ចតុត្ថជ្ឈានកថាវណ្ណនា

៨៧. ឥទានិ និព្ពត្តិតវិសេសំ ទស្សេន្តោ ‘‘អយំ បន វិសេសោ’’តិ វត្វា ‘‘យស្មា’’តិអាទិមាហ. អាសេវនបច្ចយេន បច្ចយោ ន ហោតិ, អនិដ្ឋេ ឋានេ បទន្តរសង្គហិតស្ស អាសេវនបច្ចយត្តាភាវតោ. អទុក្ខមសុខាយ វេទនាយ ឧប្បជ្ជិតព្ពំ សាតិសយំ សុខវិរាគភាវនាភាវតោ. តានីតិ អប្បនាវីថិយំ ជវនានិ សន្ធាយាហ.

៨៨. ‘‘បុព្ពេវា’’តិ វុត្តត្តា កទា បន តេសំ បហានំ ហោតីតិ ចោទនាយំ អាហ ‘‘ចតុន្នំ ឈានានំ ឧបចារក្ខណេ’’តិ. ឯវំ វេទិតព្ពន្តិ សម្ពន្ធោ. បហានក្កមោ នាម បហាយកធម្មានំ ឧប្បត្តិបដិបាដិ. តេន បន វុច្ចមានេ ‘‘ទុក្ខំ ទោមនស្សំ សុខំ សោមនស្ស’’ន្តិ វត្តព្ពំ សិយា. កស្មា ឥតោ អញ្ញថា វចនន្តិ អាហ ‘‘ឥន្ទ្រិយវិភង្គេ’’តិអាទិ. អថ កស្មា ឈានេស្វេវ និរោធោ វុត្តោតិ សម្ពន្ធោ.

កត្ថ ចុប្បន្នំ ទុក្ខិន្ទ្រិយន្តិ អត្តនោ បច្ចយេហិ ឧប្បន្នំ ទុក្ខិន្ទ្រិយំ. កត្ថ ច អបរិសេសំ និរុជ្ឈតីតិ និរោធដ្ឋានំ បុច្ឆតិ. តេន ‘‘កត្ថា’’តិ បុច្ឆាយំ, ‘‘ឯត្ថា’’តិ វិស្សជ្ជនេបិ ហេតុម្ហិ ភុម្មវចនំ ទដ្ឋព្ពំ. ឈានានុភាវនិមិត្តំ ហិ អនុប្បជ្ជន្តំ ‘‘ទុក្ខិន្ទ្រិយំ អបរិសេសំ និរុជ្ឈតី’’តិ វុត្តំ. អតិសយនិរោធោ សុដ្ឋុ បហានំ ឧជុបដិបក្ខេន វូបសមោ.

នានាវជ្ជនេតិ យេន អាវជ្ជនេន អប្បនាវីថិ, តតោ ភិន្នាវជ្ជនេ, អនេកាវជ្ជនេ វា. អប្បនាវីថិយញ្ហិ ឧបចារោ ឯកាវជ្ជនោ, ឥតរោ អនេកាវជ្ជនោ អនេកក្ខត្តុំ បវត្តនតោ. វិសមនិសជ្ជាយ ឧប្បន្នកិលមថោ វិសមាសនុបតាបោ. បីតិផរណេនាតិ បីតិយា ផរណរសត្តា, បីតិសមុដ្ឋានានំ វា បណីតរូបានំ កាយស្ស ព្យាបនតោ វុត្តំ. តេនាហ ‘‘សព្ពោ កាយោ សុខោក្កន្តោ ហោតី’’តិ. វិតក្កវិចារបច្ចយេបីតិ បិ-សទ្ទោ អដ្ឋានប្បយុត្តោ, សោ ‘‘បហីនស្សា’’តិ ឯត្ថ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពោ ‘‘បហីនស្សាបិ ទោមនស្សិន្ទ្រិយស្សា’’តិ. ឯតំ ទោមនស្សិន្ទ្រិយំ ឧប្បជ្ជតីតិ សម្ពន្ធោ. ‘‘តស្ស មយ្ហំ អតិចិរំ វិតក្កយតោ វិចារយតោ កាយោបិ កិលមិចិត្តម្បិ ឧហញ្ញី’’តិ វចនតោ កាយចិត្តខេទានំ វិតក្កវិចារប្បច្ចយតា វេទិតព្ពា. ‘‘វិតក្កវិចារភាវេ ឧប្បជ្ជតិ ទោមនស្សិន្ទ្រិយ’’ន្តិ អានេត្វា សម្ពន្ធិតព្ពំ. តត្ថស្ស សិយា ឧប្បត្តីតិ តត្ថ ទុតិយជ្ឈានូបចារេ អស្ស ទោមនស្សស្ស ឧប្បត្តិ ភវេយ្យ.

