តិក្ខត្តុម្បិ តំ អកា’’តិ; ឥទមេវ មហាវំសវចនំ និស្សាយ វិត្តារេត្វា កថិតាយ ពុទ្ធឃោសុប្បត្តិយា នាម កថាល ឯករត្តេនេវ វិសុទ្ធិមគ្គស្ស តិក្ខត្តុម្បិ លិខិត្វា និដ្ឋាបិតភាវោ បកាសិតោ; ឦទិសី បន កថា ពហូនំ វិម្ហយជននីបិ បរិក្ខកានំ សំសយជននី ហោតិ; តស្មា ឥមិស្សាបិ វិចារណា បរតោ (៤៧-៨-បិដ្ឋេសុ) ទស្សិយិស្សតិ].

២៣៩. វាចេតុំ តតិយេ វារេ, បោត្ថកេ សមុទាហដេ;

បោត្ថកទ្វយ’មញ្ញម្បិ, សណ្ឋបេសុំ តហិំ មរូ.

២៤០. វាចយិំសុ តទា ភិក្ខូ, បោត្ថកត្តយ’មេកតោ;

គន្ថតោ អត្ថតោ វាបិ, បុព្ពាបរវសេន វា.

២៤១. ថេរវាទេហិ បាឡីហិ, បទេហិ ព្យញ្ជនេហិ វា;

អញ្ញថត្តមហូ នេវ, បោត្ថកេសុបិ តីសុបិ.

២៤២. អថ ឧគ្ឃោសយី សង្ឃោ, តុដ្ឋហដ្ឋោ វិសេសតោ;

និស្សំសយំ’ស មេត្តេយ្យោ, ឥតិ វត្វា បុនប្បុនំ.

២៤៣. សទ្ធិំ អដ្ឋកថាយា’ទា, បោត្ថកេ បិដកត្តយេ;

គន្ថាករេ វសន្តោ សោ, វិហារេ ទូរសង្ករេ.

២៤៤. បរិវត្តេសិ សព្ពាបិ, សីហឡដ្ឋកថា តទា;

សព្ពេសំ មូលភាសាយ, មាគធាយ និរុត្តិយា.

២៤៥. សត្តានំ សព្ពភាសានំ, សា អហោសិ ហិតាវហា;

ថេរិយាចរិយា សព្ពេ, បាឡិំ វិយ ត’មគ្គហុំ.

២៤៦. អថ កត្តព្ពកិច្ចេសុ, គតេសុ បរិនិដ្ឋិតិំ;

វន្ទិតុំ សោ មហាពោធិំ, ជម្ពុទីបំ ឧបាគមី’’តិ [សោ មហាពោធិ វន្ទិតុំ ជម្ពុទីបំ ឧបាគមីតិ ឥទំ វចនំ បុរិមវចនេហិ អសំសដ្ឋំ វិយ ហោតិ; បុព្ពេ ហិ ‘‘អាចរិយពុទ្ធឃោសោ ពោធិមណ្ឌសមីបេ ជាតោ’’តិ ច, ‘‘សីហឡទីបំ គន្ត្វា សីហឡដ្ឋកថាយោ មាគធភាសាយ បរិវត្តេហីតិ តស្សាចរិយេន រេវតត្ថេរេន វុត្តោ’’តិ ច វុត្តំ; តស្មា ឥធាបិ អាចរិយពុទ្ធឃោសស្ស បវត្តិ តទនុរូបា ‘‘តា ភាសាបរិវត្តិតដ្ឋកថាយោ អាទាយ សាសនុជ្ជោតនត្ថំ ជម្ពុទីបំ ឧបាគមី’’តិ ឯវមាទិនា សាសនុជ្ជោតនមូលិកា ឯវ ភវិតុំ អរហតិ, ន បន មហាពោធិវន្ទនមូលិកាតិ].

អយញ្ច បន មហាវំសកថា ១៩៥០ - ខរិស្តវស្សេ ហាពទមហាវិជ្ជាលយមុទ្ទណយន្តេ រោមក្ខរេន មុទ្ទិតស្ស វិសុទ្ធិមគ្គបោត្ថកស្ស បុរេចារិកកថាយំ ‘‘អនេកានេត្ថ អត្ថិ វិចារេតព្ពានី’’តិ វត្វា ធម្មានន្ទកោសម្ពីនាមកេន វិចក្ខណេន វិចារិតា. តមេត្ថ យុត្តាយុត្តវិចិននាយ ទស្សេត្វា អនុវិចារណម្បិស្ស ករិស្សាម.

ជាតិទេសវិចារណា

១. តត្ថ ហិ តេន ធម្មានន្ទេន ‘‘ពុទ្ធឃោសោ ពោធិមណ្ឌសមីបេ (ពុទ្ធគយាយំ) ជាតោតិ ន យុត្តមេត’’ន្តិ វត្វា តំសាធនត្ថាយ ចត្តារិ ព្យតិរេកការណានិ ទស្សិតានិ. កថំ?

(ក) ‘‘ពុទ្ធឃោសេន បកាសិតេសុ តំកាលិកវត្ថូសុ ឯកម្បិ តំ នត្ថិ, យំ មគធេសុ ឧប្បន្ន’’ន្តិ បឋមំ ការណំ ទស្សិតំ. តទការណមេវ. អាចរិយពុទ្ធឃោសត្ថេរោ ហិ សង្គហដ្ឋកថាយោ ករោន្តោ បោរាណដ្ឋកថាយោយេវ សំខិបិត្វា, ភាសាបរិវត្តនមត្តេន ច វិសេសេត្វា អកាសិ, ន បន យំ វា តំ វា អត្តនោ ទិដ្ឋសុតំ ទស្សេត្វា. វុត្តញ្ហេតំ អាចរិយេន –

‘‘សំវណ្ណនំ តញ្ច សមារភន្តោ,

តស្សា មហាអដ្ឋកថំ សរីរំ;

កត្វា មហាបច្ចរិយំ តថេវ,

កុរុន្ទិនាមាទិសុ វិស្សុតាសុ.

