បញ្ចកជ្ឈានកថាវណ្ណនា

៩០. តត្ថាតិ បឋមជ្ឈានេ. ចតុក្កនយស្ស ទុតិយជ្ឈានេ វិយាតិ ចតុក្កនយសម្ពន្ធិនិ ទុតិយជ្ឈានេ វិយ. តំ ទ្វិធា ភិន្ទិត្វាតិ ចតុក្កនយេ ទុតិយំ ‘‘អវិតក្កំ វិចារមត្តំ, អវិតក្កំ អវិចារ’’ន្តិ ច ឯវំ ទ្វិធា ភិន្ទិត្វា បញ្ចកនយេ ទុតិយញ្ចេវ តតិយញ្ច ហោតិ អភិធម្មេតិ (ធ. ស. ១៦៨) អធិប្បាយោ. សុត្តន្តេសុ បន សរូបតោ បញ្ចកនយោ ន គហិតោ.

កស្មា បនេត្ថ នយទ្វយវិភាគោ គហិតោតិ? អភិធម្មេ នយទ្វយវសេន ឈានានំ ទេសិតត្តា. កស្មា ច តត្ថ តថា តានិ ទេសិតានិ? បុគ្គលជ្ឈាសយតោ, ទេសនាវិលាសតោ ច. សន្និបតិតទេវបរិសាយ កិរ យេសំ យថាទេសិតេ បឋមជ្ឈានេ វិតក្កោ ឯវ ឱឡារិកតោ ឧបដ្ឋាសិ, ឥតរេ សន្តតោ. តេសំ អជ្ឈាសយវសេន ច ចតុរង្គិកំ អវិតក្កំ វិចារមត្តំ ឈានំ ទេសិតំ. យេសំ វិចារោ, យេសំ បីតិ, យេសំ សុខំ ឱឡារិកតោ ឧបដ្ឋាសិ, ឥតរេ សន្តតោ. តេសំ តេសំ អជ្ឈាសយវសេន តតិយាទីនិ ឈានានិ ទេសិតានិ. អយំ តាវ បុគ្គលជ្ឈាសយោ.

យស្សា បន ធម្មធាតុយា សុប្បដិវិទ្ធត្តា ភគវា យស្មា ទេសនាវិលាសប្បត្តោ, តស្មា ញាណមហន្តតាយ ទេសនាយ សុកុសលោ យំ យំ អង្គំ លព្ភតិ, តស្ស តស្ស វសេន យថារុចិំ ទេសនំ និយាមេន្តោ ចតុក្កនយវសេន, បញ្ចកនយវសេន ច. តត្ថ ច បញ្ចង្គិកំ បឋមំ, ចតុរង្គិកំ ទុតិយំ, តិវង្គិកំ តតិយំ, ទុវង្គិកំ ចតុត្ថំ, ទុវង្គិកមេវ បញ្ចមំ ឈានំ ទេសេសីតិ អយំ ទេសនាវិលាសោ. ឯត្ថ ច បញ្ចកនយេ ទុតិយជ្ឈានំ ចតុក្កនយេ ទុតិយជ្ឈានបក្ខិកំ កត្វា វិភត្តំ ‘‘យស្មិំ សមយេ រូបូបបត្តិយា មគ្គំ ភាវេតិ អវិតក្កំ វិចារមត្តំ សមាធិជំ បីតិសុខំ ទុតិយំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតី’’តិ (ធ. ស. ១៦៨). កស្មា? ឯកត្តកាយនានត្តសញ្ញីសត្តាវាសផលតាយ ទុតិយជ្ឈានេន សមានផលត្តា, បឋមជ្ឈានសមាធិតោ ជាតត្តា ច. បឋមជ្ឈានមេវ ហិ ‘‘កាមេហិ អកុសលេហិ ច វិវិត្ត’’ន្តិ តទភាវា ន ឥធ ‘‘វិវិច្ចេវ កាមេហិ វិវិច្ច អកុសលេហី’’តិ សក្កា វត្តុំ, នាបិ ‘‘វិវេកជ’’ន្តិ. សុត្តន្តទេសនាសុ ច បញ្ចកនយេ ទុតិយតតិយជ្ឈានានិ ទុតិយជ្ឈានមេវ ភជន្តិ វិតក្កវូបសមា វិចារវូបសមា អវិតក្កត្តា, អវិចារត្តា ច. ឯវញ្ច កត្វា សុត្តន្តទេសនាយបិ បញ្ចកនយោ លព្ភតេវាតិ សិទ្ធំ ហោតិ. ននុ សុត្តន្តេ ចត្តារិយេវ ឈានានិ វិភត្តានីតិ បញ្ចកនយោ ន លព្ភតីតិ? ន, ‘‘សវិតក្កសវិចារោ សមាធី’’តិអាទិនា (ទី. និ. ៣.៣០៥) សមាធិត្តយាបទេសេន បញ្ចកនយស្ស លព្ភមានត្តា. ចតុក្កនយនិស្សិតោ បន កត្វា បញ្ចកនយោ វិភត្តោតិ សុត្តន្តទេសនាយបិ បញ្ចកនយោ និទ្ធារេតព្ពោ. ‘‘វិតក្កវិចារានំ វូបសមា’’តិ ហិ វិតក្កស្ស, វិចារស្ស, វិតក្កវិចារានញ្ច ‘‘វិតក្កវិចារាន’’ន្តិ សក្កា វត្តុំ. តថា ‘‘អវិតក្កំ, អវិចារ’’ន្តិ ច វិនា, សហ ច វិចារេន វិតក្កប្បហានេន អវិតក្កំ, សហ, វិនា ច វិតក្កេន វិចារប្បហានេន អវិចារន្តិ អវិតក្កំ, អវិចារំ, អវិតក្កញ្ច អវិចារញ្ចាតិ វា តិវិធម្បិ សក្កា សង្គហេតុំ.