ឯត្ថ ច យទេកេ ‘‘តត្ថស្ស សិយា ឧប្បត្តី’’តិ វទន្តេន ឈានលាភីនម្បិ ទោមនុស្សុប្បត្តិ អត្ថីតិ ទស្សិតំ ហោតិ. តេន ច អនីវរណសភាវោ លោភោ វិយ ទោសោបិ អត្ថីតិ ទីបេតិ. ន ហិ ទោសេន វិនា ទោមនស្សំ បវត្តតិ. ន ចេត្ថ បដ្ឋានបាឡិយា វិរោធោ ចិន្តេតព្ពោ. យស្មា តត្ថ បរិហីនំ ឈានំ អារម្មណំ កត្វា បវត្តមានំ ទោមនស្សំ ទស្សិតំ, អបរិហីនជ្ឈានមារម្មណំ កត្វា ឧប្បជ្ជមានស្ស ទោមនស្សស្ស អសម្ភវតោ. ឈានលាភីនំ សព្ពសោ ទោមនស្សំ នុប្បជ្ជតីតិ ច ន សក្កា វត្តុំ, អដ្ឋសមាបត្តិលាភិនោ អបិ តស្ស ឧប្បន្នត្តា. ន ហេវ ខោ សោ បហីនជ្ឈានោ អហោសីតិ វទន្តិ, តំ អយុត្តំ អនីវរណសភាវស្ស ទោសស្ស អភាវតោ. យទិ សិយា, រូបារូបាវចរសត្តានម្បិ ឧប្បជ្ជេយ្យ, ន ច ឧប្បជ្ជតិ. តថា ហិ ‘‘អរូបេ កាមច្ឆន្ទនីវរណំ បដិច្ច ថិនមិទ្ធនីវរណំ ឧទ្ធច្ចនីវរណំ អវិជ្ជានីវរណ’’ន្តិអាទីសុ ព្យាបាទកុក្កុច្ចនីវរណានិ អនុទ្ធដានិ. ន ចេត្ថ នីវរណត្តា បរិហារោ, កាមច្ឆន្ទាទីនម្បិ អនីវរណានំយេវ នីវរណសទិសតាយ នីវរណបរិយាយស្ស វុត្តត្តា. យំ បន វុត្តំ ‘‘អដ្ឋសមាបត្តិលាភិនោ អបិ តស្ស ឧប្បន្នត្តា’’តិ, តម្បិ អការណំ ឧប្បជ្ជមានេន ច ទោមនស្សេន ឈានតោ បរិហាយនតោ. លហុកេន បន បច្ចយេន បរិហីនំ តាទិសា អប្បកសិរេនេវ បដិបាកតិកំ ករោន្តីតិ ទដ្ឋព្ពំ. ‘‘តត្ថស្ស សិយា ឧប្បត្តី’’តិ ឥទំ បន បរិកប្បវចនំ ឧបចារក្ខណេ ទោមនស្សស្ស អប្បហីនភាវទស្សនត្ថំ. តថា ហិ វុត្តំ ‘‘ន ត្វេវ អន្តោអប្បនាយ’’ន្តិ. យទិ បន តទា ទោមនស្សំ ឧប្បជ្ជេយ្យ, បឋមជ្ឈានម្បិស្ស បរិហីនមេវាតិ ទដ្ឋព្ពំ. បហីនម្បិ សោមនស្សិន្ទ្រិយំ បីតិ វិយ ន ទូរេតិ កត្វា ‘‘អាសន្នត្តា’’តិ វុត្តំ. នានាវជ្ជនូបចារេ បហីនម្បិ បហានង្គំ បដិបក្ខេន អវិហតត្តា អន្តរន្តរា ឧប្បជ្ជេយ្យ វាតិ ឥមមត្ថំ ទស្សេន្តោ ‘‘អប្បនាប្បត្តាយា’’តិអាទិមាហ. តាទិសាយ អាសេវនាយ ឥច្ឆិតព្ពត្តា យថា មគ្គវីថិតោ បុព្ពេ ទ្វេ តយោ ជវនវារា សទិសានុបស្សនាវ បវត្តន្តិ, ឯវមិធាបិ អប្បនាវារតោ បុព្ពេ ទ្វេ តយោ ជវនវារា ឧបេក្ខាសហគតាវ បវត្តន្តីតិ វទន្តិ.