វិនិច្ឆយោ អដ្ឋកថាសុ វុត្តោ,

យោ យុត្តមត្ថំ អបរិច្ចជន្តោ;

អថោបិ អន្តោគធថេរវាទំ,

សំវណ្ណនំ សម្ម សមារភិស្ស’’ន្តិ [បារា. អដ្ឋ. ១.គន្ថារម្ភកថា] ច.

‘‘តតោ ច ភាសន្តរមេវ ហិត្វា,

វិត្ថារមគ្គញ្ច សមាសយិត្វា;

វិនិច្ឆយំ សព្ពមសេសយិត្វា,

តន្តិក្កមំ កិញ្ចិ អវោក្កមិត្វា.

សុត្តន្តិកានំ វចនានមត្ថំ,

សុត្តានុរូបំ បរិទីបយន្តី;

យស្មា អយំ ហេស្សតិ វណ្ណនាបិ,

សក្កច្ច តស្មា អនុសិក្ខិតព្ពា’’តិ [បារា. អដ្ឋ. ១.គន្ថារម្ភកថា] ច.

យថេវ ច អាចរិយពុទ្ធឃោសេន អត្តនោ អដ្ឋកថាសុ តំកាលិកានិ មាគធិកានិ វត្ថូនិ ន បកាសិតានិ, តថេវ សីហឡិកានិបិ ទក្ខិណឥន្ទិយរដ្ឋិកានិបិ. ន ហិ តត្ថ វសភរាជកាលតោ (៦០៩-៦៥៣ -ពុទ្ធវស្ស) បច្ឆា ឧប្បន្នវត្ថូនិ ទិដ្ឋានិ ឋបេត្វា មហាសេនរាជវត្ថុំ [បារា. អដ្ឋ. ២.២៣៦-២៣៧], អាចរិយោ ច តតោ តិសតមត្តវស្សេហិ បច្ឆាតរេ មហានាមរញ្ញោ កាលេ (៩៥៣-៩៧៥-ពុ-វ) សីហឡទីបមុបាគតោ. តស្មា អដ្ឋកថាសុ តំកាលិកមាគធិកវត្ថូនំ អប្បកាសនមត្តេន ន សក្កា តក្កត្តា ន មាគធិកោតិ ញាតុន្តិ.

[ខ) បុនបិ តេន ‘‘សព្ពេសុបិ ពុទ្ធឃោសគន្ថេសុ ឧត្តរឥន្ទិយទេសាយត្តំ បច្ចក្ខតោ ទិដ្ឋស្ស វិយ បកាសនំ នត្ថី’’តិ ទុតិយំ ការណំ ទស្សិតំ. តស្សបិ អការណភាវោ បុរិមវចនេនេវ វេទិតព្ពោ. អបិច សារត្ថប្បកាសិនិយា នាម សំយុត្តដ្ឋកថាយំ, សុមង្គលវិលាសិនិយា នាម ទីឃនិកាយដ្ឋកថាយញ្ច វុត្តសំវណ្ណនាយបិ វេទិតព្ពោ. តត្ថ ហិ –

‘‘យថេវ ហិ កលម្ពនទីតីរតោ រាជមាតុវិហារទ្វារេន ថូបារាមំ គន្តព្ពំ ហោតិ, ឯវំ ហិរញ្ញវតិកាយ នាម នទិយា បារិមតីរតោ សាលវនំ ឧយ្យានំ. យថា អនុរាធបុរស្ស ថូបារាមោ, ឯវំ តំ កុសិនារាយ ហោតិ. ថូបារាមតោ ទក្ខិណទ្វារេន នគរំ បវិសនមគ្គោ បាចីនមុខោ គន្ត្វា ឧត្តរេន និវត្តតិ, ឯវំ ឧយ្យានតោ សាលបន្តិ បាចីនមុខា គន្ត្វា ឧត្តរេន និវត្តា. តស្មា តំ ឧបវត្តនន្តិ វុច្ចតី’’តិ [សំ. និ. អដ្ឋ. ១.១.១៨៦; ទី. និ. អដ្ឋ. ២.១៩៨] –

បច្ចក្ខតោ ទិដ្ឋស្ស វិយ បកាសនម្បិ ទិស្សតេវ. តម្បិ បន បោរាណដ្ឋកថាហិ ភាសាបរិវត្តនមត្តមេវាតិ គហេតព្ពំ, តាទិសាយ អត្ថសំវណ្ណនាយ មហាមហិន្ទត្ថេរកាលតោយេវ បភុតិ វុត្តាយ ឯវ ភវិតព្ពត្តាតិ.

[គ) បុនបិ តេន ‘‘ឧណ្ហស្សាតិ អគ្គិសន្តាបស្ស, តស្ស វនទាហាទីសុ សម្ភវោ វេទិតព្ពោ’’តិ វិសុទ្ធិមគ្គេ (១, ៣០-បិដ្ឋេ) វុត្តសំវណ្ណនំ បកាសេត្វា ‘‘តស្សា បនស្ស អវហសនីយភាវោ បាកដោយេវា’’តិ ច ហីឡេត្វា ‘‘ឥន្ទិយរដ្ឋេ បន ឧត្តរទេសេសុ គិម្ហកាលេ វត្ថច្ឆាទនរហិតា មានុសកាយច្ឆវិ សូរិយសន្តាបេន ឯកំសតោ ទយ្ហតិ, តំ ន ជានន្តិ ទក្ខិណឥន្ទិយទេសិកា’’តិ តតិយំ ការណំ ទឡ្ហតរភាវេន ទស្សិតំ. តត្ថ បន យទិ ‘‘សូរិយសន្តាបេន ឯកំសតោ ទយ្ហតី’’តិ ឯតំ ឧជុកតោ សូរិយរស្មិសន្តាបេនេវ ទឌ្ឍភាវំ សន្ធាយ វុច្ចេយ្យ, ឯវំ សតិ ឌំសមកសវាតាតបសរីសបសម្ផស្សានន្តិ បទេ អាតបសទ្ទេន សមានត្ថត្តា ន យុត្តមេវ. យទិ បន សូរិយសន្តាបសញ្ជាតេន ឧណ្ហឧតុនា ទឌ្ឍភាវំ សន្ធាយ វុច្ចេយ្យ, ឯវំ សតិ ឧត្តរឥន្ទិយទេសេសុ, អញ្ញត្ថ ច តាទិសេសុ អតិឧណ្ហដ្ឋានេសុ សូរិយសន្តាបសញ្ជាតស្ស ឧណ្ហឧតុនោ បដិឃាតាយ ចីវរំ សេនាសនញ្ច បដិសេវីយតីតិ អយមត្ថោ ន ន យុត្តោ. តថា ហិ វុត្តំ វិនយដ្ឋកថាយំ (៣, ៥៨)