ទុតិយន្តិ ច វិតក្ករហិតេ, វិតក្កវិចារទ្វយរហិតេ ច ញាយាគតា ទេសនា ទុតិយំ អធិគន្តព្ពត្តា, វិចារមត្តរហិតេបិ ទ្វយប្បហានាធិគតសមានធម្មត្តា. ឯវញ្ច កត្វា បញ្ចកនយនិទ្ទេសេ ទុតិយេ វូបសន្តោបិ វិតក្កោ សហាយភូតវិចារាវូបសមេន ន សម្មា វូបសន្តោតិ វិតក្កវិចារទ្វយរហិតេ វិយ វិចារវូបសមេនេវ តទុបសមំ, សេសធម្មានំ សមានតញ្ច ទស្សេន្តេន ‘‘វិតក្កវិចារានំ វូបសមា អជ្ឈត្តំ សម្បសាទនំ ចេតសោ ឯកោទិភាវំ អវិតក្កំ អវិចារំ សមាធិជំ បីតិសុខំ តតិយំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតី’’តិ តតិយំ ចតុក្កនយេ ទុតិយេន និព្ពិសេសំ វិភត្តំ. ទុវិធស្សាបិ សហាយវិរហេន, អញ្ញថា ច វិតក្កប្បហានេន អវិតក្កត្តំ, សមាធិជំ បីតិសុខត្តញ្ច សមានន្តិ សមានធម្មត្តាបិ ទុតិយន្តិ និទ្ទេសោ. វិចារមត្តម្បិ ហិ វិតក្កវិចារទ្វយរហិតំ វិយ ‘‘យស្មិំ សមយេ រូបូបបត្តិយា មគ្គំ ភាវេតិ អវិតក្កំ វិចារមត្តំ សមាធិជំ បីតិសុខំ ទុតិយំ ឈានំ ឧបសម្បជ្ជ វិហរតី’’តិ (ធ. ស. ១៦៨) អវិតក្កំ សមាធិជំ បីតិសុខន្តិ វិភត្តំ. បឋមជ្ឈានេ វា សហចារីសុ វិតក្កវិចារេសុ ឯកំ អតិក្កមិត្វា ទុតិយម្បិ តត្រដ្ឋមេវ ទោសតោ ទិស្វា ឧភយម្បិ សហាតិក្កមន្តស្ស បញ្ចកនយេ តតិយំ វុត្តំ, តតិយំ អធិគន្តព្ពត្តា. បឋមតោ អនន្តរភាវេន បនស្ស ទុតិយភាវោ ច ឧប្បជ្ជតីតិ. កស្មា បនេវំ សរូបតោ បញ្ចកនយោ ន វិភត្តោតិ? វិនេយ្យជ្ឈាសយតោ. យថានុលោមទេសនា ហិ សុត្តន្តទេសនាតិ.

បថវីកសិណនិទ្ទេសវណ្ណនា និដ្ឋិតា.

ឥតិ ចតុត្ថបរិច្ឆេទវណ្ណនា.