សមាហដាតិ សមានីតា, សង្គហេត្វា វុត្តាតិ អត្ថោ. សុខទុក្ខានិ វិយ អនោឡារិកត្តា អវិភូតតាយ សុខុមា. តតោ ឯវ អនុមិនិតព្ពសភាវត្តា ទុវិញ្ញេយ្យា. ទុដ្ឋស្សាតិ ទុដ្ឋបយោគស្ស, ទុទ្ទម្មស្សាតិ អត្ថោ. សក្កា ហោតិ ឯសា គាហយិតុំ អញ្ញាបោហននយេនាតិ អធិប្បាយោ.

អទុក្ខមសុខាយ ចេតោវិមុត្តិយាតិ ឥទមេវ ចតុត្ថជ្ឈានំ ទដ្ឋព្ពំ. បច្ចយទស្សនត្ថន្តិ អធិគមស្ស ឧបាយភូតបច្ចយទស្សនត្ថំ. តេនាហ ‘‘ទុក្ខប្បហានាទយោ ហិ តស្សា បច្ចយា’’តិ. ទុក្ខប្បហានាទយោតិ ច សោបចារា បឋមជ្ឈានាទយោវេត្ថ អធិប្បេតា.

បហីនាតិ វុត្តា ‘‘បញ្ចន្នំ ឱរម្ភាគិយានំ សំយោជនានំ បរិក្ខយា’’តិ. ឯតាតិ សុខាទយោ វេទនា.

សោមនស្សំ រាគស្ស បច្ចយោ. វុត្តញ្ហិ ‘‘សុខាយ ខោ, អាវុសោ វិសាខ, វេទនាយ រាគានុសយោ អនុសេតី’’តិ (ម. និ. ១.៤៦៥). ទោមនស្សំ ទោសស្ស បច្ចយោ. វុត្តម្បិ ចេតំ ‘‘ទុក្ខាយ ខោ, អាវុសោ វិសាខ, វេទនាយ បដិឃានុសយោ អនុសេតី’’តិ. សុខាទិឃាតេនាតិ សុខាទីនំ បហានេន. អស្ស ឈានស្ស.

ន ទុក្ខន្តិ អទុក្ខំ, ទុក្ខវិធុរំ. យស្មា តត្ថ ទុក្ខំ នត្ថិ, តស្មា វុត្តំ ‘‘ទុក្ខាភាវេនា’’តិ. អសុខន្តិ ឯត្ថបិ ឯសេវ នយោ. ឯតេនាតិ ទុក្ខសុខបដិក្ខេបវចនេន. ‘‘បដិបក្ខភូត’’ន្តិ ឥទំ ឥធ តតិយវេទនាយ ទុក្ខាទីនំ សមតិក្កមវសេន បត្តព្ពត្តា វុត្តំ, ន កុសលាកុសលានំ វិយ ឧជុវិបច្ចនីកតាយ. ឥដ្ឋានិដ្ឋវិបរីតស្ស មជ្ឈត្តារម្មណស្ស, ឥដ្ឋានិដ្ឋវិបរីតំ វា មជ្ឈត្តាការេន អនុភវនលក្ខណា ឥដ្ឋានិដ្ឋវិបរីតានុភវនលក្ខណា. តតោ ឯវ មជ្ឈត្តរសា. អវិភូតបច្ចុបដ្ឋានាតិ សុខទុក្ខានិ វិយ ន វិភូតាការា, បិដ្ឋិបាសាណេ មិគគតមគ្គោ វិយ តេហិ អនុមាតព្ពា អវិភូតាការោបដ្ឋានា. សុខនិរោធោ នាម ឥធ ចតុត្ថជ្ឈានូបចារោ, សោ បទដ្ឋានំ ឯតិស្សាតិ សុខនិរោធបទដ្ឋានា.