‘‘សីតំ ឧណ្ហន្តិ ឧតុវិសភាគវសេន វុត្ត’’ន្តិ.

សា បន វិសុទ្ធិមគ្គេ បទត្ថសំវណ្ណនា បោរាណសុត្តន្តដ្ឋកថាហិ អាគតា ភវេយ្យ. តថា ហិ វុត្តំ បបញ្ចសូទនិយា នាម មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយ សព្ពាសវសុត្តវណ្ណនាយំ (១, ៥៨) ‘‘ឧណ្ហន្តិ ចេត្ថ អគ្គិសន្តាបោវ វេទិតព្ពោ, សូរិយសន្តាបវសេន បនេតំ វត្ថុ វុត្ត’’ន្តិ. ឯត្ថ ច សចាយមត្ថោ អាចរិយេន អត្តនោ មតិវសេន វុត្តោ អស្ស, តស្ស វត្ថុស្ស បោរាណដ្ឋកថាយំ វុត្តភាវញ្ច តស្សា អត្ថសំវណ្ណនាយ អត្តនោ មតិភាវញ្ច យុត្តភាវញ្ច បកាសេយ្យ. អាចរិយោ ហិ យត្ថ យត្ថ បោរាណដ្ឋកថាសុ អវុត្តត្ថំ វិសេសេត្វា ទស្សេតិ, តត្ថ តត្ថ តាទិសំ ញាបកវចនម្បិ បកាសេតិយេវ, យថា សុមង្គលវិលាសិនិយំ (១, ៧២) ‘‘ឯត្ថ អាណត្តិយនិស្សគ្គិយថាវរាបិ បយោគា យុជ្ជន្តិ, អដ្ឋកថាសុ បន អនាគតត្តា វីមំសិត្វា គហេតព្ពា’’តិ វចនំ, យថា ច បបញ្ចសូទនិយំ (១, ៣០) ‘‘អវិចារិតមេតំ បោរាណេហិ, អយំ បន អត្តនោ មតី’’តិ វចនំ. ន ចេត្ថ កិញ្ចិបិ ញាបកវចនំ បកាសិតំ. តស្មា ‘‘យទេតំ ‘ឧណ្ហស្សាតិ អគ្គិសន្តាបស្សា’តិ ច, ‘ឧណ្ហន្តិ ចេត្ថ អគ្គិសន្តាបោវ វេទិតព្ពោ’តិ ច វចនំ, ឯតំ បោរាណសុត្តន្តដ្ឋកថាវចន’’ន្តិ វេទិតព្ពន្តិ.

(ឃ) បុនបិ តេន ‘‘បបញ្ចសូទនិយា នាម មជ្ឈិមនិកាយដ្ឋកថាយំ គោបាលកសុត្តំ សំវណ្ណេន្តោ [ម. និ. អដ្ឋ. ១.៣៥០] ពុទ្ធឃោសោ ‘មគធវិទេហរដ្ឋានំ អន្តរេ គង្គាយ នទិយា មជ្ឈេ វាលុកត្ថលទីបកា អត្ថី’តិ សទ្ទហតិ មញ្ញេ. ពុទ្ធឃោសេន បន ទិដ្ឋគង្គា សីហឡទីបេ មហាវេលិគង្គាយេវ, ន បន ឥន្ទិយរដ្ឋិកានំ សេដ្ឋសម្មតា មហាគង្គាតិ បាកដោយេវាយមត្ថោ’’តិ ចតុត្ថំ ការណំ ទស្សិតំ. តំ បន ឥទានិ មហាគង្គាយ មជ្ឈេ តស្មិំ ឋានេ តាទិសំ ទីបកំ អទិស្វា ‘‘បុព្ពេបិ ឯវមេវ ភវេយ្យា’’តិ ឯកំសតោ គហេត្វា វុត្តវចនមត្តមេវ. នទិយោ បន សព្ពទាបិ តេនេវាការេន តិដ្ឋន្តីតិ ន សក្កា គហេតុន្តិ បាកដោយេវាយមត្ថោ. តស្មា យថា បុព្ពេ តស្ស គោបាលស្ស កាលេ តស្មិំ ឋានេ មជ្ឈេ គង្គាយ តាទិសា ទីបកា សំវិជ្ជមានា អហេសុំ, តថេវ បោរាណដ្ឋកថាសុ ឯស អត្ថោ សំវណ្ណិតោ, តទេវ ច វចនំ អាចរិយេន ភាសាបរិវត្តនំ កត្វា បកាសិតន្តិ ឯវមេវ គហេតព្ពំ. តស្មា តម្បិ អការណមេវាតិ.

ព្រាហ្មណកុលវិចារណា

២. អថ ‘‘ព្រាហ្មណមាណវោ’’តិ បទម្បិ តេន ឯវំ វិចារិតំ –

(ក) ‘‘ពុទ្ធឃោសោ ‘ព្រាហ្មណកុលជាតោ’តិ ន សក្កា គហេតុំ. កស្មា វេទកាលតោ បដ្ឋាយ យាវជ្ជតនា សព្ពេបិ ព្រាហ្មណា

ព្រាហ្មណោស្យ មុខមាសីទិ, ពាហូ រាជន្យ? កត?;

ឩរូ តទស្យ យទ វគ្យ?, បទ្ភ្យាំ គូទ្រោ អជាយតា’’តិ [ឥរុវេទ, ១០-មណ្ឌល, ៩០; តថា អថវ ៦ វេទ ១៩, ៦, ៦].

ឥមំ បុរិសសុត្តំ នាម មន្តំ ជានន្តីតិ សទ្ទហិយា.

អយំ បនស្សា អត្ថោ – ‘ព្រាហ្មណោ អស្ស (ព្រហ្មុនោ) មុខំ អាសិ. ពាហូ រាជញ្ញោ កតោ, ខត្តិយា អស្ស ពាហូតិ វុត្តំ ហោតិ. យោ វេស្សោ, សោ អស្ស ឩរូ. សុទ្ទោ អស្ស បាទេហិ អជាយី’តិ.

ពុទ្ធឃោសោ បន ‘បណ្ឌិតព្រាហ្មណោ’តិ ញាតោបិ តំ គាថំ ន អញ្ញាសិ. តថា ហិ តេន ពន្ធុបាទាបច្ចាតិ បទស្ស អត្ថវណ្ណនាយំ ‘តេសំ កិរ អយំ លទ្ធិ – ព្រាហ្មណា ព្រហ្មុនោ មុខតោ និក្ខន្តា, ខត្តិយា ឧរតោ, វេស្សា នាភិតោ, សុទ្ទា ជាណុតោ, សមណា បិដ្ឋិបាទតោ’តិ [ទី. និ. អដ្ឋ. ១.២៦៣; ម. និ. អដ្ឋ. ១.៥០៨] តិស្សា វេទគាថាយ អសមានត្ថោ វណ្ណិតោ’’តិ.

អយំ បនេត្ថ អនុវិចារណា – យទិ ច តំកាលិកានម្បិ ព្រាហ្មណានំ លទ្ធិ តថេវ ភវេយ្យ យថា ឯតិស្សំ គាថាយំ វុត្តា, សា ចត្ថវណ្ណនា អាចរិយស្ស មតិមត្តា. ឯវំ សតិ សា វិចារណា យុត្តា ភវេយ្យ. ឯតិស្សំ បន គាថាយំ ‘‘ព្រាហ្មណោស្យ មុខមាសីទិ’’តិ បឋមបាទេន ‘‘ព្រាហ្មណា ព្រហ្មុនោ មុខតោ ជាតា’’តិ អត្ថោ ឧជុកតោ ន លព្ភតិ. ពុទ្ធកាលេ បន ព្រាហ្មណានំ លទ្ធិ ‘‘ព្រាហ្មណា ព្រហ្មុនោ មុខតោ ជាតា’’តិ ឯវមេវ អហោសីតិ បាកដោយេវាយមត្ថោ. តថា ហិ ទីឃនិកាយេ បាថិកវគ្គេ អគ្គញ្ញសុត្តេ (៣, ៦៧) –

‘‘ទិស្សន្តិ ខោ បន វាសេដ្ឋ ព្រាហ្មណានំ ព្រាហ្មណិយោ ឧតុនិយោបិ គព្ភិនិយោបិ វិជាយមានាបិ បាយមានាបិ. តេ ច ព្រាហ្មណា ០ យោនិជាវ សមានា ឯវមាហំសុ – ព្រាហ្មណោវ សេដ្ឋោ វណ្ណោ, ហីនា អញ្ញេ វណ្ណា. ព្រាហ្មណោវ សុក្កោ វណ្ណោ, កណ្ហា អញ្ញេ វណ្ណា. ព្រាហ្មណាវ សុជ្ឈន្តិ, នោ អព្រាហ្មណា. ព្រាហ្មណាវ ព្រហ្មុនោ បុត្តា ឱរសា មុខតោ ជាតា ព្រហ្មជា ព្រហ្មនិម្មិតា ព្រហ្មទាយាទាតិ. តេ ព្រហ្មានញ្ចេវ អព្ភាចិក្ខន្តិ, មុសា ច ភាសន្តិ, ពហុញ្ច អបុញ្ញំ បសវន្តី’’តិ –

ភគវតា មហាការុណិកេន វាសេដ្ឋភារទ្វាជានំ ព្រាហ្មណមាណវកានំ ភាសិតំ, តេហិ ច តំ អភិនន្ទិតំ. តេ បន ទ្វេបិ មាណវកា ជាតិវសេន បរិសុទ្ធព្រាហ្មណា ចេវ ហោន្តិ តិណ្ណម្បិ វេទានំ បារគុនោ ច. តស្មា ‘‘ព្រាហ្មណា ព្រហ្មុនោ មុខតោ និក្ខន្តា’’តិ វចនស្ស តំកាលិកានំ ព្រាហ្មណានំ លទ្ធិវសេន វុត្តភាវោ បាកដោយេវ. យថា ចេតំ, ឯវំ ‘‘ខត្តិយា ឧរតោ, វេស្សា នាភិតោ, សុទ្ទា ជាណុតោ, សមណា បិដ្ឋិបាទតោ’’តិ វចនម្បិ ‘‘តំកាលិកព្រាហ្មណានំ លទ្ធិញ្ញូហិ បោរាណដ្ឋកថាចរិយេហិ វុត្ត’’ន្តិ សទ្ទហិត្វា អាចរិយពុទ្ធឃោសេន តំ សព្ពំ បោរាណដ្ឋកថាតោ ភាសាបរិវត្តនមត្តេន វិសេសេត្វា បកាសិតំ ភវេយ្យ. តស្មា តាយបិ វេទគាថាយ អាចរិយស្ស អព្រាហ្មណភាវសាធនំ អនុបបន្នមេវាតិ.