៨៩. ‘‘ឧបេក្ខាសតិបារិសុទ្ធិ’’ន្តិ បុរិមបទេ ឧត្តរបទលោបេនេតំ សមាសបទន្តិ អាហ ‘‘ឧបេក្ខាយ ជនិតសតិបារិសុទ្ធិ’’ន្តិ. សព្ពបច្ចនីកធម្មបរិសុទ្ធាយ បច្ចនីកសមនេបិ អព្យាវដាយ បារិសុទ្ធិឧបេក្ខាយ វត្តមានាយ ចតុត្ថជ្ឈានេ សតិ សម្បហំសនបញ្ញា វិយ សុបរិសុទ្ធា, សុវិសទា ច ហោតីតិ អាហ ‘‘យា ច តស្សា សតិយា បារិសុទ្ធិ, សា ឧបេក្ខាយ កតា, ន អញ្ញេនា’’តិ. យទិ តត្រមជ្ឈត្តតា ឥធ ‘‘ឧបេក្ខា’’តិ អធិប្បេតា, កថំ សតិយេវ ‘‘បរិសុទ្ធា’’តិ វុត្តាតិ អាហ ‘‘ន កេវល’’ន្តិអាទិ.

ឯវម្បិ កស្មា អយមេវ សតិ ‘‘ឧបេក្ខាសតិបារិសុទ្ធី’’តិ វុត្តាតិ អនុយោគំ សន្ធាយ ‘‘តត្ថ កិញ្ចាបី’’តិអាទិ វុត្តំ. តត្ថ ហេដ្ឋា តីសុ ឈានេសុ វិជ្ជមានាយបិ តត្រមជ្ឈត្តតាយ បច្ចនីកាភិភវតោ, សហាយបច្ចយវេកល្លតោ ច អបារិសុទ្ធិ, តថា តំសម្បយុត្តានំ. តទភាវតោ ឥធ បារិសុទ្ធីតិ ឥមមត្ថំ រូបកវសេន ទស្សេតុំ ‘‘យថា បនា’’តិអាទិ វុត្តំ. សូរិយប្បភាភិភវាតិ សូរិយប្បភាយ អភិភុយ្យមានត្តា. អតិក្ខតាយ ចន្ទលេខា វិយ រត្តិបិ សោម្មសភាវា សភាគាយ រត្តិយមេវ ច ចន្ទលេខា សមុជ្ជលតីតិ សា តស្សា សភាគាតិ ទស្សេន្តោ ‘‘សោម្មភាវេន ច អត្តនោ ឧបការកត្តេន វា សភាគាយ រត្តិយា’’តិ អាហ.

‘‘ឯកវីថិយ’’ន្តិ ឥទំ តត្ថ សោមនស្សស្ស ឯកំសេន អភាវតោ វុត្តំ, ន តតោ បុរិមតរេសុ ឯកំសេន ភាវតោ. យថា បន វិតក្កាទយោ ទុតិយាទិជ្ឈានក្ខណេយេវ បហីយន្តិ, ន តេសំ ឯកវីថិយំ បុរិមជវនេសុ, ន ឯវមេតន្តិ ទស្សេតុំ វុត្តំ. ចតុក្កជ្ឈានេតិ ចតុក្កនយវសេន និព្ពត្តិតជ្ឈានចតុក្កេ.