(ខ) បុនបិ តេន អាចរិយពុទ្ធឃោសត្ថេរស្ស អព្រាហ្មណភាវសាធនត្ថំ ទុតិយម្បិ ការណំ ឯវមាហដំ –

‘‘ព្រាហ្មណគន្ថេសុ គព្ភឃាតវាចកំ ភ្រូនហាតិ បទំ បាឡិយំ ភូនហុ (ភូនហនោ) ឥតិ ទិស្សតិ. មាគណ្ឌិយសុត្តេ ភរិយាយ មេថុនសំវាសាភាវេន ឧប្បជ្ជនារហគព្ភស្ស នាសកត្តំ សន្ធាយ មាគណ្ឌិយោ បរិព្ពាជកោ ភគវន្តំ ‘ភូនហុ (ភូនហនោ) សមណោ គោតមោ’តិ [ម. និ. ២.២០៧ អាទយោ] អាហ. តំ ពុទ្ធឃោសោ ន ជានាតីតិ បាកដោយេវ តទត្ថសំវណ្ណនាយ. តត្ថ ហិ តេន ភូនហុនោតិ (ភូនហនស្សា) បទំ ‘ហតវឌ្ឍិនោ មរិយាទការកស្សា’តិ [ម. និ. អដ្ឋ. ២.២០៧] វណ្ណិត’’ន្តិ.

តម្បិ អយុត្តមេវ. ន ហិ មាគណ្ឌិយេន ផោដ្ឋព្ពារម្មណាបរិភោគមត្តមេវ សន្ធាយ ភូនហុភាវោ វុត្តោ, អថ ខោ ឆន្នម្បិ លោកាមិសារម្មណានំ អបរិភោគំ សន្ធាយ វុត្តោ. តស្មិញ្ហិ សុត្តេ –

‘‘ចក្ខុំ ខោ មាគណ្ឌិយ រូបារាមំ រូបរតំ រូបសម្មុទិតំ, តំ តថាគតស្ស ទន្តំ គុត្តំ រក្ខិតំ សំវុតំ, តស្ស ច សំវរាយ ធម្មំ ទេសេតិ, ឥទំ នុ តេ ឯតំ មាគណ្ឌិយ សន្ធាយ ភាសិតំ ‘ភូនហុ សមណោ គោតមោ’តិ. ឯតទេវ ខោ បន មេ ភោ គោតម សន្ធាយ ភាសិតំ ‘ភូនហុ សមណោ គោតមោ’តិ. តំ កិស្ស ហេតុ, ឯវញ្ហិ នោ សុត្តេ ឱចរតីតិ…បេ… មនោ ខោ មាគណ្ឌិយ ធម្មារាមោ ធម្មរតោ ធម្មសម្មុទិតោ, សោ តថាគតស្ស ទន្តោ គុត្តោ រក្ខិតោ សំវុតោ, តស្ស ច សំវរាយ ធម្មំ ទេសេតិ, ឥទំ នុ តេ ឯតំ មាគណ្ឌិយ សន្ធាយ ភាសិតំ ‘ភូនហុ សមណោ គោតមោ’តិ. ឯតទេវ ខោ បន មេ ភោ គោតម សន្ធាយ ភាសិតំ ‘ភូនហុ សមណោ គោតមោ’តិ. តំ កិស្ស ហេតុ, ឯវញ្ហិ នោ សុត្តេ ឱចរតី’’តិ [ម. និ. ២.២០៧ អាទយោ].

ឯវំ ភគវតោ ច អនុយោគោ មាគណ្ឌិយស្ស ច បដិញ្ញា អាគតា.

ឯត្ថ ហិ មេថុនប្បដិសេវនវសេន ផោដ្ឋព្ពារម្មណបរិភោគហេតុ ឯវ គព្ភបតិដ្ឋានំ សម្ភវតីតិ តទបរិភោគមេវ សន្ធាយ ‘‘ភូនហូ’’តិ វត្តុំ អរហតិ, តទញ្ញេសំ បន បញ្ចន្នំ រូបាទិអារម្មណានំ, តត្ថាបិ វិសេសតោ ធម្មារម្មណស្ស សុទ្ធមនោវិញ្ញាណេន បរិភោគហេតុ នត្ថិ កិញ្ចិ គព្ភបតិដ្ឋានន្តិ តេសំ អបរិភោគំ សន្ធាយ ភូនហូតិ វត្តុំ ន អរហតិយេវ, មាគណ្ឌិយេន បន សព្ពានិបិ តានិ សន្ធាយ វុត្តភាវោ បដិញ្ញាតោ, ការណញ្ចស្ស ទស្សិតំ ‘‘ឯវញ្ហិ នោ សុត្តេ ឱចរតី’’តិ. តស្មា កិញ្ចាបិ ទានិ ព្រាហ្មណគន្ថេសុ ភូនហុ- (ភ្រូនហា) សទ្ទោ គព្ភឃាតនត្ថេ ទិស្សតិ, មាគណ្ឌិយសុត្តេ បនេសោ អត្ថោ ន យុជ្ជតីតិ អាចរិយេន ‘‘ហតវឌ្ឍិ មរិយាទការកោ’’តិ អយមេវត្ថោ បោរាណដ្ឋកថាយ ភាសាបរិវត្តនវសេន បកាសិតោតិ វេទិតព្ពោ.

(គ) បុនបិ តេន ‘‘ឥទម្បន ពុទ្ធឃោសស្ស អព្រាហ្មណភាវសាធកំ បច្ឆិមការណំ, សោ ហិ វិសុទ្ធិមគ្គេ សីលនិទ្ទេសេ (១, ៣១) ព្រាហ្មណានំ បរិហាសំ ករោន្តោ ‘ឯវំ ឥមិនា បិណ្ឌបាតបដិសេវនេន បុរាណញ្ច ជិឃច្ឆាវេទនំ បដិហង្ខាមិ, នវញ្ច វេទនំ អបរិមិតភោជនបច្ចយំ អាហរហត្ថក អលំសាដក តត្រវដ្ដក កាកមាសក ភុត្តវមិតកព្រាហ្មណានំ អញ្ញតរោ វិយ ន ឧប្បាទេស្សាមីតិ បដិសេវតី’តិ អាហ. ឥទំ បន ឯកស្ស ភិន្នព្រាហ្មណលទ្ធិកស្សាបិ វចនំ សិយាតិ តទេវ ទឡ្ហការណំ កត្វា ន សក្កា ‘ពុទ្ធឃោសោ អព្រាហ្មណោ’តិ វត្តុ’’ន្តិ តតិយំ ការណំ វុត្តំ. តំ បន អតិសំវេជនីយវចនមេវ. ន ហេតំ អាចរិយេន ព្រាហ្មណានំ បរិហាសំ កាតុកាមេន វុត្តំ, ន ច តំ បរិហាសវចនេន សំយោជេតព្ពដ្ឋានំ, អញ្ញទត្ថុ យថាភូតមត្ថំ ទស្សេត្វា សព្រហ្មចារីនំ ឱវាទានុសាសនិទានវសេន វត្តព្ពដ្ឋានំ, តថាយេវ ច អាចរិយេន វុត្តំ. តថា ហិ យេ លោកេ បរទត្តូបជីវិនោ សមណា វា ព្រាហ្មណា វា អញ្ញេ វាបិ ច បុគ្គលា, តេ បច្ចវេក្ខណញាណរហិតា អសំវរេ ឋិតា កទាចិ អតិបណីតំ រសំ បហូតំ លទ្ធា អបរិមិតម្បិ ភុញ្ជេយ្យុំ, វិសេសតោ បន ព្រាហ្មណា លោកិកវត្ថុវសេន ច, ជាតកាទិសាសនិកវត្ថុវសេន ច តាទិសា អហេសុន្តិ បាកដា. ឥមស្មិញ្ហិ លោកេ វស្សសតសហស្សេហិ វា វស្សកោដីហិ វា អបរិច្ឆិន្នទ្ធានេ កោ សក្កា វត្តុំ ‘‘នេទិសា ភូតបុព្ពា’’តិ. តស្មា តាទិសេហិ វិយ ន អបរិមិតភោជនេហិ ភវិតព្ពន្តិ ឱវាទានុសាសនិទានវសេនេវ វុត្តំ. តទេវំ អត្ថសំហិតម្បិ សមានំ អយោនិសោមនសិករោតោ អនត្ថមេវ ជាតំ, យថា សភរិយស្ស មាគណ្ឌិយព្រាហ្មណស្ស អនាគាមិមគ្គផលត្ថាយបិ ទេសិតា គាថា [ធ. ប. អដ្ឋ. ១.សាមាវតីវត្ថុ] តេសំ ធីតុយា អនត្ថាយ សំវត្តតីតិ សំវេគោយេវេត្ថ ព្រូហេតព្ពោតិ.

បតញ្ជលិវាទវិចារណា

៣. អថ តេន ‘‘បាតញ្ជលីមតំ បរិវត្តេតី’’តិ វចនម្បិ ឯវំ វិចារិតំ.

(ក) ‘‘ពុទ្ធឃោសោ បតញ្ជលិស្ស វា អញ្ញេសំ វា ឧត្តរឥន្ទិយរដ្ឋិកានំ វាទំ អប្បកមេវ អញ្ញាសិ. បតញ្ជលិវាទេសុ ហិ អណិមា លឃិមាតិ ឥទមេវ ទ្វយំ ទស្សេសិ [វិសុទ្ធិ. ១.១៤៤] តតុត្តរិ យោគសុត្តំ អជានន្តោ, បតញ្ជលិវាទស្ស ច តុលេត្វា ទីបនា តស្ស គន្ថេសុ ន ទិស្សតិ, បតញ្ជលិនា កតបករណញ្ច បតញ្ជលីតិ នាមមត្តម្បិ ច តត្ថ ទីបិតំ នត្ថិ. វិសុទ្ធិមគ្គេ បន បញ្ញាភូមិនិទ្ទេសេ ‘បកតិវាទីនំ បកតិ វិយា’តិ [វិសុទ្ធិ. ២.៥៨៤] បកតិវាទ (សំខ្យាវាទ) នាមមត្តំ បកាសិតំ, តត្ថេវ ច ‘បដិញ្ញា ហេតូតិអាទីសុ ហិ លោកេ វចនាវយវោ ហេតូតិ វុច្ចតី’តិ [វិសុទ្ធិ. ២.៥៩៥] ឧទាហរិតំ, តេន ញាយតិ ‘ពុទ្ធឃោសោ ឥន្ទិយតក្កនយទីបកេ ញាយគន្ថស្មិំ កិញ្ចិ មូលភាគមត្តំ អបរិបុណ្ណំ ជានាតី’តិ’’.

តំ បន សព្ពម្បិ កេវលំ អាចរិយស្ស អព្ភាចិក្ខណមត្តមេវ. អតិគម្ភីរស្ស ហិ អតិគរុកាតព្ពស្ស សុបរិសុទ្ធស្ស បិដកត្តយស្ស អត្ថសំវណ្ណនំ ករោន្តេន សុបរិសុទ្ធោយេវ បាឡិនយោ ច អដ្ឋកថានយោ ច បោរាណថេរវាទា ចាតិ ឦទិសាយេវ អត្ថា បកាសេតព្ពា, យំ វា បន អត្ថសំវណ្ណនាយ ឧបការកំ សទ្ទវិនិច្ឆយបដិសំយុត្តំ លោកិយគន្ថវចនំ, តទេវ ច យថារហំ បកាសេតព្ពំ, ន បន អនុបការានិបិ តំតំគន្ថតក្កត្តុនាមានិ ច, តេហិ វុត្តវចនានិ ច ពហូនិ, ន ច តេសំ អប្បកាសនេន ‘‘ន តេ អដ្ឋកថាចរិយោ ជានាតី’’តិ វត្តព្ពោ. យទិ ហិ យំ យំ លោកិយគន្ថំ អត្តនា ជានាតិ, តំ សព្ពំ អនុបការម្បិ អត្តនោ អដ្ឋកថាយមានេត្វា បកាសេយ្យ, អតិវិត្ថារា ច សា ភវេយ្យ អបរិសុទ្ធា ច អសម្មានិតា ច សាសនិកវិញ្ញូហីតិ អាចរិយេន បតញ្ជលិវាទាទយោ ន វិត្ថារេន បកាសិតាតិ ញាតព្ពំ, អញ្ញទត្ថុ យេហិ យេហិ លោកិយគន្ថេហិ កិញ្ចិ កិញ្ចិ អាចរិយេន អានេត្វា បកាសិតំ, តេ តេ ច គន្ថា, អញ្ញេបិ ច តាទិសា អាចរិយេន ញាតាត្វេវ ជានិតព្ពា វិញ្ញូហិ, យថា សមុទ្ទស្ស ឯកទេសំ ទិស្វា សព្ពោបិ សមុទ្ទោ ឯទិសោតិ ញាយតិ. អាចរិយោ បន យត្ថ យត្ថ វេទបដិសំយុត្តវចនានិ អាគតានិ, តត្ថ តត្ថ វេទគន្ថេហិបិ កិញ្ចិ កិញ្ចិ អានេត្វា បកាសេសិយេវ. តថា ហិ អាចរិយេន សុមង្គលវិលាសិនិយំ នាម ទីឃនិកាយដ្ឋកថាយំ –

‘‘តិណ្ណំ វេទានន្តិ ឥរុវេទយជុវេទសាមវេទាន’’ន្តិ [ទី. និ. អដ្ឋ. ១.២៥៦] ច,

‘‘ឥតិហាសបញ្ចមានន្តិ អថព្ពណវេទំ ចតុត្ថំ កត្វា ឥតិហ អាស ឥតិហ អាសាតិ ឦទិសវចនបដិសំយុត្តោ បុរាណកថាសង្ខាតោ ឥតិហាសោ បញ្ចមោ ឯតេសន្តិ ឥតិហាសបញ្ចមា, តេសំ ឥតិហាសបញ្ចមានំ វេទាន’’ន្តិ [ទី. និ. អដ្ឋ. ១.២៥៦] ច,

‘‘យិដ្ឋំ វុច្ចតិ មហាយាគោ’’តិ [ទី. និ. អដ្ឋ. ១.១៧០-១៧២] ច,

‘‘អគ្គិហោមន្តិ ឯវរូបេន ទារុនា ឯវំ ហុតេ ឥទំ នាម ហោតីតិ អគ្គិជុហនំ. ទព្ពិហោមាទីនិបិ អគ្គិហោមានេវ, ឯវរូបាយ ទព្ពិយា ឦទិសេហិ កណាទីហិ ហុតេ ឥទំ នាម ហោតីតិ ឯវំ បវត្តិវសេន បន វិសុំ វុត្តានី’’តិ [ទី. និ. អដ្ឋ. ១.២១] ច,

‘‘សាសបាទីនិ បន មុខេន គហេត្វា អគ្គិម្ហិ បក្ខិបនំ, វិជ្ជំ បរិជប្បិត្វា ជុហនំ វា មុខហោម’’ន្តិ [ទី. និ. អដ្ឋ. ១.២១] ច –

ឯវមាទិនា វេទបដិសំយុត្តវចនានិ វេទគន្ថានុរូបតោ វណ្ណិតានិ. តានិ ច បោរាណដ្ឋកថាតោ ភាសាបរិវត្តនវសេន វុត្តានិបិ ភវេយ្យុំ, វេទគន្ថេសុ បន អកោវិទេន យាថាវតោ ភាសាបរិវត្តនំ កាតុម្បិ ន សុករមេវ, តស្មា អាចរិយស្ស វេទគន្ថេសុ កោវិទភាវោបិ បាកដោយេវ. ឯវំ វេទគន្ថេសុ ច តទញ្ញលោកិយគន្ថេសុ ច សុកោវិទស្សេវ សមានស្ស តេសំ វិត្ថារតោ អប្បកាសនំ យថាវុត្តការណេនេវាតិ វេទិតព្ពំ.

អបិ ច អាចរិយោ អត្តនោ គន្ថារម្ភេយេវ –

‘‘តតោ ច ភាសន្តរមេវ ហិត្វា,

វិត្ថារមគ្គញ្ច សមាសយិត្វា;

វិនិច្ឆយំ សព្ពមសេសយិត្វា…បេ…

យស្មា អយំ ហេស្សតិ វណ្ណនាបី’’តិ [បារា. អដ្ឋ. ១.គន្ថារម្ភកថា] ច.

‘‘អបនេត្វាន តតោហំ, សីហឡភាសំ មនោរមំ ភាសំ;

តន្តិនយានុច្ឆវិកំ, អារោបេត្វា វិគតទោសំ.

សមយំ អវិលោមេន្តោ, ថេរានំ ថេរវំសបទីបានំ;

សុនិបុណវិនិច្ឆយានំ, មហាវិហារេ និវាសិនំ;

ហិត្វា បុនប្បុនាគត-មត្ថំ អត្ថំ បកាសយិស្សាមី’’តិ [ទី. និ. អដ្ឋ. ១.គន្ថារម្ភកថា] ច–

ឯវំ បោរាណដ្ឋកថានំ ភាសាបរិវត្តនសំខិបនវសេនេវ វិសេសេត្វា អភិនវដ្ឋកថាយោ ករិស្សាមីតិ បដិញ្ញំ កត្វា យថាបដិញ្ញាតមេវ អកាសិ, ន អត្តនោ ញាណប្បភាវេន វិសេសេត្វាតិបិ វេទិតព្ពំ. តស្មា អដ្ឋកថាសុ បតញ្ជលិវាទាទីនំ វិត្ថារតោ អប្បកាសនមារព្ភ ‘‘ពុទ្ធឃោសោ បតញ្ជលិវាទាទីនិ បរិបុណ្ណំ ន ជានាតី’’តិ វចនំ កេវលំ អាចរិយស្ស អព្ភាចិក្ខណមត្តមេវាតិ.

កព្ពសត្ថវិចារណា

៤. បុនបិ សោ ឯវមាហ ‘‘កិញ្ចាបិ ពុទ្ធឃោសោ រាមាយណមហាភារតសង្ខាតានំ មហាកព្ពសត្ថានំ សុកុសលោ វិយ ន ទិស្សតិ, តថាបិ តានិ ទស្សេសិ. កថំ? អក្ខានន្តិ ភារតយុជ្ឈនាទិកំ, តំ យស្មិំ ឋានេ កថីយតិ, តត្ថ គន្តុម្បិ ន វដ្ដតីតិ [ទី. និ. អដ្ឋ. ១.១៣] ច, តស្ស (សម្ផបលាបស្ស) ទ្វេ សម្ភារា ភារតយុទ្ធសីតាហរណាទិនិរត្ថកកថាបុរេក្ខារតា តថារូបិកថាកថនញ្ចាតិ [ទី. និ. អដ្ឋ. ១.៨] ច ទស្សេសី’’តិ.

តំ បន បុរិមវចនតោបិ អហេតុកតរំ កេវលំ អនាទរីករណមត្តមេវ. អតិគម្ភីរត្ថស្ស ហិ អតិគរុករណីយស្ស បិដកត្តយស្ស អត្ថសំវណ្ណនាយំ និរត្ថកស្ស សម្ផបលាបសមុទាយភូតស្ស កព្ពសត្ថស្ស វិត្ថារតោ បកាសនេន កិំ សិយា បយោជនំ, អញ្ញទត្ថុ សាយេវស្ស អសម្មានិតា, អនាទរិយា ច វិញ្ញូហីតិ.

ពាហុសច្ចគុណមក្ខនំ

៥. បុនបិ ធម្មានន្ទោ អាចរិយស្ស ពាហុសច្ចគុណំ មក្ខេតុកាមោ ឯវមាហ – ‘‘តស្ស (ពុទ្ធឃោសស្ស) សមយន្តរកោវិទសង្ខាតំ ពាហុសច្ចំ ន តតោ ឧត្តរិតរំ ហោតិ, យំ អាធុនិកានំ គន្ថន្តរកោវិទានំ សីហឡិកភិក្ខូនំ យំ វា ឯកាទសមេ ខរិស្តវស្សសតកេ (១០០១-១១០០) ឧប្បន្នានំ ទក្ខិណឥន្ទិយរដ្ឋិកានំ អនុរុទ្ធ-ធម្មបាលាទីនំ ភិក្ខូន’’ន្តិ.

តំ បន សព្ពថាបិ អយុត្តវចនមេវ. យទិ ហិ អាធុនិកា វា សីហឡិកភិក្ខូ, បោរាណា វា អាចរិយអនុរុទ្ធ-ធម្មបាលត្ថេរាទយោ សមយន្តរពាហុសច្ចវសេន អាចរិយពុទ្ធឃោសេន សមានា វា ឧត្តរិតរា វា ភវេយ្យុំ, តេ អាចរិយពុទ្ធឃោសត្ថេរស្ស អដ្ឋកថាហិ អនារទ្ធចិត្តា ហុត្វា តតោ សុន្ទរតរា បរិបុណ្ណតរា ច អភិនវដ្ឋកថាយោ ករេយ្យុំ, ន បន តេ តថា ករោន្តិ, ន កេវលំ ន ករោន្តិយេវ, អថ ខោ តេសំ ឯកោបិ ន ឯវំ វទតិ ‘‘អហំ ពុទ្ធឃោសេន ពាហុសច្ចវសេន សមសមោតិ វា ឧត្តរិតរោ’’តិ វា, អញ្ញទត្ថុ តេ អាចរិយស្ស អដ្ឋកថាយោយេវ សំវណ្ណេន្តិ ច ឧបត្ថម្ភេន្តិ ច, អាចរិយដ្ឋានេ ច ឋបេន្តិ. តេនេតំ ញាយតិ សព្ពថាបិ អយុត្តវចនន្តិ.

មហាយានិកនយវិចារណា

៦. បុន សោ តាវត្តកេនាបិ អសន្តុដ្ឋោ អាចរិយំ អវមញ្ញន្តោ ឯវមាហ – ‘‘មហាយាននិកាយស្ស បធានាចរិយភូតានំ អស្ស ឃោស-នាគជ្ជុនានំ នយំ វា, នាមមត្តម្បិ វា តេសំ ន ជានាតិ មញ្ញេ ពុទ្ធឃោសោ’’តិ. តំ បន អតិវិយ អធម្មិកំ និរត្ថកញ្ច និគ្គហវចនមត្តមេវ. ន ហិ និកាយន្តរិកានំ វាទនយានំ អត្តនោ អដ្ឋកថាយំ អប្បកាសនេន សោ តេ ន ជានាតីតិ សក្កា វត្តុំ. ននុ អាចរិយេន អាគមដ្ឋកថាសុ គន្ថារម្ភេយេវ –

‘‘សមយំ អវិលោមេន្តោ, ថេរានំ ថេរវំសបទីបានំ;